Өзбекстан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Өзбекстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1551</id>
    <revision>
      <id>664639</id>
      <parentid>653709</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/568788|568788]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31249" sha1="kvczqbbh6jzoj1l573mr7cpdx9fw4ut" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген=[[Өзбек хандыгы]] 1428-жылы
 |Кыргызча аталышы=Өзбекстан Республикасы&lt;br&gt;{{lang-uz|O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси}}
 |Расмий аталышы =
 |Кыскача аталышы =Өзбекстан
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Coat of Arms of Uzbekistan.svg
 |Желек=Flag of Uzbekistan.svg
 |Гимндин аталышы=Serquyosh hur o'lkam 
 |Аудио=Uzbekistan_anthem.ogg
 |Башкаруу формасы =Президенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=Uzbekistan on the globe (Eurasia centered).svg
 |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min =35 |lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg =61 |lon_min =56 |lon_sec = 0
  |region = UZ
  |CoordScale = 4000000
 |Тили=[[Өзбек тили|өзбекче]] 
 |Эгемендүүлүк күнү=31-август 1991-жыл
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[СССР|СССРден]]
 |Борбор шаары=[[Ташкен]]
 |Ири шаарлар =[[Ташкен]],  [[Баргана]],&lt;br /&gt; [[Букар (шаар)]], [[Самаркан]], &lt;br /&gt;[[Наманган]], [[Анжыян]],&lt;br /&gt; [[Нукус]]
 |Башчыларынын милдеттери= [[Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]] &lt;/br&gt; Сената төрагасы
 |Башчылары= [[Шавкат Мирзиёев]] &lt;br /&gt;[[Абдулла Арипов]]&lt;/br&gt;[[Танзила Нарбаева]]
 |Аянты боюнча орду= 56чы
 |Аянты=448 978
 |Суу пайызы = 4,9
 |Калкы боюнча орду = 41чи
 |Калкы ={{өсүү}}37 535 605 &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kun.uz/news/2024/12/10/ozbekistonda-doimiy-aholi-soni-375-mlndan-oshdi|title=Өзбекстандын калкы 2024}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2016
 |Калктын жыштыгы=77
 |ИДӨ (САМ)= {{өсүү}} 428,210 млрд. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/UZB?zoom=UZB&amp;highlight=UZB|title=World Economic Outlook Database, Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;
 |ИДӨнү эсептөө жылы = (ППС) 2024
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду=57-чү
 |ИДӨ ар бир жанга = {{өсүү}} 11,596 &lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча  =122
 |ИДӨ (номинал)= {{өсүү}} 130,321 млрд.&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/UZB |title=World Economic Outlook Database, Uzbekistan |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2024
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду    =67-чү
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга ={{өсүү}} 3.380 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/UZB?zoom=UZB&amp;highlight=UZB|title= International Monitary Fund}}&lt;/ref&gt; 
 |Акча бирдиги=[[Өзбек сому]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|UZS, код 417]])
 |АДӨИ= {{өсүү}} 0,727
 |АДӨИ эсептөө жылы = 2024
 |АДӨИ боюнча орду = 101-чи
 |АДӨИ деңгээли  = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жогору&lt;/span&gt; 
 |МОК = UZB
 |Этнохороним = өзбекстандык,&lt;br /&gt; өзбекстандыктар
 |Домени = [[.uz]]
 |Телефон коду =998
 |Убакыт аралыгы = 5
 |Штрих коду =
}}

'''Өзбекстан''' ({{lang-uz|O’zbekiston, Ўзбекистон}}), расмий түрдө — '''Өзбекстан Республикасы''' ({{lang-uz|O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон  Республикаси}}) — [[Орто Азия|Орто Азиянын]] борборунда жайгашкан мамлекет. Чектеш мамлекеттер: чыгышта ― [[Кыргызстан]], түндүк-чыгыш, түндүк жана түндүк-батышта ― [[Казакстан]], түштүк-батыш жана түштүктө ― [[Түркмөнстан]], түштүктө ― [[Ооганстан]] жана түштүк-чыгышта ― [[Тажикстан]]. Борбору — [[Ташкент]] шаары. Расмий тили — [[өзбек]]. Аянты 448978 км2. Учурда өлкөнүн калкынын саны 37,5 миллион адамдан ашат &lt;ref name=UzbekStat2024&gt;{{Cite web |title= Өзбекстан Республикасындагы демографиялык абал - 9/11/2024 |publisher= Statistics Agency of Uzbekistan |url= https://www.stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |access-date= 9 May 2024 |archive-date= 2 December 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201202214721/https://stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |url-status= live }}&lt;/ref&gt; Валюта – [[Өзбек суму|сум]]. Өзбекстан жарым президенттик конституциялык башкаруу формасына ээ светтик мамлекет. Өзбекстан 12 облустан (вилаят), Ташкент шаарынан жана [[Каракалпакстан]] автономиялуу республикасынан турат. Өзбекстан [[Түрк мамлекеттер уюму]], [[КМШ]], [[БУУ]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)]], [[Шанхай кызматташтык уюму|ШКУ]] мүчөсү. Негизги дини [[Ислам]], өзбектердин басымдуу бөлүгү [[мусулмандар]].


Ири шаарлары — [[Ташкен]], [[Фергана облусу|Фергана]], [[Самарканд облусу|Самарканд]], [[Анжыян (шаар)|Анжыян]], [[Наманган]], [[Бухара|Букар]], [[Каршы]], [[Нукус]], [[Кокон шаары|Кокон]], [[Маргалаң]].

== Тарыхы ==
Өзбек элинин тарыхы [[Борбор Азия|Борбор Азиянын]] башка түрк элдеринин тарыхы менен тыгыз байланыш жана азыркы Өзбекстандын чегинен ары чыгат. Өзбекстандын аймагында эң алгачкы мамлекеттердин пайда болушу биздин заманга чейинки VIII-VII кылымдарга тийиштүү. Ал кезде Хорезм жана [[Бактрия]] сыяктуу мамлекеттер түзүлгөн. Заманбап Өзбекстандын аймагындагы байыркы шаарлар болуп Ташкен, Букар, Самаркан, Хива, Шахрисабз, Карши, Термез жана Маргалаң эсептелет.

Биздин заманга чейинки 329-327 жылдары [[Александр Македонский]] Согдиана жана Бактрияны басып алып, Бактриянын жергиликтүү башкаруучунун кызы Роксанага үйлөнгөн. Басып алуучуларга катуу каршылык көрсөтүлүп, Александрдын аскерлерин ушул аймакта кармап калуусун көздөшкөн.

Биздин заманга чейинки IV кылымдан баштап байыркы Хорезмдин гүлдөшү башталат. 305-995-жылдары Хорезмди Афригидтердин хорезмшахтарынын династиясы башкарган.

VI—VII кылымдарда Өзбекстандын аймагынын бөлүгү Түрк Каганаты жана Сасанид Империясынан көз каранды болгон Согдиана жана Бактриянын курамына кирген. Араптар басып алгандан кийин Арап Халифатынын курамына кирген. Улуттук-боштондук кыймылдардан улам Тахириди жана Якубийон сыяктуу династиялар пайда болгон. IX кылымдын экинчи чейрегинен баштап Саманийлер Мовароуннахр жана Хоросондун аймактарын бириктирип, [[Саманийлер мамлекети|Саманийлер мамлекетин]] түзүшкөн. Саманийлер башкарган учурда X кылымга чейин сакталган мамлекетти башкаруу негиздери түзүлгөн. Ушул мезгилде региондо илим, маданият, поэзия өнүгүп баштаган.

X кылымдын аягында [[Саманийлер мамлекети]] Караханийлер жана Газневилер көчмөн элдеринин кысымынан улам кыйраган.

XII — XIII кылымдын башында азыркы Өзбекстандын аймагы, 1219-1221 жылдары [[Чыңгыз Кан|Чыңгызхандын]] моңголдору басып алган Хорезмшахтар мамлекетинин курамына кирген. Кийин Өзбекстандын аймагы [[Чыңгыз Кан|Чыңгызхандын]] уулдары [[Жучу Хан]] менен [[Чагатай|Чагатайдын]] улустарынын курамына кирген.

XIV кылымда [[Тимур, Темир Көрөгөн|Амир Темир]] башкарган (1336-1405). Согуштук жүрүштөрүндө мамлекетинин аймагын бир кыйла кеңейткен жана көп чектеш аймактарды басып алган. ал аймактардын ичинде: Персия, [[Кичи Азия]], Түндүк Индия, [[Закавказье]], Чыгыш [[Дашт-и-Кыпчак]] жана башка. [[Амир Темир]]ин мамлекетинин борбору [[Самарканд облусу|Самарканд]] болгон. Тимурийлер доорунда аймактын илими жана маданияты гүлдөйт.

1499-жылы [[Дашт-и-Кыпчак]] талаасынан азыркы Өзбекстандын аймагына [[Мухаммед Шейбани]] хандын аскерлери кирип келет. Шейбанийлер 1500-1501-жылдары Тимурийлердин борбору [[Самаркан |Самарканды]] басып алгандан улам Тимурийлер мамлекети кулаган жана [[Шейбанийлер мамлекети]] негизделген.

Убакыт өткөн соң [[Шейбанийлер мамлекети]] Хива хандыгы жана [[Бухара хандыгы|Букар хандыгы]] болуп экиге бөлүнүп калган. Хорезмде такка Шейбанийлердин туугандары Арабшахийлер чыгышкан. [[Бухара хандыгы|Букар хандыгында]] башкарган династия болуп Шейбанийлер болуп турган (1500-1601). Андан соң [[Аштарханийлер династиясы|Аштарханийлер]] бийликке келген. Аштарханийлерден кийин такка [[Маңгыттар]] чыгып, хандыкты Букар эмирлигине айлантышкан.

XVIII кылымдын башында [[Хива хандыгы|Хива хандыгындагы]] бийлик Арабшахийлерден казак чингизидтерине өткөн, кийин 1770 жылдан 1920 жылга чейин коңурат уруусунун династиясынын колунда болгон.

1709-жылдан 1876-жылга чейин азыркы Өзбекстандын аймагында, «миң» деген  уруусу түптөгөн [[Кокон хандыгы]] бар болгон.

Орусия империясы Өзбекстандын аймагын басып алуу аракетинин башында, бул аймакта үч мамлекеттик түзүлүш бар болчу, алар: [[Бухара эмирлиги]], [[Кокон хандыгы]] жана [[Хива хандыгы]]. 1876-жылы Орусия империясы [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгын]] талкалаган, хандык жоюулуп, борбордук аймактары Фергана облусунун курамына кирген.

XX кылымдын башында Борбор Азия [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] курамында болот. Советтик бийлик орноп баштаганда, бүткүл Борбор Азия [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|Советтик Союздун]] бөлүгү болот. 1924-жылдын 27-октябрында [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы]] түзүлөт, борбор шаары - [[Самарканд облусу|Самарканд]].

1930-жылдын 1-сентябрында [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|Өзбек ССРинин]] борбор шаары Самаркандтан [[Ташкен|Ташкенге]] которулат.

1991-жылдын 31-августунда Президент [[Каримов, Ислам Абдуганиевич|Ислам Каримовдун]] демилгеси менен Өзбекстандын көз карансыздыгы жарыяланган. Ошол эле күнү Өзбекстандын Жогорку Кеңеши “Өзбекстан Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” токтомун жана &quot;Өзбекстан Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгүнүн негиздери жөнүндөгү&quot; Мыйзамын кабыл алган. [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы]] Өзбекстан Республикасы деп аты алмаштырылган.

1-сентябрда Өзбекстандын Эгемендүүлүк Күнү белгиленет. 

Өзбекстандын Конституциясы 1992-жылдын 8-декабрында кабыл алынган.

== Географиясы ==
Чек аранын узундугу — 6221 чакырым.

Деңиз деңгээлинен эң жогорку бийиктиги: [[Азирет-Султан чокусу]], бийиктиги — 4643,3 м (Ысар тоо кыркасы). Деңиз деңгээлинен эң төмөнкү бийиктиги: Миңбулак чуңкурундагы Кулатай шордуу жери — −12,7 м ([[Кызыл-Кум чөлү|Кызыл-Кум]] чөлү).

Климаты чукул континенталдык. Январдын орто температуралары — +4 °Cдан −10 °Cга чейин, Июль айынын орто температурасы  +22 °Cдан +32 °Cга чейин. Эң төмөнкү температура — -38°С.

Өзбекстандын аймагы ар түрдүү, бирок бул өлкөнүн чоң мейкиндиктери жашоого жарактуулугу начар, булар: чөлдөр, талаалар жана тоолор. Өзбекстандын эли жашаган шаарлардын көпчүлүгү өзөндөрдө жайгашкан.
[[Файл:Uzbekistan provinces.png|frame|Өзбекстандын административдик-аймактык бөлүнүшүнүн картасы]]

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
[[Файл:Registan square2014.JPG|thumb|Өзбекстан, Самаркан]]
Өзбекстан Республикасы [[Каракалпакстан Республикасы|Каракалпакстан Республикасынан]] (картада – 14), облустардан ({{lang-uz|viloyat}}), айыл тибиндеги райондордон ({{lang-uz|tuman}}), шаар тибиндеги райондордон, облус карамагындагы шаарлардан, район карамагындагы шаарлардан, айылдардан турат. Өзбекстандын борбору — [[Ташкен|Ташкент]](картада – 1), борбордук кармагындагы шаардын статусуна ээ.

Өзбекстан Республикасынын облустары:
* [[Анжиян облусу|Анжыян облусу]] (2)

* [[Бухара облусу|Букар облусу]] (3)
* [[Жызак облусу]] (5)
* [[Кашкадарыя облусу|Кашка-Дарыя облусу]] (8)
* [[Навои облусу]] (7)
* [[Наманган облусу]] (6)
* [[Самаркан облусу]] (9)
* [[Сурхан-Дарыя облусу]] (11)
* [[Сыр-Дарыя облусу]] (10)
* [[Ташкен облусу]] (12)
* [[Фергана облусу|Баргана облусу]] (4)
* [[Хорезм облусу]] (13) 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Өзбекстандагы, калкынын саны 100 миң тургундан ашык болгон шаарлары
|-
! Шаар !! Калкынын саны&lt;br/&gt;миң адам&lt;br/&gt;1.01.2014 карата
|-
| [[Ташкен|Ташкент]] || 3,112,800 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.toshstat.uz/uz/matbuot-markazi/news/11594-toshkent-shahrining-doimiy-aholisi30#:~:text=TOSHKENT%20SHAHAR&amp;text=Toshkent%20shahrida%202025%2Dyil%201,4%20%25%20ga%20ko'paydi|title=Ташкенттин жашоочулары|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250130054226/https://www.toshstat.uz/uz/matbuot-markazi/news/11594-toshkent-shahrining-doimiy-aholisi30#:~:text=TOSHKENT%20SHAHAR&amp;text=Toshkent%20shahrida%202025%2Dyil%201,4%20%25%20ga%20ko'paydi|archivedate=2025-01-30|accessdate=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;
|- 
| [[Самарканд облусу|Самаркан]]|| 509,0
|-
| [[Наманган]] || 475,7
|-
| [[Анжыян облусу|Анжиян]]|| 403,9
|-
| [[Нукус]] || 295,2
|-
| [[Бухара]] || 272,5
|-
| [[Фергана (шаар)|Фергана]] || 264,9
|-
| [[Каршы]] || 254,6
|-
| [[Кокон шаары|Кокон]] || 233,5
|-
| [[Маргалаң]] || 215,4
|-
| [[Ангрен]] || 175,4
|-
| [[Жызак (шаар)|Жызак]] || 163,2
|-
| [[Чирчик (шаар)|Чирчик]]|| 149,4
|-
| [[Үргөнч]] || 137,3
|-
| [[Термез]] || 136,2
|-
| [[Навои]]|| 134,1
|-
| [[Алмалык (Өзбекстан)|Алмалык]]|| 121,1
|-
| [[Хожейли]] || 104,5
|-
| [[Денау]] || 104,4
|-
| [[Бекабад (Өзбекстан)|Бекабад]]|| 101,2
|-
| [[Шахрисабз]] || 100,3
|}

== Калкы ==
2014-жылдын 1-январына карата Өзбекстандын калкынын саны 30 миллион адамдан ашкан, анын ичинен 51% — шаар калкы, 49% — айыл калкы. Бир жыл аралыгында 2013-жылдын 1-январынан 2014-жылдын 1-январына чейин Өзбекстандын калкы 495,1 миң адамга көбөйгөн. 2013-жылы туулгандардын саны 674,9 миң, каза болгондордун саны 145,0 миң адамды түзгөн.

Калктын орто жыштыгы 1 чарчы чакырымга 65,8 адам. Калкынын саны боюнча [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги|КМШ]] өлкөлөрүнүн арасында [[Орусия]] жана [[Украина|Украинадан]] кийин үчүнчү орунда турат.

=== Калктын улут курамы ===
2000-жылга карата калктын улут боюнча бөлүштүрүүсү
* [[Өзбек|өзбектер]] — 28 млн. 959 миң адам (калктын 88 %)
* [[орустар]] — 399 миң адам
* [[тажиктер]] — 299 миң адам
* [[казактар]] — 390 миң адам
* [[каракалпактар]] — 504 миң адам
* [[татарлар]] — 324 миң адам
* [[Кыргыздардын тарыхы|кыргыздар]] — 551 миң адам (2021)
* [[корейлер]] — 164 миң адам
* [[түркмөндөр]] — 152 миң адам
* [[украиндер]] — 105 миң адам
* [[армяндар]] — 42 миң адам
* [[азербайжандар]] — 36 миң адам
* [[перстер|парстар]] — 30  миң адамдын тегерегинде
* [[уйгурлар]] — 20 миң адам
* [[беларустар]] — 20 миң адам
* [[крым татарлары|кырым татарлары]] — 10 миң адам
* [[еврейлер|жөөттөр]] — 10-20 миң адамдын тегерегинде
* [[Букара жөөттөрү|букар жөөттөрү]] — 9,7 миң адам
* [[түрктөр]] — 10 миң адам
* [[немистер]] — 7,9 миң адам
* [[гректер]] — 10 миң адам жана башкалар.

=== Тили ===
Өзбекстан Республикасынын Мамлекеттик тили — [[өзбек тили]]. Маанилүүлүгү боюнча [[орус тили]] экинчи орунда турат. Орус тилин калктын чоң бөлүгү колдонот. [[Англис тили|Англис тилин]] үйрөнүү мамлекет үчүн абдан маанилүү. 2013/2014-окуу жылынан баштап мектепте 1-класстан баштап англис тилин сөзсүз үйрөнүү киргизилген.

Өзбек тилинен тышкары, бир катар аймакта башка тилдер да колдонулат. [[Каракалпакстан Республикасы|Каракалпакстан]] автономиялуу республикасында каракалпак тили да ырасмий тил болуп саналат. 

Жалпысынан Өзбекстанда өзбек мектептеринен тышкары 848 орус, 417 казак, 377 каракалпак, 256 тажик, 60 кыргыз, 43 туркмөн мектептери бар.

== Маданияты ==
Өзбек улуттук каада-салттары жана дөөлөттөрү – этникалык жана адеп-ахлактык – байыртадан бери үй-бүлөнү бузулуудан жана бузулуудан сактоого, улуу муундардын урмат-сыйына, урмат-сыйына жана кадыр-баркына, чет өлкөлүктөргө меймандостугуна багытталган.

Өзбектердин маданияты жаркын жана оригиналдуу, ал миңдеген жылдар бою калыптанган жана ар кайсы доордо азыркы Өзбекстандын аймагында жашаган элдердин [[салттарын]],[[салттарын]] өзүнө сиңирген. Ага байыркы [[перстер]], [[гректер]], көчмөн [[түрк уруулары]], [[арабдар]], орустар өз салымын кошушкан. Көп улуттуу Өзбекстандын салттары [[музыка]], [[бий]], [[живопись]], [[колдонмо искусство]], [[тил]], [[ашкана]] жана кийим-кечелерде чагылдырылган. Өзбек маданияты [[Борбордук Азия]] маданияттарынын [[квинтэссенциясы]] болуп саналат, бирок ошол эле учурда Өзбекстандын ар бир аймагынын улуттук кийимдеринде жана жергиликтүү диалектилерде эң айкын көрүнүп турган өзүнүн уникалдуу түсы бар.

Өзбекстанда маданият жана коомдук мамиле көп кылымдуу тарыхка ээ. Массалык маалымат каражаттарынан (1300дөн жогору) [[Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясы|Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясын]], аймактык теле жана радиокомпанияларын, FM-радиостанцияларын, өкмөттүк гезиттерди жана интернет-каражаттарды белгилесе болот. Санариптик технологияга өтүүнүн натыйжасында Өзбекстандын теле жана радиоиндустриясынын өнүгүүсү күчөдү.

Өзбекстанда гезиттер өзбек, каракалпак, тажик, казак, орус жана башка тилдеринде басып чыгарылат.

=== Маданият мекемелери ===
* «Өзбектеатр» чыгармачыл-өндүрүштүк бирикмеси
* «Өзбекнаво» эстарда бирикмеси
* «Шарк тароналари» эл аралык музыкалык фестивалынын башкы дирекциясы
* Академиялык, элдик жана көркөм коллективтердин дирекциясы
* Оркестрлер (симфониялык, камералык, элдик аспаптарынын)
* «Өзбекракс» улуттук бий бирикмеси
* «Өзбекмамцирк» Республикалык бирикмеси
* Республикалык методикалык жана маалымат борбору
* Чыгармачыл жаштар үйү
* Элдик чыгармачылыктын жана маданий-агартуу кызматынын Республикалык  илимий-методикалык борбору
* Маданий мурас объекттерин коргоо жана пайдалануу боюнча башкы илимий-өндүрүштүк башкарма
* Көркөм экспертиза башкармасы
* «Өзбекмузей» Республикалык фонду, республиканын музейлери
Республикада 40ка жакын театр иштейт, алардын ичинде — [[Алишер Навои атындагы Мамлекеттик Академиялык Чоң Театр]], Илхом театры. Искусствого Өзбекстан Улуттук симфониялык оркестри чоң салымын кошот.

=== ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурас объектилери ===
Өзбекстандын [[ЮНЕСКО]] Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесинде беш маданий жана эки жаратылыш объектилери бар. Маданият объекттери болуп төмөнкүлөр саналат:

* [[Итчан Кала]] ([[Хива]]), 1990-жылы кошулган
* [[Бухара|Бухаранын тарыхый борбору]], 1993-жылы кошулган
* [[Шахрисабз|Шахрисябздын тарыхый борбору]], 2000-жылы кошулган
* [[Самарканд|Самарканд – Маданияттардын кесилиши]], 2001-жылы кошулган
* [[Улуу жибек жолу]] [[Зарафшан-Каракум коридору]], 2023-жылы кошулган&lt;ref name=&quot;unesco-iicas1&quot;&gt;{{cite web |title=Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor has been recommended for the inscription on the UNESCO World Heritage List |url=https://unesco-iicas.org/press-office/News/Silk+Roads%3A+Zarafshan-Karakum+Corridor+has+been+recommended+for+the+inscription+on+the+UNESCO+World+Heritage+List |website=www.unesco-iicas.org |access-date=18 September 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zarafshan-Karakum-Corridor&quot;&gt;{{cite journal |title=Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor |url=https://whc.unesco.org/document/186705|pages=7-9 |access-date=18 September 2023}}&lt;/ref&gt;

Табигый жерлер болуп төмөнкүлөр саналат:

* [[Тянь-Шань|Батыш Тянь-Шань]], 2016-жылы кошулган
* [[Туран]]дын муздак кышкы чөлдөрү, 2023-жылы кошулган&lt;ref name=&quot;Uzbek2&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/uz|title=Uzbek|publisher=UNESCO|access-date=20 July 2017}}&lt;/ref&gt; анын болжолдуу тизмесинде отуз беш мүлк бар.

=== Мамлекеттик майрамдары ===
1992-жылдын 2-июлунда [[Олий Мажлис]] «Майрамдык күндөр жөнүндө» законун кабыл алып, төмөнкү күндөрдү майрамдык деп жарыялаган.
* [[1 Январь (Үчтүн айы)|1-январь]] — [[Жаңы жыл|Жаңы Жыл]],
* [[14 Январь (Үчтүн айы)|14-январь]] — Мекенди коргоо күнү,
* [[8-март]] — [[Эл аралык аялдар күнү]],
* [[21 Март (Жалган куран)|21-март]] — [[Нооруз]],
* [[9-май]] — Жеңиш жана Ардак күнү,
* [[1-сентябрь]] — [[Өзбекстан Республикасынын Эгемендүүлүк күнү|Эгемендүүлүк күнү]],
* [[1-октябрь]] — Мугалим жана Устат күнү,
* [[8-декабрь]] — Конституция күнү,
* [[Орозо айт]] жана [[Курман айт]] диний майрамдары.
Мекенди коргоо күнүнөн тышкары, баардыгы иш күнү эмес деп эсептелинет.

== Электрондук массалык маалымат каражаттары==
* [[Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясы|Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясын (УТРК)]];
* Өзбекстан өкмөттүк эмес ММК Улуттук ассоциациясы.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
{{stub}}

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Түркий мамлекеттер}}
{{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}}

[[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекеттери]]
[[Категория:Республикалар]]
[[Категория:Өзбекстан| ]]
[[Категория:Азия өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>kvczqbbh6jzoj1l573mr7cpdx9fw4ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664640</id>
      <parentid>664639</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31238" sha1="1h12ap9ygm4gxkem97lsid6x52q0t44" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген=[[Өзбек хандыгы]] 1428-жылы
 |Кыргызча аталышы=Өзбекстан Республикасы&lt;br&gt;{{lang-uz|O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси}}
 |Расмий аталышы =
 |Кыскача аталышы =Өзбекстан
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Coat of Arms of Uzbekistan.svg
 |Желек=Flag of Uzbekistan.svg
 |Гимндин аталышы=Serquyosh hur o'lkam 
 |Аудио=Uzbekistan_anthem.ogg
 |Башкаруу формасы =Президенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=Uzbekistan on the globe (Eurasia centered).svg
 |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min =35 |lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg =61 |lon_min =56 |lon_sec = 0
  |region = UZ
  |CoordScale = 4000000
 |Тили=[[Өзбек тили|өзбекче]] 
 |Эгемендүүлүк күнү=31-август 1991-жыл
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[СССР|СССРден]]
 |Борбор шаары=[[Ташкен]]
 |Ири шаарлар =[[Ташкен]],  [[Баргана]],&lt;br /&gt; [[Букар (шаар)]], [[Самаркан]], &lt;br /&gt;[[Наманган]], [[Анжыян]],&lt;br /&gt; [[Нукус]]
 |Башчыларынын милдеттери= [[Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]] &lt;/br&gt; Сената төрагасы
 |Башчылары= [[Шавкат Мирзиёев]] &lt;br /&gt;[[Абдулла Арипов]]&lt;/br&gt;[[Танзила Нарбаева]]
 |Аянты боюнча орду= 56чы
 |Аянты=448 978
 |Суу пайызы = 4,9
 |Калкы боюнча орду = 41чи
 |Калкы ={{өсүү}}37 535 605 &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kun.uz/news/2024/12/10/ozbekistonda-doimiy-aholi-soni-375-mlndan-oshdi|title=Өзбекстандын калкы 2024}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2016
 |Калктын жыштыгы=77
 |ИДӨ (САМ)= {{өсүү}} 428,210 млрд. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/UZB?zoom=UZB&amp;highlight=UZB|title=World Economic Outlook Database, Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;
 |ИДӨнү эсептөө жылы = (ППС) 2024
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду=57-чү
 |ИДӨ ар бир жанга = {{өсүү}} 11,596 &lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;/&gt;
 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча  =122
 |ИДӨ (номинал)= {{өсүү}} 130,321 млрд.&lt;ref name=&quot;IMFWEOUZ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/UZB |title=World Economic Outlook Database, Uzbekistan |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2024
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду    =67-чү
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга ={{өсүү}} 3.380 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/UZB?zoom=UZB&amp;highlight=UZB|title= International Monitary Fund}}&lt;/ref&gt; 
 |Акча бирдиги=[[Өзбек сому]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|UZS, код 417]])
 |АДӨИ= {{өсүү}} 0,727
 |АДӨИ эсептөө жылы = 2024
 |АДӨИ боюнча орду = 101-чи
 |АДӨИ деңгээли  = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жогору&lt;/span&gt; 
 |МОК = UZB
 |Этнохороним = өзбекстандык,&lt;br /&gt; өзбекстандыктар
 |Домени = [[.uz]]
 |Телефон коду =998
 |Убакыт аралыгы = 5
 |Штрих коду =
}}

'''Өзбекстан''' ({{lang-uz|O’zbekiston, Ўзбекистон}}), расмий түрдө – '''Өзбекстан Республикасы''' ({{lang-uz|O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон  Республикаси}}) – [[Орто Азия|Орто Азиянын]] борборунда жайгашкан мамлекет. Чектеш мамлекеттер: чыгышта ― [[Кыргызстан]], түндүк-чыгыш, түндүк жана түндүк-батышта ― [[Казакстан]], түштүк-батыш жана түштүктө ― [[Түркмөнстан]], түштүктө ― [[Ооганстан]] жана түштүк-чыгышта ― [[Тажикстан]]. Борбору – [[Ташкент]] шаары. Расмий тили – [[өзбек]]. Аянты 448978 км2. Учурда өлкөнүн калкынын саны 37,5 миллион адамдан ашат &lt;ref name=UzbekStat2024&gt;{{Cite web |title= Өзбекстан Республикасындагы демографиялык абал - 9/11/2024 |publisher= Statistics Agency of Uzbekistan |url= https://www.stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |access-date= 9 May 2024 |archive-date= 2 December 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201202214721/https://stat.uz/uz/59-foydali-ma-lumotlar/5859-o-zbekiston-aholisi-3 |url-status= live }}&lt;/ref&gt; Валюта – [[Өзбек суму|сум]]. Өзбекстан жарым президенттик конституциялык башкаруу формасына ээ светтик мамлекет. Өзбекстан 12 облустан (вилаят), Ташкент шаарынан жана [[Каракалпакстан]] автономиялуу республикасынан турат. Өзбекстан [[Түрк мамлекеттер уюму]], [[КМШ]], [[БУУ]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)]], [[Шанхай кызматташтык уюму|ШКУ]] мүчөсү. Негизги дини [[Ислам]], өзбектердин басымдуу бөлүгү [[мусулмандар]].


Ири шаарлары – [[Ташкен]], [[Фергана облусу|Фергана]], [[Самарканд облусу|Самарканд]], [[Анжыян (шаар)|Анжыян]], [[Наманган]], [[Бухара|Букар]], [[Каршы]], [[Нукус]], [[Кокон шаары|Кокон]], [[Маргалаң]].

== Тарыхы ==
Өзбек элинин тарыхы [[Борбор Азия|Борбор Азиянын]] башка түрк элдеринин тарыхы менен тыгыз байланыш жана азыркы Өзбекстандын чегинен ары чыгат. Өзбекстандын аймагында эң алгачкы мамлекеттердин пайда болушу биздин заманга чейинки VIII-VII кылымдарга тийиштүү. Ал кезде Хорезм жана [[Бактрия]] сыяктуу мамлекеттер түзүлгөн. Заманбап Өзбекстандын аймагындагы байыркы шаарлар болуп Ташкен, Букар, Самаркан, Хива, Шахрисабз, Карши, Термез жана Маргалаң эсептелет.

Биздин заманга чейинки 329-327 жылдары [[Александр Македонский]] Согдиана жана Бактрияны басып алып, Бактриянын жергиликтүү башкаруучунун кызы Роксанага үйлөнгөн. Басып алуучуларга катуу каршылык көрсөтүлүп, Александрдын аскерлерин ушул аймакта кармап калуусун көздөшкөн.

Биздин заманга чейинки IV кылымдан баштап байыркы Хорезмдин гүлдөшү башталат. 305-995-жылдары Хорезмди Афригидтердин хорезмшахтарынын династиясы башкарган.

VI–VII кылымдарда Өзбекстандын аймагынын бөлүгү Түрк Каганаты жана Сасанид Империясынан көз каранды болгон Согдиана жана Бактриянын курамына кирген. Араптар басып алгандан кийин Арап Халифатынын курамына кирген. Улуттук-боштондук кыймылдардан улам Тахириди жана Якубийон сыяктуу династиялар пайда болгон. IX кылымдын экинчи чейрегинен баштап Саманийлер Мовароуннахр жана Хоросондун аймактарын бириктирип, [[Саманийлер мамлекети|Саманийлер мамлекетин]] түзүшкөн. Саманийлер башкарган учурда X кылымга чейин сакталган мамлекетти башкаруу негиздери түзүлгөн. Ушул мезгилде региондо илим, маданият, поэзия өнүгүп баштаган.

X кылымдын аягында [[Саманийлер мамлекети]] Караханийлер жана Газневилер көчмөн элдеринин кысымынан улам кыйраган.

XII – XIII кылымдын башында азыркы Өзбекстандын аймагы, 1219-1221 жылдары [[Чыңгыз Кан|Чыңгызхандын]] моңголдору басып алган Хорезмшахтар мамлекетинин курамына кирген. Кийин Өзбекстандын аймагы [[Чыңгыз Кан|Чыңгызхандын]] уулдары [[Жучу Хан]] менен [[Чагатай|Чагатайдын]] улустарынын курамына кирген.

XIV кылымда [[Тимур, Темир Көрөгөн|Амир Темир]] башкарган (1336-1405). Согуштук жүрүштөрүндө мамлекетинин аймагын бир кыйла кеңейткен жана көп чектеш аймактарды басып алган. ал аймактардын ичинде: Персия, [[Кичи Азия]], Түндүк Индия, [[Закавказье]], Чыгыш [[Дашт-и-Кыпчак]] жана башка. [[Амир Темир]]ин мамлекетинин борбору [[Самарканд облусу|Самарканд]] болгон. Тимурийлер доорунда аймактын илими жана маданияты гүлдөйт.

1499-жылы [[Дашт-и-Кыпчак]] талаасынан азыркы Өзбекстандын аймагына [[Мухаммед Шейбани]] хандын аскерлери кирип келет. Шейбанийлер 1500-1501-жылдары Тимурийлердин борбору [[Самаркан |Самарканды]] басып алгандан улам Тимурийлер мамлекети кулаган жана [[Шейбанийлер мамлекети]] негизделген.

Убакыт өткөн соң [[Шейбанийлер мамлекети]] Хива хандыгы жана [[Бухара хандыгы|Букар хандыгы]] болуп экиге бөлүнүп калган. Хорезмде такка Шейбанийлердин туугандары Арабшахийлер чыгышкан. [[Бухара хандыгы|Букар хандыгында]] башкарган династия болуп Шейбанийлер болуп турган (1500-1601). Андан соң [[Аштарханийлер династиясы|Аштарханийлер]] бийликке келген. Аштарханийлерден кийин такка [[Маңгыттар]] чыгып, хандыкты Букар эмирлигине айлантышкан.

XVIII кылымдын башында [[Хива хандыгы|Хива хандыгындагы]] бийлик Арабшахийлерден казак чингизидтерине өткөн, кийин 1770 жылдан 1920 жылга чейин коңурат уруусунун династиясынын колунда болгон.

1709-жылдан 1876-жылга чейин азыркы Өзбекстандын аймагында, «миң» деген  уруусу түптөгөн [[Кокон хандыгы]] бар болгон.

Орусия империясы Өзбекстандын аймагын басып алуу аракетинин башында, бул аймакта үч мамлекеттик түзүлүш бар болчу, алар: [[Бухара эмирлиги]], [[Кокон хандыгы]] жана [[Хива хандыгы]]. 1876-жылы Орусия империясы [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгын]] талкалаган, хандык жоюулуп, борбордук аймактары Фергана облусунун курамына кирген.

XX кылымдын башында Борбор Азия [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] курамында болот. Советтик бийлик орноп баштаганда, бүткүл Борбор Азия [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|Советтик Союздун]] бөлүгү болот. 1924-жылдын 27-октябрында [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы]] түзүлөт, борбор шаары - [[Самарканд облусу|Самарканд]].

1930-жылдын 1-сентябрында [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|Өзбек ССРинин]] борбор шаары Самаркандтан [[Ташкен|Ташкенге]] которулат.

1991-жылдын 31-августунда Президент [[Каримов, Ислам Абдуганиевич|Ислам Каримовдун]] демилгеси менен Өзбекстандын көз карансыздыгы жарыяланган. Ошол эле күнү Өзбекстандын Жогорку Кеңеши “Өзбекстан Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” токтомун жана &quot;Өзбекстан Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгүнүн негиздери жөнүндөгү&quot; Мыйзамын кабыл алган. [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы]] Өзбекстан Республикасы деп аты алмаштырылган.

1-сентябрда Өзбекстандын Эгемендүүлүк Күнү белгиленет. 

Өзбекстандын Конституциясы 1992-жылдын 8-декабрында кабыл алынган.

== Географиясы ==
Чек аранын узундугу – 6221 чакырым.

Деңиз деңгээлинен эң жогорку бийиктиги: [[Азирет-Султан чокусу]], бийиктиги – 4643,3 м (Ысар тоо кыркасы). Деңиз деңгээлинен эң төмөнкү бийиктиги: Миңбулак чуңкурундагы Кулатай шордуу жери – −12,7 м ([[Кызыл-Кум чөлү|Кызыл-Кум]] чөлү).

Климаты чукул континенталдык. Январдын орто температуралары – +4 °Cдан −10 °Cга чейин, Июль айынын орто температурасы  +22 °Cдан +32 °Cга чейин. Эң төмөнкү температура – -38°С.

Өзбекстандын аймагы ар түрдүү, бирок бул өлкөнүн чоң мейкиндиктери жашоого жарактуулугу начар, булар: чөлдөр, талаалар жана тоолор. Өзбекстандын эли жашаган шаарлардын көпчүлүгү өзөндөрдө жайгашкан.
[[Файл:Uzbekistan provinces.png|frame|Өзбекстандын административдик-аймактык бөлүнүшүнүн картасы]]

== Административдик-аймактык бөлүнүшү ==
[[Файл:Registan square2014.JPG|thumb|Өзбекстан, Самаркан]]
Өзбекстан Республикасы [[Каракалпакстан Республикасы|Каракалпакстан Республикасынан]] (картада – 14), облустардан ({{lang-uz|viloyat}}), айыл тибиндеги райондордон ({{lang-uz|tuman}}), шаар тибиндеги райондордон, облус карамагындагы шаарлардан, район карамагындагы шаарлардан, айылдардан турат. Өзбекстандын борбору – [[Ташкен|Ташкент]](картада – 1), борбордук кармагындагы шаардын статусуна ээ.

Өзбекстан Республикасынын облустары:
* [[Анжиян облусу|Анжыян облусу]] (2)

* [[Бухара облусу|Букар облусу]] (3)
* [[Жызак облусу]] (5)
* [[Кашкадарыя облусу|Кашка-Дарыя облусу]] (8)
* [[Навои облусу]] (7)
* [[Наманган облусу]] (6)
* [[Самаркан облусу]] (9)
* [[Сурхан-Дарыя облусу]] (11)
* [[Сыр-Дарыя облусу]] (10)
* [[Ташкен облусу]] (12)
* [[Фергана облусу|Баргана облусу]] (4)
* [[Хорезм облусу]] (13) 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Өзбекстандагы, калкынын саны 100 миң тургундан ашык болгон шаарлары
|-
! Шаар !! Калкынын саны&lt;br/&gt;миң адам&lt;br/&gt;1.01.2014 карата
|-
| [[Ташкен|Ташкент]] || 3,112,800 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.toshstat.uz/uz/matbuot-markazi/news/11594-toshkent-shahrining-doimiy-aholisi30#:~:text=TOSHKENT%20SHAHAR&amp;text=Toshkent%20shahrida%202025%2Dyil%201,4%20%25%20ga%20ko'paydi|title=Ташкенттин жашоочулары|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250130054226/https://www.toshstat.uz/uz/matbuot-markazi/news/11594-toshkent-shahrining-doimiy-aholisi30#:~:text=TOSHKENT%20SHAHAR&amp;text=Toshkent%20shahrida%202025%2Dyil%201,4%20%25%20ga%20ko'paydi|archivedate=2025-01-30|accessdate=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;
|- 
| [[Самарканд облусу|Самаркан]]|| 509,0
|-
| [[Наманган]] || 475,7
|-
| [[Анжыян облусу|Анжиян]]|| 403,9
|-
| [[Нукус]] || 295,2
|-
| [[Бухара]] || 272,5
|-
| [[Фергана (шаар)|Фергана]] || 264,9
|-
| [[Каршы]] || 254,6
|-
| [[Кокон шаары|Кокон]] || 233,5
|-
| [[Маргалаң]] || 215,4
|-
| [[Ангрен]] || 175,4
|-
| [[Жызак (шаар)|Жызак]] || 163,2
|-
| [[Чирчик (шаар)|Чирчик]]|| 149,4
|-
| [[Үргөнч]] || 137,3
|-
| [[Термез]] || 136,2
|-
| [[Навои]]|| 134,1
|-
| [[Алмалык (Өзбекстан)|Алмалык]]|| 121,1
|-
| [[Хожейли]] || 104,5
|-
| [[Денау]] || 104,4
|-
| [[Бекабад (Өзбекстан)|Бекабад]]|| 101,2
|-
| [[Шахрисабз]] || 100,3
|}

== Калкы ==
2014-жылдын 1-январына карата Өзбекстандын калкынын саны 30 миллион адамдан ашкан, анын ичинен 51% – шаар калкы, 49% – айыл калкы. Бир жыл аралыгында 2013-жылдын 1-январынан 2014-жылдын 1-январына чейин Өзбекстандын калкы 495,1 миң адамга көбөйгөн. 2013-жылы туулгандардын саны 674,9 миң, каза болгондордун саны 145,0 миң адамды түзгөн.

Калктын орто жыштыгы 1 чарчы чакырымга 65,8 адам. Калкынын саны боюнча [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги|КМШ]] өлкөлөрүнүн арасында [[Орусия]] жана [[Украина|Украинадан]] кийин үчүнчү орунда турат.

=== Калктын улут курамы ===
2000-жылга карата калктын улут боюнча бөлүштүрүүсү
* [[Өзбек|өзбектер]] – 28 млн. 959 миң адам (калктын 88 %)
* [[орустар]] – 399 миң адам
* [[тажиктер]] – 299 миң адам
* [[казактар]] – 390 миң адам
* [[каракалпактар]] – 504 миң адам
* [[татарлар]] – 324 миң адам
* [[Кыргыздардын тарыхы|кыргыздар]] – 551 миң адам (2021)
* [[корейлер]] – 164 миң адам
* [[түркмөндөр]] – 152 миң адам
* [[украиндер]] – 105 миң адам
* [[армяндар]] – 42 миң адам
* [[азербайжандар]] – 36 миң адам
* [[перстер|парстар]] – 30  миң адамдын тегерегинде
* [[уйгурлар]] – 20 миң адам
* [[беларустар]] – 20 миң адам
* [[крым татарлары|кырым татарлары]] – 10 миң адам
* [[еврейлер|жөөттөр]] – 10-20 миң адамдын тегерегинде
* [[Букара жөөттөрү|букар жөөттөрү]] – 9,7 миң адам
* [[түрктөр]] – 10 миң адам
* [[немистер]] – 7,9 миң адам
* [[гректер]] – 10 миң адам жана башкалар.

=== Тили ===
Өзбекстан Республикасынын Мамлекеттик тили – [[өзбек тили]]. Маанилүүлүгү боюнча [[орус тили]] экинчи орунда турат. Орус тилин калктын чоң бөлүгү колдонот. [[Англис тили|Англис тилин]] үйрөнүү мамлекет үчүн абдан маанилүү. 2013/2014-окуу жылынан баштап мектепте 1-класстан баштап англис тилин сөзсүз үйрөнүү киргизилген.

Өзбек тилинен тышкары, бир катар аймакта башка тилдер да колдонулат. [[Каракалпакстан Республикасы|Каракалпакстан]] автономиялуу республикасында каракалпак тили да ырасмий тил болуп саналат. 

Жалпысынан Өзбекстанда өзбек мектептеринен тышкары 848 орус, 417 казак, 377 каракалпак, 256 тажик, 60 кыргыз, 43 туркмөн мектептери бар.

== Маданияты ==
Өзбек улуттук каада-салттары жана дөөлөттөрү – этникалык жана адеп-ахлактык – байыртадан бери үй-бүлөнү бузулуудан жана бузулуудан сактоого, улуу муундардын урмат-сыйына, урмат-сыйына жана кадыр-баркына, чет өлкөлүктөргө меймандостугуна багытталган.

Өзбектердин маданияты жаркын жана оригиналдуу, ал миңдеген жылдар бою калыптанган жана ар кайсы доордо азыркы Өзбекстандын аймагында жашаган элдердин [[салттарын]],[[салттарын]] өзүнө сиңирген. Ага байыркы [[перстер]], [[гректер]], көчмөн [[түрк уруулары]], [[арабдар]], орустар өз салымын кошушкан. Көп улуттуу Өзбекстандын салттары [[музыка]], [[бий]], [[живопись]], [[колдонмо искусство]], [[тил]], [[ашкана]] жана кийим-кечелерде чагылдырылган. Өзбек маданияты [[Борбордук Азия]] маданияттарынын [[квинтэссенциясы]] болуп саналат, бирок ошол эле учурда Өзбекстандын ар бир аймагынын улуттук кийимдеринде жана жергиликтүү диалектилерде эң айкын көрүнүп турган өзүнүн уникалдуу түсы бар.

Өзбекстанда маданият жана коомдук мамиле көп кылымдуу тарыхка ээ. Массалык маалымат каражаттарынан (1300дөн жогору) [[Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясы|Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясын]], аймактык теле жана радиокомпанияларын, FM-радиостанцияларын, өкмөттүк гезиттерди жана интернет-каражаттарды белгилесе болот. Санариптик технологияга өтүүнүн натыйжасында Өзбекстандын теле жана радиоиндустриясынын өнүгүүсү күчөдү.

Өзбекстанда гезиттер өзбек, каракалпак, тажик, казак, орус жана башка тилдеринде басып чыгарылат.

=== Маданият мекемелери ===
* «Өзбектеатр» чыгармачыл-өндүрүштүк бирикмеси
* «Өзбекнаво» эстарда бирикмеси
* «Шарк тароналари» эл аралык музыкалык фестивалынын башкы дирекциясы
* Академиялык, элдик жана көркөм коллективтердин дирекциясы
* Оркестрлер (симфониялык, камералык, элдик аспаптарынын)
* «Өзбекракс» улуттук бий бирикмеси
* «Өзбекмамцирк» Республикалык бирикмеси
* Республикалык методикалык жана маалымат борбору
* Чыгармачыл жаштар үйү
* Элдик чыгармачылыктын жана маданий-агартуу кызматынын Республикалык  илимий-методикалык борбору
* Маданий мурас объекттерин коргоо жана пайдалануу боюнча башкы илимий-өндүрүштүк башкарма
* Көркөм экспертиза башкармасы
* «Өзбекмузей» Республикалык фонду, республиканын музейлери
Республикада 40ка жакын театр иштейт, алардын ичинде – [[Алишер Навои атындагы Мамлекеттик Академиялык Чоң Театр]], Илхом театры. Искусствого Өзбекстан Улуттук симфониялык оркестри чоң салымын кошот.

=== ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурас объектилери ===
Өзбекстандын [[ЮНЕСКО]] Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесинде беш маданий жана эки жаратылыш объектилери бар. Маданият объекттери болуп төмөнкүлөр саналат:

* [[Итчан Кала]] ([[Хива]]), 1990-жылы кошулган
* [[Бухара|Бухаранын тарыхый борбору]], 1993-жылы кошулган
* [[Шахрисабз|Шахрисябздын тарыхый борбору]], 2000-жылы кошулган
* [[Самарканд|Самарканд – Маданияттардын кесилиши]], 2001-жылы кошулган
* [[Улуу жибек жолу]] [[Зарафшан-Каракум коридору]], 2023-жылы кошулган&lt;ref name=&quot;unesco-iicas1&quot;&gt;{{cite web |title=Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor has been recommended for the inscription on the UNESCO World Heritage List |url=https://unesco-iicas.org/press-office/News/Silk+Roads%3A+Zarafshan-Karakum+Corridor+has+been+recommended+for+the+inscription+on+the+UNESCO+World+Heritage+List |website=www.unesco-iicas.org |access-date=18 September 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zarafshan-Karakum-Corridor&quot;&gt;{{cite journal |title=Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor |url=https://whc.unesco.org/document/186705|pages=7-9 |access-date=18 September 2023}}&lt;/ref&gt;

Табигый жерлер болуп төмөнкүлөр саналат:

* [[Тянь-Шань|Батыш Тянь-Шань]], 2016-жылы кошулган
* [[Туран]]дын муздак кышкы чөлдөрү, 2023-жылы кошулган&lt;ref name=&quot;Uzbek2&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/uz|title=Uzbek|publisher=UNESCO|access-date=20 July 2017}}&lt;/ref&gt; анын болжолдуу тизмесинде отуз беш мүлк бар.

=== Мамлекеттик майрамдары ===
1992-жылдын 2-июлунда [[Олий Мажлис]] «Майрамдык күндөр жөнүндө» законун кабыл алып, төмөнкү күндөрдү майрамдык деп жарыялаган.
* [[1 Январь (Үчтүн айы)|1-январь]] – [[Жаңы жыл|Жаңы Жыл]],
* [[14 Январь (Үчтүн айы)|14-январь]] – Мекенди коргоо күнү,
* [[8-март]] – [[Эл аралык аялдар күнү]],
* [[21 Март (Жалган куран)|21-март]] – [[Нооруз]],
* [[9-май]] – Жеңиш жана Ардак күнү,
* [[1-сентябрь]] – [[Өзбекстан Республикасынын Эгемендүүлүк күнү|Эгемендүүлүк күнү]],
* [[1-октябрь]] – Мугалим жана Устат күнү,
* [[8-декабрь]] – Конституция күнү,
* [[Орозо айт]] жана [[Курман айт]] диний майрамдары.
Мекенди коргоо күнүнөн тышкары, баардыгы иш күнү эмес деп эсептелинет.

== Электрондук массалык маалымат каражаттары==
* [[Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясы|Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясын (УТРК)]];
* Өзбекстан өкмөттүк эмес ММК Улуттук ассоциациясы.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}{{Азия өлкөлөрү}}
{{Түркий мамлекеттер}}
{{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}}

[[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекеттери]]
[[Категория:Республикалар]]
[[Категория:Өзбекстан| ]]
[[Категория:Азия өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>1h12ap9ygm4gxkem97lsid6x52q0t44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казакстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1904</id>
    <revision>
      <id>664618</id>
      <parentid>642596</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>553434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105610" sha1="7yjjt5wftpqzh4y52dygtgnc6ltoyi6" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген=[[Файл:Flag of the Kazakh Khanate.svg | 24px|border]] [[Казак хандыгы]] 1465-жылы
 |Кыргызча аталышы=Казакстан Республикасы
 |Расмий аталышы = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Республика Казахстан}}
 |Кыскача аталышы =Қазақстан
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Emblem_of_Kazakhstan.svg
 |Желек=Flag of Kazakhstan.svg
 |Гимндин аталышы=
 |Аудио=Kazakhstan National Anthem 2012.ogg
 |Башкаруу формасы =[[Президенттик республика]]
 |Картада=Kazakhstan (orthographic projection).svg
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 16|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 59|lon_sec = 0
 |region = KZ
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Казак тили|казакча]] (мамлекеттик),&lt;br /&gt; [[Орус тили|орусча]] (расмий)
 |Эгемендүүлүк күнү=[[16-декабрь]] [[1991-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[СССР|СССРден]]
 |Борбор шаары= [[Астана]]
 |Ири шаарлар = [[Астана]], [[Алматы]], [[Чымкент]], [[Актөбө]]
 |Башчыларынын милдеттери= [[Казакстан Республикасынын президенти|Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]] 
 |Башчылары= [[Касым-Жоомарт Токоев]] &lt;br /&gt; [[Алихан Смаилов]]
 |Аянты боюнча орду= 9 чу
 |Аянты=2 724 902
 |Суу пайызы = 1,50
 |Калкы боюнча орду = 64-чи
 |Калкы={{өсүү}}20 000 000
 |Калкты каттоо жылы = 09.2023
 |Калктын жыштыгы=	7,33
 |ИДП (САМ)=420,6 млрд.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://databank.worldbank.org/data/home.aspx] Данные ЦРУ (2011)]&lt;/ref&gt;
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=2012
 |ИДП (САМ) боюнча орду=41-чи
 |ИДП (САМ) ар бир жанга = 24 100 
 |ИДП (номинал)= 225,6 млрд.&lt;ref name=&quot;ИДП&quot; /&gt;
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 2012
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 44-чи
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 13 236&lt;ref name=&quot;ИДП&quot; /&gt; 
 |Акча бирдиги=[[Казак теңгеси]]&lt;br /&gt;([[KZT, код 398]])
 |АДӨИ= {{өсүү}}0,754&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404|archivedate=2014-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708111537/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf}}&lt;/ref&gt;
 |АДӨИ эсептөө жылы = 2013
 |АДӨИ боюнча орду = 69-чу
 |АДӨИ деңгээли  = &lt;span style=&quot;color:#009900&quot;&gt;'''жогорку'''&lt;/span&gt;
 |МОК = KAZ
 |Этнохороним = казакстандык,&lt;br /&gt; казакстандыктар
 |Домени = [[.kz]], [[.қаз]]
 |Телефон коду =+7
 |Убакыт аралыгы = +5&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html|title=Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать|lang=ru|first=|last=|website=[[zakon.kz]]|date=2024-02-29|access-date=}}&lt;/ref&gt;
 |Штрих коду =
|Гимн аталышы=Менің Қазақстаным / Menıñ Qazaqstanym}}
'''Казакстан Республикасы''' ({{lang-kz|Қазақстан Республикасы / Qazaqstan Respublikasy}}, {{lang-ru|Республика Казахстан}}) – [[Орто Азия|Борбордук Азия]] менен Чыгыш Европада жайгашкан мамлекет.

Дүйнө мамлекеттер арасында аянты боюнча 9-орунду ээлейт (2&amp;nbsp;млн&amp;nbsp;724,9&amp;nbsp;мин&amp;nbsp;км²). Жайгашканы: батыштагы [[Волга дарыясы|Эдил]] дарыянын дельтасынын чыгыш жагынан чыгыштагы [[Алтай|Алтай тоолоруна]] чейин, түндүктөгү Батыш-Сибирь өрөөнүнөн өлкөнүн түштүгүндөгү [[Таң-Шаң|Таң-Шаң тоо системасына]] чейин.

[[Түндүк уюл|Түндүк]] жана [[Батыш]] тараптан [[Орусия]], Чыгыштан [[Кытай]] менен, Түштүктөн [[Кыргызстан]], [[Өзбекстан]], [[Түркмөнстан]] малекеттери менен чектешет.

Административдик-аймактык түзүлүш боюнча 17 облуска жана 3 республикалык маанидеги шаарга бөлүнөт. Экономика-географиялык жактан Борбордук, Батыш, Чыгыш, Түндүк, Түштүк региондоруна бөлүнөт.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2022):
{| class=&quot;prettytable&quot;
|-
|
Облустары

|
Аянты, миң км2

|
Калкы,

миң

|
Административдик борбору
|-
|[[Абай облусу|Абай]]
|185,5
|638,3
|[[Семей]]
|-
|
[[Акмоло облусу|Акмоло]]

|
146,2

|
746,7

|
[[Көкчө-Тоо]]

|-
|
[[Актөбө облусу|Актөбө]]

|
300,6

|
686,7

|
[[Актөбө]]

|-
|
[[Алматы облусу|Алматы]]

|
224,0

|
1603,8

|
[[Конаев]]

|-
|
[[Атырау облусу|Атырау]]

|
118,6

|
472,4

|
[[Атырау]]

|-
|
[[Жамбыл облусу|Жамбыл]]

|
144,3

|
1001,1

|
[[Тараз]]
|-
|[[Жетисуу облусу|Жетисуу]]
|
|650
|[[Талды-Коргон|Талдуу-Коргон]]
|-
|
[[Батыш Казакстан облусу|Батыш Казакстан]]

|
151,3

|
609,3

|
[[Урал (шаар)|Урал]]

|-
|
[[Караганда облусу|Караганда]]

|
428,0

|
1334,4

|
[[Караганда]]

|-
|
[[Костанай облусу|Коштанай]]

|
196,0

|
903,2

|
[[Костанай|Коштанай]]

|-
|
[[Кызылордо облусу|Кызыл-Ордо]]

|
226,0

|
618,2

|
[[Кызыл-Ордо шаары|Кызылордо]]

|-
|
[[Маңгыстоо облусу|Маңкыштоо]]

|
165,6

|
374,4

|
[[Ак-Тоо|Актоо]]

|-
|
[[Павлодар облусу|Павлодар]]

|
124,8

|
742,9

|
[[Павлодар]]

|-
|
[[Түндүк Казакстан облусу|Түндүк Казакстан]]

|
98,0

|
663,1

|
[[Петропавл]]

|-
|
[[Түркстан облусу|Түркстан]]

|
117,3

|
2788,4

|
Түркстан
|-
|[[Улуу-Тоо облусу|Улуу-Тоо]]
|188,9
|226,9
|[[Жезказган]]
|-
|
[[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан]]

|
97,8

|
717

|
[[Өскемен]]

|-
|
'''Республикага баш ийген шаарлар:'''

|


|


|


|-
|
[[Астана]]

|
0,79

|
1228,8

|


|-
|
[[Алматы]]

|
0,68

|
1997

|


|-
|[[Чымкент]]
|1,17
|1112,7
|
|}

Казакстан 1991-жылдан КМТТТга, [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]] (1992), [[Европа Коопсуздук жана Кызматташуу Конференциясы|Европа коопсуздук жана кызматташтык уюмуна]] (1992), ЭВФке (1992), [[Ислам конференциясы уюму|Ислам конференциясы уюмуна]] (1995), [[Шанхай кызматташтык уюму|ШКУга]] (2001) мүчө.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Казакстан [[унитардык мамлекет]]. Казакстандын Конституциясы 1995-ж. 30-августта референдумда кабыл алынган. Башкаруу формасы [[президенттик республика]]. Мамлекет башчысы бүткүл эл тарабынан 5 (2007-жылга чейин 7) жылдык мөөнөткө шайланган президент (бул биринчи президентке тийиштүү эмес). Мыйзам чыгаруучу жогорку органы Мажилис жана [[Сенат]] (эки палаталуу парламент; Мажилисте 5, Сенатта 6 жылдык мөөнөткө шайланып, 107 депутаттан турат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы премьер-министр жетектеген өкмөт. [[Премьер-министр]] межилистин макулдугу менен [[президент]] тарабынан дайындалат. Казакстанда көп партиялуу система орун алган. Ири партиялары: Улуттук-демократиялыкпартия «Нур Отан», Коомдук социал-демократиялык партия, Казакстан демократиялык партиясы «Ак-Жол», Казакстан социал-демократиялык партиясы «Ауыл», Казакстан коммунисттик элдик партиясы.
== Табияты ==
[[Файл:Takirs of Karakum Desert.jpg|thumb|[[Кара-Кум чөлү]].]]
Казакстандын аймагында көтөрүңкү түздүктөр жана сары-аркалар (бийиктиги 500-600 м) басымдуу; алар өлкөнүн аймагынын 50%га жакынын, ойдуңдуу түздүктөр (100-250 м) 30%ин, тоолор (1000-4000 м) 20%тейин ээлейт. Бийиктик амплитудасы -132 мден (Маңкыштактагы Карагие ойдуңу) 6995 мге чейин. Өлкөнүн батыш бөлүгүн кум жана шор массивдүү Каспий бою ойдуңу ээлейт. Анын чыгышында эрозиялык Мугожар жапыз тоосу (бийиктиги 657 мге чейин, Чоң Боктыбай чокусу) көтөрүлөт. Казакстандын түштүк-батыш четинде Маңкыштак ж. а. жана чөлдүү [[Үстүрт платосу]] жайгашкан. Андан чыгыштагы Туран ойдуңунда Арал бою, кум массивдүү [[Кара-Кум чөлү|Кара-Кум]] жана [[Кызыл-Кум чөлү|Кызыл-Кум чөлдөрү]] орун алган. Түндүктөн Казакстандын аймагына Батыш Сибирь түздүгүнүн түштүк чет жакасы (бийиктиги 100-150 м) кирип турат. Аны түштүк-батыштан Торгой платосу улап кетет. Өлкөнүн борбордук бөлүгүн ээлеген Казак СарыАркасында бийиктиги 1565 мге жеткен (Аксоран чокусу) калдык жапыз тоолор орун алган. Казак Сары-Аркасы түштүктө чөлдүү Бетпак-Талаа платосуна (деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги300350 м) өтөт. Өлкөнүн чыгыш, түштүк-чыгыш бөлүктөрүндө тоолуу рельеф басымдуулук кылат; мында негизинен Алтайдын түштүк бөлүгүнүн, Тарбагатайдын, Саурдун, Жети-Суу Ала-Тоосунун, Түндүк жана Батыш Теңир-Тоонун орто бийик жана бийик кырка тоолору ички жана тоо аралык ойдуңдары менен кезектешип жатат. Өзгөчө геоморфол. объектилерге Үстүрт платосунун тик кашаттары (жарлары) чинкалар; Алматыдан 200 км түндүк-чыгыштагы Чарын (Шарын) дарыясынын шаңшаары (каньону); өлкөнүн түндүгүндөгү Боровой курортуна жакын жайгашкан Көкчө-Тоо аскалары жана көлдөрү ж. б. кирет.

Казакстандын аймагы негизинен Урал-Охота кыймылдуу алкагында жайгашкан, анын бүктөлүү структурасынын айрым жерлери жаш платформанын жабындысы менен капталган. Борбордук Казакстан бүктөлүү облусу негизинен Казак Сары-Аркасына дал келип, догоо сымал 2 бүктөлүү системасына бөлүнөт: каледондук Түндүк Казакстан (түндүгүндө) жана герциндик Жуңгар-Балкаш (түштүгүндө). Бул бүктөлүү облусунун чегинде архей-протерозой массивдери Көкчө-Тоо, Арганат, Түндүк жана Түштүк Улуу-Тоо, Ак-Тоо-Моюн-Тоо, Макбал жайгашкан. Кңдын түндүгүнө Түштүк Уралдын герциндик структурасы кирип турат. Өлкөнүн батышын анын эң чуңкур бөлүгүн Орус платформасынын Каспий бою синеклизасы ээлейт. Түштүк-батышына Жер ортолук деңиздик кыймылдуу алкагынын Түштүк Туран плитасы кирет. Кен байлыктарга бай: кара жана түстүү металлдар, уран, алтын, нефть (запасы боюнча дүйнөдө 7-орунда), газ (13-орунда), агрардык-техникалык, химиялыкжана индустриялык сырьёлор.

== Климаты ==
Казакстандын аймагы [[Мелүүн климат|мелүүн климаттык алкакта]] жайгашкан. Казакстан Евразиянын борбордук бөлүгүнөн орун алгандыктан, климаты [[Кургакчыл климат|кургакчыл]] жана кыйла [[Континенттик климат|континеттик]]. Жайында Азор, кышында Сибирь антициклондорунун таасири астында турат. Жыл бою кез-кезде батыштан, түндүк-батыштан жана түндүктөн муздак аба массасы согуп турат. Январдын орточо температурасы түндүгүндө жана чыгышында -18°Сден түздүктүү аймагынын эң түштүгүндө -3°Сге чейин; июлдуку түндүгүндө 19°Сден түштүгүндө 28-30°Сге чейин. Тоолоруна климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүү. К. жаанчачынга жалпысынан жарды, аймак боюнча бирдей жаабайт. Өлкөнүн түндүк бөлүгүндө, токойлуу талаа зонасында жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 300-400 мм, андан түштүктө, талаа зонасында 250 мм, жарым чөл жана чөл зоналарындагы түздүктөрдө 100-200 мм, түштүктөгү жана түштүк-чыгыштагы тоолордо 500-1000 мм, Алтайдын батыш капталдарында 1600 ммге чейин. Казакстанда жалпы аянты 1090 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; болгон 1450 мөңгү бар, алардын көбү Жети-Суу Ала-Тоосунда, Теңир-Тоодо, Тарбагатайда, Алтайда жайгашкан.
Казакстан дүйнөдө суу менен аз камсыз болгон регионго кирет. Казакстандын аймагында 39 миңдей дарыя жана сай бар, алардын 8 миңдейинин узундугу 10 кмден ашат. Ири дарыялары (Казакстандын чегиндеги узундугу): Иртыш (Ертис; 1700 км), Ишим (Есиль; 1400 км), Сыр-Дарыя (1400 км), Урал (Жайык; 1082 км). Өлкөнүн түндүк жана түндүк-чыгыш бөлүктөрүндөгү дарыялар (Иртыш жана анын куймалары Ишим, Тобол) Түндүк Муз океандын, көп дарыялары ички Каспий деңизинин (Урал, Эмба), Арал деңизинин (Сыр-Дарыя), Балкаш көлүнүн (Иле), Тенгиз көлүнүн (Нура) алаптарына кирет. Казакстандын аймагында жалпы аянты 45 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ден ашык 48 миңден ашуун көл бар, алардын көбү аянты 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ден ашпаган чакан көлдөр. Ири көлдөрү: өлкөнүн борбордук бөлүгүндөгү Балкаш, Тенгиз, Жонгор капкасындагы Ала-Көл, Сасык-Көл, чыгыштагы Зайсан, Маркакөл. Дүйнөдөгү ири көлдөрдүн Каспий жана Арал деңиздеринин акваторияларынын айрым бөлүктөрү да Казакстанга таандык. Жалпы көлөмү 95,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;ден ашкан 200дөн ашкан суу сактагыч бар; аларга Сыр-Дарыядагы (5,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) Буктурма, Капчыгай, Чардарыя (Шардара), Тобол дарыясындагы Жогорку Тобол (0,82 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), Каратомар (0,59 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), Ишим дарыясындагы Сергеев (0,7 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) суу сактагычтары кирет. Агын суулардын жалпы жылдык орточо ресурсу 100,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, анын 56,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;и гана К-дын аймагында түзүлүп, 44 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;и чектеш өлкөлөрдөн Кытай, Өзбекстан, Кыргызстан, Россиянын аймактарынан агып түшөт. Жер астындагы суунун жылдык жалпы запасы 15,83 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болгон 626 кени жана участогу чалгындалган; анын 50%ке жакыны өлкөнүн түштүк, 20%и батыш аймактарында.
Казакстан аймагынын континенттин ички бөлүгүндө жайгашкандыгы, аймактын кеңдик жана узундук боюнча зор аралыкка созулушу, тоо жана түздүк рельефинин кезектешип жатышы ландшафттык жана биол. ар түрдүүлүккө өбөлгө түзөт. Түздүктөрдө кеңдик, тоолордо бийиктик алкактуулук даана байкалат. Өлкөнүн түндүгүндөгү токойлуу талаа зонасынын жегичтүү кара топурагы түштүктү карай мелүүн кургакчыл талаанын кадимки кара, мелүүн кургак талаанын каралжын каштан, кургак талаанын кадимки каштан, жарым чөлдүн ачык каштан топурактары менен алмашат. Түздүк топурактуу аймактын аянтынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ин коңур чөл-талаа жана ачык-коңур чөл топурактары ээлеп, кумдуу жана такыр сымал топурактардын зор массивдери менен кезектешип жатат. Батыш жана Түндүк Теңир-Тоонун этектериндеги түздүктөрдө жана этек тоолордо боз жана ачык каштан топурактары басымдуулук кылат. Түндүк Теңир-Тоонун, Саурдун, Тарбагатайдын, Батыш Алтайдын жапыз тоолоруна мүнөздүү тоонун каштан жана тоонун кара топурактары өйдөлөгөн сайын тоо токоюнун боз жана токойдун каралжын топурактары менен алмашат. Токойдун жогорку чегинен өйдө тоо-шалбаа топурактары өрчүгөн. Дыйканчылыкка жараксыз же аз пайдаланылган топурактуу жерлер да арбын; мисалы, кумдуу массивдер 27 млн га, шор жерлер 20 млн га аянтты ээлейт. Жалпысынан топурак кыртышынын табигый күрдүүлүгү төмөн, эрозияга, дефляцияга, шордонууга ж. б. жагымсыз процесстерге кыйла дуушарланган. 1950-80-жылдары ургаалдуу пайдаланылган 11 млн га дың жер кийин аңызга айланып, чириндиси азайып арыктап кеткен.
Өлкөнүн түндүгүндө, токойлуу талаа зонасында жана талаа зонасынын түндүк бөлүгүндө дүйүм чөптүү-кылкан өсүмдүктүү талаа (ак кылкан, бетеге, коңур баш, тоо сулусу, кыяк, шыбак), суу жайылмаларында түбү боштуу жана буудайытуу шалбаа таралган. Байтерек-кайыңдуу токой массивдери, кызыл карагайлуу токойчолор кездешет. Кургак талаага бетеге-ак кылкандуу өсүмдүк жамаатташтыгы мүнөздүү. Жарым чөлдөрдө шыбак-кылкандуу өсүмдүктөр үстөмдүк кылат. Чополуу жана шагылдуу чөлдөрдө ксерофиттик бадалдар жана бадалчалар, анын ичиндегалофиттер (прутняк, сарсазан, бүргөн, кокпек, солерос, ак жана кара шыбак, түлкү машак, жантак, терскен, тамариск ж. б.) да өсөт. Кумдуу чөлдөргө псаммофиттер (кум шыбагы, кум сулуусу, жузгун, кум акациясы, ак сөксөөл ж. б.) мүнөздүү. Кызыл-Кум кумдарында кара сөксөөлдөр кездешет. Кырка тоолордун капталдарынын төмөнкү бөлүктөрүнө жана этек тоолорго талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Андан өйдө бадалдар ит мурун, шилби, бөрү карагат өсөт; Иле Ала-Тоосунун түндүк капталдарында жапайы жана экме алма токойлору, долоно кездешет. Алтай жана Жети-Суу Ала-Тоолорунун орто бийик тоолорундагы ийне жалбырактуу токойлорго Сибирь кара карагайы, карагай, кызыл карагай, көк карагай, кедр (бал карагай) ж. б., Теңир-Тоого карагай мүнөздүү. Токойдон жогору жаткан субальп жана альп шалбаасы баалуу жайыт болуп саналат. Теңир-Тоонун кырка тоолорунун кырларына жакын арча (өрөк арча) токойлору кездешет.
Казакстанда өзгөчө коргоого алынган 109 табигый аймак бөлүнгөн, ал өлкөнүн аймагынын 5,4%ин ээлейт. Ага 10 корук (Ак-Суу-Жабаглы, Алма-Ата, Ала-Көл, Барса-Келбес, Батыш Алтай, КараТоо, Коргалжын, Наурзум, Маркакөл, Үстүрт), 10 улуттук парк (Алтын-Эмел, Баянаул, Бурабай, Иле-Ала-Тоо, Каркаралы, Катон-Карагай, Көкчө-Тоо, Чарын, Сайрам-Угам, Көл-Сай), 50 табигый корукча (заказник; геол., ботан., зоол., көл, саз, ландшафттык ж. б.), 26 табият эстелиги, 5 ботан. бак ж. б., 2 табият резерваты (Ертис орманы, Семей орманы) кирет. Коргоого алынган бул аймактар негизинен жер бетинин экосистемасын жана өсүмдүк жамаатташтыгын камтыйт. Республиканын аймагы аркылуу суу-сазда жашоочу куштардын 140 түрү учуп өтөт; анын 11 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. Бул сейрек жана эндемик куштардын популяциясын сактоо максатында жалпы аянты 17 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; болгон глобалдуу маанидеги жер коргоого алынган. Алар негизинен Казакстандын борбордук, түштүкчыгыш жана чыгыш бөлүктөрүндө жайгашкан. Коргалжын жана Иргиз-Торгой көлдөр системасы Рамсар конвенциясы тарабынан коргоого алынган.

== Шаарлары ==

=== Эң ири шаарлары ===
Калкынын саны 2014-жылдын 1-июлуна карата берилген.

Бул датага карата Казакстанда 100 миң адамдан ашык 22 шаар катталган, бул шаарларда өлкөнүн 43% жашайт.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Орун
!Шаардын аталышы
!Облус
!Калкынын саны
!Орун
!Шаардын аталышы
!Облус
!Калкынын саны
|-
!1
|[[Алматы]]
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|1 522 596
!12
|[[Кызыл-Ордо шаары|Кызыл-Ордо]]
|[[Кызыл-Ордо облусу|Кызыл-Ордо]]
|216 313
|-
!2
|[[Шымкент]]
|[[Түштүк Казакстан облусу|Түштүк Казакстан]]
|858 100
!13
|[[Петропавл]]
|[[Түндүк Казакстан облусу|Түндүк Казакстан]]
|208 202
|-
!3
|[[Астана]]
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|835 153
!14
|[[Атырау]]
|[[Атырау облусу|Атырау]]
|199 600
|-
!4
|[[Караганды]]
|[[Караганды облусу|Караганды]]
|486 945
!15
|[[Актоо (шаар)|Актоо]]
|[[Маңызтоо облусу|Маңызтоо]]
|181 674
|-
!5
|[[Актөбө]]
|[[Актөбө облусу (Казакстан)|Актөбө]]
|382 922
!16
|[[Темиртоо]]
|[[Караганды облусу|Караганды]]
|176 349
|-
!6
|[[Тараз]]
|[[Жамбыл облусу|Жамбыл]]
|354 662
!17
|[[Түркстан (шаар)|Түркстан]]
|[[Түштүк Казакстан облусу|Түштүк Казакстан]]
|156 986
|-
!7
|[[Павлодар]]
|[[Павлодар облусу|Павлодар]]
|331 404
!18
|[[Көкчөтоо (шаар)|Көкчөтоо]]
|[[Акмола облусу|Акмола]]
|140 685
|-
!8
|[[Өскемен]]
|[[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан]]
|314 515
!19
|[[Талды-Коргон]]
|[[Алматы облусу|Алматы]]
|137 008
|-
!9
|[[Семей]]
|[[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан]]
|312 791
!20
|[[Экибастуз]]
|[[Павлодар облусу|Павлодар]]
|131 626
|-
!10
|[[Жайык (шаар)|Жайык]]
|[[Батыш Казакстан облусу|Батыш Казакстан]]
|229 329
!21
|[[Рудный]]
|[[Костанай облусу|Костанай]]
|114 285
|-
!11
|[[Костанай]]
|[[Костанай облусу|Костанай]]
|223 812
!22
|[[Жаңы-Өзөн (шаар)|Жаңы-Өзөн]]
|[[Маңызтоо облусу|Маңызтоо]]
|108 961
|}

== Калкы ==
Калкынын басымдуу бөлүгүн (70,4%) [[казактар]] түзөт (2021-жылкы эл каттоо боюнча). [[Орустар|Орус]] (16,4%), [[Өзбектер|өзбек]] (3,21), [[Украиндер|украин]] (1,42) улуттары негизинен өлкөнүн түндүк жана чыгыш бөлүктөрүндө жашайт. Калгандарын [[Уйгурлар|уйгур]] (1,47), [[Татарлар|татар]] (1,10%), [[Корейлер|корей]], [[Азербайжандар|азербайжан]], [[Түрктөр|түрк]], [[Дунгандар|дунган]], [[Күрддөр|күрд]], [[Башкырлар|башкырт]], ж. б. улуттар түзөт.

Калкынын жылдык орточо табигый өсүү темпи жогору: 2005-ж. 1000 тургунга 8,0 адам, 1999-ж. 4,6 адам туура келген. Төрөлүү 1000 тургунга 18,4 бала, өлүмжитим 1000 тургунга 10,4 адам туура келет (2005). 15 жашка чейинки балдар калктын 26,2%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар 63,4%ин, карыгандар 10,4%ин түзөт. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 65,9 жыл (эркектердики 60,3, аялдардыкы 71,8 жыл). Калктын орточо жыштыгы: 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 5,6 адам туура келет (2006; Евразиядагы эң төмөнкү көрсөткүч). Калк өлкөнүн түштүк, түндүкжана чыгыш облусунда жыш, батыш жана түштүк-батыш облусунда салыштырмалуу сейрек отурукташкан. Динге ишенгендери негизинен мусулман-сунниттер. Шаар калкы 43, 1% (2014). Ири шаарлары: [[Алмата|Алма-Ата]] (калкы 1 522 596 миң), [[Астана]] (835,153 миң), [[Чымкент]] (858,1 миң), [[Караганды]] (486,9 миң), [[Тараз]] (354, 6 миң), [[Павлодар]] (331, 4 миң), Усть-Каменогорск (314, 5 миң), Семипалатинск (Семей; 312, 7 миң), [[Актөбө облусу|Ак-Төбө]] (382, 9 миң), [[Костанай]] (223, 8), Уральск (229, 3 миң).

== Тарыхы ==
Археологиялык изилдөөлөр Казакстандын аймагында евразиялык микроиндустриялык Ашель (болжол менен 1 млн 200 миң жыл мурда) доорунда эле адам жашаганын далилдейт. Кара-Тоо тоо кыркасынын түштүк-батыш бетинин тоо этеги менен Сыр-Дарыя өрөөнүнүн (Кош-Коргон, Чок-Таш) ортосундагы аймактарда алгачкы адамдар жашаган. Ортоңку палеолитке (Мустъе доору) Кара-Суу (3 баскычтан турат), Кара-Тоо тургун жайлары, жогорку палеолитке Вишнёвка, Кудайкөл, Ч. Валиханов атындагы, Шульбинка эстеликтери таандык. [[Мезолит доору]] Казакстандын түндүк жана түндүк-чыгыш аймактарында (чакан топтордун устаканалары, тургун жайлары) жакшы изилденген. Неолит Казакстандын түндүкжана түндүк-батышында келътеминар маданиятынын (б. з. ч. 6-миң жылдыктын аягы 5-миң жылдык) варианты менен көрсөтүлгөн. Волга-Урал, орёл, маханжар, атбасар, сероглаз маданияттарына таандык эстеликтер Казакстандын батыш, түндүк-батыш жана түндүгүнөн, Усть-нарымск маданиятына таандык эстеликтер (дарыянын боюнда кайыктын формасындай Шидерты-3 көрүстөнү, Железинка кыштагына жакын жердеги мүрзөлөр) Казакстандын чыгышынан табылган.
Алгачкы металл доорунун башталышында (б. з. ч. 4-миң жылдыктын аягы 3-миң жылдык) Казакстан аймагынын көбүндө терсек, ботай, Иртыш боюнда шидерты жана усть-нарым тибиндеги, Волга-Урал аралыгында каспий бою жана хвалын-ортотог ж. б. маданияттар өкүм сүрүп, мал чарбачылык жана металл иштетүүнүн белгилери байкалат. Урал-казак талааларында ямный жана афанасьев маданияттарына Карагаш ж. б. көрүстөндөр таандык. Кечки коло дооруна (б. з. ч. 2-миң жылдыктын аягы 1-миң жылдыктын башы) андрон маданияты жана аны алмаштырган валик карапа маданияты тиешелүү. Иртыш бою аймагында елунин маданияты, кийин армен маданияты өкүм сүргөн. Коло доорунда таш бетинде петроглифтер пайда боло баштаган. Алгачкы темир доору (б. з. ч. 8-7-кылымдарда) сак-массагет, савромат, сармат, саргат археологиялык маданияттарынын эстеликтери менен көрсөтүлгөн. Бул маданияттарга Бесшатыр, Ысык, Тагискен, Уйгарак, Чиликти, Берел, Байкара ж. б. комплекстери таандык. Казакстандын түндүк аймагында б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягы б. з. 1-миң жылдыктын ортосунда Сыр-Дарыянын ортоңку агымында отрар-каратоо менен куаунчин маданияттары өнүккөн. Мурда бул жерлер Кангүй мамлекетинин курамында болгон. Жети-Суу аймагында табылган эстеликтердин көбү усундар менен байланышкан. Казакстандын батыш аймактарындагы эстеликтер (Лебедевка жана Кырык-Оба көрүстөндөрү) сармат археологиялык маданиятына, Тобол жана Ишим дарыялар аралыгындагылар саргат маданиятына таандык (4-кылымга чейинки мезгил). Элдердин улуу көчүү доорунда хунндардын таасиринен алгачкы темир доорунун маданияттарынын кээ бирлери жоголуп кеткен. Казакстан аймактарындагы маданияттардын өнүгүшүнө Улуу Жибек жолу чоң таасирин тийгизген. Б. з. ч. 7-4-кылымда Казакстандын аймагын уруу союздары мекендеген, алардын ириси сактар болгон. Б. з. ч. 4-2-кылымдарда Казакстанда усундардын (Жети-Сууда), каңлылардын (Кара-Тоо жана Сыр-Дарыя району), аландардын (Арал жана Каспий деңиздер аралыгы) уруу союздары куралган. Калк көчмөн мал чарбасы жана дыйканчылык менен кесиптенген. 6-кылымдын 2-жарымында Казакстандын аймагы Түрк кагандыгынын (кийин Батыш түрк кагандыгы) курамына кирген. Щучье көлүнө (Боровое) жакын жерде түрк эстеликтерине тиешелүү канжар, анын катарындагы эстеликтерден 1-миң жылдыктын 2-жарымына таандык көрүстөндөрдө аты менен кошо көмүлгөн маркумдун сөөгү табылган (6-кылым). 6-8-кылымдарда соода өнүгүп, жаңы мамлекеттик бирикмелер пайда болгон. Казакстандын түндүк жана борбордук аймактарында шаарлар [Тараз, Исфижаб (Сайрам), Усбаникент, Отрар, Шавгар (Түркстан шаары), Сауран, Сыгнак, Кулан, Кайлык, Талгар] өсө баштаган. 11-12-кылымдарда негизинен Казакстандын түндүк аймактарында чоң жана кичине шаарлардын саны 200гө жеткен. Казакстанда 8-кылымдын башында Түргөш кагандыгы, 8-кылымдын 2-жарымында Карлук кагандыгы өкүм сүргөн (766-ж.). 8-10-кылымдарда Казакстандын түштүгүндө суннит багытындагы ислам дини жайылган. Казак эли көчмөн эл болгондуктан, исламды баары бирдей кабыл алган эмес. Ислам дининен тышкары зороастризм, [[Бурканчылык|буддизм]], христиан диндери да болгон. 9-11-кылымдарда Казакстандын батыш жана түштүк-батыш аймагы Огуздар мамлекетине кирген; түндүк-чыгыш жана борбордук бөлүктөрүн кимактар менен кыпчактар мекендеген. Ошол кезде Казакстандын аймагы Дешт-и-Кыпчак деп аталган. 10-кылымдын 1-жарымында Жети-Сууга Чыгыш Түркстандан келген ягма түрк уруусу Карлук кагандыгын кулатып, Караханиддер мамлекетин түзүшкөн. 10-кылымдын аягында 11-кылымдын 1-жарымында Караханиддер Кашкар, Жети-Суу, Мавераннахрды каратып алышкан. 11-кылымдын 2-жарымында Караханиддердин арасында ич ара талаш-тартыштар башталып, сельжуктар Мавераннахрды басып алышкан. 1130-ж. Жети-Сууну басып алган кара кытайлар Караханиддер мамлекетин кулатып, Борбордук Азияда өз мамлекетин түзгөн. 12-кылымдын ортосунда Кара кытай мамлекетинин начарлашынан улам, андан Хорезм бөлүнүп чыккан. 1219-21-жылдары Казакстан аймагына моңголдор басып кирип, көптөгөн шаарлар талкаланган. Моңголдордун тушунда Казакстандын көпчүлүк аймагы Алтын Ордого, ал жоюлган соң Ак Ордо, Көк Ордо, Моголстан, Сибирь, 14-кылымдын аягы 15-кылымдын башында Ногой Ордо жана Өзбек хандыктарынын курамына кирген. Ногой Ордо Жайык (Урал) жана Волга дарыясынын аралыгындагы аймакты, Өзбек хандыгы Арал деңизинен батышты көздөй Урал дарыясына, түштүгү Тобол дарыясына, чыгышы Иртыш дарыясына чейинки аймактарды ээлеген. Өзбек хандыгынын эли «өзбек-казактар» деп аталган (орус тарыхый булактарда «киргизы»). Феодалдык ич ара чыр-чатактын, эзүүнүн айынан казак уруулары Өзбек хандыгынын аймагынан Жети-Сууга (Чүй, Талас) оогон. 15-кылымдын 2-жарымы 16-кылымдын башында Жети-Сууда Казак хандыгы түзүлгөн. 16-кылымдын ортосунда Ногой Ордо, кийин Моголстан, Сибирь хандыктары кулап, алардын курамындагы казак уруулары Казак хандыгына кошулган. Казак хандыгы Улуу жүз, Орто жүз, Кичүү жүз деп бөлүнүп, казак элинин калыптануу процесси аяктаган. 19-кылымдын башында Казак хандыгы жоюлуп (1847), аталган жүздөрдүн аймактарында өз алдынча хандыктар пайда болгон. 18-кылымдын 1-жарымында казактар Жуңгар хандыгынын (ойроттор) тынымсыз чабуулуна дуушар болгон. Казактар кол жыйнап, бир нече жолу (1710, 1728, 1729) жуңгарларга каршы сокку урган, бирок жуңгарларды жеңүүгө мүмкүнчүлүгү болбогондуктан, Россиянын курамына кирүүнү көздөшкөн. 1731-ж. Кичүү Жүз (Абулхайрдын демилгеси менен), 1740-ж. Орто жүз (Абылай хандын күчү менен) Россиянын курамына кошулган. 18-кылымдын аягында Казакстандын түштүк аймактарын [[Кокон хандыгы]] каратып алган.18-кылымдын 2-жарымынан Казакстандын Россия менен экономикалык жана саясий мамилелери бекемделген. 1820-жылдардын аягында Бөкөй хан жана Вали каган каза болгондон кийин, Россия Орто жүздөгү хандык бийликти жоюп, 1822-ж. жаңы башкаруу системасын киргизген. М. М. Сперанский иштеп чыккан «Сибирдик кыргыздар жөнүндө устав» боюнча 8 округ түзүлүп, округдар болуштуктарга (волост) бөлүнүп, султандар (Чынгыз-хан тукуму) башкарган. Аларга орус армиясынын офицер наамдары ыйгарылган. 1824-ж. Кичүү жүздө хандык бийлик жоюлуп, анын үчкө бөлүнгөн аймагына да султандар бийлик жүргүзгөн. Россиянын курамына киргенден кийин казак ак сөөктөрүнүн укуктары чектелген. Натыйжада 19-кылымдын 1-жарымында Россия империясына, ошондой эле Кокон бийлигине каршы (1809, 1821) Казакстан аймактарында элдик көтөрүлүштөр болгон. 1840-жылдары султан Кенесары Касымов өзүн хан деп жарыялап, казактарды бириктирип, өзүнчө башкаруу үчүн орустарга каршы күрөшкөн. 19-кылымдын ортосунда Урал жана Волга дарыясынын аралыгындагы аймакта Бөкөй Ордосу түзүлгөн (1876-жылга чейин). 19-кылымдын 2-жарымында Россиянын курамындагы казак жерлерине кокондуктар менен хивалыктар кол салып турган. Алардан коргонуу үчүн Сыр-Дарыя, Иргиз жана Торгой дарыясынын жээктерин чыңдашкан. 1853-ж. орустар кокондуктардын Ак-Мечит (кийин Перовск, азыркы Кызыл-Ордо) чебин басып алган. Ак-Мечит чеби аркылуу орустар аскерин Казакстандын түштүк аймактарына жиберүүгө ыңгайлуу шарт түзүлгөн. 1846-ж. Иле дарыясына чейинки Жети-Суунун бир бөлүгү Россия империясынын курамына кирген. 1854-ж. Верный чеби курулуп, Батыш Сибирден Жети-Сууга көптөгөн орус дыйкандары менен казактар көчүп келе баштаган. Улуу жүздүн аймагына Россиянын таасирин төмөндөтүүгө Кокон хандыгы көп аракеттенген. 1860-ж. Кокон аскерлери орустардан жеңилип, Россия империясы толугу менен Жети-Суунун аймагын өзүнө караткан. Падышалык өкмөт административдик башкаруу реформасын жүргүзгөн. Үч жүз тең жоюлган. 1867-ж. Жети-Суу жана СырДарыя облусу түзүлүп, Түркстан генерал-губернаторлугуна караган. 1868-ж. Урал жана Торгой облусу Оренбург генерал-губернаторлугунун, Акмоломенен Семипалатинск облусу Батыш-Сибирь генералгубернаторлугунун курамына кирген. Облус уездге, уезд болуштукка, болуштук айылга (100- 200 түтүн) бөлүнгөн. Жердин баары мамлекеттештирилип, облустарда россиялык мыйзамдар боюнча иш жүргүзгөн соттор, бий соттору негпзделген. 19-кылымдын 2-жарымынан Казакстандын чарбасына орус дыйкандарынын чарбасы (жер иштетүү ж. б.) таасирин тийгизген. Верный, Семппалатинск сыяктуу шаарлар көбөйө баштаган. Транссибирь магистралы жана Оренбург-Ташкент темир жол (1901-05) курулган. 20-кылымдын башында нефть алуу өнүгө баштаган. Россия губернияларында жер тартыш болгондуктан, падышалык өкмөт Столыпиндик агрардык реформа боюнча орус дыйкандарын Чыгышты көздөй көчүргөн. Натыйжада Акмоло, Торгой, Урал жана Семипалатинск облусуна 1906-12-жылдары 438 миңден ашык дыйкан көчүп келген. Социалдык жана колонпялык эзүү казак элинин нааразылыгын туудурган. 18-19-кылымдарда С. Датовдун, И. Таймановдун жана М. Өтөмисевдин жетекчилиги менен козголоңдор чыккан. Биринчи дүйнөлүк согуш мезгилинде салыктын көбөйүшү, элдин экономикалык абалынын начарлашы жана казактардын тылдагы жумуштарга алынышынын натыйжасында падышалык бийликке каршы элдин нааразылыгынын күч алышынан улам чыккан дыйкандар козголоңу улуттук-боштондук көтөрүлүшкө (1916) айланган. Көтөрүлүш басылып, ага катышкандардын көбү атылып, сүргүнгө айдалып, калгандары Кытайга качкан. Февраль революциясынан (1917) кпйин Казакстанда кош бийлик [Убактылуу өкмөт (Ташкенттеги Түркстан комитети, облусу, уезддик комитеттер, шаарларда жана болуштуктарда комиссариаттар) жана Советтер (эсерлер, меньшевиктер, большевиктер)] өкүм сүргөн. 1917-ж. июнда А. Бөкейханов жетектеген казактардын улуттук «Алаш» партиясы, декабрда «Алаш Ордо» өкмөтү түзүлгөн. Бул өкмөт улуттук автономия түзүү максатында Совет бийлигине каршы күрөшүп, жарандык согушта ак гвардиячыларды (Колчак), ак казактарды (Дутов), падышалык генералдарды колдогон. К-дын көп бөлүгүн ак гвардиячылар басып алган. Ак гвардиячылардын тылында жашыруун большевиктик уюмдар жетектеген партизандык кыймыл кеңири кулач жайган. Оренбург, Жети-Суу, Урал фронттору түзүлгөн. Казакстанда Совет бийлиги 1917-ж. ноябрь 1918-ж. март аралыгында орногон. Бирок 1918-ж. жайында түндүк-чыгышы жана батышы ак гвардиячылардын колунда калган. Ал аймактар 1919-жылдын 2-жарымында 1920-жылдын башында М. В. [[Бишкек|Фрунзе]] жетектеген Кызыл Армиянын бөлүктөрү тарабынан толук бошотулуп, -дын бүт аймагында Совет бийлиги орногон. РСФСР ББАК жана ЭКСтин 1920-ж. 26-августтагы декрети боюнча РСФСРдин карамагына кирген Кыргыз АССРи (борбору Оренбург) түзүлгөн. Кыргыз АССРинин курамына Акмоло, Семппалатинск, Урал, Торгой облусу, ошондой эле Закаспий облнун бир бөлүгү жана Астрахань губерниясы кпрген. 1921-22-жылдар жүргүзүлгөн жер-суу реформасынын негизинде Россиядан көчүп келген орус дыйкандарынын мурда казактардан тартып алган жерлеринин көбү кайра жергиликтүү элге кайтарылган. 1924-25-жылдары Орто Азияда улуттук-мамлекеттик бөлүнүү башталып, Жети-Суу жана Сыр-Дарыя облусунун түндүк аймактары Кыргыз АССРинин курамына кирген. 1925-ж. апрелде Казак АССРи деп аталып, борбору Оренбургдан Кызыл-Ордо шаарына көчүрүлгөн. 1926-29-жылдары казак айылдарында «советтештирүү» саясаты жүргүзүлүп, өлкөдө агартуу иши өнүгө баштаган. 1929-ж. Казакстандын борбору Алматы шаары болуп калган. 1936-ж. Казак АССРи Казак ССРине айланган. 1941-жылдары индустриялаштыруу мезгилинде Казакстанда 200дөй ири өнөр-жай ишканалары (анын ичинде Чымкент коргошун ишканасы, Балкаш жез эритүү заводу, Караганды көмүр базасы, Түрксиб темир жол ж. б.) курулган. 1937-ж. коллективдештирүү саясатынын жүргүзүлүшү менен дыйкан чарбасынын 97,5%и колхоздорго кирген. Бирок айыл-чарбасындагы социалдык өзгөрүүлөр дыйкандар менен малчыларга чоң зыян алып келген. Малдын саны азайып, ачкачылык башталып, казактардын көбү Кыргызстанга, Кытайга ж. б. көчүп кетишкен. Натыйжада 1931-33-ж. Казакстандын калкы 1,8 млнго кыскарган. 1920-30-жылдары Казакстанда илим тез өнүгүп, жогорку окуу жайлар, илимий мекемелер ачылган. 1932-ж. СССР Илимдер Академиясынын Казакстандагы базасы уюштурулуп, айрым илимдер боюнча изилдөөлөр жүргүзүлүп, улуттук илимпоздорду даярдаган. Ал база 1938-ж. СССР Илимдер Академиясынын филиалына айланып, Казакстандан көрүнүктүү окумуштуулар чыга баштаган: геолог К. И. Сатпаев, тилчи Н. Т. Сауранбаев, укук таануучу С. В. Юшков, микробиолог И. Г. Галузо, астрофизик Г. А. Тихов, химик А. Б. Бектуров, жазуучу М. Ауэзов, музыкант А. К. Жубанов ж. б. 1945-ж. Казак ССР Илимдер Академиясы (туңгуч президенти К. И. Сатпаев) ачылган. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында К. өлкөнүн күчтүү согуштук арсеналына айланган. Мында эвакуацияланган 140тан ашык ишкана жайгаштырылып, иштей баштаган. Казакстан коло, молибден, коргошун, көмүр, эт, булгаары, жүн ж. б. родукцияларды берүү боюнча союздук республикалардын ичинен биринчи орунда турган. Улуу Ата Мекендик согушка Казакстандан 100 миң адам жөнөп, а. и. 512 жоокер Сов. Союз. Баатыры (төртөө эки жолу), 60 миңден ашык жоокер орден жана медалдар менен сыйланган. Согуш жылдарында Казакстанга Волга боюндагы немистер, крым татарлары, ингуштар, балкарлар, карачайлар, калмактар, чечендер (1937-38-ж. корейлер, ирандыктар, курддар) депортацияланган. 1957-ж. чечен, ингуш, балкар, карачай жана калмактар реабилитацияланып, кайра өз мекендерине кайтууга уруксат берилген. Казакстандын аймагы (Семипалатинск ядролук полигону) ядролук сыноолорду жүргүзүүгө ыңгайлуу болгондуктан, согуштан кийин Борбордук Казакстанда Байкоңур космодрому курулган. 1954-ж. СССР жетекчилигинин дың жерлерди өздөштүрүү жөнүндө кабыл алган чечиминин негизинде 1956-ж. Түндүк Казакстандагы көптөгөн дың жерлер иштетилип, дан өсүмдүктөрү көп түшүм берген, бирок кийин табигый себептерден дың жерлер түшүм бербей, 1960-жылдары жер иштетүү абдан начар абалга келген. 1960-62-, 1964-86-ж. Казакстан КП БКны Д. А. Кунаев жетектеген. 1980-жылдары советтик коомдун терс жактары бюрократизм, паракорчулук көбөйүп, элдин нааразычылыгына алып келген, ошондой эле казактардын Улуу, Орто, Кичүү жүздөргө бөлүнүшү улуттар аралык мамилени начарлаткан. 1986-ж. кайра куруу саясатынын башталышында улуттар ортосунда тирешүүлөр күч алган. Казакстандын жергиликтүү калкынын кызыкчылыктарын эске албай, Д. А. Кунаевди кызматтан алып, ордуна Г. В. Колбиндин коюлушу 1986-ж. 17-18-декабрда Алматы шаарында казак жаштарынын демилгеси менен чыккан Желтоксан (Декабрь) окуясына алып келген. 1980-жылдардын 2-жарымынан Казакстанда коммунисттик партиянын кадыр-баркы төмөндөп, коомдо ар кандай кыймылдар (мисалы, Семипалатинск полигонундагы ядролук сыноолорго каршы экологиялык кыймыл) күч ала баштаган. 1989-ж. Казакстан КП БКнын 1-секретары болуп Н. Назарбаев дайындалган. 1990-ж. апрель айында Казак ССР Жогорку Советинин депутаттары Н. Назарбаевди президент кылып шайлаган. СССР кулагандан кийин 1991-ж. 16-декабрда мамлекеттин эгемендүүлүгү жарыяланып, Казакстан Республикасы деп аталды. 1993-ж. январда өлкөнүн жаңы Конституциясы кабыл алынган. Казакстан [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги]] (1991), [[Бириккен Улуттар Уюму]] (1992), Европа Коопсуздугу боюнча кызматташтык уюму (1992), [[Шанхай кызматташтык уюму]] (2001), [[Бажы союзу|Бажы союзунун]] (2010), [[Евразиялык экономикалык биримдик|Евразиялык экономикалык биримдиктин]] мүчөсү. Экономикалык реформалар жүргүзүлүп, улуттук валюта теңге киргизилген. 1994-ж. 50 ири мамлекеттик ишкана менчиктештирилген. 1998-ж. октябрда Конституцияга өзгөртүүлөр киргизилип, Казакстандын президенттик ыйгарым укугу 7 жылга узартылган. 1999-ж., 2006-ж. бүткүл элдик референдумда Н. Назарбаев Казакстандын президенти болуп кайрадан шайланып, президенттик ыйгарым укугу узартылган. Казакстанда ири партиялардын бири президенттик «Нур Отан» болуп саналат. 1990-жылдардын 2-жарымынан Казакстандын экономикасы капиталисттик жол менен өнүгүүдө. 1995-96-жылдары Казакстандын батыш аймактарындагы мунай чыккан жерлерди иштетүү жана Кара деңизге нефть куурун куруу боюнча Россия, Оман ж. б. эл аралык мунай иштетүүчү компаниялар менен келишимдерди түзгөн. АКШ, Кытай, Европа Союзу, Көз карандысыз мамлекеттердин мамлекеттери менен соода-экономикалык жана саясий байланыштарын өнүктүрүүдө. Казакстандын негизги өнөктөрүнүн бири Кыргызстан менен дипломатиялык мамилелер 1992-ж. түзүлгөн.
Эки мамлекеттин ортосунда достук мамилелерди өнүктүрүү боюнча 150дөн ашык документке кол коюлган. Алардын ичинен эң негизгилери Достук (8. 4. 1997) жана Союздук (25. 12. 2003) болуп саналат. Товар жүгүртүү 2009-жылга карата 387,4 млн долларды түзгөн. 1998-жылдан өлкөнүн борбору Астана шаары.

== Чарбасы ==
Казакстан өтмө экономикалык деңгээлдеги өлкөлөрдүн тобуна кирген, чарба жүргүзүүдө рыноктук мамиленин негизинде өнүккөн өлкө. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 143,4 млрд доллар (2006); аны киши башына бөлүштүргөндө 9,4 доллардан туура келет. Экономикалык өнүгүүсүнүн негизги кыймылдаткыч күчү отун-энергетикалык жана минералдык сырьё ресурстары, ири өнөр-жай потенциалы жана агрардык өндүрүшү. Нефть казып алуудан жана аны экспорттоодон түшкөн киреше бюджеттин негизги булагы болуп саналат. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 54,2% , өнөр жайныкы 31,4% , курулуштуку 7,7%, айыл, токой жана балык чарбаларыныкы 6,7%. Мамлекеттик сектордогу ишканалардын ИДПдеги үлүшү 20% .
== Өнөр жайы ==
Өнөр жайынын башкы тармагы тоо-кен казып алуу (2006-ж. өнөр-жай продукциясынын жалпы наркынын 60%ке жакынын түзгөн, анын &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;унан ашыгы нефть, газ конденсаты). Өнөр-жай продукциясынын наркынын 37%и иштеп чыгаруу өнөр жайына, 3%и электр-энергетика, суу жана жылуулук менен камсыз кылууга туура келет. Иштеп чыгаруу өнөр жайынын эң маанилүү тармактары: кара жана түстүү металлургия (продукциянын наркынын 39,6%и; 2006), тамак-аш өнөр-жай (25,0%), машина куруу (9,7%), кокс, нефть продуктулары, ядролук материалдар өндүрүштөрү (9,0%). Энергияны пайдалануу структурасында 52% ти көмүр (таш жана күрөң көмүр), 25%ти табигый газ, 19%и нефть, 4%ти суу энергиясы түзөт. 2006-ж. 64,8 млн т нефть жана газ конденсаты өндүрүлгөн. Нефть негизинен республиканын батыш бөлүгүнөн (Маңгыстоо, Атрау, Батыш Казакстан, Ак-Төбө облусу), ошондой эле түштүктө Кызыл-Ордо облусунан казылып алынат. Казылып алынган нефтинин 90% ке жакыны экспорттолот. Экспорттолчу нефтинин &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;ү нефть куурлары аркылуу ташылат; анын 43%и Атрау – Новороссийск (узундугу 1510 км), 27%и Атрау – Самара нефть трубаларына туура келет. Ата-Суу (Караганды облусу) Алашань (Кытай) нефть трубаларынын экспорттук мааниси жогорулоодо. Экспорттук нефтинин 17%ке жакыны Атырау, Ак-Тоо деңиз порттору жана Курык бухтасындагы (Маңгыстоо облусу) терминал аркылуу жөнөтүлөт. Нефть ошондой эле темир жол транспорту аркылуу да (негизинен Кытайга) ташылат. Казак нефтисин негизинен Европа өлкөлөрү алат. 2006-ж. 12 млн тга жакын нефть ылганган. Үч нефть ылгоочу заводу (Атрау, Павлодар, Чымкент шаарында) иштейт; жылына 2,5 млн т бензин, 3,7 млн т дизель майын, 3,5 млн т мазут чыгарат. Өлкө 2006-ж. 27 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; газ өндүргөн. Казакстан табигый газ боюнча нетто-импортер, ал газга болгон муктаждыгынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; бөлүгүн Россия, Өзбекстан жана Түркмөнстандан алат. Газдын көбү Батыш Казакстандан казылып алынат; табигый жана нефть менен кошо алынган күйүүчү газ ошондой эле Атырау, Маңгыстоо, Ак-Төбө облусунан өндүрүлөт. Жылдык жалпы кубаттуулугу 8 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болгон нефть ылгоочу 4 завод иштейт; алар Жаңы-Өзөн, Теңгиз, Жаңы-Жол, Карачаганак шаарында жайгашкан. Өткөрүмдүүлүгү жылына 150 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болгон магистралдык газ трубалар системасы, жер алдындагы газ сактоочу 3 жай (жалпы сыйымдуулугу 4 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) иштейт. Казакстандын аймагы аркылуу Өзбекстандан, Россиядан транзиттик магистралдык газ куурлары (Орто Азия Борбор жана Бухара Урал) өтөт. 2007-ж. Россиянын, Казакстандын жана Түркмөнстандын өкмөттөрү тарабынан түзүлгөн келишим боюнча Түркмөнстандын газы Казакстандын аймагы аркылуу Россияга жана Европа өлкөлөрүнө берилмекчи. 2006-ж. 94,3 млн т көмүр казылып алынып, 23-24 млн т экспорттолгон (негизинен Россияга). Казылып жаткан негизги кендери: Караганды, Экибастуз көмүр бассейндери, Шубаркол, Борлы (Караганды облусунда), Каражыра (Чыгыш Казакстан облусунда) таш көмүр кендери; күрөң көмүр Павлодар облусундагы Майкүбө бассейнинен казылып алынат. Жалпы казылып алынган көмүрдүн &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;си Павлодар, &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;и Караганды облусуна туура келет. Электр станциялардын аныкталган кубаттуулугу 18,3 миң МВт (2006). 2006-ж. 71,7 млрд кВт-саат электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 85%и ЖЭСке таандык. Ири ЖЭСтери: Экибастуз 1 (4000 МВт) жана 2 (1000 МВт), Ак-Суу (2400 МВт), Жамбыл (1200 МВт) ж. б. ГЭСтери: Иртыш дарыясындагы ГЭС каскады Шульба (702 МВт), Буктурма (675 МВт), Усть-Каменогорск (334 МВт); Иле дарыясындагы Капчыгай ГЭСи (434 МВт), Сыр-Дарыядагы Чардара ГЭСи (100 МВт). Ак-Тоо шаарында АЭС курулууда (2009). Темир (2005-ж. 19,5 млн т казылып алынган; 3 тоо-кен комбинатында Соколов-Сарбай, Лисаковский, Каражалда байытылат), хром (3,6 млн т Ак-Төбө облусу), марганец (2,2 млн т Караганды облусу) кен таштары казылып алынат. 2005-ж. 3,6 млн т чоюн, 4,6 млн т болот, 3,3 млн т кара металл прокаты, 1,5 млн т темир куймасы өндүрүлгөн. Түстүү металлургия өлкөнүн экономикасынын маанилүү экспорттук тармагы. 2005-ж. 34 млн т жез кен ташы казылып алынган, 418 миң т чакмакталган жез өндүрүлгөн. 2005-ж. 6,6 млн т коргошун-цинк кен ташы казылып алынып, 135,4 миң т коргошун, 357,1 миң т цинк өндүрүлгөн. Коргошун жана цинк кендеринен ошондой эле 20дан ашык түрдүү компоненттер, анын ичинде алтын, күмүш, жез, сымап, кадмий, сейрек металлдар (теллур ж. б.) бөлүп алынат. 2005-ж. 9,8 миң т алтын (өлкөнүн түндүгү менен түштүгүндөгү алтын кендерин кошкондо), 812,1 миң т күмүш (негизинен полиметалл жана жез кен таштарын кайра иштетүүдөн) байытылып алынган. 4,8 млн т боксит казылып алынган (2005); Павлодар алюминий заводунда глинозём өндүрүлөт. Казакстанда титан рудасынын запасы мол (2006-ж. 25 миң т титан концентраты өндүрүлгөн). Уран рудасын казып алуу боюнча (2007-ж. 6637 т ) Казакстан Канада жана Австралиядан кийинки 3-орунда.

Машина куруу өнөр-жай ички рынокко ылайыкташкан. Алардын көбү чет өлкөлүк ишканалар менен шериктеш иштейт. Машина куруунун башкы тармактарынын бири нефть-газ өнөр-жай үчүн жабдууларды жана куур транспортун чыгарууга ылайыкташкан. Заводдору: «Казнефтегазмаш» (Петропавловск), арматура (Усть-Каменогорск), металл-прокат (Атырау), айнек-була, «Каскор Машзавод» (Ак-Тоо), насос-компрессор трубасы (Жаңы-Өзөн), нефть-газ жабдуулары (Уральск, Алматы, Ак-Төбө), оор машиналарын куруу (Семипалатинск, Алматы). «Азия-Авто» заводу (Усть-Каменогорск) «ВАЗ», «Skoda», «Chevrolet» жеңил автомобилдерин чогултат; Семипалатинск автомобиль жыйноочу заводу кореялык «Daewoo» жана россиялык «ПАЗ» автобустарын чыгарат. Астана жана Алматы шаарында вагон ремонттоочу жана жыйноочу заводдору иштейт; локомотив куруучу завод курулууда (2008). «Беларусь» тракторун жыйноочу (Павлодарда), дизелдик кыймылдаткыч жана айыл чарба машиналарын чыгаруучу, эгин жыйнагыч «Енисей» комбайнын чогултуучу заводдор (Костанай) иштейт. Электр-техникалык жана электрондук өнөр-жай телевизор, кир жуугуч машина, конденсатор, аккумулятор батереясын, трансформатор, прибор куруу заводдору рентген аппаратура (Ак-Төбө), көзөмөлдөп-ченөөчү приборлор (Көкчө-Тоо) чыгарат. Курулуш техникалары (кран, грейфер; Павлодар), подшипник (Ак-Моло облусу) даярдайт. Химия өнөр жайынан Тараз шаарындагы ири «Казфосфат» заводу Кара-Тоо, Чилисай фосфорит кендерин пайдаланып, фосфор жер семирткичин чыгарат. 2007-ж. 4,6 млн т цемент даярдалган. Жеңил өнөр-жай продукциясы 1991-2005-ж. 15 эсеге кыскарган; кездеме чыгаруу (2005-ж. 35,5 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) 1980-жылдарга салыштырмалуу 8 эсе, бут кийим 28 эсе азайган. Түштүк Казакстан облусунда пахта тазалоочу заводдор иштейт. Ийрилген жип жана кездеме чыгаруучу башкы компаниялар: «Нимэкс» (негизги ишканасы Усть-Каменогорск текстиль фабрикасы), «Resmi» (Алматы кебез кездеме комбинаты). Семипалатинск, Петропавловск, Тараз, Рудный шаарында тери жана жүн иштетилет. Кийим тигүүчү жана булгаары (Алматы), бут кийим чыгаруучу (Костанай ж. б.) ишканалар иштейт.

== Айыл чарбасы ==
Айыл чарба өндүрүшү Казакстандын азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 80% ин камсыз кылат. Айыл чарбага жарактуу жеринин аянты 222,6 млн га, анын11,4 млн гасы же өлкөнүн аянтынын 42%тен ашыгы пайдаланылат (2007). Айдоо жеринин аянты 24 млн га (1991-ж. 35,3 млн га болгон), чөп чабындысы 5 млн га, табигый тоют өсүмдүктүү аймагы 86 млн га чамасында (2007). Сугат жеринин аянты 2,6 млн га (2006). Жерди пайдалануу структурасында а. ч. ишканалары (мурдагы колхоз, совхоздор) басымдуу, алардын үлүшүнө айыл-чарбасында пайдаланылган жердин &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;инен ашыгы, дыйкан (фермер) чарбаларына &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и туура келет. Элдин жеке менчик көмөкчү чарбаларындагы жердин аянты салыштырмалуу туруктуу, 0,3%тен азыраак же 308 миң га (2007). Агрардык продукциянын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и жеке менчик көмөкчү чарбаларда өндүрүлөт. Эгин өстүрүүчүлүктүн башкы тармагы дан чарбасы (айдоо аянты 18,0 млн га). 2007-ж. 20,1 млн т дан жыйналган, аны киши башына бөлүштүргөндө 1300 кг дан ашык туура келет. Дан эгиндеринин басымдуу бөлүгү өлкөнүн түндүк бөлүгүндө (Акмоло, Костанай, Түндүк Казакстан облусунда). Негизги дан эгини жаздык буудай. Бардык жеринде арпа, өлкөнүн түштүк бөлүгүндө күздүк буудай жана жүгөрү, чыгышында сулу, кара буудай, түндүгүндө жана чыгышында кара күрүч өстүрүлөт. Кызыл-Ордо, Алматы облусунда күрүч эгилет. Казакстан дан экспорттоо боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; жыл сайын түшүмдүн &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и (дан жана анын продукциялары) чет өлкөлөргө (&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и КМШ, калганы Европа, Азия өлкөлөрүнө) жөнөтүлөт. Техникалык өсүмдүктөрдөн пахта (Түштүк Казакстан облусунда; 2007-ж. 455 миң т жыйналган), кант кызылча (Алматы, Жамбыл облусунда; 400 миң т), күн карама (Чыгыш Казакстан ж. б. облустарда; 280 миң т), ошондой эле рапс, соя, картөшкө, жашылча, бакча, мөмө-жемиш бактары, тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. 2007-ж. 5,9 млн кара мал, 1,4 млн чочко, 16,2 млн кой-эчки, 1,3 млн жылкы, 145 миң төө (негизинен жарым чөлдүү аймактарда) асыралат. Алтай тоолорунун этектеринде марал чарбасы, аарычылык, түштүгүндө жибекчилик өнүккөн.
== Тейлөө чөйрөсү ==
Тейлөө чөйрөсү экономиканын тез өнүгүп жаткан сектору. Анын маанилүү тармактары: дүң жана чекене соода, социалдык чөйрөдөгү тейлөө (билим берүү жана саламаттыкты сактоо кошо), мамлекеттик башкаруу, кыймылсыз мүлккө байланыштуу (турак жай-коммуналык жактан тейлөө кошо) тейлөө, рекреациялык жактан тейлөө. Банк-кредиттик система жана камсыздандыруу чөйрөсүн тейлөө, информ. инфраструктура, телекоммуникация жана байланыш чөйрөлөрү өнүгүүдө.
== Транспорт жолдору ==
Темир жолунун жалпы узундугу 13,7 миң км, анын 3,7 миң кмден ашыгы электрлештирилген (2006). Меридиан багытындагы негизги темир жолдору: Оренбург – Ташкен, Петропавловск – Караганды – Чу, Семипалатинск – Алматы; субкеңдик багытында созулган магистралдары: Транссибирь (Петропавловск аркылуу), Ортоңку Сибирь (Челябинск – Костанай – Көкчө-Тоо – Карасук), Түштүк Сибирь (Карталы – Астана м Кулунду – Барнаул), Түштүк Казакстан (Алматы – Чу – Луговой – Тараз – Чымкент – Арыс). Достук – Алашанькоу (Кытай). Кытайды Закавказье өлкөлөрү жана Түркия менен (Каспийде паром аркылуу) байланыштырган Трансказакстан темир жол магистралы курулууда (2008). Автомобиль жолунун узундугу 90,0 миң км (2004); анын жыштыгы: 1000 км&lt;sup&gt;2 &lt;/sup&gt;жерге 33 км жол туура келет. Труба транспортунун мааниси өсүүдө. Магистралдык трубалардын жалпы узундугу 23,1 миң км (2006); анын ичинде газ трубалары 11,0 миң км, нефть трубалары 10,3 миң км, продукт трубалары 1,1 миң км, газ конденсатын ташуучу трубалар 658 км. Нефтини Каспий деңизи аркылуу ташуу үчүн атайын кеме флоту түзүлгөн. Ак-Тоо – Баку (Азербайжан), Ак-Тоо – Оля (Россия) паромдук байланышы бар. Иртыш, Урал, Сыр-Дарыя аркылуу кеме каттайт. Башкы дарыя порттору: Усть-Каменогорск, Павлодар, Семипалатинск. Казакстанда жалпы 67 аэропорт бар. Негизги эл аралык аэропорттору Алматы, Астана, Ак-Тоо, Ак-Төбө шаарында жайгашкан. Байкоңур шаарына жакын самолёттун бардык түрүн кабыл алууга ыңгайлуу «Юбилейный» аэропорту жайгашкан (Байкоңур космодромун тейлейт).
== Экспорт жана импорт ==
Сырткы соодасынын көлөмү 62,9 млрд доллар (2006), анын ичиндеэкспорту 38,8 млрд доллар, импорту 24,1 млрд доллар. Экспорт наркынын 70%тен ашыгы нефтиге, кара металл прокатына, жезге, темир куймаларына жана дан эгинине (60%и нефтиге) туура келет. Казакстан товарларын (экспорт наркы % менен) негизинен Германияга (12,4), Россияга (11,6), Кытайга (11,0), Италияга (10,5), Францияга (7,5), Румынияга (5,0) сатат. Маанилүү импорттук товарлары: машина куруу өнөр-жайынын продукциялары (машина жана жабдуулар, автомобиль, тиричилик техникасы ж. б.), болот трубалары, химикаттар, жаратылыш газы ж. б. Казакстан бул товарларды негизинен Россиядан (36,4%), Кытайдан (19,3%), Германиядан (7,4%) сатып алат.
== Маданияты ==
Казакстандын билим берүү мекемелерине Илим жана билим берүү министрлиги жетекчилик кылат. Билим берүү «Билим берүү жөнүндөгү» мыйзам (2007) менен жөнгө салынат. Казакстандын билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия жана билим берүү, баштапкы, негизги орто, толук орто (жалпы орто, техникалык жана кесиптик), ортодон кийинки, жогорку, Жогорку окуу жайларынан кийинки билим берүүнү камтыйт. Мектепке чейинки мекемелерде (ясли, бала бакча, мини-борборлор ж. б.) 1ден 5 жашка чейинки балдар тарбияланат. Жалпы орто билим берүү (мектеп, гимназия, лицей, тармактык мектептер) 6 жаштан башталып, үч баскычтан турат: башталгыч (4 жыл), негизги орто (5-10-класс), толук орто (10-12-класс) билим берүү. Техникалык жана кесиптик билим берүү (кесиптик лицей, орто окуу жай, коллеж жана жогорку техникалык мектептерде) негизги жана толук орто мектептин базасында ишке ашат, окуу мөөнөтү 2-3 жыл. Кесиптик орто билим деңгээлинде (коллежге) толук орто мектептин базасында кабыл алынып, бүткөндөн кийин кыскартылган программа боюнча жогорку билимге ээ боло алат, окуу мөөнөтү 1-2 жыл. Казакстанда 176 Жогорку окуу жайлары (университет, академия, институт, ошондой эле консерватория, жогорку мектеп, орто окуу жайлар) бар, анда 770 миңдей студент билим алат (2007). Белгилүү окуу жайлары: Алматыдагы Абай атындагы Казак улуттук педагогикалык университети (1928), С. Д. Асфендияров атындагы Казак улуттук медициналык университети (1931), аль Фараби атындагы Казак улуттук университети (1934), Курмангазы атындагы Казак улуттук консерваториясы (1944), Л. Н. Гумилёв атындагы Евразия улуттук университети (1996), Е. А. Букетов атындагы Караганды мамлекеттик университети (1938) ж. б. Башкы илимий борбору Казакстан улуттук Илимдер Академиясы (1946). 40тан ашуун Илимий изилдөө институттарын камтыйт. Илимий изилдөөнү ошондой эле Курчатовдогу улуттук ядролук борбор (1992), Алматыдагы Ы. Алтынсарин атындагы Билим берүү академиясы (1998) ж. б. жүргүзөт. Казакстанда 3,7 миң китепкана жана 150дөй музей иштейт.
Казакстанда 1,8 миңден ашык басма жана электрондук ММК иштейт (2007). Эң көп нускалуу гезиттерге: «Егемендүү Казакстан» (1919), «Казакстан правдасы» (1920), «Панорама», «Деловая неделя» ж. б., көп тираждуу журналдарга «Континент», «Мир Евразии» ж. б. кирет. ММКнын көбү мамлекетке карайт. Казакстанда радио уктуруулар 1923жылдан иштейт. 21-к-дын башында борбордукжана региондук 80ден ашык радиостанция иш алып барган. Радио уктуруулар казак, орус, немис, корей жана уйгур тилдеринде жүзөгө ашат. 1958-жылдан телекөрсөтүүлөр иштеп, казак жана орус тилдеринде жүргүзүлөт. 1996-жылдан Казакстанда жаңы типтеги спутник байланыш станциясы курулган. 2006-ж. 18 телекөрсөтүү станциясы иштеген. Негизги телерадио компаниясы «Хабар» (1995-жылдан), ошондой эле «Казахстан» ж. б. Мамлекеттик маалымат агенттиги Казак маалымат агенттиги (КАЗИНФОРМ, 1920-ж. негизделген).
Казакстандын адабияты казак жана орус тилинде өнүккөн. Казак эли байыртадан оозеки-поэзиялык чыгармаларга бай. Алгачкы жазма чыгармасы Кадырали-бий Жалаирдин казак хандарынын генеологиясы жөнүндө жазган «Жылнаамалар жыйнагы» (17-кылымдын башы). Азыркы казак адабияты 19-кылымда калыптана баштаган. Бул учурда элдик поэзия оозекиден жазуу түрүнө өткөн (Д. Бабатайулы). 1870-ж. казак тилинде алгачкы гезит, 1911-ж. «Айкап» журналы жарык көргөн. 1912-ж. Семипалатинскиде алгачкы басмакана пайда болуп, казак тилинде китептер чыккан. Жаңы казак адабияты көптөгөн жанрларды, котормолорду жараткан Абай Кунанбаевдин чыгармачылыгынан башталат. 20-кылымдын 1-жарымында казак совет адабиятын баштоочулар: А. Байтурсынов, Ш. Кудайбердиев, М. Жумабаев, Ж. Аймаутов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, фольклордук салтты улантуучу, акын Жамбыл Жабаев ж. б. 1920-30-ж. драматургия, прозалык жанрлар повесттер, романдар ж. б. өнүккөн. 1950-60-жылдарда Улуу Ата Мекендик согуш, 20-кылымдагы тарыхый окуялар жөнүндө чыгармалар (Б. Момуш уулу, «Бир түндүн тарыхы», 1954; «Аркабызда Москва», 1959; Г. Мусрепов, «Казакстандык солдат», 1949; А. Нурпеисов, «Кан жана тер», 1961-70) жазылган. Совет казак адабиятынын туу чокусу М. Ауэзовдун чыгармачылыгы болду («Абай жолу» роман-эпопеясы, 1-4-бөлүк, 1942-56, повесттери). С. Муканов, А. Алимжанов, О. Сүлейменов, М. Шаханов, К. Мухамеджанов ж. б. акын-жазуучулар казак адабиятынын өнүгүшүнө зор салым кошушту.
Казакстан аймагындагы бизге чейин жеткен петроглифтер, карапа, коло жасалгалары ж. б. неолит жана коло дооруна таандык. Каргалы кенинен (б. з. ч. 2-б. з. 2-кылым) табылган усундарга тиешелүү алтын таажы «айбанат стилинде» жасалган. Түрк, түргөш, карлук кагандыктарынын тушунда (8-10-кылымдар) Казакстан аймагында Исфижаб (11-кылымдан Сайрам), Тараз, Отрар шаары өнүгүп, чептер, шаарчалар курулган. Караханиддердин мезгилинде Түштүк Казакстанда шаарлар көбөйгөн. Ислам дининин жайылышы менен мечиттер, кербен сарайлар, медреселер салынган (Бабажы катын, 10-11-кылымдар, Айшабүбү, 11-12-кылымдар, Байтак, 13-кылымдын 1-жарымы). Моңгол жортуулдарынан көптөгөн шаарлар кыйраган. 13-кылымдын 2-жарымынан жаңы шаарлар (1370-ж. Ак Ордонун борбору Сыгнак, Тараз, Сайрам) өсө баштаган. Экономикасы жана маданияты көтөрүлүп, монументтик курулуштар (азыр Карагандыдагы Алача хандын комплекстүү музейинин имараты) тургузулган.
14-кылымдын аягында Ясы шаарында (азыркы Түркстан шаары) Хожа Ахмед Яссавинин күмбөз комплекси салынган. 1920-жылдары жаңы үлгүдөгү архитектуралык курулуштар, (Кызыл-Ордо, Чымкент, Караганды, Алматы ж. б. шаарлар) пайда болгон. 1990-жылдары К-да учурдун талабына ылайык шаардык курулуштар жаңыланып, азыркы архитектуранын эң сонун үлгүлөрү [Казакстандын жаңы борбору Астана (япон архитектуу К. Курокаванын генералдык планы боюнча), жаңы монументтер Алматыдагы «Көз каранды эместик» (1996, арх. Ш. Валиханов), Астанадагы «Астана-Байтерек» (2002, долбоордун идеясы Н. Назарбаевдики), «Элдердин достугу» (2003, скульптор С. Нарынов)] пайда болду. 19-кылымда орус сүрөтчүлөрү В. В. Верещагин, Т. Г. Шевченко, Н. Г. Хлудовдун, ошондой эле Ч. Валихановдун казак элинин турмушун чагылдырып тарткан сүрөттөрү белгилүү болгон. Совет доорунда көркөм сүрөт өнөрү негизинен живопись (X. Хожиков, С. И. Калмыков, А. Кастеев, У. Ажиев, А. Жусупов ж. б.), графика (Г. А. Брылов, И. И. Савельев ж. б.), скульптура (А. А. Исаев, Я. К. Кусич, X. Наурзбаев ж. б.) ийгиликтүү өнүккөн.
Казакстан музыкалык маданияты казак, орус, өзбек, украин ж. б. элдердин салттарын бириктирген. Калк арасында акындардын айтыштары бөтөнчө кадыр-баркка ээ. Казакта лирикалык обондуу ырлар, ошондой эле күүлөр өзгөчө өнүккөн. Элдик аспаптары: домбура, кобыз (кыяк), сыбызгы, добулбас, 19-кылымдын аягынан сурнай таркаган. Казак оозеки музыкалык өнөрүнө Абай Кунанбаев, Мухит Мералиев, Биржан Кожагулов, Курмангазы Сагырбаев, Дина Нурпеисова ж. б. чоң салым кошкон. 20-кылымдын 20-жылдарында казактын улуттук музыкалык маданияты жаңыча өнүгүү жолуна түштү. Ал өзүнүн калыптануу жана өсүү жолунда элдик музыканын салттарына, орус жана чет өлкөлөрдүн классикасына, музыкалык тажрыйбаларга таянды. Казак музыкасын изилдөө колго алынып, биринчи жолу А. В. Затаевич казак эл ырлар жыйнагын түздү. 1934-ж. Казак эл аспаптар мамлекеттик оркестри, 1935-ж. Жамбул атындагы Казакстан мамлекеттик филармониясы уюшулган. 1933-ж. Алматыда Уйгур музыкалык комедия театры, 1934-ж. Казак музыкалык театры (1937-жылдан К. опера жана балет театры) негизделген. 1934-ж. казактын туңгуч операсы «Кыз-Жибек», 1935-ж. «Жалбыр», 1936-ж. «Ер-Таргын» опералары (үчөө тең Е. Г. Брусиловскийдики) көрүүчүлөргө тартууланган. В. В. Великановдун «Калкаман жана Мамыр» (1938), И. Надировдун «Жаз» (1940) аттуу алгачкы улуттук балеттери пайда болгон. 1939-ж. Казак ССР композиторлор союзу уюшулган. Согуш жылдарында жазылган А. Жубанов жана Л. Хамидинин «Абай» операсы, Е. Брусиловскийдин «Алтын талаа» 3-симфониясы менен казак музыкасынын жаңы этабы башталган. 1944-ж. Алматыда казак консерваториясы (1963-72-ж. Курмангазы атындагы Искусство институту), 1945-ж. Казак ССР Илимдер Академиясында искусство таануу сектору ачылган. Согуштан кийин Е. Брусиловскийдин «Амангелди», М. Төлөбаевдин «Биржан менен Сара», К. Кожомияровдун «Назугум» опералары жана «Чынтемир» балети ж. б. жазылган. В. А. Великановдун «Казак симфониясы», М. Төлөбаевдин «Казакстан» поэмасы, Г. Жубанованын «Жигер» симфониясы ж. б. белгилүү симфониялык чыгармалар жазылган. Эл аспаптар оркестри үчүн жоон топ музыкалык чыгармалар жазылган. Казакстан музыкалык маданиятында кантата-ораториялык жанр жакшы өнүккөн. Калк арасында Ш. Калдаяков, А. Еспаев, Н. Тилендиевдин ырлары зор сүймөнчүлүккө ээ. Казак музыкасын өнүктүрүүдө Е. Г. Брусиловский, В. В. Великанов, С. И. Шабельский, музыка изилдөөчү-этнограф А. В. Затаевич, Д. Д. Мацуцин, дирижёрлор Г. А. Столяров, В. И. Пирадов ж. б. композиторлордун тийгизген таасири чоң. Казак музыка өнөрүнүн көрүнүктүү өкүлдөрү: ырчылар Р. жана М. Абдуллиндер, Р. Багланова, Р. Жаманова, Е. Серкебаев, Б. Төлөгөнова, А. Днишев; пианисттер К. Жантилеуов, Р. Омаров; дирижёрлор Г. Догашев, Ш. Кажыгалиев; музыка таануучулар А. Жубанова, А. Мухамбетова ж. б. К. эгемендүүлүк алгандан кийин «Ак-Орда», «Мурагер», «Форманта-Кюй» ансамблдери, Курмангазы атындагы «Отрар сазы» оркестрлери салттуу музыканы өнүктүрүүдө. Анын спектаклдеринде биринчи жолу К. Байсеитова, К. Жандарбеков, М. Ержанов ж. б. ойношкон. 1998-ж. Алматыда бийчилердин «Самрук» театр-студиясы, 2000-ж. Астанада К. Байсеитова атындагы Улуттук опера жана балет театры түзүлгөн. Бий өнөрүнүн өнүгүшүнө М. Арцибашева, Д. Абиров, Б. Аюханов, М. Ф. Моисеев, З. Райбаев, Р. Байсеитова ж. б. чоң салым кошкон. 19-кылымдын ортосунда Акмолодо (азыркы Астана) театр ышкыбоздору койгон оюндар көрүүчүлөргө тартууланган. 1899-ж. театр имараты салынып, П. С. Фёдоровдун «Коломтодогу жарык» пьесасы коюлган. Кызыл-Ордодо алгачкы казак театры 1926-ж. 13-январда М. Ауэзовдун «Енлик-Кебек» спектакли менен ачылган. 1928-жылдан бул театр Алматыда иштеп, 1961жылдан М. Ауэзов атындагы Казак драм театры деп аталган. Учурда Казакстанда орус, уйгур, немис, корей ж. б. театрлары, обл. борборлордо жана шаарларда казак музыкалык-драмалык, куурчак ж. б. театрлар бар.
1925-ж. Казакстанда «Казак АССРинин беш жылдыгы» (оператор Я. М. Толчан) документ фильм, 1939-ж. алгачкы көркөм фильм «Амангелди» (режиссёр М. С. Левин) тартылган. Казак кино өнөрүнүн белгилүү чыгармалары: «Жамбул» (1953), «Сүйүү жөнүндө поэма» (1954), «Чокон Валиханов» (1958), «Алдар көсөө» (1965), «Аркабызда Москва» (1967), «Транссибирь экспресси» (1978), «Кыз Жибек» (1972), «Кайрат» (1991), «Абай» (1995), «Үч бир тууган» (2000) ж. б. Кино өнөрүн өнүктүрүүдө Ш. Айманов, Э. Уразбаев, А. Нугманов, О. Абишев, М. Беркович, М. Сагымбаев, И. Тынышбаев ж. б. режиссёрлордун эмгеги зор. 1984-ж. «Казакфильм» киностудиясына Ш. К. Аймановдун ысмы ыйгарылган. Казак киночулары менен кыргыз киночуларынын чыгармачылык кызматташтыгы ар тараптуу. Н. Жантурин, Н. Аринбасарова ж. б. казак артисттери кыргыз фильмдерин жаратууга катышкан. Казак жазуучусу М. Ауэзовдун чыгармаларын кыргыз режиссёрлору Б. Шамшиев, («Караш-Караш», 1968, «Кыргызфильм»), Т. Океев («Көк серек», 1973, «Казакфильм» ж. б.) экрандаштырган.
Казакстанда элдик куудул-акындар, балбандар, акробаттар болгон. 20-кылымдын башында балбан X. Муңайтбасов менен акробатчы Ш. Кошкарбаевдин өнөрлөрү элдин купулуна толгон. 1919-ж. Верныйда (1921-жылдан Алма-Ата) А. И. Сосин жетектеген цирк коллективи өнөрлөрүн көрүүчүлөргө тартуулаган. 1970-ж. Казак цирк коллективи түзүлүп, Алматыда (1972), Карагандыда (1983), Астанада (2005) жаңы цирктер ачылган. К-дын белгилүү цирк өнөрпоздору: Ш. Алиев, К. Кунгужинов, К. Чалабаев, гимнасттар Досбатыровдор, клоундор Е. жана М. Жумагалиевдер ж. б.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
{{Түркий мамлекеттер}}
{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Түрк кеңеши}}
{{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}}

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Казак тарыхы| ]]
[[Категория:Казакстан| ]]
[[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]]
[[Категория:Каспий деңизинин боюндагы мамлекеттер]]
[[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекетте</text>
      <sha1>7yjjt5wftpqzh4y52dygtgnc6ltoyi6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664619</id>
      <parentid>664618</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105585" sha1="itmsa6g8uk5mbgcptsa44auqw4rfwdx" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген=[[Файл:Flag of the Kazakh Khanate.svg | 24px|border]] [[Казак хандыгы]] 1465-жылы
 |Кыргызча аталышы=Казакстан Республикасы
 |Расмий аталышы = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Республика Казахстан}}
 |Кыскача аталышы =Қазақстан
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Emblem_of_Kazakhstan.svg
 |Желек=Flag of Kazakhstan.svg
 |Гимндин аталышы=
 |Аудио=Kazakhstan National Anthem 2012.ogg
 |Башкаруу формасы =[[Президенттик республика]]
 |Картада=Kazakhstan (orthographic projection).svg
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 16|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 59|lon_sec = 0
 |region = KZ
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Казак тили|казакча]] (мамлекеттик),&lt;br /&gt; [[Орус тили|орусча]] (расмий)
 |Эгемендүүлүк күнү=[[16-декабрь]] [[1991-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[СССР|СССРден]]
 |Борбор шаары= [[Астана]]
 |Ири шаарлар = [[Астана]], [[Алматы]], [[Чымкент]], [[Актөбө]]
 |Башчыларынын милдеттери= [[Казакстан Республикасынын президенти|Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]] 
 |Башчылары= [[Касым-Жоомарт Токоев]] &lt;br /&gt; [[Алихан Смаилов]]
 |Аянты боюнча орду= 9 чу
 |Аянты=2 724 902
 |Суу пайызы = 1,50
 |Калкы боюнча орду = 64-чи
 |Калкы={{өсүү}}20 000 000
 |Калкты каттоо жылы = 09.2023
 |Калктын жыштыгы=	7,33
 |ИДП (САМ)=420,6 млрд.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://databank.worldbank.org/data/home.aspx] Данные ЦРУ (2011)]&lt;/ref&gt;
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=2012
 |ИДП (САМ) боюнча орду=41-чи
 |ИДП (САМ) ар бир жанга = 24 100 
 |ИДП (номинал)= 225,6 млрд.&lt;ref name=&quot;ИДП&quot; /&gt;
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 2012
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 44-чи
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 13 236&lt;ref name=&quot;ИДП&quot; /&gt; 
 |Акча бирдиги=[[Казак теңгеси]]&lt;br /&gt;([[KZT, код 398]])
 |АДӨИ= {{өсүү}}0,754&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404|archivedate=2014-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708111537/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf}}&lt;/ref&gt;
 |АДӨИ эсептөө жылы = 2013
 |АДӨИ боюнча орду = 69-чу
 |АДӨИ деңгээли  = &lt;span style=&quot;color:#009900&quot;&gt;'''жогорку'''&lt;/span&gt;
 |МОК = KAZ
 |Этнохороним = казакстандык,&lt;br /&gt; казакстандыктар
 |Домени = [[.kz]], [[.қаз]]
 |Телефон коду =+7
 |Убакыт аралыгы = +5&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html|title=Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать|lang=ru|first=|last=|website=[[zakon.kz]]|date=2024-02-29|access-date=}}&lt;/ref&gt;
 |Штрих коду =
|Гимн аталышы=Менің Қазақстаным / Menıñ Qazaqstanym}}
'''Казакстан''' ({{lang-kz|Қазақстан Республикасы / Qazaqstan Respublikasy}}, {{lang-ru|Республика Казахстан}}) – [[Орто Азия|Борбордук Азия]] менен Чыгыш Европада жайгашкан мамлекет.

Дүйнө мамлекеттер арасында аянты боюнча 9-орунду ээлейт (2&amp;nbsp;млн&amp;nbsp;724,9&amp;nbsp;мин&amp;nbsp;км²). Жайгашканы: батыштагы [[Волга дарыясы|Эдил]] дарыянын дельтасынын чыгыш жагынан чыгыштагы [[Алтай|Алтай тоолоруна]] чейин, түндүктөгү Батыш-Сибирь өрөөнүнөн өлкөнүн түштүгүндөгү [[Таң-Шаң|Таң-Шаң тоо системасына]] чейин.

[[Түндүк уюл|Түндүк]] жана [[Батыш]] тараптан [[Орусия]], Чыгыштан [[Кытай]] менен, Түштүктөн [[Кыргызстан]], [[Өзбекстан]], [[Түркмөнстан]] малекеттери менен чектешет.

Административдик-аймактык түзүлүш боюнча 17 облуска жана 3 республикалык маанидеги шаарга бөлүнөт. Экономика-географиялык жактан Борбордук, Батыш, Чыгыш, Түндүк, Түштүк региондоруна бөлүнөт.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2022):
{| class=&quot;prettytable&quot;
|-
|
Облустары

|
Аянты, миң км2

|
Калкы,

миң

|
Административдик борбору
|-
|[[Абай облусу|Абай]]
|185,5
|638,3
|[[Семей]]
|-
|
[[Акмоло облусу|Акмоло]]

|
146,2

|
746,7

|
[[Көкчө-Тоо]]

|-
|
[[Актөбө облусу|Актөбө]]

|
300,6

|
686,7

|
[[Актөбө]]

|-
|
[[Алматы облусу|Алматы]]

|
224,0

|
1603,8

|
[[Конаев]]

|-
|
[[Атырау облусу|Атырау]]

|
118,6

|
472,4

|
[[Атырау]]

|-
|
[[Жамбыл облусу|Жамбыл]]

|
144,3

|
1001,1

|
[[Тараз]]
|-
|[[Жетисуу облусу|Жетисуу]]
|
|650
|[[Талды-Коргон|Талдуу-Коргон]]
|-
|
[[Батыш Казакстан облусу|Батыш Казакстан]]

|
151,3

|
609,3

|
[[Урал (шаар)|Урал]]

|-
|
[[Караганда облусу|Караганда]]

|
428,0

|
1334,4

|
[[Караганда]]

|-
|
[[Костанай облусу|Коштанай]]

|
196,0

|
903,2

|
[[Костанай|Коштанай]]

|-
|
[[Кызылордо облусу|Кызыл-Ордо]]

|
226,0

|
618,2

|
[[Кызыл-Ордо шаары|Кызылордо]]

|-
|
[[Маңгыстоо облусу|Маңкыштоо]]

|
165,6

|
374,4

|
[[Ак-Тоо|Актоо]]

|-
|
[[Павлодар облусу|Павлодар]]

|
124,8

|
742,9

|
[[Павлодар]]

|-
|
[[Түндүк Казакстан облусу|Түндүк Казакстан]]

|
98,0

|
663,1

|
[[Петропавл]]

|-
|
[[Түркстан облусу|Түркстан]]

|
117,3

|
2788,4

|
Түркстан
|-
|[[Улуу-Тоо облусу|Улуу-Тоо]]
|188,9
|226,9
|[[Жезказган]]
|-
|
[[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан]]

|
97,8

|
717

|
[[Өскемен]]

|-
|
'''Республикага баш ийген шаарлар:'''

|


|


|


|-
|
[[Астана]]

|
0,79

|
1228,8

|


|-
|
[[Алматы]]

|
0,68

|
1997

|


|-
|[[Чымкент]]
|1,17
|1112,7
|
|}

Казакстан 1991-жылдан КМТТТга, [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]] (1992), [[Европа Коопсуздук жана Кызматташуу Конференциясы|Европа коопсуздук жана кызматташтык уюмуна]] (1992), ЭВФке (1992), [[Ислам конференциясы уюму|Ислам конференциясы уюмуна]] (1995), [[Шанхай кызматташтык уюму|ШКУга]] (2001) мүчө.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Казакстан [[унитардык мамлекет]]. Казакстандын Конституциясы 1995-ж. 30-августта референдумда кабыл алынган. Башкаруу формасы [[президенттик республика]]. Мамлекет башчысы бүткүл эл тарабынан 5 (2007-жылга чейин 7) жылдык мөөнөткө шайланган президент (бул биринчи президентке тийиштүү эмес). Мыйзам чыгаруучу жогорку органы Мажилис жана [[Сенат]] (эки палаталуу парламент; Мажилисте 5, Сенатта 6 жылдык мөөнөткө шайланып, 107 депутаттан турат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы премьер-министр жетектеген өкмөт. [[Премьер-министр]] межилистин макулдугу менен [[президент]] тарабынан дайындалат. Казакстанда көп партиялуу система орун алган. Ири партиялары: Улуттук-демократиялыкпартия «Нур Отан», Коомдук социал-демократиялык партия, Казакстан демократиялык партиясы «Ак-Жол», Казакстан социал-демократиялык партиясы «Ауыл», Казакстан коммунисттик элдик партиясы.
== Табияты ==
[[Файл:Takirs of Karakum Desert.jpg|thumb|[[Кара-Кум чөлү]].]]
Казакстандын аймагында көтөрүңкү түздүктөр жана сары-аркалар (бийиктиги 500-600 м) басымдуу; алар өлкөнүн аймагынын 50%га жакынын, ойдуңдуу түздүктөр (100-250 м) 30%ин, тоолор (1000-4000 м) 20%тейин ээлейт. Бийиктик амплитудасы -132 мден (Маңкыштактагы Карагие ойдуңу) 6995 мге чейин. Өлкөнүн батыш бөлүгүн кум жана шор массивдүү Каспий бою ойдуңу ээлейт. Анын чыгышында эрозиялык Мугожар жапыз тоосу (бийиктиги 657 мге чейин, Чоң Боктыбай чокусу) көтөрүлөт. Казакстандын түштүк-батыш четинде Маңкыштак ж. а. жана чөлдүү [[Үстүрт платосу]] жайгашкан. Андан чыгыштагы Туран ойдуңунда Арал бою, кум массивдүү [[Кара-Кум чөлү|Кара-Кум]] жана [[Кызыл-Кум чөлү|Кызыл-Кум чөлдөрү]] орун алган. Түндүктөн Казакстандын аймагына Батыш Сибирь түздүгүнүн түштүк чет жакасы (бийиктиги 100-150 м) кирип турат. Аны түштүк-батыштан Торгой платосу улап кетет. Өлкөнүн борбордук бөлүгүн ээлеген Казак СарыАркасында бийиктиги 1565 мге жеткен (Аксоран чокусу) калдык жапыз тоолор орун алган. Казак Сары-Аркасы түштүктө чөлдүү Бетпак-Талаа платосуна (деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги300350 м) өтөт. Өлкөнүн чыгыш, түштүк-чыгыш бөлүктөрүндө тоолуу рельеф басымдуулук кылат; мында негизинен Алтайдын түштүк бөлүгүнүн, Тарбагатайдын, Саурдун, Жети-Суу Ала-Тоосунун, Түндүк жана Батыш Теңир-Тоонун орто бийик жана бийик кырка тоолору ички жана тоо аралык ойдуңдары менен кезектешип жатат. Өзгөчө геоморфол. объектилерге Үстүрт платосунун тик кашаттары (жарлары) чинкалар; Алматыдан 200 км түндүк-чыгыштагы Чарын (Шарын) дарыясынын шаңшаары (каньону); өлкөнүн түндүгүндөгү Боровой курортуна жакын жайгашкан Көкчө-Тоо аскалары жана көлдөрү ж. б. кирет.

Казакстандын аймагы негизинен Урал-Охота кыймылдуу алкагында жайгашкан, анын бүктөлүү структурасынын айрым жерлери жаш платформанын жабындысы менен капталган. Борбордук Казакстан бүктөлүү облусу негизинен Казак Сары-Аркасына дал келип, догоо сымал 2 бүктөлүү системасына бөлүнөт: каледондук Түндүк Казакстан (түндүгүндө) жана герциндик Жуңгар-Балкаш (түштүгүндө). Бул бүктөлүү облусунун чегинде архей-протерозой массивдери Көкчө-Тоо, Арганат, Түндүк жана Түштүк Улуу-Тоо, Ак-Тоо-Моюн-Тоо, Макбал жайгашкан. Кңдын түндүгүнө Түштүк Уралдын герциндик структурасы кирип турат. Өлкөнүн батышын анын эң чуңкур бөлүгүн Орус платформасынын Каспий бою синеклизасы ээлейт. Түштүк-батышына Жер ортолук деңиздик кыймылдуу алкагынын Түштүк Туран плитасы кирет. Кен байлыктарга бай: кара жана түстүү металлдар, уран, алтын, нефть (запасы боюнча дүйнөдө 7-орунда), газ (13-орунда), агрардык-техникалык, химиялыкжана индустриялык сырьёлор.

== Климаты ==
Казакстандын аймагы [[Мелүүн климат|мелүүн климаттык алкакта]] жайгашкан. Казакстан Евразиянын борбордук бөлүгүнөн орун алгандыктан, климаты [[Кургакчыл климат|кургакчыл]] жана кыйла [[Континенттик климат|континеттик]]. Жайында Азор, кышында Сибирь антициклондорунун таасири астында турат. Жыл бою кез-кезде батыштан, түндүк-батыштан жана түндүктөн муздак аба массасы согуп турат. Январдын орточо температурасы түндүгүндө жана чыгышында -18°Сден түздүктүү аймагынын эң түштүгүндө -3°Сге чейин; июлдуку түндүгүндө 19°Сден түштүгүндө 28-30°Сге чейин. Тоолоруна климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүү. К. жаанчачынга жалпысынан жарды, аймак боюнча бирдей жаабайт. Өлкөнүн түндүк бөлүгүндө, токойлуу талаа зонасында жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 300-400 мм, андан түштүктө, талаа зонасында 250 мм, жарым чөл жана чөл зоналарындагы түздүктөрдө 100-200 мм, түштүктөгү жана түштүк-чыгыштагы тоолордо 500-1000 мм, Алтайдын батыш капталдарында 1600 ммге чейин. Казакстанда жалпы аянты 1090 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; болгон 1450 мөңгү бар, алардын көбү Жети-Суу Ала-Тоосунда, Теңир-Тоодо, Тарбагатайда, Алтайда жайгашкан.
Казакстан дүйнөдө суу менен аз камсыз болгон регионго кирет. Казакстандын аймагында 39 миңдей дарыя жана сай бар, алардын 8 миңдейинин узундугу 10 кмден ашат. Ири дарыялары (Казакстандын чегиндеги узундугу): Иртыш (Ертис; 1700 км), Ишим (Есиль; 1400 км), Сыр-Дарыя (1400 км), Урал (Жайык; 1082 км). Өлкөнүн түндүк жана түндүк-чыгыш бөлүктөрүндөгү дарыялар (Иртыш жана анын куймалары Ишим, Тобол) Түндүк Муз океандын, көп дарыялары ички Каспий деңизинин (Урал, Эмба), Арал деңизинин (Сыр-Дарыя), Балкаш көлүнүн (Иле), Тенгиз көлүнүн (Нура) алаптарына кирет. Казакстандын аймагында жалпы аянты 45 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ден ашык 48 миңден ашуун көл бар, алардын көбү аянты 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ден ашпаган чакан көлдөр. Ири көлдөрү: өлкөнүн борбордук бөлүгүндөгү Балкаш, Тенгиз, Жонгор капкасындагы Ала-Көл, Сасык-Көл, чыгыштагы Зайсан, Маркакөл. Дүйнөдөгү ири көлдөрдүн Каспий жана Арал деңиздеринин акваторияларынын айрым бөлүктөрү да Казакстанга таандык. Жалпы көлөмү 95,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;ден ашкан 200дөн ашкан суу сактагыч бар; аларга Сыр-Дарыядагы (5,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) Буктурма, Капчыгай, Чардарыя (Шардара), Тобол дарыясындагы Жогорку Тобол (0,82 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), Каратомар (0,59 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), Ишим дарыясындагы Сергеев (0,7 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) суу сактагычтары кирет. Агын суулардын жалпы жылдык орточо ресурсу 100,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, анын 56,5 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;и гана К-дын аймагында түзүлүп, 44 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;и чектеш өлкөлөрдөн Кытай, Өзбекстан, Кыргызстан, Россиянын аймактарынан агып түшөт. Жер астындагы суунун жылдык жалпы запасы 15,83 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болгон 626 кени жана участогу чалгындалган; анын 50%ке жакыны өлкөнүн түштүк, 20%и батыш аймактарында.
Казакстан аймагынын континенттин ички бөлүгүндө жайгашкандыгы, аймактын кеңдик жана узундук боюнча зор аралыкка созулушу, тоо жана түздүк рельефинин кезектешип жатышы ландшафттык жана биол. ар түрдүүлүккө өбөлгө түзөт. Түздүктөрдө кеңдик, тоолордо бийиктик алкактуулук даана байкалат. Өлкөнүн түндүгүндөгү токойлуу талаа зонасынын жегичтүү кара топурагы түштүктү карай мелүүн кургакчыл талаанын кадимки кара, мелүүн кургак талаанын каралжын каштан, кургак талаанын кадимки каштан, жарым чөлдүн ачык каштан топурактары менен алмашат. Түздүк топурактуу аймактын аянтынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ин коңур чөл-талаа жана ачык-коңур чөл топурактары ээлеп, кумдуу жана такыр сымал топурактардын зор массивдери менен кезектешип жатат. Батыш жана Түндүк Теңир-Тоонун этектериндеги түздүктөрдө жана этек тоолордо боз жана ачык каштан топурактары басымдуулук кылат. Түндүк Теңир-Тоонун, Саурдун, Тарбагатайдын, Батыш Алтайдын жапыз тоолоруна мүнөздүү тоонун каштан жана тоонун кара топурактары өйдөлөгөн сайын тоо токоюнун боз жана токойдун каралжын топурактары менен алмашат. Токойдун жогорку чегинен өйдө тоо-шалбаа топурактары өрчүгөн. Дыйканчылыкка жараксыз же аз пайдаланылган топурактуу жерлер да арбын; мисалы, кумдуу массивдер 27 млн га, шор жерлер 20 млн га аянтты ээлейт. Жалпысынан топурак кыртышынын табигый күрдүүлүгү төмөн, эрозияга, дефляцияга, шордонууга ж. б. жагымсыз процесстерге кыйла дуушарланган. 1950-80-жылдары ургаалдуу пайдаланылган 11 млн га дың жер кийин аңызга айланып, чириндиси азайып арыктап кеткен.
Өлкөнүн түндүгүндө, токойлуу талаа зонасында жана талаа зонасынын түндүк бөлүгүндө дүйүм чөптүү-кылкан өсүмдүктүү талаа (ак кылкан, бетеге, коңур баш, тоо сулусу, кыяк, шыбак), суу жайылмаларында түбү боштуу жана буудайытуу шалбаа таралган. Байтерек-кайыңдуу токой массивдери, кызыл карагайлуу токойчолор кездешет. Кургак талаага бетеге-ак кылкандуу өсүмдүк жамаатташтыгы мүнөздүү. Жарым чөлдөрдө шыбак-кылкандуу өсүмдүктөр үстөмдүк кылат. Чополуу жана шагылдуу чөлдөрдө ксерофиттик бадалдар жана бадалчалар, анын ичиндегалофиттер (прутняк, сарсазан, бүргөн, кокпек, солерос, ак жана кара шыбак, түлкү машак, жантак, терскен, тамариск ж. б.) да өсөт. Кумдуу чөлдөргө псаммофиттер (кум шыбагы, кум сулуусу, жузгун, кум акациясы, ак сөксөөл ж. б.) мүнөздүү. Кызыл-Кум кумдарында кара сөксөөлдөр кездешет. Кырка тоолордун капталдарынын төмөнкү бөлүктөрүнө жана этек тоолорго талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Андан өйдө бадалдар ит мурун, шилби, бөрү карагат өсөт; Иле Ала-Тоосунун түндүк капталдарында жапайы жана экме алма токойлору, долоно кездешет. Алтай жана Жети-Суу Ала-Тоолорунун орто бийик тоолорундагы ийне жалбырактуу токойлорго Сибирь кара карагайы, карагай, кызыл карагай, көк карагай, кедр (бал карагай) ж. б., Теңир-Тоого карагай мүнөздүү. Токойдон жогору жаткан субальп жана альп шалбаасы баалуу жайыт болуп саналат. Теңир-Тоонун кырка тоолорунун кырларына жакын арча (өрөк арча) токойлору кездешет.
Казакстанда өзгөчө коргоого алынган 109 табигый аймак бөлүнгөн, ал өлкөнүн аймагынын 5,4%ин ээлейт. Ага 10 корук (Ак-Суу-Жабаглы, Алма-Ата, Ала-Көл, Барса-Келбес, Батыш Алтай, КараТоо, Коргалжын, Наурзум, Маркакөл, Үстүрт), 10 улуттук парк (Алтын-Эмел, Баянаул, Бурабай, Иле-Ала-Тоо, Каркаралы, Катон-Карагай, Көкчө-Тоо, Чарын, Сайрам-Угам, Көл-Сай), 50 табигый корукча (заказник; геол., ботан., зоол., көл, саз, ландшафттык ж. б.), 26 табият эстелиги, 5 ботан. бак ж. б., 2 табият резерваты (Ертис орманы, Семей орманы) кирет. Коргоого алынган бул аймактар негизинен жер бетинин экосистемасын жана өсүмдүк жамаатташтыгын камтыйт. Республиканын аймагы аркылуу суу-сазда жашоочу куштардын 140 түрү учуп өтөт; анын 11 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. Бул сейрек жана эндемик куштардын популяциясын сактоо максатында жалпы аянты 17 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; болгон глобалдуу маанидеги жер коргоого алынган. Алар негизинен Казакстандын борбордук, түштүкчыгыш жана чыгыш бөлүктөрүндө жайгашкан. Коргалжын жана Иргиз-Торгой көлдөр системасы Рамсар конвенциясы тарабынан коргоого алынган.

== Шаарлары ==

=== Эң ири шаарлары ===
Калкынын саны 2014-жылдын 1-июлуна карата берилген.

Бул датага карата Казакстанда 100 миң адамдан ашык 22 шаар катталган, бул шаарларда өлкөнүн 43% жашайт.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Орун
!Шаардын аталышы
!Облус
!Калкынын саны
!Орун
!Шаардын аталышы
!Облус
!Калкынын саны
|-
!1
|[[Алматы]]
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|1 522 596
!12
|[[Кызыл-Ордо шаары|Кызыл-Ордо]]
|[[Кызыл-Ордо облусу|Кызыл-Ордо]]
|216 313
|-
!2
|[[Шымкент]]
|[[Түштүк Казакстан облусу|Түштүк Казакстан]]
|858 100
!13
|[[Петропавл]]
|[[Түндүк Казакстан облусу|Түндүк Казакстан]]
|208 202
|-
!3
|[[Астана]]
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|835 153
!14
|[[Атырау]]
|[[Атырау облусу|Атырау]]
|199 600
|-
!4
|[[Караганды]]
|[[Караганды облусу|Караганды]]
|486 945
!15
|[[Актоо (шаар)|Актоо]]
|[[Маңызтоо облусу|Маңызтоо]]
|181 674
|-
!5
|[[Актөбө]]
|[[Актөбө облусу (Казакстан)|Актөбө]]
|382 922
!16
|[[Темиртоо]]
|[[Караганды облусу|Караганды]]
|176 349
|-
!6
|[[Тараз]]
|[[Жамбыл облусу|Жамбыл]]
|354 662
!17
|[[Түркстан (шаар)|Түркстан]]
|[[Түштүк Казакстан облусу|Түштүк Казакстан]]
|156 986
|-
!7
|[[Павлодар]]
|[[Павлодар облусу|Павлодар]]
|331 404
!18
|[[Көкчөтоо (шаар)|Көкчөтоо]]
|[[Акмола облусу|Акмола]]
|140 685
|-
!8
|[[Өскемен]]
|[[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан]]
|314 515
!19
|[[Талды-Коргон]]
|[[Алматы облусу|Алматы]]
|137 008
|-
!9
|[[Семей]]
|[[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан]]
|312 791
!20
|[[Экибастуз]]
|[[Павлодар облусу|Павлодар]]
|131 626
|-
!10
|[[Жайык (шаар)|Жайык]]
|[[Батыш Казакстан облусу|Батыш Казакстан]]
|229 329
!21
|[[Рудный]]
|[[Костанай облусу|Костанай]]
|114 285
|-
!11
|[[Костанай]]
|[[Костанай облусу|Костанай]]
|223 812
!22
|[[Жаңы-Өзөн (шаар)|Жаңы-Өзөн]]
|[[Маңызтоо облусу|Маңызтоо]]
|108 961
|}

== Калкы ==
Калкынын басымдуу бөлүгүн (70,4%) [[казактар]] түзөт (2021-жылкы эл каттоо боюнча). [[Орустар|Орус]] (16,4%), [[Өзбектер|өзбек]] (3,21), [[Украиндер|украин]] (1,42) улуттары негизинен өлкөнүн түндүк жана чыгыш бөлүктөрүндө жашайт. Калгандарын [[Уйгурлар|уйгур]] (1,47), [[Татарлар|татар]] (1,10%), [[Корейлер|корей]], [[Азербайжандар|азербайжан]], [[Түрктөр|түрк]], [[Дунгандар|дунган]], [[Күрддөр|күрд]], [[Башкырлар|башкырт]], ж. б. улуттар түзөт.

Калкынын жылдык орточо табигый өсүү темпи жогору: 2005-ж. 1000 тургунга 8,0 адам, 1999-ж. 4,6 адам туура келген. Төрөлүү 1000 тургунга 18,4 бала, өлүмжитим 1000 тургунга 10,4 адам туура келет (2005). 15 жашка чейинки балдар калктын 26,2%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар 63,4%ин, карыгандар 10,4%ин түзөт. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 65,9 жыл (эркектердики 60,3, аялдардыкы 71,8 жыл). Калктын орточо жыштыгы: 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 5,6 адам туура келет (2006; Евразиядагы эң төмөнкү көрсөткүч). Калк өлкөнүн түштүк, түндүкжана чыгыш облусунда жыш, батыш жана түштүк-батыш облусунда салыштырмалуу сейрек отурукташкан. Динге ишенгендери негизинен мусулман-сунниттер. Шаар калкы 43, 1% (2014). Ири шаарлары: [[Алмата|Алма-Ата]] (калкы 1 522 596 миң), [[Астана]] (835,153 миң), [[Чымкент]] (858,1 миң), [[Караганды]] (486,9 миң), [[Тараз]] (354, 6 миң), [[Павлодар]] (331, 4 миң), Усть-Каменогорск (314, 5 миң), Семипалатинск (Семей; 312, 7 миң), [[Актөбө облусу|Ак-Төбө]] (382, 9 миң), [[Костанай]] (223, 8), Уральск (229, 3 миң).

== Тарыхы ==
Археологиялык изилдөөлөр Казакстандын аймагында евразиялык микроиндустриялык Ашель (болжол менен 1 млн 200 миң жыл мурда) доорунда эле адам жашаганын далилдейт. Кара-Тоо тоо кыркасынын түштүк-батыш бетинин тоо этеги менен Сыр-Дарыя өрөөнүнүн (Кош-Коргон, Чок-Таш) ортосундагы аймактарда алгачкы адамдар жашаган. Ортоңку палеолитке (Мустъе доору) Кара-Суу (3 баскычтан турат), Кара-Тоо тургун жайлары, жогорку палеолитке Вишнёвка, Кудайкөл, Ч. Валиханов атындагы, Шульбинка эстеликтери таандык. [[Мезолит доору]] Казакстандын түндүк жана түндүк-чыгыш аймактарында (чакан топтордун устаканалары, тургун жайлары) жакшы изилденген. Неолит Казакстандын түндүкжана түндүк-батышында келътеминар маданиятынын (б. з. ч. 6-миң жылдыктын аягы 5-миң жылдык) варианты менен көрсөтүлгөн. Волга-Урал, орёл, маханжар, атбасар, сероглаз маданияттарына таандык эстеликтер Казакстандын батыш, түндүк-батыш жана түндүгүнөн, Усть-нарымск маданиятына таандык эстеликтер (дарыянын боюнда кайыктын формасындай Шидерты-3 көрүстөнү, Железинка кыштагына жакын жердеги мүрзөлөр) Казакстандын чыгышынан табылган.
Алгачкы металл доорунун башталышында (б. з. ч. 4-миң жылдыктын аягы 3-миң жылдык) Казакстан аймагынын көбүндө терсек, ботай, Иртыш боюнда шидерты жана усть-нарым тибиндеги, Волга-Урал аралыгында каспий бою жана хвалын-ортотог ж. б. маданияттар өкүм сүрүп, мал чарбачылык жана металл иштетүүнүн белгилери байкалат. Урал-казак талааларында ямный жана афанасьев маданияттарына Карагаш ж. б. көрүстөндөр таандык. Кечки коло дооруна (б. з. ч. 2-миң жылдыктын аягы 1-миң жылдыктын башы) андрон маданияты жана аны алмаштырган валик карапа маданияты тиешелүү. Иртыш бою аймагында елунин маданияты, кийин армен маданияты өкүм сүргөн. Коло доорунда таш бетинде петроглифтер пайда боло баштаган. Алгачкы темир доору (б. з. ч. 8-7-кылымдарда) сак-массагет, савромат, сармат, саргат археологиялык маданияттарынын эстеликтери менен көрсөтүлгөн. Бул маданияттарга Бесшатыр, Ысык, Тагискен, Уйгарак, Чиликти, Берел, Байкара ж. б. комплекстери таандык. Казакстандын түндүк аймагында б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягы б. з. 1-миң жылдыктын ортосунда Сыр-Дарыянын ортоңку агымында отрар-каратоо менен куаунчин маданияттары өнүккөн. Мурда бул жерлер Кангүй мамлекетинин курамында болгон. Жети-Суу аймагында табылган эстеликтердин көбү усундар менен байланышкан. Казакстандын батыш аймактарындагы эстеликтер (Лебедевка жана Кырык-Оба көрүстөндөрү) сармат археологиялык маданиятына, Тобол жана Ишим дарыялар аралыгындагылар саргат маданиятына таандык (4-кылымга чейинки мезгил). Элдердин улуу көчүү доорунда хунндардын таасиринен алгачкы темир доорунун маданияттарынын кээ бирлери жоголуп кеткен. Казакстан аймактарындагы маданияттардын өнүгүшүнө Улуу Жибек жолу чоң таасирин тийгизген. Б. з. ч. 7-4-кылымда Казакстандын аймагын уруу союздары мекендеген, алардын ириси сактар болгон. Б. з. ч. 4-2-кылымдарда Казакстанда усундардын (Жети-Сууда), каңлылардын (Кара-Тоо жана Сыр-Дарыя району), аландардын (Арал жана Каспий деңиздер аралыгы) уруу союздары куралган. Калк көчмөн мал чарбасы жана дыйканчылык менен кесиптенген. 6-кылымдын 2-жарымында Казакстандын аймагы Түрк кагандыгынын (кийин Батыш түрк кагандыгы) курамына кирген. Щучье көлүнө (Боровое) жакын жерде түрк эстеликтерине тиешелүү канжар, анын катарындагы эстеликтерден 1-миң жылдыктын 2-жарымына таандык көрүстөндөрдө аты менен кошо көмүлгөн маркумдун сөөгү табылган (6-кылым). 6-8-кылымдарда соода өнүгүп, жаңы мамлекеттик бирикмелер пайда болгон. Казакстандын түндүк жана борбордук аймактарында шаарлар [Тараз, Исфижаб (Сайрам), Усбаникент, Отрар, Шавгар (Түркстан шаары), Сауран, Сыгнак, Кулан, Кайлык, Талгар] өсө баштаган. 11-12-кылымдарда негизинен Казакстандын түндүк аймактарында чоң жана кичине шаарлардын саны 200гө жеткен. Казакстанда 8-кылымдын башында Түргөш кагандыгы, 8-кылымдын 2-жарымында Карлук кагандыгы өкүм сүргөн (766-ж.). 8-10-кылымдарда Казакстандын түштүгүндө суннит багытындагы ислам дини жайылган. Казак эли көчмөн эл болгондуктан, исламды баары бирдей кабыл алган эмес. Ислам дининен тышкары зороастризм, [[Бурканчылык|буддизм]], христиан диндери да болгон. 9-11-кылымдарда Казакстандын батыш жана түштүк-батыш аймагы Огуздар мамлекетине кирген; түндүк-чыгыш жана борбордук бөлүктөрүн кимактар менен кыпчактар мекендеген. Ошол кезде Казакстандын аймагы Дешт-и-Кыпчак деп аталган. 10-кылымдын 1-жарымында Жети-Сууга Чыгыш Түркстандан келген ягма түрк уруусу Карлук кагандыгын кулатып, Караханиддер мамлекетин түзүшкөн. 10-кылымдын аягында 11-кылымдын 1-жарымында Караханиддер Кашкар, Жети-Суу, Мавераннахрды каратып алышкан. 11-кылымдын 2-жарымында Караханиддердин арасында ич ара талаш-тартыштар башталып, сельжуктар Мавераннахрды басып алышкан. 1130-ж. Жети-Сууну басып алган кара кытайлар Караханиддер мамлекетин кулатып, Борбордук Азияда өз мамлекетин түзгөн. 12-кылымдын ортосунда Кара кытай мамлекетинин начарлашынан улам, андан Хорезм бөлүнүп чыккан. 1219-21-жылдары Казакстан аймагына моңголдор басып кирип, көптөгөн шаарлар талкаланган. Моңголдордун тушунда Казакстандын көпчүлүк аймагы Алтын Ордого, ал жоюлган соң Ак Ордо, Көк Ордо, Моголстан, Сибирь, 14-кылымдын аягы 15-кылымдын башында Ногой Ордо жана Өзбек хандыктарынын курамына кирген. Ногой Ордо Жайык (Урал) жана Волга дарыясынын аралыгындагы аймакты, Өзбек хандыгы Арал деңизинен батышты көздөй Урал дарыясына, түштүгү Тобол дарыясына, чыгышы Иртыш дарыясына чейинки аймактарды ээлеген. Өзбек хандыгынын эли «өзбек-казактар» деп аталган (орус тарыхый булактарда «киргизы»). Феодалдык ич ара чыр-чатактын, эзүүнүн айынан казак уруулары Өзбек хандыгынын аймагынан Жети-Сууга (Чүй, Талас) оогон. 15-кылымдын 2-жарымы 16-кылымдын башында Жети-Сууда Казак хандыгы түзүлгөн. 16-кылымдын ортосунда Ногой Ордо, кийин Моголстан, Сибирь хандыктары кулап, алардын курамындагы казак уруулары Казак хандыгына кошулган. Казак хандыгы Улуу жүз, Орто жүз, Кичүү жүз деп бөлүнүп, казак элинин калыптануу процесси аяктаган. 19-кылымдын башында Казак хандыгы жоюлуп (1847), аталган жүздөрдүн аймактарында өз алдынча хандыктар пайда болгон. 18-кылымдын 1-жарымында казактар Жуңгар хандыгынын (ойроттор) тынымсыз чабуулуна дуушар болгон. Казактар кол жыйнап, бир нече жолу (1710, 1728, 1729) жуңгарларга каршы сокку урган, бирок жуңгарларды жеңүүгө мүмкүнчүлүгү болбогондуктан, Россиянын курамына кирүүнү көздөшкөн. 1731-ж. Кичүү Жүз (Абулхайрдын демилгеси менен), 1740-ж. Орто жүз (Абылай хандын күчү менен) Россиянын курамына кошулган. 18-кылымдын аягында Казакстандын түштүк аймактарын [[Кокон хандыгы]] каратып алган.18-кылымдын 2-жарымынан Казакстандын Россия менен экономикалык жана саясий мамилелери бекемделген. 1820-жылдардын аягында Бөкөй хан жана Вали каган каза болгондон кийин, Россия Орто жүздөгү хандык бийликти жоюп, 1822-ж. жаңы башкаруу системасын киргизген. М. М. Сперанский иштеп чыккан «Сибирдик кыргыздар жөнүндө устав» боюнча 8 округ түзүлүп, округдар болуштуктарга (волост) бөлүнүп, султандар (Чынгыз-хан тукуму) башкарган. Аларга орус армиясынын офицер наамдары ыйгарылган. 1824-ж. Кичүү жүздө хандык бийлик жоюлуп, анын үчкө бөлүнгөн аймагына да султандар бийлик жүргүзгөн. Россиянын курамына киргенден кийин казак ак сөөктөрүнүн укуктары чектелген. Натыйжада 19-кылымдын 1-жарымында Россия империясына, ошондой эле Кокон бийлигине каршы (1809, 1821) Казакстан аймактарында элдик көтөрүлүштөр болгон. 1840-жылдары султан Кенесары Касымов өзүн хан деп жарыялап, казактарды бириктирип, өзүнчө башкаруу үчүн орустарга каршы күрөшкөн. 19-кылымдын ортосунда Урал жана Волга дарыясынын аралыгындагы аймакта Бөкөй Ордосу түзүлгөн (1876-жылга чейин). 19-кылымдын 2-жарымында Россиянын курамындагы казак жерлерине кокондуктар менен хивалыктар кол салып турган. Алардан коргонуу үчүн Сыр-Дарыя, Иргиз жана Торгой дарыясынын жээктерин чыңдашкан. 1853-ж. орустар кокондуктардын Ак-Мечит (кийин Перовск, азыркы Кызыл-Ордо) чебин басып алган. Ак-Мечит чеби аркылуу орустар аскерин Казакстандын түштүк аймактарына жиберүүгө ыңгайлуу шарт түзүлгөн. 1846-ж. Иле дарыясына чейинки Жети-Суунун бир бөлүгү Россия империясынын курамына кирген. 1854-ж. Верный чеби курулуп, Батыш Сибирден Жети-Сууга көптөгөн орус дыйкандары менен казактар көчүп келе баштаган. Улуу жүздүн аймагына Россиянын таасирин төмөндөтүүгө Кокон хандыгы көп аракеттенген. 1860-ж. Кокон аскерлери орустардан жеңилип, Россия империясы толугу менен Жети-Суунун аймагын өзүнө караткан. Падышалык өкмөт административдик башкаруу реформасын жүргүзгөн. Үч жүз тең жоюлган. 1867-ж. Жети-Суу жана СырДарыя облусу түзүлүп, Түркстан генерал-губернаторлугуна караган. 1868-ж. Урал жана Торгой облусу Оренбург генерал-губернаторлугунун, Акмоломенен Семипалатинск облусу Батыш-Сибирь генералгубернаторлугунун курамына кирген. Облус уездге, уезд болуштукка, болуштук айылга (100- 200 түтүн) бөлүнгөн. Жердин баары мамлекеттештирилип, облустарда россиялык мыйзамдар боюнча иш жүргүзгөн соттор, бий соттору негпзделген. 19-кылымдын 2-жарымынан Казакстандын чарбасына орус дыйкандарынын чарбасы (жер иштетүү ж. б.) таасирин тийгизген. Верный, Семппалатинск сыяктуу шаарлар көбөйө баштаган. Транссибирь магистралы жана Оренбург-Ташкент темир жол (1901-05) курулган. 20-кылымдын башында нефть алуу өнүгө баштаган. Россия губернияларында жер тартыш болгондуктан, падышалык өкмөт Столыпиндик агрардык реформа боюнча орус дыйкандарын Чыгышты көздөй көчүргөн. Натыйжада Акмоло, Торгой, Урал жана Семипалатинск облусуна 1906-12-жылдары 438 миңден ашык дыйкан көчүп келген. Социалдык жана колонпялык эзүү казак элинин нааразылыгын туудурган. 18-19-кылымдарда С. Датовдун, И. Таймановдун жана М. Өтөмисевдин жетекчилиги менен козголоңдор чыккан. Биринчи дүйнөлүк согуш мезгилинде салыктын көбөйүшү, элдин экономикалык абалынын начарлашы жана казактардын тылдагы жумуштарга алынышынын натыйжасында падышалык бийликке каршы элдин нааразылыгынын күч алышынан улам чыккан дыйкандар козголоңу улуттук-боштондук көтөрүлүшкө (1916) айланган. Көтөрүлүш басылып, ага катышкандардын көбү атылып, сүргүнгө айдалып, калгандары Кытайга качкан. Февраль революциясынан (1917) кпйин Казакстанда кош бийлик [Убактылуу өкмөт (Ташкенттеги Түркстан комитети, облусу, уезддик комитеттер, шаарларда жана болуштуктарда комиссариаттар) жана Советтер (эсерлер, меньшевиктер, большевиктер)] өкүм сүргөн. 1917-ж. июнда А. Бөкейханов жетектеген казактардын улуттук «Алаш» партиясы, декабрда «Алаш Ордо» өкмөтү түзүлгөн. Бул өкмөт улуттук автономия түзүү максатында Совет бийлигине каршы күрөшүп, жарандык согушта ак гвардиячыларды (Колчак), ак казактарды (Дутов), падышалык генералдарды колдогон. К-дын көп бөлүгүн ак гвардиячылар басып алган. Ак гвардиячылардын тылында жашыруун большевиктик уюмдар жетектеген партизандык кыймыл кеңири кулач жайган. Оренбург, Жети-Суу, Урал фронттору түзүлгөн. Казакстанда Совет бийлиги 1917-ж. ноябрь 1918-ж. март аралыгында орногон. Бирок 1918-ж. жайында түндүк-чыгышы жана батышы ак гвардиячылардын колунда калган. Ал аймактар 1919-жылдын 2-жарымында 1920-жылдын башында М. В. [[Бишкек|Фрунзе]] жетектеген Кызыл Армиянын бөлүктөрү тарабынан толук бошотулуп, -дын бүт аймагында Совет бийлиги орногон. РСФСР ББАК жана ЭКСтин 1920-ж. 26-августтагы декрети боюнча РСФСРдин карамагына кирген Кыргыз АССРи (борбору Оренбург) түзүлгөн. Кыргыз АССРинин курамына Акмоло, Семппалатинск, Урал, Торгой облусу, ошондой эле Закаспий облнун бир бөлүгү жана Астрахань губерниясы кпрген. 1921-22-жылдар жүргүзүлгөн жер-суу реформасынын негизинде Россиядан көчүп келген орус дыйкандарынын мурда казактардан тартып алган жерлеринин көбү кайра жергиликтүү элге кайтарылган. 1924-25-жылдары Орто Азияда улуттук-мамлекеттик бөлүнүү башталып, Жети-Суу жана Сыр-Дарыя облусунун түндүк аймактары Кыргыз АССРинин курамына кирген. 1925-ж. апрелде Казак АССРи деп аталып, борбору Оренбургдан Кызыл-Ордо шаарына көчүрүлгөн. 1926-29-жылдары казак айылдарында «советтештирүү» саясаты жүргүзүлүп, өлкөдө агартуу иши өнүгө баштаган. 1929-ж. Казакстандын борбору Алматы шаары болуп калган. 1936-ж. Казак АССРи Казак ССРине айланган. 1941-жылдары индустриялаштыруу мезгилинде Казакстанда 200дөй ири өнөр-жай ишканалары (анын ичинде Чымкент коргошун ишканасы, Балкаш жез эритүү заводу, Караганды көмүр базасы, Түрксиб темир жол ж. б.) курулган. 1937-ж. коллективдештирүү саясатынын жүргүзүлүшү менен дыйкан чарбасынын 97,5%и колхоздорго кирген. Бирок айыл-чарбасындагы социалдык өзгөрүүлөр дыйкандар менен малчыларга чоң зыян алып келген. Малдын саны азайып, ачкачылык башталып, казактардын көбү Кыргызстанга, Кытайга ж. б. көчүп кетишкен. Натыйжада 1931-33-ж. Казакстандын калкы 1,8 млнго кыскарган. 1920-30-жылдары Казакстанда илим тез өнүгүп, жогорку окуу жайлар, илимий мекемелер ачылган. 1932-ж. СССР Илимдер Академиясынын Казакстандагы базасы уюштурулуп, айрым илимдер боюнча изилдөөлөр жүргүзүлүп, улуттук илимпоздорду даярдаган. Ал база 1938-ж. СССР Илимдер Академиясынын филиалына айланып, Казакстандан көрүнүктүү окумуштуулар чыга баштаган: геолог К. И. Сатпаев, тилчи Н. Т. Сауранбаев, укук таануучу С. В. Юшков, микробиолог И. Г. Галузо, астрофизик Г. А. Тихов, химик А. Б. Бектуров, жазуучу М. Ауэзов, музыкант А. К. Жубанов ж. б. 1945-ж. Казак ССР Илимдер Академиясы (туңгуч президенти К. И. Сатпаев) ачылган. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында К. өлкөнүн күчтүү согуштук арсеналына айланган. Мында эвакуацияланган 140тан ашык ишкана жайгаштырылып, иштей баштаган. Казакстан коло, молибден, коргошун, көмүр, эт, булгаары, жүн ж. б. родукцияларды берүү боюнча союздук республикалардын ичинен биринчи орунда турган. Улуу Ата Мекендик согушка Казакстандан 100 миң адам жөнөп, а. и. 512 жоокер Сов. Союз. Баатыры (төртөө эки жолу), 60 миңден ашык жоокер орден жана медалдар менен сыйланган. Согуш жылдарында Казакстанга Волга боюндагы немистер, крым татарлары, ингуштар, балкарлар, карачайлар, калмактар, чечендер (1937-38-ж. корейлер, ирандыктар, курддар) депортацияланган. 1957-ж. чечен, ингуш, балкар, карачай жана калмактар реабилитацияланып, кайра өз мекендерине кайтууга уруксат берилген. Казакстандын аймагы (Семипалатинск ядролук полигону) ядролук сыноолорду жүргүзүүгө ыңгайлуу болгондуктан, согуштан кийин Борбордук Казакстанда Байкоңур космодрому курулган. 1954-ж. СССР жетекчилигинин дың жерлерди өздөштүрүү жөнүндө кабыл алган чечиминин негизинде 1956-ж. Түндүк Казакстандагы көптөгөн дың жерлер иштетилип, дан өсүмдүктөрү көп түшүм берген, бирок кийин табигый себептерден дың жерлер түшүм бербей, 1960-жылдары жер иштетүү абдан начар абалга келген. 1960-62-, 1964-86-ж. Казакстан КП БКны Д. А. Кунаев жетектеген. 1980-жылдары советтик коомдун терс жактары бюрократизм, паракорчулук көбөйүп, элдин нааразычылыгына алып келген, ошондой эле казактардын Улуу, Орто, Кичүү жүздөргө бөлүнүшү улуттар аралык мамилени начарлаткан. 1986-ж. кайра куруу саясатынын башталышында улуттар ортосунда тирешүүлөр күч алган. Казакстандын жергиликтүү калкынын кызыкчылыктарын эске албай, Д. А. Кунаевди кызматтан алып, ордуна Г. В. Колбиндин коюлушу 1986-ж. 17-18-декабрда Алматы шаарында казак жаштарынын демилгеси менен чыккан Желтоксан (Декабрь) окуясына алып келген. 1980-жылдардын 2-жарымынан Казакстанда коммунисттик партиянын кадыр-баркы төмөндөп, коомдо ар кандай кыймылдар (мисалы, Семипалатинск полигонундагы ядролук сыноолорго каршы экологиялык кыймыл) күч ала баштаган. 1989-ж. Казакстан КП БКнын 1-секретары болуп Н. Назарбаев дайындалган. 1990-ж. апрель айында Казак ССР Жогорку Советинин депутаттары Н. Назарбаевди президент кылып шайлаган. СССР кулагандан кийин 1991-ж. 16-декабрда мамлекеттин эгемендүүлүгү жарыяланып, Казакстан Республикасы деп аталды. 1993-ж. январда өлкөнүн жаңы Конституциясы кабыл алынган. Казакстан [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги]] (1991), [[Бириккен Улуттар Уюму]] (1992), Европа Коопсуздугу боюнча кызматташтык уюму (1992), [[Шанхай кызматташтык уюму]] (2001), [[Бажы союзу|Бажы союзунун]] (2010), [[Евразиялык экономикалык биримдик|Евразиялык экономикалык биримдиктин]] мүчөсү. Экономикалык реформалар жүргүзүлүп, улуттук валюта теңге киргизилген. 1994-ж. 50 ири мамлекеттик ишкана менчиктештирилген. 1998-ж. октябрда Конституцияга өзгөртүүлөр киргизилип, Казакстандын президенттик ыйгарым укугу 7 жылга узартылган. 1999-ж., 2006-ж. бүткүл элдик референдумда Н. Назарбаев Казакстандын президенти болуп кайрадан шайланып, президенттик ыйгарым укугу узартылган. Казакстанда ири партиялардын бири президенттик «Нур Отан» болуп саналат. 1990-жылдардын 2-жарымынан Казакстандын экономикасы капиталисттик жол менен өнүгүүдө. 1995-96-жылдары Казакстандын батыш аймактарындагы мунай чыккан жерлерди иштетүү жана Кара деңизге нефть куурун куруу боюнча Россия, Оман ж. б. эл аралык мунай иштетүүчү компаниялар менен келишимдерди түзгөн. АКШ, Кытай, Европа Союзу, Көз карандысыз мамлекеттердин мамлекеттери менен соода-экономикалык жана саясий байланыштарын өнүктүрүүдө. Казакстандын негизги өнөктөрүнүн бири Кыргызстан менен дипломатиялык мамилелер 1992-ж. түзүлгөн.
Эки мамлекеттин ортосунда достук мамилелерди өнүктүрүү боюнча 150дөн ашык документке кол коюлган. Алардын ичинен эң негизгилери Достук (8. 4. 1997) жана Союздук (25. 12. 2003) болуп саналат. Товар жүгүртүү 2009-жылга карата 387,4 млн долларды түзгөн. 1998-жылдан өлкөнүн борбору Астана шаары.

== Чарбасы ==
Казакстан өтмө экономикалык деңгээлдеги өлкөлөрдүн тобуна кирген, чарба жүргүзүүдө рыноктук мамиленин негизинде өнүккөн өлкө. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 143,4 млрд доллар (2006); аны киши башына бөлүштүргөндө 9,4 доллардан туура келет. Экономикалык өнүгүүсүнүн негизги кыймылдаткыч күчү отун-энергетикалык жана минералдык сырьё ресурстары, ири өнөр-жай потенциалы жана агрардык өндүрүшү. Нефть казып алуудан жана аны экспорттоодон түшкөн киреше бюджеттин негизги булагы болуп саналат. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 54,2% , өнөр жайныкы 31,4% , курулуштуку 7,7%, айыл, токой жана балык чарбаларыныкы 6,7%. Мамлекеттик сектордогу ишканалардын ИДПдеги үлүшү 20% .
== Өнөр жайы ==
Өнөр жайынын башкы тармагы тоо-кен казып алуу (2006-ж. өнөр-жай продукциясынын жалпы наркынын 60%ке жакынын түзгөн, анын &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;унан ашыгы нефть, газ конденсаты). Өнөр-жай продукциясынын наркынын 37%и иштеп чыгаруу өнөр жайына, 3%и электр-энергетика, суу жана жылуулук менен камсыз кылууга туура келет. Иштеп чыгаруу өнөр жайынын эң маанилүү тармактары: кара жана түстүү металлургия (продукциянын наркынын 39,6%и; 2006), тамак-аш өнөр-жай (25,0%), машина куруу (9,7%), кокс, нефть продуктулары, ядролук материалдар өндүрүштөрү (9,0%). Энергияны пайдалануу структурасында 52% ти көмүр (таш жана күрөң көмүр), 25%ти табигый газ, 19%и нефть, 4%ти суу энергиясы түзөт. 2006-ж. 64,8 млн т нефть жана газ конденсаты өндүрүлгөн. Нефть негизинен республиканын батыш бөлүгүнөн (Маңгыстоо, Атрау, Батыш Казакстан, Ак-Төбө облусу), ошондой эле түштүктө Кызыл-Ордо облусунан казылып алынат. Казылып алынган нефтинин 90% ке жакыны экспорттолот. Экспорттолчу нефтинин &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;ү нефть куурлары аркылуу ташылат; анын 43%и Атрау – Новороссийск (узундугу 1510 км), 27%и Атрау – Самара нефть трубаларына туура келет. Ата-Суу (Караганды облусу) Алашань (Кытай) нефть трубаларынын экспорттук мааниси жогорулоодо. Экспорттук нефтинин 17%ке жакыны Атырау, Ак-Тоо деңиз порттору жана Курык бухтасындагы (Маңгыстоо облусу) терминал аркылуу жөнөтүлөт. Нефть ошондой эле темир жол транспорту аркылуу да (негизинен Кытайга) ташылат. Казак нефтисин негизинен Европа өлкөлөрү алат. 2006-ж. 12 млн тга жакын нефть ылганган. Үч нефть ылгоочу заводу (Атрау, Павлодар, Чымкент шаарында) иштейт; жылына 2,5 млн т бензин, 3,7 млн т дизель майын, 3,5 млн т мазут чыгарат. Өлкө 2006-ж. 27 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; газ өндүргөн. Казакстан табигый газ боюнча нетто-импортер, ал газга болгон муктаждыгынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; бөлүгүн Россия, Өзбекстан жана Түркмөнстандан алат. Газдын көбү Батыш Казакстандан казылып алынат; табигый жана нефть менен кошо алынган күйүүчү газ ошондой эле Атырау, Маңгыстоо, Ак-Төбө облусунан өндүрүлөт. Жылдык жалпы кубаттуулугу 8 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болгон нефть ылгоочу 4 завод иштейт; алар Жаңы-Өзөн, Теңгиз, Жаңы-Жол, Карачаганак шаарында жайгашкан. Өткөрүмдүүлүгү жылына 150 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; болгон магистралдык газ трубалар системасы, жер алдындагы газ сактоочу 3 жай (жалпы сыйымдуулугу 4 млрд м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) иштейт. Казакстандын аймагы аркылуу Өзбекстандан, Россиядан транзиттик магистралдык газ куурлары (Орто Азия Борбор жана Бухара Урал) өтөт. 2007-ж. Россиянын, Казакстандын жана Түркмөнстандын өкмөттөрү тарабынан түзүлгөн келишим боюнча Түркмөнстандын газы Казакстандын аймагы аркылуу Россияга жана Европа өлкөлөрүнө берилмекчи. 2006-ж. 94,3 млн т көмүр казылып алынып, 23-24 млн т экспорттолгон (негизинен Россияга). Казылып жаткан негизги кендери: Караганды, Экибастуз көмүр бассейндери, Шубаркол, Борлы (Караганды облусунда), Каражыра (Чыгыш Казакстан облусунда) таш көмүр кендери; күрөң көмүр Павлодар облусундагы Майкүбө бассейнинен казылып алынат. Жалпы казылып алынган көмүрдүн &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;си Павлодар, &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;и Караганды облусуна туура келет. Электр станциялардын аныкталган кубаттуулугу 18,3 миң МВт (2006). 2006-ж. 71,7 млрд кВт-саат электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 85%и ЖЭСке таандык. Ири ЖЭСтери: Экибастуз 1 (4000 МВт) жана 2 (1000 МВт), Ак-Суу (2400 МВт), Жамбыл (1200 МВт) ж. б. ГЭСтери: Иртыш дарыясындагы ГЭС каскады Шульба (702 МВт), Буктурма (675 МВт), Усть-Каменогорск (334 МВт); Иле дарыясындагы Капчыгай ГЭСи (434 МВт), Сыр-Дарыядагы Чардара ГЭСи (100 МВт). Ак-Тоо шаарында АЭС курулууда (2009). Темир (2005-ж. 19,5 млн т казылып алынган; 3 тоо-кен комбинатында Соколов-Сарбай, Лисаковский, Каражалда байытылат), хром (3,6 млн т Ак-Төбө облусу), марганец (2,2 млн т Караганды облусу) кен таштары казылып алынат. 2005-ж. 3,6 млн т чоюн, 4,6 млн т болот, 3,3 млн т кара металл прокаты, 1,5 млн т темир куймасы өндүрүлгөн. Түстүү металлургия өлкөнүн экономикасынын маанилүү экспорттук тармагы. 2005-ж. 34 млн т жез кен ташы казылып алынган, 418 миң т чакмакталган жез өндүрүлгөн. 2005-ж. 6,6 млн т коргошун-цинк кен ташы казылып алынып, 135,4 миң т коргошун, 357,1 миң т цинк өндүрүлгөн. Коргошун жана цинк кендеринен ошондой эле 20дан ашык түрдүү компоненттер, анын ичинде алтын, күмүш, жез, сымап, кадмий, сейрек металлдар (теллур ж. б.) бөлүп алынат. 2005-ж. 9,8 миң т алтын (өлкөнүн түндүгү менен түштүгүндөгү алтын кендерин кошкондо), 812,1 миң т күмүш (негизинен полиметалл жана жез кен таштарын кайра иштетүүдөн) байытылып алынган. 4,8 млн т боксит казылып алынган (2005); Павлодар алюминий заводунда глинозём өндүрүлөт. Казакстанда титан рудасынын запасы мол (2006-ж. 25 миң т титан концентраты өндүрүлгөн). Уран рудасын казып алуу боюнча (2007-ж. 6637 т ) Казакстан Канада жана Австралиядан кийинки 3-орунда.

Машина куруу өнөр-жай ички рынокко ылайыкташкан. Алардын көбү чет өлкөлүк ишканалар менен шериктеш иштейт. Машина куруунун башкы тармактарынын бири нефть-газ өнөр-жай үчүн жабдууларды жана куур транспортун чыгарууга ылайыкташкан. Заводдору: «Казнефтегазмаш» (Петропавловск), арматура (Усть-Каменогорск), металл-прокат (Атырау), айнек-була, «Каскор Машзавод» (Ак-Тоо), насос-компрессор трубасы (Жаңы-Өзөн), нефть-газ жабдуулары (Уральск, Алматы, Ак-Төбө), оор машиналарын куруу (Семипалатинск, Алматы). «Азия-Авто» заводу (Усть-Каменогорск) «ВАЗ», «Skoda», «Chevrolet» жеңил автомобилдерин чогултат; Семипалатинск автомобиль жыйноочу заводу кореялык «Daewoo» жана россиялык «ПАЗ» автобустарын чыгарат. Астана жана Алматы шаарында вагон ремонттоочу жана жыйноочу заводдору иштейт; локомотив куруучу завод курулууда (2008). «Беларусь» тракторун жыйноочу (Павлодарда), дизелдик кыймылдаткыч жана айыл чарба машиналарын чыгаруучу, эгин жыйнагыч «Енисей» комбайнын чогултуучу заводдор (Костанай) иштейт. Электр-техникалык жана электрондук өнөр-жай телевизор, кир жуугуч машина, конденсатор, аккумулятор батереясын, трансформатор, прибор куруу заводдору рентген аппаратура (Ак-Төбө), көзөмөлдөп-ченөөчү приборлор (Көкчө-Тоо) чыгарат. Курулуш техникалары (кран, грейфер; Павлодар), подшипник (Ак-Моло облусу) даярдайт. Химия өнөр жайынан Тараз шаарындагы ири «Казфосфат» заводу Кара-Тоо, Чилисай фосфорит кендерин пайдаланып, фосфор жер семирткичин чыгарат. 2007-ж. 4,6 млн т цемент даярдалган. Жеңил өнөр-жай продукциясы 1991-2005-ж. 15 эсеге кыскарган; кездеме чыгаруу (2005-ж. 35,5 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) 1980-жылдарга салыштырмалуу 8 эсе, бут кийим 28 эсе азайган. Түштүк Казакстан облусунда пахта тазалоочу заводдор иштейт. Ийрилген жип жана кездеме чыгаруучу башкы компаниялар: «Нимэкс» (негизги ишканасы Усть-Каменогорск текстиль фабрикасы), «Resmi» (Алматы кебез кездеме комбинаты). Семипалатинск, Петропавловск, Тараз, Рудный шаарында тери жана жүн иштетилет. Кийим тигүүчү жана булгаары (Алматы), бут кийим чыгаруучу (Костанай ж. б.) ишканалар иштейт.

== Айыл чарбасы ==
Айыл чарба өндүрүшү Казакстандын азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 80% ин камсыз кылат. Айыл чарбага жарактуу жеринин аянты 222,6 млн га, анын11,4 млн гасы же өлкөнүн аянтынын 42%тен ашыгы пайдаланылат (2007). Айдоо жеринин аянты 24 млн га (1991-ж. 35,3 млн га болгон), чөп чабындысы 5 млн га, табигый тоют өсүмдүктүү аймагы 86 млн га чамасында (2007). Сугат жеринин аянты 2,6 млн га (2006). Жерди пайдалануу структурасында а. ч. ишканалары (мурдагы колхоз, совхоздор) басымдуу, алардын үлүшүнө айыл-чарбасында пайдаланылган жердин &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;инен ашыгы, дыйкан (фермер) чарбаларына &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и туура келет. Элдин жеке менчик көмөкчү чарбаларындагы жердин аянты салыштырмалуу туруктуу, 0,3%тен азыраак же 308 миң га (2007). Агрардык продукциянын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и жеке менчик көмөкчү чарбаларда өндүрүлөт. Эгин өстүрүүчүлүктүн башкы тармагы дан чарбасы (айдоо аянты 18,0 млн га). 2007-ж. 20,1 млн т дан жыйналган, аны киши башына бөлүштүргөндө 1300 кг дан ашык туура келет. Дан эгиндеринин басымдуу бөлүгү өлкөнүн түндүк бөлүгүндө (Акмоло, Костанай, Түндүк Казакстан облусунда). Негизги дан эгини жаздык буудай. Бардык жеринде арпа, өлкөнүн түштүк бөлүгүндө күздүк буудай жана жүгөрү, чыгышында сулу, кара буудай, түндүгүндө жана чыгышында кара күрүч өстүрүлөт. Кызыл-Ордо, Алматы облусунда күрүч эгилет. Казакстан дан экспорттоо боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; жыл сайын түшүмдүн &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и (дан жана анын продукциялары) чет өлкөлөргө (&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;и КМШ, калганы Европа, Азия өлкөлөрүнө) жөнөтүлөт. Техникалык өсүмдүктөрдөн пахта (Түштүк Казакстан облусунда; 2007-ж. 455 миң т жыйналган), кант кызылча (Алматы, Жамбыл облусунда; 400 миң т), күн карама (Чыгыш Казакстан ж. б. облустарда; 280 миң т), ошондой эле рапс, соя, картөшкө, жашылча, бакча, мөмө-жемиш бактары, тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. 2007-ж. 5,9 млн кара мал, 1,4 млн чочко, 16,2 млн кой-эчки, 1,3 млн жылкы, 145 миң төө (негизинен жарым чөлдүү аймактарда) асыралат. Алтай тоолорунун этектеринде марал чарбасы, аарычылык, түштүгүндө жибекчилик өнүккөн.
== Тейлөө чөйрөсү ==
Тейлөө чөйрөсү экономиканын тез өнүгүп жаткан сектору. Анын маанилүү тармактары: дүң жана чекене соода, социалдык чөйрөдөгү тейлөө (билим берүү жана саламаттыкты сактоо кошо), мамлекеттик башкаруу, кыймылсыз мүлккө байланыштуу (турак жай-коммуналык жактан тейлөө кошо) тейлөө, рекреациялык жактан тейлөө. Банк-кредиттик система жана камсыздандыруу чөйрөсүн тейлөө, информ. инфраструктура, телекоммуникация жана байланыш чөйрөлөрү өнүгүүдө.
== Транспорт жолдору ==
Темир жолунун жалпы узундугу 13,7 миң км, анын 3,7 миң кмден ашыгы электрлештирилген (2006). Меридиан багытындагы негизги темир жолдору: Оренбург – Ташкен, Петропавловск – Караганды – Чу, Семипалатинск – Алматы; субкеңдик багытында созулган магистралдары: Транссибирь (Петропавловск аркылуу), Ортоңку Сибирь (Челябинск – Костанай – Көкчө-Тоо – Карасук), Түштүк Сибирь (Карталы – Астана м Кулунду – Барнаул), Түштүк Казакстан (Алматы – Чу – Луговой – Тараз – Чымкент – Арыс). Достук – Алашанькоу (Кытай). Кытайды Закавказье өлкөлөрү жана Түркия менен (Каспийде паром аркылуу) байланыштырган Трансказакстан темир жол магистралы курулууда (2008). Автомобиль жолунун узундугу 90,0 миң км (2004); анын жыштыгы: 1000 км&lt;sup&gt;2 &lt;/sup&gt;жерге 33 км жол туура келет. Труба транспортунун мааниси өсүүдө. Магистралдык трубалардын жалпы узундугу 23,1 миң км (2006); анын ичинде газ трубалары 11,0 миң км, нефть трубалары 10,3 миң км, продукт трубалары 1,1 миң км, газ конденсатын ташуучу трубалар 658 км. Нефтини Каспий деңизи аркылуу ташуу үчүн атайын кеме флоту түзүлгөн. Ак-Тоо – Баку (Азербайжан), Ак-Тоо – Оля (Россия) паромдук байланышы бар. Иртыш, Урал, Сыр-Дарыя аркылуу кеме каттайт. Башкы дарыя порттору: Усть-Каменогорск, Павлодар, Семипалатинск. Казакстанда жалпы 67 аэропорт бар. Негизги эл аралык аэропорттору Алматы, Астана, Ак-Тоо, Ак-Төбө шаарында жайгашкан. Байкоңур шаарына жакын самолёттун бардык түрүн кабыл алууга ыңгайлуу «Юбилейный» аэропорту жайгашкан (Байкоңур космодромун тейлейт).
== Экспорт жана импорт ==
Сырткы соодасынын көлөмү 62,9 млрд доллар (2006), анын ичиндеэкспорту 38,8 млрд доллар, импорту 24,1 млрд доллар. Экспорт наркынын 70%тен ашыгы нефтиге, кара металл прокатына, жезге, темир куймаларына жана дан эгинине (60%и нефтиге) туура келет. Казакстан товарларын (экспорт наркы % менен) негизинен Германияга (12,4), Россияга (11,6), Кытайга (11,0), Италияга (10,5), Францияга (7,5), Румынияга (5,0) сатат. Маанилүү импорттук товарлары: машина куруу өнөр-жайынын продукциялары (машина жана жабдуулар, автомобиль, тиричилик техникасы ж. б.), болот трубалары, химикаттар, жаратылыш газы ж. б. Казакстан бул товарларды негизинен Россиядан (36,4%), Кытайдан (19,3%), Германиядан (7,4%) сатып алат.
== Маданияты ==
Казакстандын билим берүү мекемелерине Илим жана билим берүү министрлиги жетекчилик кылат. Билим берүү «Билим берүү жөнүндөгү» мыйзам (2007) менен жөнгө салынат. Казакстандын билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия жана билим берүү, баштапкы, негизги орто, толук орто (жалпы орто, техникалык жана кесиптик), ортодон кийинки, жогорку, Жогорку окуу жайларынан кийинки билим берүүнү камтыйт. Мектепке чейинки мекемелерде (ясли, бала бакча, мини-борборлор ж. б.) 1ден 5 жашка чейинки балдар тарбияланат. Жалпы орто билим берүү (мектеп, гимназия, лицей, тармактык мектептер) 6 жаштан башталып, үч баскычтан турат: башталгыч (4 жыл), негизги орто (5-10-класс), толук орто (10-12-класс) билим берүү. Техникалык жана кесиптик билим берүү (кесиптик лицей, орто окуу жай, коллеж жана жогорку техникалык мектептерде) негизги жана толук орто мектептин базасында ишке ашат, окуу мөөнөтү 2-3 жыл. Кесиптик орто билим деңгээлинде (коллежге) толук орто мектептин базасында кабыл алынып, бүткөндөн кийин кыскартылган программа боюнча жогорку билимге ээ боло алат, окуу мөөнөтү 1-2 жыл. Казакстанда 176 Жогорку окуу жайлары (университет, академия, институт, ошондой эле консерватория, жогорку мектеп, орто окуу жайлар) бар, анда 770 миңдей студент билим алат (2007). Белгилүү окуу жайлары: Алматыдагы Абай атындагы Казак улуттук педагогикалык университети (1928), С. Д. Асфендияров атындагы Казак улуттук медициналык университети (1931), аль Фараби атындагы Казак улуттук университети (1934), Курмангазы атындагы Казак улуттук консерваториясы (1944), Л. Н. Гумилёв атындагы Евразия улуттук университети (1996), Е. А. Букетов атындагы Караганды мамлекеттик университети (1938) ж. б. Башкы илимий борбору Казакстан улуттук Илимдер Академиясы (1946). 40тан ашуун Илимий изилдөө институттарын камтыйт. Илимий изилдөөнү ошондой эле Курчатовдогу улуттук ядролук борбор (1992), Алматыдагы Ы. Алтынсарин атындагы Билим берүү академиясы (1998) ж. б. жүргүзөт. Казакстанда 3,7 миң китепкана жана 150дөй музей иштейт.
Казакстанда 1,8 миңден ашык басма жана электрондук ММК иштейт (2007). Эң көп нускалуу гезиттерге: «Егемендүү Казакстан» (1919), «Казакстан правдасы» (1920), «Панорама», «Деловая неделя» ж. б., көп тираждуу журналдарга «Континент», «Мир Евразии» ж. б. кирет. ММКнын көбү мамлекетке карайт. Казакстанда радио уктуруулар 1923жылдан иштейт. 21-к-дын башында борбордукжана региондук 80ден ашык радиостанция иш алып барган. Радио уктуруулар казак, орус, немис, корей жана уйгур тилдеринде жүзөгө ашат. 1958-жылдан телекөрсөтүүлөр иштеп, казак жана орус тилдеринде жүргүзүлөт. 1996-жылдан Казакстанда жаңы типтеги спутник байланыш станциясы курулган. 2006-ж. 18 телекөрсөтүү станциясы иштеген. Негизги телерадио компаниясы «Хабар» (1995-жылдан), ошондой эле «Казахстан» ж. б. Мамлекеттик маалымат агенттиги Казак маалымат агенттиги (КАЗИНФОРМ, 1920-ж. негизделген).
Казакстандын адабияты казак жана орус тилинде өнүккөн. Казак эли байыртадан оозеки-поэзиялык чыгармаларга бай. Алгачкы жазма чыгармасы Кадырали-бий Жалаирдин казак хандарынын генеологиясы жөнүндө жазган «Жылнаамалар жыйнагы» (17-кылымдын башы). Азыркы казак адабияты 19-кылымда калыптана баштаган. Бул учурда элдик поэзия оозекиден жазуу түрүнө өткөн (Д. Бабатайулы). 1870-ж. казак тилинде алгачкы гезит, 1911-ж. «Айкап» журналы жарык көргөн. 1912-ж. Семипалатинскиде алгачкы басмакана пайда болуп, казак тилинде китептер чыккан. Жаңы казак адабияты көптөгөн жанрларды, котормолорду жараткан Абай Кунанбаевдин чыгармачылыгынан башталат. 20-кылымдын 1-жарымында казак совет адабиятын баштоочулар: А. Байтурсынов, Ш. Кудайбердиев, М. Жумабаев, Ж. Аймаутов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, фольклордук салтты улантуучу, акын Жамбыл Жабаев ж. б. 1920-30-ж. драматургия, прозалык жанрлар повесттер, романдар ж. б. өнүккөн. 1950-60-жылдарда Улуу Ата Мекендик согуш, 20-кылымдагы тарыхый окуялар жөнүндө чыгармалар (Б. Момуш уулу, «Бир түндүн тарыхы», 1954; «Аркабызда Москва», 1959; Г. Мусрепов, «Казакстандык солдат», 1949; А. Нурпеисов, «Кан жана тер», 1961-70) жазылган. Совет казак адабиятынын туу чокусу М. Ауэзовдун чыгармачылыгы болду («Абай жолу» роман-эпопеясы, 1-4-бөлүк, 1942-56, повесттери). С. Муканов, А. Алимжанов, О. Сүлейменов, М. Шаханов, К. Мухамеджанов ж. б. акын-жазуучулар казак адабиятынын өнүгүшүнө зор салым кошушту.
Казакстан аймагындагы бизге чейин жеткен петроглифтер, карапа, коло жасалгалары ж. б. неолит жана коло дооруна таандык. Каргалы кенинен (б. з. ч. 2-б. з. 2-кылым) табылган усундарга тиешелүү алтын таажы «айбанат стилинде» жасалган. Түрк, түргөш, карлук кагандыктарынын тушунда (8-10-кылымдар) Казакстан аймагында Исфижаб (11-кылымдан Сайрам), Тараз, Отрар шаары өнүгүп, чептер, шаарчалар курулган. Караханиддердин мезгилинде Түштүк Казакстанда шаарлар көбөйгөн. Ислам дининин жайылышы менен мечиттер, кербен сарайлар, медреселер салынган (Бабажы катын, 10-11-кылымдар, Айшабүбү, 11-12-кылымдар, Байтак, 13-кылымдын 1-жарымы). Моңгол жортуулдарынан көптөгөн шаарлар кыйраган. 13-кылымдын 2-жарымынан жаңы шаарлар (1370-ж. Ак Ордонун борбору Сыгнак, Тараз, Сайрам) өсө баштаган. Экономикасы жана маданияты көтөрүлүп, монументтик курулуштар (азыр Карагандыдагы Алача хандын комплекстүү музейинин имараты) тургузулган.
14-кылымдын аягында Ясы шаарында (азыркы Түркстан шаары) Хожа Ахмед Яссавинин күмбөз комплекси салынган. 1920-жылдары жаңы үлгүдөгү архитектуралык курулуштар, (Кызыл-Ордо, Чымкент, Караганды, Алматы ж. б. шаарлар) пайда болгон. 1990-жылдары К-да учурдун талабына ылайык шаардык курулуштар жаңыланып, азыркы архитектуранын эң сонун үлгүлөрү [Казакстандын жаңы борбору Астана (япон архитектуу К. Курокаванын генералдык планы боюнча), жаңы монументтер Алматыдагы «Көз каранды эместик» (1996, арх. Ш. Валиханов), Астанадагы «Астана-Байтерек» (2002, долбоордун идеясы Н. Назарбаевдики), «Элдердин достугу» (2003, скульптор С. Нарынов)] пайда болду. 19-кылымда орус сүрөтчүлөрү В. В. Верещагин, Т. Г. Шевченко, Н. Г. Хлудовдун, ошондой эле Ч. Валихановдун казак элинин турмушун чагылдырып тарткан сүрөттөрү белгилүү болгон. Совет доорунда көркөм сүрөт өнөрү негизинен живопись (X. Хожиков, С. И. Калмыков, А. Кастеев, У. Ажиев, А. Жусупов ж. б.), графика (Г. А. Брылов, И. И. Савельев ж. б.), скульптура (А. А. Исаев, Я. К. Кусич, X. Наурзбаев ж. б.) ийгиликтүү өнүккөн.
Казакстан музыкалык маданияты казак, орус, өзбек, украин ж. б. элдердин салттарын бириктирген. Калк арасында акындардын айтыштары бөтөнчө кадыр-баркка ээ. Казакта лирикалык обондуу ырлар, ошондой эле күүлөр өзгөчө өнүккөн. Элдик аспаптары: домбура, кобыз (кыяк), сыбызгы, добулбас, 19-кылымдын аягынан сурнай таркаган. Казак оозеки музыкалык өнөрүнө Абай Кунанбаев, Мухит Мералиев, Биржан Кожагулов, Курмангазы Сагырбаев, Дина Нурпеисова ж. б. чоң салым кошкон. 20-кылымдын 20-жылдарында казактын улуттук музыкалык маданияты жаңыча өнүгүү жолуна түштү. Ал өзүнүн калыптануу жана өсүү жолунда элдик музыканын салттарына, орус жана чет өлкөлөрдүн классикасына, музыкалык тажрыйбаларга таянды. Казак музыкасын изилдөө колго алынып, биринчи жолу А. В. Затаевич казак эл ырлар жыйнагын түздү. 1934-ж. Казак эл аспаптар мамлекеттик оркестри, 1935-ж. Жамбул атындагы Казакстан мамлекеттик филармониясы уюшулган. 1933-ж. Алматыда Уйгур музыкалык комедия театры, 1934-ж. Казак музыкалык театры (1937-жылдан К. опера жана балет театры) негизделген. 1934-ж. казактын туңгуч операсы «Кыз-Жибек», 1935-ж. «Жалбыр», 1936-ж. «Ер-Таргын» опералары (үчөө тең Е. Г. Брусиловскийдики) көрүүчүлөргө тартууланган. В. В. Великановдун «Калкаман жана Мамыр» (1938), И. Надировдун «Жаз» (1940) аттуу алгачкы улуттук балеттери пайда болгон. 1939-ж. Казак ССР композиторлор союзу уюшулган. Согуш жылдарында жазылган А. Жубанов жана Л. Хамидинин «Абай» операсы, Е. Брусиловскийдин «Алтын талаа» 3-симфониясы менен казак музыкасынын жаңы этабы башталган. 1944-ж. Алматыда казак консерваториясы (1963-72-ж. Курмангазы атындагы Искусство институту), 1945-ж. Казак ССР Илимдер Академиясында искусство таануу сектору ачылган. Согуштан кийин Е. Брусиловскийдин «Амангелди», М. Төлөбаевдин «Биржан менен Сара», К. Кожомияровдун «Назугум» опералары жана «Чынтемир» балети ж. б. жазылган. В. А. Великановдун «Казак симфониясы», М. Төлөбаевдин «Казакстан» поэмасы, Г. Жубанованын «Жигер» симфониясы ж. б. белгилүү симфониялык чыгармалар жазылган. Эл аспаптар оркестри үчүн жоон топ музыкалык чыгармалар жазылган. Казакстан музыкалык маданиятында кантата-ораториялык жанр жакшы өнүккөн. Калк арасында Ш. Калдаяков, А. Еспаев, Н. Тилендиевдин ырлары зор сүймөнчүлүккө ээ. Казак музыкасын өнүктүрүүдө Е. Г. Брусиловский, В. В. Великанов, С. И. Шабельский, музыка изилдөөчү-этнограф А. В. Затаевич, Д. Д. Мацуцин, дирижёрлор Г. А. Столяров, В. И. Пирадов ж. б. композиторлордун тийгизген таасири чоң. Казак музыка өнөрүнүн көрүнүктүү өкүлдөрү: ырчылар Р. жана М. Абдуллиндер, Р. Багланова, Р. Жаманова, Е. Серкебаев, Б. Төлөгөнова, А. Днишев; пианисттер К. Жантилеуов, Р. Омаров; дирижёрлор Г. Догашев, Ш. Кажыгалиев; музыка таануучулар А. Жубанова, А. Мухамбетова ж. б. К. эгемендүүлүк алгандан кийин «Ак-Орда», «Мурагер», «Форманта-Кюй» ансамблдери, Курмангазы атындагы «Отрар сазы» оркестрлери салттуу музыканы өнүктүрүүдө. Анын спектаклдеринде биринчи жолу К. Байсеитова, К. Жандарбеков, М. Ержанов ж. б. ойношкон. 1998-ж. Алматыда бийчилердин «Самрук» театр-студиясы, 2000-ж. Астанада К. Байсеитова атындагы Улуттук опера жана балет театры түзүлгөн. Бий өнөрүнүн өнүгүшүнө М. Арцибашева, Д. Абиров, Б. Аюханов, М. Ф. Моисеев, З. Райбаев, Р. Байсеитова ж. б. чоң салым кошкон. 19-кылымдын ортосунда Акмолодо (азыркы Астана) театр ышкыбоздору койгон оюндар көрүүчүлөргө тартууланган. 1899-ж. театр имараты салынып, П. С. Фёдоровдун «Коломтодогу жарык» пьесасы коюлган. Кызыл-Ордодо алгачкы казак театры 1926-ж. 13-январда М. Ауэзовдун «Енлик-Кебек» спектакли менен ачылган. 1928-жылдан бул театр Алматыда иштеп, 1961жылдан М. Ауэзов атындагы Казак драм театры деп аталган. Учурда Казакстанда орус, уйгур, немис, корей ж. б. театрлары, обл. борборлордо жана шаарларда казак музыкалык-драмалык, куурчак ж. б. театрлар бар.
1925-ж. Казакстанда «Казак АССРинин беш жылдыгы» (оператор Я. М. Толчан) документ фильм, 1939-ж. алгачкы көркөм фильм «Амангелди» (режиссёр М. С. Левин) тартылган. Казак кино өнөрүнүн белгилүү чыгармалары: «Жамбул» (1953), «Сүйүү жөнүндө поэма» (1954), «Чокон Валиханов» (1958), «Алдар көсөө» (1965), «Аркабызда Москва» (1967), «Транссибирь экспресси» (1978), «Кыз Жибек» (1972), «Кайрат» (1991), «Абай» (1995), «Үч бир тууган» (2000) ж. б. Кино өнөрүн өнүктүрүүдө Ш. Айманов, Э. Уразбаев, А. Нугманов, О. Абишев, М. Беркович, М. Сагымбаев, И. Тынышбаев ж. б. режиссёрлордун эмгеги зор. 1984-ж. «Казакфильм» киностудиясына Ш. К. Аймановдун ысмы ыйгарылган. Казак киночулары менен кыргыз киночуларынын чыгармачылык кызматташтыгы ар тараптуу. Н. Жантурин, Н. Аринбасарова ж. б. казак артисттери кыргыз фильмдерин жаратууга катышкан. Казак жазуучусу М. Ауэзовдун чыгармаларын кыргыз режиссёрлору Б. Шамшиев, («Караш-Караш», 1968, «Кыргызфильм»), Т. Океев («Көк серек», 1973, «Казакфильм» ж. б.) экрандаштырган.
Казакстанда элдик куудул-акындар, балбандар, акробаттар болгон. 20-кылымдын башында балбан X. Муңайтбасов менен акробатчы Ш. Кошкарбаевдин өнөрлөрү элдин купулуна толгон. 1919-ж. Верныйда (1921-жылдан Алма-Ата) А. И. Сосин жетектеген цирк коллективи өнөрлөрүн көрүүчүлөргө тартуулаган. 1970-ж. Казак цирк коллективи түзүлүп, Алматыда (1972), Карагандыда (1983), Астанада (2005) жаңы цирктер ачылган. К-дын белгилүү цирк өнөрпоздору: Ш. Алиев, К. Кунгужинов, К. Чалабаев, гимнасттар Досбатыровдор, клоундор Е. жана М. Жумагалиевдер ж. б.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
{{Түркий мамлекеттер}}
{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Түрк кеңеши}}
{{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}}

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Казак тарыхы| ]]
[[Категория:Казакстан| ]]
[[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]]
[[Категория:Каспий деңизинин боюндагы мамлекеттер]]
[[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекетте</text>
      <sha1>itmsa6g8uk5mbgcptsa44auqw4rfwdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев Нурсултан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1905</id>
    <redirect title="Назарбаев Нурсултан Абишевич" />
    <revision>
      <id>664608</id>
      <parentid>642720</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Нурсултан Назарбаев]] на [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</comment>
      <origin>664608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</text>
      <sha1>002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Алматы</title>
    <ns>118</ns>
    <id>2828</id>
    <revision>
      <id>664596</id>
      <parentid>660677</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Алмату]]&quot; барагын &quot;[[Алматы]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>651526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5505" sha1="h5x4fme5utsz1t30mmku36y56yuppjm" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = Шаар
 |кыргызча аталышы           = Алмату
 |расмий аталышы             = {{lang-kk|Алматы}}
 |сүрөт                     = Night Almaty.jpg
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Казакстан 
 |герб                       = Coat of arms of Almaty.svg
 |желек                      = Flag of Almaty.svg{{!}}border
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           = 
  |lat_deg=43|lat_min=15||lon_deg=76|lon_min=54|
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     = 
 |таблицадагы облус        = Алматы
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = (Ала-Тоо, Алмалуу, Ауэзов, Боштондук, [[Медеу ооданы|Медеу]], Ноорузбай, Түрксиб, Жети-Суу)
 |башчысынын түрү            = Аким
 |башчысы                    = [[Эрболот Досаев]]
 |негизделген күнү           = 1854
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = Алмату, Алма-Ата, Заилийский, [[Верный]]
 |статустун берилиши           = 
 |аймагы                     = 682
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 
 |климаты                    = [[Континенттик климат|континенттик]]
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     =  1 552 349
  |элди каттоо жылы          = 
  |жыштыгы                   = 2346
  |агломерация               = 2,5 млн 
  |улуттук курамы            = [[казактар]] 57,18 %&lt;br /&gt;[[орустар]] 28,47 %&lt;br /&gt;[[уйгурлар]] 5,41 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 1,85 %&lt;br /&gt;[[татарлар]] 1,41 %&lt;br /&gt; башкалар 5,68 % (2015)
  |диний курамы              = {{s|мусулмандар}} христиандар, иудейлер, башка
  |этнохороним               = алматулуктар, алматулук
 |убакыт аралыгы             =+5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +7 727
 |почта индекси              = 050000 — 050063
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Almaty
 |сайты                      = http://almaty.kz
 |сайтынын тили              = kz
 |сайтынын тили 2            = ru
 |сайтынын тили 3            = en
 |add1n                   = Коюлган аты
 |add1                    = «[[Түштүк борбор]]» 
 }}

'''Алмату''' ({{lang-kk|Алматы}}, муруңку аталыштары '''Алмату''', '''Верный''', '''Алма-Ата''') — [[Казакстан|Казакстандын]] эң чоң шаары, мурдагы борбор шаарларынын бири. Алматуда 2 205 926  адам жашайт (2023). Мурун [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак КСРдин]] борбору болгон, бирок Казакстан эгемендүүлүккө жеткенде, Казакстандын биринчи өлкө башчысы [[Назарбаев Нурсултан|Нурсултан Абишевич Назарбаев]] өз буйругу менен өлкөнүн борборун Алматудан [[Астана|Астанага]] которгон. 

Ички Дүң Продукциясы 19,2 миллиард [[АКШ доллары|АКШ долларга]] барабар.

== Белгилүү адамдар ==
Полина Ледкова-Ашпозчу китептердин автору, фудблогер

Наталья Назарова-театр жана кино актрисасы

Димаш Адилет-бизнесмен, блогер, телеберүүнүн катышуучусу

Владимир Жириновский-саясий жана мамлекеттик ишмер

Ирина Линдт-актриса

Радионова Светлана-Росприроднадзордун жетекчиси&lt;ref&gt;https://tass.ru/encyclopedia/person/radionova-svetlana-gennadevna&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://fedpress.ru/person/2733024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.globalmsk.ru/person/id/5777&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}
[[Категория:Алматы шаары|*]]</text>
      <sha1>h5x4fme5utsz1t30mmku36y56yuppjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664598</id>
      <parentid>664596</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Алматы]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Алматы]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибине ылайык]]</comment>
      <origin>651526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5505" sha1="h5x4fme5utsz1t30mmku36y56yuppjm" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = Шаар
 |кыргызча аталышы           = Алмату
 |расмий аталышы             = {{lang-kk|Алматы}}
 |сүрөт                     = Night Almaty.jpg
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Казакстан 
 |герб                       = Coat of arms of Almaty.svg
 |желек                      = Flag of Almaty.svg{{!}}border
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           = 
  |lat_deg=43|lat_min=15||lon_deg=76|lon_min=54|
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     = 
 |таблицадагы облус        = Алматы
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = (Ала-Тоо, Алмалуу, Ауэзов, Боштондук, [[Медеу ооданы|Медеу]], Ноорузбай, Түрксиб, Жети-Суу)
 |башчысынын түрү            = Аким
 |башчысы                    = [[Эрболот Досаев]]
 |негизделген күнү           = 1854
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = Алмату, Алма-Ата, Заилийский, [[Верный]]
 |статустун берилиши           = 
 |аймагы                     = 682
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 
 |климаты                    = [[Континенттик климат|континенттик]]
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     =  1 552 349
  |элди каттоо жылы          = 
  |жыштыгы                   = 2346
  |агломерация               = 2,5 млн 
  |улуттук курамы            = [[казактар]] 57,18 %&lt;br /&gt;[[орустар]] 28,47 %&lt;br /&gt;[[уйгурлар]] 5,41 %&lt;br /&gt;[[корейлер]] 1,85 %&lt;br /&gt;[[татарлар]] 1,41 %&lt;br /&gt; башкалар 5,68 % (2015)
  |диний курамы              = {{s|мусулмандар}} христиандар, иудейлер, башка
  |этнохороним               = алматулуктар, алматулук
 |убакыт аралыгы             =+5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +7 727
 |почта индекси              = 050000 — 050063
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Almaty
 |сайты                      = http://almaty.kz
 |сайтынын тили              = kz
 |сайтынын тили 2            = ru
 |сайтынын тили 3            = en
 |add1n                   = Коюлган аты
 |add1                    = «[[Түштүк борбор]]» 
 }}

'''Алмату''' ({{lang-kk|Алматы}}, муруңку аталыштары '''Алмату''', '''Верный''', '''Алма-Ата''') — [[Казакстан|Казакстандын]] эң чоң шаары, мурдагы борбор шаарларынын бири. Алматуда 2 205 926  адам жашайт (2023). Мурун [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак КСРдин]] борбору болгон, бирок Казакстан эгемендүүлүккө жеткенде, Казакстандын биринчи өлкө башчысы [[Назарбаев Нурсултан|Нурсултан Абишевич Назарбаев]] өз буйругу менен өлкөнүн борборун Алматудан [[Астана|Астанага]] которгон. 

Ички Дүң Продукциясы 19,2 миллиард [[АКШ доллары|АКШ долларга]] барабар.

== Белгилүү адамдар ==
Полина Ледкова-Ашпозчу китептердин автору, фудблогер

Наталья Назарова-театр жана кино актрисасы

Димаш Адилет-бизнесмен, блогер, телеберүүнүн катышуучусу

Владимир Жириновский-саясий жана мамлекеттик ишмер

Ирина Линдт-актриса

Радионова Светлана-Росприроднадзордун жетекчиси&lt;ref&gt;https://tass.ru/encyclopedia/person/radionova-svetlana-gennadevna&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://fedpress.ru/person/2733024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.globalmsk.ru/person/id/5777&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}
[[Категория:Алматы шаары|*]]</text>
      <sha1>h5x4fme5utsz1t30mmku36y56yuppjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауэзов Мухтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2849</id>
    <redirect title="Ауэзов Муктар Омарханович" />
    <revision>
      <id>664539</id>
      <parentid>372358</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Муктар Ауэзов]] на [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</comment>
      <origin>664539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</text>
      <sha1>hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев, Нурсултан Абишевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2908</id>
    <redirect title="Назарбаев Нурсултан Абишевич" />
    <revision>
      <id>664610</id>
      <parentid>642719</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Нурсултан Назарбаев]] на [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</comment>
      <origin>664610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</text>
      <sha1>002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алишер Навои</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2977</id>
    <revision>
      <id>664607</id>
      <parentid>642606</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Алишер Набайы]]&quot; барагын &quot;[[Алишер Навои]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>642606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2246" sha1="rwhc7zb7n6nvzr2tluhwmkfe2n3faf7" xml:space="preserve">{{Философ|Анык аты-жөнү={{Lang-chg|علیشیر نوایی}}|Сүрөт=File-0111Navoii.jpeg|Туурасы=280px|Сүрөттүн аталышы=Махмуд Музахиб тарабынан тартылган Алишер Навоинин XVI кылымдагы портрети, азыр Ирандын Мешхед шаарындагы Остан Кудс Разави музейинде сакталууда|name=Алишер Набайы|Төрөлгөн_датасы=9-февраль 1441-жыл|Төрөлгөн_жери=Герат, [[Тимуриддер мамлекети]]|Көз жумган_датасы=3-январь 1501-жыл|Көз жумган_жери=Герат, [[Тимуриддер мамлекети]]|Кызыккан темалар=философия, поэзия}}

'''Алишер Набайы''' ({{Lang-uz|Alisher Navoiy / Алишер Навоий}}, {{Lang-ug|ئەلشىر ناۋائى / Әлшир Нава’и}}; 1441, февраль — 1501, январь) -  орто кылымдардагы [[түрк элинин]] жазуучусу, [[Акын|акыны]], ойчулу, мамлекеттик ишмери. Чыгарманын түркий жана фарсы тилдеринде жазган. Түндүк Ооганстандын аймагындагы Герат шаарында жашаган. Султан Кусейин Байкаранын вазири болгон. Анын «Сопулардын дүрбөлөңү», «Лайли менен Мажнун», «Фархад менен Ширин», «Жети саякатчы» (б. а. «Планета»), «Искендер тосмосу» сыяктуу поэмаларынан турган «Хамса» («Бешилтик») чыгармасы бар. Набайынын чыгармаларында түрк элдерине тиешелүү бир катар тарыхый маалыматтар берилген.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Философтор‎]]
[[Категория:Акындар]]
[[Категория:Өзбектер]]</text>
      <sha1>rwhc7zb7n6nvzr2tluhwmkfe2n3faf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664609</id>
      <parentid>664607</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Алишер Навои]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>642606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2246" sha1="rwhc7zb7n6nvzr2tluhwmkfe2n3faf7" xml:space="preserve">{{Философ|Анык аты-жөнү={{Lang-chg|علیشیر نوایی}}|Сүрөт=File-0111Navoii.jpeg|Туурасы=280px|Сүрөттүн аталышы=Махмуд Музахиб тарабынан тартылган Алишер Навоинин XVI кылымдагы портрети, азыр Ирандын Мешхед шаарындагы Остан Кудс Разави музейинде сакталууда|name=Алишер Набайы|Төрөлгөн_датасы=9-февраль 1441-жыл|Төрөлгөн_жери=Герат, [[Тимуриддер мамлекети]]|Көз жумган_датасы=3-январь 1501-жыл|Көз жумган_жери=Герат, [[Тимуриддер мамлекети]]|Кызыккан темалар=философия, поэзия}}

'''Алишер Набайы''' ({{Lang-uz|Alisher Navoiy / Алишер Навоий}}, {{Lang-ug|ئەلشىر ناۋائى / Әлшир Нава’и}}; 1441, февраль — 1501, январь) -  орто кылымдардагы [[түрк элинин]] жазуучусу, [[Акын|акыны]], ойчулу, мамлекеттик ишмери. Чыгарманын түркий жана фарсы тилдеринде жазган. Түндүк Ооганстандын аймагындагы Герат шаарында жашаган. Султан Кусейин Байкаранын вазири болгон. Анын «Сопулардын дүрбөлөңү», «Лайли менен Мажнун», «Фархад менен Ширин», «Жети саякатчы» (б. а. «Планета»), «Искендер тосмосу» сыяктуу поэмаларынан турган «Хамса» («Бешилтик») чыгармасы бар. Набайынын чыгармаларында түрк элдерине тиешелүү бир катар тарыхый маалыматтар берилген.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Философтор‎]]
[[Категория:Акындар]]
[[Категория:Өзбектер]]</text>
      <sha1>rwhc7zb7n6nvzr2tluhwmkfe2n3faf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664613</id>
      <parentid>664609</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="tgkqe1d1dsd8m3pdouzvb8y32odsihn" xml:space="preserve">{{Философ|Анык аты-жөнү={{Lang-chg|علیشیر نوایی}}|Сүрөт=File-0111Navoii.jpeg|Туурасы=280px|Сүрөттүн аталышы=Махмуд Музахиб тарабынан тартылган Алишер Навоинин XVI кылымдагы портрети, азыр Ирандын Мешхед шаарындагы Остан Кудс Разави музейинде сакталууда|name=Алишер Набайы|Төрөлгөн_датасы=9-февраль 1441-жыл|Төрөлгөн_жери=Герат, [[Тимуриддер мамлекети]]|Көз жумган_датасы=3-январь 1501-жыл|Көз жумган_жери=Герат, [[Тимуриддер мамлекети]]|Кызыккан темалар=философия, поэзия}}

'''Алишер Навои''' ({{Lang-uz|Alisher Navoiy / Алишер Навоий}}, {{Lang-ug|ئەلشىر ناۋائى / Әлшир Нава’и}}; 1441, февраль – 1501, январь) – орто кылымдардагы [[түрк элинин]] жазуучусу, [[Акын|акыны]], ойчулу, мамлекеттик ишмери. Чыгарманын түркий жана фарсы тилдеринде жазган. Түндүк Ооганстандын аймагындагы Герат шаарында жашаган. Султан Кусейин Байкаранын вазири болгон. Анын &quot;Сопулардын дүрбөлөңү&quot;, &quot;Лайли менен Мажнун&quot;, &quot;Фархад менен Ширин&quot;, &quot;Жети саякатчы&quot; (б. а. &quot;Планета&quot;), &quot;Искендер тосмосу&quot; сыяктуу поэмаларынан турган &quot;Хамса&quot; (&quot;Бешилтик&quot;) чыгармасы бар. Навоинин чыгармаларында түрк тилдүү элдерине тиешелүү бир катар тарыхый маалыматтар берилген.

== Булактар ==
* Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Философтор‎]]
[[Категория:Акындар]]
[[Категория:Өзбектер]]</text>
      <sha1>tgkqe1d1dsd8m3pdouzvb8y32odsihn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Орус тили</title>
    <ns>118</ns>
    <id>4152</id>
    <revision>
      <id>664699</id>
      <parentid>653798</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Орус тили]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Орус тили]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>653798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3916" sha1="myx2zvfyfz10cqmfqzc0huc4hxjclmu" xml:space="preserve">{{Тил картасы

|Аталышы                      = Орус тили
|Расмий аталышы               = {{lang-ru|Русский язык}}
|Сүрөт                        = Ruština ve světě.svg
|Сүрөттүн туурасы              = 280px
|Сүрөттүн аталышы             = Дүйнөдө орус тилинин таралышы
|Түс1                         = 
|Өз тилинде аталышы           = ''Русский язык''

|Өлкөлөр                      = [[Орусия]], [[Беларусь]], [[Казакстан]], [[Кыргызстан]], [[Тажикстан]], [[Узбекистан]], [[Түркмөнстан]], [[Молдова]], [[Израиль]], [[АКШ]]
|Аймактар                     = Чыгыш Европа, Борбордук Азия, Түндүк Азия
|Расмий тил                   = 
{{Tree list}}
* {{Өлкө желеги|Орусия}}
* {{Өлкө желеги|Беларусь}}
* {{Өлкө желеги|Казакстан}} (расмий колдонулат)
* {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} (расмий тил)
* {{Өлкө желеги|Тажикстан}} (улуттар аралык баарлашуу тили)
* {{Өлкө желеги|БУУ}} (расмий тилдердин бири)
{{Tree list/end}}
|Көзөмөлдөөчү уюм             = В. В. Виноградов атындагы Орус тили институту (РФ ИА)
|Сүйлөгөндөрдүн жалпы саны    = 258 000 000 (эне тили жана экинчи тил катары)
|Рейтинги                     = 8
|Макамы                       = Коопсуз
|Жок болгон                   = 
|Калыбына келтирүү            = 
|Доор                         = 
|Түрмөгү                      = Евразия тилдери
|Классификация                = 
{{Tree list}}
* [[Индоевропа тилдери]]
** [[Славян тилдери]]
*** [[Чыгыш славян тилдери]]
**** Орус тили
{{Tree list/end}}
|Байыркы формасы              = [[Байыркы орус тили]]

|Адабий формасы               = Адабий орус тили
|Диалекттери                  = Түндүк говорлору, Түштүк говорлору
|Жазуусу                      = [[Кириллица]] (орус алфавити)

|МАМСТ 7.75–97                = 570
|ISO1                         = ru
|ISO2                         = rus
|ISO3                         = rus
|ISO5                         = 
|ISO6                         = 
|WALS                         = rus
|UNESCO                       = 
|Ethnologue                   = rus
|Linguasphere                 = 
|LINGUIST                     = 
|Guthrie                      = 
|ABS                          = 
|AUSTLANG                     = 
|ELCat                        = 
|IETF                         = ru
|Glottolog                    = russ1263

}}

[[Файл:Орус тилдин макамы бар мамлекеттер жана аймактар.png|upright=1.25|thumb|Орус тилдин макамы бар мамлекеттер жана аймактар]]
'''Орус тили''' ({{lang-ru|русский язык}}) — чыгыш [[Славян тилдери|слав тилдеринин]] бири, орус элинин улуттук тили. Дүйнөдөгү эң көп таралган тилдердин катарына кирет - сүйлөгөндөрдүн жалпы саны боюнча алтынчы орунда, эне тили катары билгендердин арасында сегизинчи орунда&lt;ref&gt;Арефьев, 2012, 391 б.&lt;/ref&gt;.


== Булактар ==
[[Категория:Тилдер]]</text>
      <sha1>myx2zvfyfz10cqmfqzc0huc4hxjclmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоорун талкуулоо:Орус тили</title>
    <ns>119</ns>
    <id>4154</id>
    <revision>
      <id>664700</id>
      <parentid>23839</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Талкуу:Орус тили]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоорун талкуулоо:Орус тили]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>23839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="9ztlmwx5tns6whlqnpflemzitrbhq3m" xml:space="preserve"> — один из [[восточнославянские языки|восточнославянских языков]], один из крупнейших [[тили мира|языков мира]], в том числе самый распространённый из славянских языков и самый распространённый язык Европы, как географически, так и по числу носителей языка как родного (хотя также значительная и географически бо́льшая часть русского языкового ареала находится в Азии).

== Ссылки ==
* [http://gramota.ru Справочно-информационный портал «Русский язык». Возможна проверка слов по различным онлайн-словарям]
* [http://www.ruscorpora.ru Национальный корпус русского языка] (см. также [[Национальный корпус русского языка]])
* [http://www.ln.mid.ru/ns-dgpch.nsf/0/432569ee00522d3c43256df9003b051c?OpenDocument Доклад Министерства иностранных дел Российской Федерации «Русский язык в мире», Москва, 2003 год]
* [http://www.rdu.org.ua/news.php?content=1060774904&amp;path=arc&amp;subpath=2003.8 Использование русского языка в образовании и СМИ стран СНГ и Балтии (справка)]
* [http://newrussia.free.fr/poisk/ Русскій поискъ] — Поисковая система, поддерживающая дореволюционное правописание.
* [http://www.speakrus.ru/ Архивы форума «Говорим по-русски», большая коллекция словарей для скачивания]
* [http://slovari.ru/ Институт русского языка РАН имени В. В. Виноградова]. Поиск по множеству словарей и возможность задать вопросы сотрудникам.
* [http://www.rg.ru/2005/06/07/yazyk-dok.html Федеральный закон «О государственном языке Российской Федерации»]
* [http://RusWin.net «Инструкции: русский под Windows и в Интернете» — русские шрифты, фонетическая, транслитерационная русская клавиатура, виртуальная русская клавиатура, настройка e-mail, …]
* [http://www.about-russian-language.com страница о русском языке]
* [http://www.mapryal.org страница МАПРЯЛ]
* [http://www.russiansociety.org Общество распространения русского языка и культуры в Греции]
* [http://www.lingvo.ru/goroda/?from=ya_direct_gorods Яндекс-словари: Диалекты Москвы, Петербурга, Нижнего Новгорода, Екатеринбурга]
* [http://www.speakrus.ru/dict/index.htm Словари русского языка для скачивания]
* [http://www.langrus.ru Портал поддержки русского языка как иностранного]
* [http://www.ruthenia.ru/apr/links.htm Русистика в интернете]
* [http://www.ruthenia.ru/apr/textes/textes.htm АРХИВ ПЕТЕРБУРГСКОЙ РУСИСТИКИ.БИБЛИОТЕКА]
* [http://drevne.ru/ Сайт о древнерусской литературе]
* [http://lib.ru Самая крупная русскоязычная электронная библиотека] (Библиотека Мошкова)</text>
      <sha1>9ztlmwx5tns6whlqnpflemzitrbhq3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Чымкент</title>
    <ns>118</ns>
    <id>5447</id>
    <revision>
      <id>664637</id>
      <parentid>645303</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="p32n93rwuy9s7bdqxmoobpqen8tq0l6" xml:space="preserve">{{ОЖ 
|макамы = Республикалык маанидеги шаар
|кыргызча аталышы = Чымкент
|расмий аталышы = {{lang-kk|Шымкент / Śymkent}}
|сүрөт = Night Ordabasy Plaza.jpg
|сүрөт ачыктамасы = Түнкү Ордо-Башы Плаза.
|баш ийгени = [[Республика]]
|өлкө = Казакстан
|герб = Shymkent logo.svg
|желек = 
|гербдин сүрөттөлүшү =
|желектин сүрөттөлүшү =
|гербдин туурасы = 70
|желектин туурасы = 150
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale = 40000
|өлкө картасынын өлчөмү = 300
|облус картасынын өлчөмү =
|район картасынын өлчөмү =
|облус түрү =
|облус = 
|таблицадагы облус =
|район түрү =
|район =
|таблицадагы район =
|коомдун түрү =
|коом =
|таблицадагы коом =
|ички бөлүнүшү = 5 район (Абай, Аль-Фараби, Эмгек, Каратоо, Туран)
|башчысынын түрү = Аким
|башчысы = Сыздыкбеков Габит
|негизделген күнү = б.з VI
|биринчи белгиленген = б.з VI
|мурунку аталышы = Черняев&lt;br /&gt;Чимкент
|статустун берилиши = 
|аймагы = 1170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|бийиктиктин түрү = 506 метр
|ОЖ борборунун бийиктиги = 506 метр
|климаты = кескин континенталдуу
|расмий тили = Казак тили
|расмий тили2 = орус тили
|калкы = {{Өсүү}} 1 222 055
|элди каттоо жылы = 2024
|жыштыгы = 1.044
|агломерация = 2.000.000
|улуттук курамы = [[Казактар]] — 70,90 % &lt;br /&gt; [[Өзбектер]] — 15,88 % &lt;br /&gt; [[Орустар]] — 6,31 %
|диний курамы = [[Ислам]], [[Машаякчылык]]
|этнохороним = Шымкенттик
|убакыт аралыгы = +05:00
|DST =
|телефон коду = +7 7252
|почта индекси = 160000
|почта индекстери =
|автоунаа коду = X, 17, Y
|идентификатордун түрү =
|цифралык идентификатор =
|Commons түрмөгүндө = Shymkent
|сайты = 
|сайтынын тили = 
|статусу=Шаар
}}
'''Чымкент''' ({{Lang-kk|Шымкент}}, {{Lang-uz|Chimkent}}) - [[Казакстан]]дын түштүгүндө эң ири шаар. Казакстандагы шаар. Эски доор заманында Чагатай Улусу, Казак Ордосу менен Кокон хандыгында болгон.

== Колдонулган адабияттар ==
[[&quot;Манас&quot; энциклопедиясы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}

[[Категория:Казакстан шаарлары]]</text>
      <sha1>p32n93rwuy9s7bdqxmoobpqen8tq0l6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664638</id>
      <parentid>664637</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Чымкент]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Чымкент]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>664637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="p32n93rwuy9s7bdqxmoobpqen8tq0l6" xml:space="preserve">{{ОЖ 
|макамы = Республикалык маанидеги шаар
|кыргызча аталышы = Чымкент
|расмий аталышы = {{lang-kk|Шымкент / Śymkent}}
|сүрөт = Night Ordabasy Plaza.jpg
|сүрөт ачыктамасы = Түнкү Ордо-Башы Плаза.
|баш ийгени = [[Республика]]
|өлкө = Казакстан
|герб = Shymkent logo.svg
|желек = 
|гербдин сүрөттөлүшү =
|желектин сүрөттөлүшү =
|гербдин туурасы = 70
|желектин туурасы = 150
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale = 40000
|өлкө картасынын өлчөмү = 300
|облус картасынын өлчөмү =
|район картасынын өлчөмү =
|облус түрү =
|облус = 
|таблицадагы облус =
|район түрү =
|район =
|таблицадагы район =
|коомдун түрү =
|коом =
|таблицадагы коом =
|ички бөлүнүшү = 5 район (Абай, Аль-Фараби, Эмгек, Каратоо, Туран)
|башчысынын түрү = Аким
|башчысы = Сыздыкбеков Габит
|негизделген күнү = б.з VI
|биринчи белгиленген = б.з VI
|мурунку аталышы = Черняев&lt;br /&gt;Чимкент
|статустун берилиши = 
|аймагы = 1170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|бийиктиктин түрү = 506 метр
|ОЖ борборунун бийиктиги = 506 метр
|климаты = кескин континенталдуу
|расмий тили = Казак тили
|расмий тили2 = орус тили
|калкы = {{Өсүү}} 1 222 055
|элди каттоо жылы = 2024
|жыштыгы = 1.044
|агломерация = 2.000.000
|улуттук курамы = [[Казактар]] — 70,90 % &lt;br /&gt; [[Өзбектер]] — 15,88 % &lt;br /&gt; [[Орустар]] — 6,31 %
|диний курамы = [[Ислам]], [[Машаякчылык]]
|этнохороним = Шымкенттик
|убакыт аралыгы = +05:00
|DST =
|телефон коду = +7 7252
|почта индекси = 160000
|почта индекстери =
|автоунаа коду = X, 17, Y
|идентификатордун түрү =
|цифралык идентификатор =
|Commons түрмөгүндө = Shymkent
|сайты = 
|сайтынын тили = 
|статусу=Шаар
}}
'''Чымкент''' ({{Lang-kk|Шымкент}}, {{Lang-uz|Chimkent}}) - [[Казакстан]]дын түштүгүндө эң ири шаар. Казакстандагы шаар. Эски доор заманында Чагатай Улусу, Казак Ордосу менен Кокон хандыгында болгон.

== Колдонулган адабияттар ==
[[&quot;Манас&quot; энциклопедиясы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4

{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}

[[Категория:Казакстан шаарлары]]</text>
      <sha1>p32n93rwuy9s7bdqxmoobpqen8tq0l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Календарь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6070</id>
    <revision>
      <id>664702</id>
      <parentid>517033</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T00:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Жылнаама]]&quot; барагын &quot;[[Календарь]]&quot; деп кайра атады: көпчүлүк ишенимдүү кыргыз тилиндеги булактарга ылайык (&quot;календардык план&quot;, &quot;календардык күн&quot; ж.б. туруктуу сөз айкаштыры жок эмес)</comment>
      <origin>517033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8307" sha1="t4s8b68kw47136y2y6fck42hceyr1oj" xml:space="preserve">'''Жылнаама''' же '''календарь''' ({{Lang-lat|calendarium — карыз китепче}}) ([[Байыркы Рим|Байыркы Римде]] карызы бар адамдар календ күнү б. а. айдын башында карыздарын төлөшчү) — убакыттын аралыгын көбөйтүү тутуму.

Календарь – асман телолорунун көрүнгөн кыймылынын мезгилдүүлүгүнө негизделген убакыттын узак аралыгын эсептөө системасы. Календарда күн менен түндүн, жыл мезгилдеринин алмашышы пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн менен түндүн алмашуусу – сутка, айдын жерди айлануусу – ай, жердин күндү толук айлануусу жыл деп кабыл алынган. Астрономдордун эсептөөсү бонча жыл 365 сут 5с 48 мин 46 секундадан турат. Календарда түрдүү астрономиялык маалыматтар менен бирге жыл ичиндеги белгилүү даталар, майрамдар да белгиленет.

Адам баласынын тарыхында ар түрдүү календардын системасы пайдаланып келген. Азыркы убакытта көп өлкөлөрдө [[Григорий календары]] (күн календары) кабыл алынган. Ал азыркы Юлий календарынын (эски стиль) ордуна 1918-ж-дын 14-февралында [[СССР]]де киргизилген Григорий календары болуп саналат.&lt;br&gt;

Жердеги жыл мезгилдери менен сутка убактысынын алмашуусунан башка дагы бир туруктуу процесс – Айдын фазаларынын алмашуусу жылды 12 айга бөлүүгө түрткү болгон. Бир катар мусулман мамлекеттерде ушул кубулушка негизделген ай календары пайдаланылат. Анда календардык айдын башталышы айдын жаңырышы менен башталып, узактыгы 29 сут 12 с 44 мин 2,9 секга барабар.

Жылнаама өзүнө он эки айды камтыйт:
* [[Үчтүн айы]]
* [[Бирдин айы]]
* [[Жалган куран]]
* [[Чын куран]]
* [[Бугу]]
* [[Кулжа]]
* [[Теке]]
* [[Баш оона]]
* [[Аяк оона]]
* [[Тогуздун айы]]
* [[Жетинин айы]]
* [[Бештин айы]]

Ар бир ай төрт аптага (жумага) бөлүнгөн, ал эми ар бир апта (жума) жети күнгө бөлүнгөн, алар төмөнкүлөр:

* [[Дүйшөмбү]]
* [[Шейшемби]]
* [[Шаршемби]]
* [[Бейшемби]]
* [[Жума]]
* [[Ишемби]]
* [[Жекшемби]]

== Тарых ==

Күн менен айдын кыймылы — убакытты өлчөө үчүн эң байкаларлык жана үзгүлтүктүү кайталануучу жаратылыш кубулуштары болуп саналат, жана индустрияга чейинки коомдордо ай жана жыл көп учурда убакытты өлчөө бирдиктери катары колдонулган. Ошентсе да рим календарында өтө эски, этрусстарга чейинки 10 айлык күн жылынан калган калдыктар сакталып калган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=1 Roman-religion|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-religion|accessdate=2025-03-20|work=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;.

Биринчи жазылган физикалык календарлар, Жакынкы Чыгыштагы байыркы жазуулардын өнүгүшүнө байланыштуу, Египеттин шумердик календарлары коло доорунан болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2 History of calendars
|url=https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_calendars|accessdate=2025-03-20|work=en.wikipedia.org}}&lt;/ref&gt;. Индияда ведикалык мезгилде убакытты өлчөөнүн татаал методологиясы жана ведикалык ырым-жырымдар үчүн календарлар иштелип чыккан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=3 Highlights of Astronomy|url=https://books.google.nl/books?id=gQYscrT0fgQC&amp;redir_esc=y|accessdate=2025-03-20|work=books.google.nl}}&lt;/ref&gt;. Юкио Охасинин айтымында, Веданганын календары байыркы Индияда ведикалык мезгилдеги астрономиялык изилдөөлөргө негизделген жана башка маданияттардан алынган эмес&lt;ref&gt;{{Cite web|title=4 The Indo-Aryan Migration and the Vedic Period|url=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/the-indo-aryan-migration-and-the-vedic-period/#:~:text=of%20the%20chariot.-,The%20Vedic%20Period%20(c.,with%20them%20specific%20religious%20traditions.|accessdate=2025-03-20|work=courses.lumenlearning.com}}&lt;/ref&gt;.

== Санариптик календарь ==

Санариптик календарь — бул убакытты башкаруу боюнча биргелешкен же жеке программалык камсыздоо, пландалган иш-чараларды байкоо үчүн колдонсо болот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=5 Wat is time management en waarom is het belangrijk?|url=https://timemanagement.nl/wat-is-time-management/|accessdate=2025-03-20|work=timemanagement.nl}}&lt;/ref&gt;. Календарда ошондой эле жолугушуу китеби, дарек китеби же байланыштардын тизмеси болушу мүмкүн. 

Онлайн-календарь — бул ар кандай апталарды, айларды жана жылдарды веб-барак чаканында кароо мүмкүнчүлүгүн берген веб-колдонмо&lt;ref&gt;{{Cite web|title=6 Calendar 2025|url=https://onlinealarmkur.com/calendar/|accessdate=2025-03-20|work=onlinealarmkur.com}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бул календарлардын көбү үчүн ишке ашырылышы мүмкүн, аларга Интернет аркылуу кирүүгө болот. 

Календарь — бул компьютерлерде жана смартфондордо кеңири таралган функция, ал көбүнчө жергиликтүү электрондук почта программаларында же стандарттуу браузерден кирүү мүмкүн болгон веб-почтада колдонулат&lt;ref&gt;{{Cite web|title=7 Sync your calendar with computer programs|url=https://support.google.com/calendar/answer/37648?hl=en|accessdate=2025-03-20|work=support.google.com}}&lt;/ref&gt;. 

Индивидуалдуу колдонуу үчүн жергиликтүү орнотулган айрым колдонмолорго мисалдар: Mozilla Thunderbird үчүн Lightning кеңейтүүсү, Microsoft Outlook (Exchange Server) же Windows Календары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=8 Free the mailbox
|url=https://www.thunderbird.net/|accessdate=2025-03-20|work=www.thunderbird.net}}&lt;/ref&gt;.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[Каратаев Олжобай Кубатбекович|О. Каратаев]], [[Эралиев Салайдин Нуралиевич|С. Эралиев]]. [[Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк]]. Бишкек. &quot;Бийиктик&quot; - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4

== Булактар ==
{{Булактар}}

{{Апта күндөрү}}

[[Категория:Жылнаама|*]]
[[Категория:Тарыхый көмөкчү тармактар]]</text>
      <sha1>t4s8b68kw47136y2y6fck42hceyr1oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664704</id>
      <parentid>664702</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T00:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="h5jpz2l97tt6d13jwk7ntuhja0wdtg4" xml:space="preserve">'''Календарь''' ({{Lang-lat|calendarium — карыз китепче}}) же '''жылнаама''' – убакыттын аралыгын ченөө тутуму.

Календарь – асман телолорунун көрүнгөн кыймылынын мезгилдүүлүгүнө негизделген убакыттын узак аралыгын эсептөө системасы. Календарда күн менен түндүн, жыл мезгилдеринин алмашышы пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн менен түндүн алмашуусу – сутка, [[Ай|Айдын]] [[Жер|Жерди]] айлануусу – ай, Жердин Күндү толук айлануусу жыл деп кабыл алынган. Астрономдордун эсептөөсү бонча жыл 365 сут 5с 48 мин 46 секундадан турат. Календарда түрдүү астрономиялык маалыматтар менен бирге жыл ичиндеги белгилүү даталар, майрамдар да белгиленет.

Адам баласынын тарыхында ар түрдүү календардын системасы пайдаланып келген. Азыркы убакытта көп өлкөлөрдө [[Григорий календары]] (күн календары) кабыл алынган. Ал азыркы Юлий календарынын (эски стиль) ордуна 1918-ж-дын 14-февралында [[СССР]]де киргизилген Григорий календары болуп саналат.&lt;br&gt;

Жердеги жыл мезгилдери менен сутка убактысынын алмашуусунан башка дагы бир туруктуу процесс – Айдын фазаларынын алмашуусу жылды 12 айга бөлүүгө түрткү болгон. Бир катар мусулман мамлекеттерде ушул кубулушка негизделген Ай календары пайдаланылат. Анда календардык айдын башталышы айдын жаңырышы менен башталып, узактыгы 29 сут 12 с 44 мин 2,9 секга барабар.

Календарь өзүнө он эки айды камтыйт:
* [[Үчтүн айы]]
* [[Бирдин айы]]
* [[Жалган куран]]
* [[Чын куран]]
* [[Бугу]]
* [[Кулжа]]
* [[Теке]]
* [[Баш оона]]
* [[Аяк оона]]
* [[Тогуздун айы]]
* [[Жетинин айы]]
* [[Бештин айы]]

Ар бир ай төрт аптага бөлүнгөн, ал эми ар бир апта (жума) жети күнгө бөлүнгөн, алар төмөнкүлөр:

* [[Дүйшөмбү]]
* [[Шейшемби]]
* [[Шаршемби]]
* [[Бейшемби]]
* [[Жума]]
* [[Ишемби]]
* [[Жекшемби]]

== Тарых ==

Күн менен Айдын кыймылы – убакытты өлчөө үчүн эң байкаларлык жана үзгүлтүктүү кайталануучу жаратылыш кубулуштары болуп саналат, жана индустрияга чейинки коомдордо ай жана жыл көп учурда убакытты өлчөө бирдиктери катары колдонулган. Ошентсе да рим календарында өтө эски, этрусстарга чейинки 10 айлык күн жылынан калган калдыктар сакталып калган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=1 Roman-religion|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-religion|accessdate=2025-03-20|work=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;.

Биринчи жазылган физикалык календарлар, Жакынкы Чыгыштагы байыркы жазуулардын өнүгүшүнө байланыштуу, Египеттин шумердик календарлары коло доорунан болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2 History of calendars
|url=https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_calendars|accessdate=2025-03-20|work=en.wikipedia.org}}&lt;/ref&gt;. Индияда ведикалык мезгилде убакытты өлчөөнүн татаал методологиясы жана ведикалык ырым-жырымдар үчүн календарлар иштелип чыккан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=3 Highlights of Astronomy|url=https://books.google.nl/books?id=gQYscrT0fgQC&amp;redir_esc=y|accessdate=2025-03-20|work=books.google.nl}}&lt;/ref&gt;. Юкио Охасинин айтымында, Веданганын календары байыркы Индияда ведикалык мезгилдеги астрономиялык изилдөөлөргө негизделген жана башка маданияттардан алынган эмес&lt;ref&gt;{{Cite web|title=4 The Indo-Aryan Migration and the Vedic Period|url=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/the-indo-aryan-migration-and-the-vedic-period/#:~:text=of%20the%20chariot.-,The%20Vedic%20Period%20(c.,with%20them%20specific%20religious%20traditions.|accessdate=2025-03-20|work=courses.lumenlearning.com}}&lt;/ref&gt;.

== Санарип календарь ==

Санариптик календарь – бул убакытты башкаруу боюнча биргелешкен же жеке программалык камсыздоо, пландалган иш-чараларды байкоо үчүн колдонсо болот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=5 Wat is time management en waarom is het belangrijk?|url=https://timemanagement.nl/wat-is-time-management/|accessdate=2025-03-20|work=timemanagement.nl}}&lt;/ref&gt;. Календарда ошондой эле жолугушуу китеби, дарек китеби же байланыштардын тизмеси болушу мүмкүн. 

Онлайн-календарь – бул ар кандай апталарды, айларды жана жылдарды веб-барак чаканында кароо мүмкүнчүлүгүн берген веб-колдонмо&lt;ref&gt;{{Cite web|title=6 Calendar 2025|url=https://onlinealarmkur.com/calendar/|accessdate=2025-03-20|work=onlinealarmkur.com}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бул календарлардын көбү үчүн ишке ашырылышы мүмкүн, аларга Интернет аркылуу кирүүгө болот. 

Календарь – бул компьютерлерде жана смартфондордо кеңири таралган функция, ал көбүнчө жергиликтүү электрондук почта программаларында же стандарттуу браузерден кирүү мүмкүн болгон веб-почтада колдонулат&lt;ref&gt;{{Cite web|title=7 Sync your calendar with computer programs|url=https://support.google.com/calendar/answer/37648?hl=en|accessdate=2025-03-20|work=support.google.com}}&lt;/ref&gt;. 

Индивидуалдуу колдонуу үчүн жергиликтүү орнотулган айрым колдонмолорго мисалдар: Mozilla Thunderbird үчүн Lightning кеңейтүүсү, Microsoft Outlook (Exchange Server) же Windows календары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=8 Free the mailbox
|url=https://www.thunderbird.net/|accessdate=2025-03-20|work=www.thunderbird.net}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
* [[Каратаев Олжобай Кубатбекович|О. Каратаев]], [[Эралиев Салайдин Нуралиевич|С. Эралиев]]. [[Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк]]. Бишкек. &quot;Бийиктик&quot; - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
{{Булактар}}

{{Апта күндөрү}}

[[Категория:Жылнаама|*]]
[[Категория:Тарыхый көмөкчү тармактар]]</text>
      <sha1>h5jpz2l97tt6d13jwk7ntuhja0wdtg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664705</id>
      <parentid>664704</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T00:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Календарь]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="h5jpz2l97tt6d13jwk7ntuhja0wdtg4" xml:space="preserve">'''Календарь''' ({{Lang-lat|calendarium — карыз китепче}}) же '''жылнаама''' – убакыттын аралыгын ченөө тутуму.

Календарь – асман телолорунун көрүнгөн кыймылынын мезгилдүүлүгүнө негизделген убакыттын узак аралыгын эсептөө системасы. Календарда күн менен түндүн, жыл мезгилдеринин алмашышы пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн менен түндүн алмашуусу – сутка, [[Ай|Айдын]] [[Жер|Жерди]] айлануусу – ай, Жердин Күндү толук айлануусу жыл деп кабыл алынган. Астрономдордун эсептөөсү бонча жыл 365 сут 5с 48 мин 46 секундадан турат. Календарда түрдүү астрономиялык маалыматтар менен бирге жыл ичиндеги белгилүү даталар, майрамдар да белгиленет.

Адам баласынын тарыхында ар түрдүү календардын системасы пайдаланып келген. Азыркы убакытта көп өлкөлөрдө [[Григорий календары]] (күн календары) кабыл алынган. Ал азыркы Юлий календарынын (эски стиль) ордуна 1918-ж-дын 14-февралында [[СССР]]де киргизилген Григорий календары болуп саналат.&lt;br&gt;

Жердеги жыл мезгилдери менен сутка убактысынын алмашуусунан башка дагы бир туруктуу процесс – Айдын фазаларынын алмашуусу жылды 12 айга бөлүүгө түрткү болгон. Бир катар мусулман мамлекеттерде ушул кубулушка негизделген Ай календары пайдаланылат. Анда календардык айдын башталышы айдын жаңырышы менен башталып, узактыгы 29 сут 12 с 44 мин 2,9 секга барабар.

Календарь өзүнө он эки айды камтыйт:
* [[Үчтүн айы]]
* [[Бирдин айы]]
* [[Жалган куран]]
* [[Чын куран]]
* [[Бугу]]
* [[Кулжа]]
* [[Теке]]
* [[Баш оона]]
* [[Аяк оона]]
* [[Тогуздун айы]]
* [[Жетинин айы]]
* [[Бештин айы]]

Ар бир ай төрт аптага бөлүнгөн, ал эми ар бир апта (жума) жети күнгө бөлүнгөн, алар төмөнкүлөр:

* [[Дүйшөмбү]]
* [[Шейшемби]]
* [[Шаршемби]]
* [[Бейшемби]]
* [[Жума]]
* [[Ишемби]]
* [[Жекшемби]]

== Тарых ==

Күн менен Айдын кыймылы – убакытты өлчөө үчүн эң байкаларлык жана үзгүлтүктүү кайталануучу жаратылыш кубулуштары болуп саналат, жана индустрияга чейинки коомдордо ай жана жыл көп учурда убакытты өлчөө бирдиктери катары колдонулган. Ошентсе да рим календарында өтө эски, этрусстарга чейинки 10 айлык күн жылынан калган калдыктар сакталып калган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=1 Roman-religion|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-religion|accessdate=2025-03-20|work=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;.

Биринчи жазылган физикалык календарлар, Жакынкы Чыгыштагы байыркы жазуулардын өнүгүшүнө байланыштуу, Египеттин шумердик календарлары коло доорунан болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2 History of calendars
|url=https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_calendars|accessdate=2025-03-20|work=en.wikipedia.org}}&lt;/ref&gt;. Индияда ведикалык мезгилде убакытты өлчөөнүн татаал методологиясы жана ведикалык ырым-жырымдар үчүн календарлар иштелип чыккан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=3 Highlights of Astronomy|url=https://books.google.nl/books?id=gQYscrT0fgQC&amp;redir_esc=y|accessdate=2025-03-20|work=books.google.nl}}&lt;/ref&gt;. Юкио Охасинин айтымында, Веданганын календары байыркы Индияда ведикалык мезгилдеги астрономиялык изилдөөлөргө негизделген жана башка маданияттардан алынган эмес&lt;ref&gt;{{Cite web|title=4 The Indo-Aryan Migration and the Vedic Period|url=https://courses.lumenlearning.com/suny-hccc-worldcivilization/chapter/the-indo-aryan-migration-and-the-vedic-period/#:~:text=of%20the%20chariot.-,The%20Vedic%20Period%20(c.,with%20them%20specific%20religious%20traditions.|accessdate=2025-03-20|work=courses.lumenlearning.com}}&lt;/ref&gt;.

== Санарип календарь ==

Санариптик календарь – бул убакытты башкаруу боюнча биргелешкен же жеке программалык камсыздоо, пландалган иш-чараларды байкоо үчүн колдонсо болот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=5 Wat is time management en waarom is het belangrijk?|url=https://timemanagement.nl/wat-is-time-management/|accessdate=2025-03-20|work=timemanagement.nl}}&lt;/ref&gt;. Календарда ошондой эле жолугушуу китеби, дарек китеби же байланыштардын тизмеси болушу мүмкүн. 

Онлайн-календарь – бул ар кандай апталарды, айларды жана жылдарды веб-барак чаканында кароо мүмкүнчүлүгүн берген веб-колдонмо&lt;ref&gt;{{Cite web|title=6 Calendar 2025|url=https://onlinealarmkur.com/calendar/|accessdate=2025-03-20|work=onlinealarmkur.com}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бул календарлардын көбү үчүн ишке ашырылышы мүмкүн, аларга Интернет аркылуу кирүүгө болот. 

Календарь – бул компьютерлерде жана смартфондордо кеңири таралган функция, ал көбүнчө жергиликтүү электрондук почта программаларында же стандарттуу браузерден кирүү мүмкүн болгон веб-почтада колдонулат&lt;ref&gt;{{Cite web|title=7 Sync your calendar with computer programs|url=https://support.google.com/calendar/answer/37648?hl=en|accessdate=2025-03-20|work=support.google.com}}&lt;/ref&gt;. 

Индивидуалдуу колдонуу үчүн жергиликтүү орнотулган айрым колдонмолорго мисалдар: Mozilla Thunderbird үчүн Lightning кеңейтүүсү, Microsoft Outlook (Exchange Server) же Windows календары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=8 Free the mailbox
|url=https://www.thunderbird.net/|accessdate=2025-03-20|work=www.thunderbird.net}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
* [[Каратаев Олжобай Кубатбекович|О. Каратаев]], [[Эралиев Салайдин Нуралиевич|С. Эралиев]]. [[Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк]]. Бишкек. &quot;Бийиктик&quot; - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
{{Булактар}}

{{Апта күндөрү}}

[[Категория:Жылнаама|*]]
[[Категория:Тарыхый көмөкчү тармактар]]</text>
      <sha1>h5jpz2l97tt6d13jwk7ntuhja0wdtg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Журналист</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6209</id>
    <revision>
      <id>664471</id>
      <parentid>514749</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>664471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5538" sha1="77vc10jy2y2h60bpoknfuw8xr1sevu4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]}}&lt;/includeonly&gt;
{{Карточка
|from                = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө       = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу      = background:#ccccff;

|үстүндө             = {{{Ысымы|}}}
|үстүндө 2           = {{{Расмий ысымы|}}}
|сүрөт               = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|}}}}}| {{Сүрөттү форматтоо|[[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|280px}}]]}}}} 
|сүрөттүн_аталышы    = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}} | &lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама|}}}&lt;/small&gt;}}

|белги1              = {{#if:{{{Төрөлгөндөгү ысымы|}}}|Төрөлгөндөгү ысымы}}
|текст1              = {{{Төрөлгөндөгү ысымы|}}}

|белги2              = {{#if:{{{Каймана аттары|}}}|Каймана аттары}}
|текст2              = {{{Каймана аттары|}}}

|белги3              = {{#if:{{{Төрөлгөн датасы|}}}|Төрөлгөн датасы}}
|текст3              = {{#if:{{{Төрөлгөн датасы|}}}|{{Персона/Дата|Туулганы|{{{Төрөлгөн датасы}}}|{{{Каза болгон датасы|}}}}}}}

|белги4              = {{#if:{{{Туулган жери|}}}|Туулган жери}}
|текст4              = {{{Туулган жери|}}}

|белги5              = {{#if:{{{Каза болгон датасы|}}}|Каза болгон датасы}}
|текст5              = {{#if:{{{Каза болгон датасы|}}}|{{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Каза болгон датасы}}}|{{{Төрөлгөн датасы|}}}}}}}

|белги6              = {{#if:{{{Каза болгон жери|}}}|Каза болгон жери}}
|текст6              = {{{Каза болгон жери|}}}

|белги7              = {{#if:{{{Мүрзөсүнүн орду|}}}|Мүрзөсүнүн орду}}
|текст7              = {{{Мүрзөсүнүн орду|}}}

|белги8              = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|Жарандыгы}}
|текст8              = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{Жарандыгы}}}&lt;/span&gt;}}

|белги9              = {{#if:{{{Билими|}}}|Билими}}
|текст9              = {{{Билими|}}}

|белги10             = {{#if:{{{Активдүү жылдары|}}}|Активдүү жылдары}}
|текст10             = {{{Активдүү жылдары|}}}

|белги11             = {{#if:{{{Ишмердүүлүк тармагы|}}}|Ишмердүүлүк тармагы}}
|текст11             = {{{Ишмердүүлүк тармагы|}}}

|белги12             = {{#if:{{{|}}}|Дини}}
|текст12             = {{{Дини|}}}

|белги13             = {{#if:{{{Дини|}}}|Дини}}
|текст13             = {{{Дини|}}}

|белги14             = {{#if:{{{Эмгектеринин тили|}}}|Эмгектеринин тили}}
|текст14             = {{{Эмгектеринин тили|}}}

|белги15             = {{#if:{{{Иштеген жери|}}}|Иштеген жери}}
|текст15             = {{{Иштеген жери|}}}

|белги16             = {{#if:{{{Атасы|}}}|Атасы}}
|текст16             = {{{Атасы|}}}

|белги17             = {{#if:{{{Энеси|}}}|Энеси}}
|текст17             = {{{Энеси|}}}

|белги18             = {{#if:{{{Жолдошу|}}}|Жолдошу}}
|текст18             = {{{Жолдошу|}}}

|белги19             = {{#if:{{{Жубайы|}}}|Жубайы}}
|текст19             = {{{Жубайы|}}}

|белги20             = {{#if:{{{Балдары|}}}|Балдары}}
|текст20             = {{{Балдары|}}}

|белги21             = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}{{wikidata|p109|}}|Кол тамгасы}}
|текст21             = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}|[[Файл:{{{Кол тамгасы}}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын өлчөмү|}}}|{{{Кол тамгасынын өлчөмү}}}|150px}}]]|{{#if:{{wikidata|p109|}}|[[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын өлчөмү|}}}|{{{Кол тамгасынын өлчөмү}}}|150px}}]]}}}}

|белги22             = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|Сыйлыктары}}
|текст22             = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|&lt;div&gt;{{{Сыйлыктары}}}&lt;/div&gt;}}

|белги23             = {{#if:{{{Сайты|}}}|Сайты}}
|текст23             = {{{Сайты|}}}

|стиль_түбүндө       = background:#ccccff;
|түбүндө             = {{#if:{{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына}}}|{{{Commons-text|{{{Ысымы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{nocat|}}}||{{#switch:{{{Сүрөт|}}}|=[[Категория:Уикипедия:Сүрөттөрү жок макалалар]]|Replace this image male.svg=[[Категория:Уикипедия:Сүрөттөрү жок макалалар]]|Replace this image female.svg=[[Категория:Уикипедия:Сүрөттөрү жок макалалар]]|#default=}}}}}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>77vc10jy2y2h60bpoknfuw8xr1sevu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664477</id>
      <parentid>664471</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>664477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5582" sha1="ej6c0nzer5j9cw5zsnbaw1om1vx5ecv" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Арип боюнча инсандар]]}}&lt;/includeonly&gt;
{{Карточка
|from                = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө       = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу      = background:#ccccff;

|үстүндө             = {{{Ысымы|}}}
|үстүндө 2           = {{{Расмий ысымы|}}}
|сүрөт               = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|}}}}}| {{Сүрөттү форматтоо|[[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|280px}}]]}}}} 
|сүрөттүн_аталышы    = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}} | &lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама|}}}&lt;/small&gt;}}

|белги1              = {{#if:{{{Төрөлгөндөгү ысымы|}}}|Төрөлгөндөгү ысымы}}
|текст1              = {{{Төрөлгөндөгү ысымы|}}}

|белги2              = {{#if:{{{Каймана аттары|}}}|Каймана аттары}}
|текст2              = {{{Каймана аттары|}}}

|белги3              = {{#if:{{{Төрөлгөн датасы|}}}|Төрөлгөн датасы}}
|текст3              = {{#if:{{{Төрөлгөн датасы|}}}|{{Персона/Дата|Туулганы|{{{Төрөлгөн датасы}}}|{{{Каза болгон датасы|}}}}}}}

|белги4              = {{#if:{{{Туулган жери|}}}|Туулган жери}}
|текст4              = {{{Туулган жери|}}}

|белги5              = {{#if:{{{Каза болгон датасы|}}}|Каза болгон датасы}}
|текст5              = {{#if:{{{Каза болгон датасы|}}}|{{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Каза болгон датасы}}}|{{{Төрөлгөн датасы|}}}}}}}

|белги6              = {{#if:{{{Каза болгон жери|}}}|Каза болгон жери}}
|текст6              = {{{Каза болгон жери|}}}

|белги7              = {{#if:{{{Мүрзөсүнүн орду|}}}|Мүрзөсүнүн орду}}
|текст7              = {{{Мүрзөсүнүн орду|}}}

|белги8              = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|Жарандыгы}}
|текст8              = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{Жарандыгы}}}&lt;/span&gt;}}

|белги9              = {{#if:{{{Билими|}}}|Билими}}
|текст9              = {{{Билими|}}}

|белги10             = {{#if:{{{Активдүү жылдары|}}}|Активдүү жылдары}}
|текст10             = {{{Активдүү жылдары|}}}

|белги11             = {{#if:{{{Ишмердүүлүк тармагы|}}}|Ишмердүүлүк тармагы}}
|текст11             = {{{Ишмердүүлүк тармагы|}}}

|белги12             = {{#if:{{{Букаралыгы|}}}|Букаралыгы}}
|текст12             = {{{Букаралыгы|}}}

|белги13             = {{#if:{{{Дини|}}}|Дини}}
|текст13             = {{{Дини|}}}

|белги14             = {{#if:{{{Эмгектеринин тили|}}}|Эмгектеринин тили}}
|текст14             = {{{Эмгектеринин тили|}}}

|белги15             = {{#if:{{{Иштеген жери|}}}|Иштеген жери}}
|текст15             = {{{Иштеген жери|}}}

|белги16             = {{#if:{{{Атасы|}}}|Атасы}}
|текст16             = {{{Атасы|}}}

|белги17             = {{#if:{{{Энеси|}}}|Энеси}}
|текст17             = {{{Энеси|}}}

|белги18             = {{#if:{{{Жолдошу|}}}|Жолдошу}}
|текст18             = {{{Жолдошу|}}}

|белги19             = {{#if:{{{Жубайы|}}}|Жубайы}}
|текст19             = {{{Жубайы|}}}

|белги20             = {{#if:{{{Балдары|}}}|Балдары}}
|текст20             = {{{Балдары|}}}

|белги21             = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}{{wikidata|p109|}}|Кол тамгасы}}
|текст21             = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}|[[Файл:{{{Кол тамгасы}}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын өлчөмү|}}}|{{{Кол тамгасынын өлчөмү}}}|150px}}]]|{{#if:{{wikidata|p109|}}|[[Файл:{{wikidata|p109|}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын өлчөмү|}}}|{{{Кол тамгасынын өлчөмү}}}|150px}}]]}}}}

|белги22             = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|Сыйлыктары}}
|текст22             = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|&lt;div&gt;{{{Сыйлыктары}}}&lt;/div&gt;}}

|белги23             = {{#if:{{{Сайты|}}}|Сайты}}
|текст23             = {{{Сайты|}}}

|стиль_түбүндө       = background:#ccccff;
|түбүндө             = {{#if:{{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына}}}|{{{Commons-text|{{{Ысымы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{nocat|}}}||{{#switch:{{{Сүрөт|}}}|=[[Категория:Уикипедия:Сүрөттөрү жок макалалар]]|Replace this image male.svg=[[Категория:Уикипедия:Сүрөттөрү жок макалалар]]|Replace this image female.svg=[[Категория:Уикипедия:Сүрөттөрү жок макалалар]]|#default=}}}}}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ej6c0nzer5j9cw5zsnbaw1om1vx5ecv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кудайбергенова Индира Орозобаевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12722</id>
    <revision>
      <id>664725</id>
      <parentid>430533</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T09:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58489-97</username>
        <id>49847</id>
      </contributor>
      <comment>Фамилию неправильно написали</comment>
      <origin>664725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8618" sha1="pf9boyqbe8ylyv524m9t8ojwk1bahh4" xml:space="preserve">{{Инсан|ысымы=Кудайбергенова Индира Орозбаевна|туулган күнү=[[24-март]] [[1956]]|туулган жери=[[Кыргыз ССРи]], [[Нарын облусу]], [[Кочкор району]], Кочкорка айылы|жарандыгы={{Кыргызстан желеги}} [[Кыргызстан]]}}

'''Кудайбергенова Индира Орозобаевна''' ([[1956|1956-жылы]] [[24-март|24-мартта]] туулган, [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]и, [[Нарын облусу]], [[Кочкор району]], [[Кочкор айыл аймагы|Кочкорка айылы]]) – [[профессор]], [[Илим доктору|медицина илимдеринин доктору]], [[онкология]], маммология жана пластикалык хирургия тармагынын адиси. 2016-жылдын июлунан тарта [[Кыргыз мамлекеттик медицина академиясы (КММА)|Кыргыз мамлекеттик медицина академиясынын]] ректору, университеттин тарыхындагы биринчи аял ректор.

== Өмүр баяны ==
'''Индира Орозобаевна Кудайбергенова''' ([[1956-жыл|1956-жылы]] [[24-март]]та туулган, [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]и, [[Нарын облусу]], [[Кочкор району]], [[Кочкор айыл аймагы|Кочкорка айылы]]) – [[профессор]], [[Илим доктору|медицина илимдеринин доктору]], [[онкология]], маммология жана пластикалык хирургия тармагынын адиси. 2016-жылдын июлунан тарта [[Кыргыз мамлекеттик медицина академиясы (КММА)|Кыргыз мамлекеттик медицина академиясынын]] ректору, университеттин тарыхындагы биринчи аял ректор.

== Билими ==
[[1979|1979-жылы]] [[Фрунзе шаары|Фрунзе шаарындагы]] [[Кыргыз мамлекеттик медицина академиясы (КММА)|Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунун]] “Дарылоо иши” факультетин бүтүргөн. Бир жылдан кийин Республикалык клиникалык ооруканада “Жалпы хирургия” адистиги боюнча клиникалык интернатураны аяктаган. 1983-1985-жылдары СССР медицина илимдер академиясынын ([[Москва|Москва шаары]])А.В. Вишневский атындагы Хирургия институтунда “Хирургия” адистиги боюнча клиникалык ординатурадан өткөн.

== Эмгек жолу ==
Индира Кудайбергенова Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунда жалпы хирургия кафедрасынын ассистенти болуп иштей баштаган. 1991-1994-жылдары Семашко атындагы Москва медициналык институтунун онкология кафедрасынын докторанты болгон, Москва шаары. Ал эми 1994-1997-жылдары Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясында онкология кафедрасынын профессору болгон. 1997-жылдан 2000-жылга чейин онкология жана радиология Кыргыз илимий-изилдөө институтутун директору.

Кудайбергенова Индира 1998-жылдан бүгүнкү күнгө чейин - Кыргыз Республикасындагы онкологдор жана радиологдор Ассоциациясынын төрайымы.

== И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик медицина академиясындагы иши ==
1997-жылдан 2016-жылга чейин Индира Кудайбергенова [[Кыргыз мамлекеттик медицина академиясы (КММА)|И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медицина академиясынын]] онкология кафедрасынын башчысы болгон. 2000-жылдан 2004-жылга чейин Индира Кудайбергенова Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясында окуу-тарбия иштери боюнча проректору болгон. Ал эми 2004-2008-жылдары КММАнын онкология кафедрасын жетектеген. 2008-жылдын сентябрынан 2009-жылдын мартына чейин И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын ректорунун милдетин аткаруучу болуп иштеген. 2016-жылдан бүгүнкү күнгө чейин  – И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын ректору.

Акыркы шайлоодо Индира Кудайбергеновага 698 адам добуш берген, каршы 33адам болгон. Жалпысынан 792 адамдын 731и добуш берүүгө катышкан.

== Басылмалары ==
Индира Кудайбергенова 90дон ашуун илимий иштердин автору, 2 монографиясы, 3 рационализатордук сунуштамасы  жана жалпыга маалымдоо каражаттарында  көптөгөн макалалары жарык көргөн. Медицина илиминин 1 докторун жана 7 кандидатын даярдаган. Анын жетекчилиги астында 10 адам кандидаттыгын жактай алган.

Торакалдык хирургияда компьютердик томографиянын мааниси (авторлош). Фрунзе. 1987

Көкүрөк капталынын шишиктери, клиникасы жана хирургиясы, алардагы тактика (авторлош). Фрунзе. 1987

Полигидроксиэтилметакрилаттагы эндопротездерин пластикалык хирургияда колдонуу мүмкүнчүлүгү жана тажрыйбасы (авторлош). Бишкек, 1993-жыл.

Эндопротездерди колдонуу менен көкүрөккө пластикалык операциялардын атласы (авторлош). Бишкек, 1994-жыл

== Адабият ==
* Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.

== Шилтемелер ==
https://www.kgma.kg/ru/academy/general-information/greeting 

https://www.kgma.kg/ru/divisions/leadership/rector

[https://24.kg/obschestvo/195702_vyiboryi_kgma_pobedu_oderjala_indira_kudaybergenova/ КММАнын шайлоосу. Индира Кудайбергенова жеңишке жетти &lt;nowiki&gt;https://24.kg/obschestvo/195702_vyiboryi_kgma_pobedu_oderjala_indira_kudaybergenova/&lt;/nowiki&gt;]

[https://kaktus.media/doc/439324_miting_dal_rezyltat._vybory_rektora_kgma_sostoiatsia.html Митинг натыйжасын берди. КММАнын ректорун шайлоо өтөт &lt;nowiki&gt;https://kaktus.media/doc/439324_miting_dal_rezyltat._vybory_rektora_kgma_sostoiatsia.html&lt;/nowiki&gt;]

[[Категория:Медицина]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргызстандын айымдары]]
[[Категория:Илим жана билим]]</text>
      <sha1>pf9boyqbe8ylyv524m9t8ojwk1bahh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бухара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13462</id>
    <revision>
      <id>664576</id>
      <parentid>642972</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>555805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="tvbf0zlijn2gmchxa8swh1hx9xq4q1c" xml:space="preserve">[[Файл:Bukhara - Panorama.jpg|thumb|Букар.]]
[[Файл:Bukhara.png|thumb|Букар.]]
'''Бухара''' ({{Lang-ky|Букар}}) — [[Өзбекстан]] Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара обулусунун администрациялык борбору. Калкы 248,4 миң (2006). Темир жол бекети. Жолдор тоому. [[Археология|Археологиялык]] маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-ж. аны араптар басып алган. Букар байыртадан эле [[Орто Азия|Орто Азиядагы]] соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай жана башка өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымда Букарды Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-ж. Чыңгызхан, 1370-ж. Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Букар көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Букар хандыгынын, Букар эмирлигинин, 1920–24-ж. Букар Республиканын борбору. 17–18-кылымда Букарга парс шахтары бир нече жолу басып кирген.

Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш жана башка ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө жана башка) өнүккөн. Эки жогорку окуу жайы, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоңку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылым кайра курулган). БуянКулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эң чоң Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, ЧарБакр мемориалдык ансамбли (1560–63), Файзабад ханагы (1598–99); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар ЧарМинар медресеси (1807) кирет. Сов. мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаңы курулуштар салынган. 1964-ж. кайра куруу планы бекитилип (архитектор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облусу менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) жана башка көптөгөн имараттар курулган. 1993-ж. Б-нын тарыхый бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мураска киргизилген. 13–18-кылымда Б. Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-кылым.), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдарда) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалык драма жана комедия, куурчак театрлары бар.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Ссылки ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=iZcPersMGWQ Из Стамбула в Ташкент: Фотопленки Поля Надара (1890). Часть 10. Бухара]

[[Категория:Өзбекстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>tvbf0zlijn2gmchxa8swh1hx9xq4q1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664577</id>
      <parentid>664576</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Букар (шаар)]]&quot; барагын &quot;[[Бухара]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>555805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="tvbf0zlijn2gmchxa8swh1hx9xq4q1c" xml:space="preserve">[[Файл:Bukhara - Panorama.jpg|thumb|Букар.]]
[[Файл:Bukhara.png|thumb|Букар.]]
'''Бухара''' ({{Lang-ky|Букар}}) — [[Өзбекстан]] Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара обулусунун администрациялык борбору. Калкы 248,4 миң (2006). Темир жол бекети. Жолдор тоому. [[Археология|Археологиялык]] маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-ж. аны араптар басып алган. Букар байыртадан эле [[Орто Азия|Орто Азиядагы]] соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай жана башка өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымда Букарды Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-ж. Чыңгызхан, 1370-ж. Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Букар көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Букар хандыгынын, Букар эмирлигинин, 1920–24-ж. Букар Республиканын борбору. 17–18-кылымда Букарга парс шахтары бир нече жолу басып кирген.

Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш жана башка ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө жана башка) өнүккөн. Эки жогорку окуу жайы, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоңку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылым кайра курулган). БуянКулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эң чоң Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, ЧарБакр мемориалдык ансамбли (1560–63), Файзабад ханагы (1598–99); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар ЧарМинар медресеси (1807) кирет. Сов. мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаңы курулуштар салынган. 1964-ж. кайра куруу планы бекитилип (архитектор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облусу менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) жана башка көптөгөн имараттар курулган. 1993-ж. Б-нын тарыхый бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мураска киргизилген. 13–18-кылымда Б. Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-кылым.), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдарда) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалык драма жана комедия, куурчак театрлары бар.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Ссылки ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=iZcPersMGWQ Из Стамбула в Ташкент: Фотопленки Поля Надара (1890). Часть 10. Бухара]

[[Категория:Өзбекстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>tvbf0zlijn2gmchxa8swh1hx9xq4q1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664578</id>
      <parentid>664577</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Бухара]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>555805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="tvbf0zlijn2gmchxa8swh1hx9xq4q1c" xml:space="preserve">[[Файл:Bukhara - Panorama.jpg|thumb|Букар.]]
[[Файл:Bukhara.png|thumb|Букар.]]
'''Бухара''' ({{Lang-ky|Букар}}) — [[Өзбекстан]] Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара обулусунун администрациялык борбору. Калкы 248,4 миң (2006). Темир жол бекети. Жолдор тоому. [[Археология|Археологиялык]] маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-ж. аны араптар басып алган. Букар байыртадан эле [[Орто Азия|Орто Азиядагы]] соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай жана башка өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымда Букарды Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-ж. Чыңгызхан, 1370-ж. Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Букар көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Букар хандыгынын, Букар эмирлигинин, 1920–24-ж. Букар Республиканын борбору. 17–18-кылымда Букарга парс шахтары бир нече жолу басып кирген.

Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш жана башка ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө жана башка) өнүккөн. Эки жогорку окуу жайы, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоңку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылым кайра курулган). БуянКулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эң чоң Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, ЧарБакр мемориалдык ансамбли (1560–63), Файзабад ханагы (1598–99); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар ЧарМинар медресеси (1807) кирет. Сов. мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаңы курулуштар салынган. 1964-ж. кайра куруу планы бекитилип (архитектор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облусу менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) жана башка көптөгөн имараттар курулган. 1993-ж. Б-нын тарыхый бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мураска киргизилген. 13–18-кылымда Б. Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-кылым.), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдарда) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалык драма жана комедия, куурчак театрлары бар.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Ссылки ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=iZcPersMGWQ Из Стамбула в Ташкент: Фотопленки Поля Надара (1890). Часть 10. Бухара]

[[Категория:Өзбекстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>tvbf0zlijn2gmchxa8swh1hx9xq4q1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Мариуполь</title>
    <ns>118</ns>
    <id>14312</id>
    <revision>
      <id>664648</id>
      <parentid>568554</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Мариуполь]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Мариуполь]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибине ылайык]] (бир да булак жок)</comment>
      <origin>568554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3285" sha1="pm6nju7b1fpgff0iergs2ivkp7cu6sa" xml:space="preserve">{{ОЖ
|кыргызча аталышы                   =Мариуполь&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uk|Маріуполь}}
|статусу        =шаар
|official_name          =
|other_name             = 
|native_name            = 
|nickname               = 
|motto                  = 
|image_skyline          = 
|imagesize              = 
|image_caption          = 
|желек             = Flag of Mariupol.svg
|flag_size              = 
|герб             = Mariupol gerb.png
|seal_size              = 
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem              =
|blank_emblem_size          =
|image_map              = 
|mapsize                = 300px
|map_caption            = 
|image_map1             = 
|mapsize1               = 150px
|map_caption1           =
|pushpin_map            = Ukraine
|pushpin_label_position =bottom
|pushpin_mapsize        = 300
|pushpin_map_caption    =
|subdivision_type       = [[Дүйнөдөгү өлкөлөр|Өлкө]]
|өлкө      = [[Украина]]
|облус      = [[Донецк облусу|Донецк]]
|элди каттоо жылы       = 2011
|population_footnotes   = 
|population_note        = 
|калкы       = 486 856
|population_density_km2     = 
|population_density_sq_mi = 
|population_metro       =
|population_density_metro_km2 =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban       = 
|population_density_urban_km2 =
|population_density_urban_mi2 =
|timezone               = GMT +2
|убакыт аралыгы             = +2
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|lat_deg=47|lat_min=7|lat_sec=50|lat_dir=N
|lon_deg=37|lon_min=33|lon_sec=50|lon_dir=E
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m              = 
|elevation_ft           = 
|postal_code_type       =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            =
|area_code              = 
|website                = 
|footnotes              = 
|сүрөт=Донецький академічний обласний драматичний театр 4.jpg}}

'''Мариуполь''' — [[Украина]]дагы шаар, [[Донецк]] облусунун. Дениз порт.

== Калк ==
Улут составы ([[2001]]): [[украиндер]] (47,6%), [[орустар]] (43,4%), [[гректер]] (6,5%), [[белорустар]] (0,8%), [[еврейлер]] (0,2%), [[болгарлар]] (0,2%).

== Өнөр жай ==
2 металлургия заводу «Илича» жана «Азовсталь». Машина жасоочу завод «Азовмаш».

== Транспорту ==
Порттуу шаар. Темир жол станциясы. Чоң аэродром. Шаар транспорту (трамвайы жана электр кубаты менен жүрүүчү автобус).

== Маданият ==
Драмалык театр. Краеведение музейи. Мариуполь Мамлекеттик университети. Приазов Техникалык Мамлекеттик университети.

{{Украинанын дубандык борборлору}}

[[Категория:Шаарлар]]
[[Категория:Украина шаарлары]]</text>
      <sha1>pm6nju7b1fpgff0iergs2ivkp7cu6sa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каныкей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15770</id>
    <revision>
      <id>664713</id>
      <parentid>650535</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T06:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Elerimen</username>
        <id>49023</id>
      </contributor>
      <origin>664713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7677" sha1="b7emszliw9pfvxnarhj6m4dn97r4ffs" xml:space="preserve">[[File:Каник.jpg|thumb|Портрет Каныкей ]]
'''Каныкей''' (ошондой эле '''Каныкей-Санирабига''') — «[[Манас (эпос)|Манас]]» кыргыз эпосунун каарманы, [[Манас]] баатырдын жубайы, Семетейдин энеси жана Сейтектин чоң энеси. Каныкейдин образы эпостун үч бөлүгүнө тең: «Манас», «Семетей» жана «Сейтек» чыгармаларына камтылган. Ал кыргыз фольклорундагы эң негизги аял образдарынын бири болуп саналат.&lt;ref name=&quot;qalam&quot;&gt;[https://qalam.global/en/articles/manas-eposyndagy-zumbaq-aielder-kz Women of the Epic of Manas. Qalam]&lt;/ref&gt; Каныкей — эпостун каарманы, анын тарыхый жактан болгону жөнүндө так маалыматтар жок.

== Аты жана келип чыгышы ==
Көпчүлүк варианттарда Каныкей — Бухара (тажик) ханынын кызы.&lt;ref name=&quot;sxodim&quot;&gt;[https://sxodim.com/bishkek/event/dramaticheskoe-skazanie-manaschy Драматическое сказание «Манасчы». Sxodim.com]&lt;/ref&gt; Кээ бир популярдуу чыгармаларда ал Самарканддык деп аталат,&lt;ref name=&quot;advantour&quot;&gt;[https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/culture/epic-manas.htm Кыргызский эпос «Манас». Advantour]&lt;/ref&gt; ал эми бир версияда келиндин атасы Хива ханы катары көрсөтүлөт.&lt;ref&gt;[https://www.orexca.com/rus/kyrgyzstan/legends/manas.htm Эпос «Манас». Orexca]&lt;/ref&gt; Бул карама-каршылыктар эпостун кылымдар бою манасчылар тарабынан ар кандай айтылып келгени менен түшүндүрүлөт.

Сагымбай Орозбаковтун вариантында каармандын кыздык аты — Санирабига. Кыргыз изилдөөчүлөр бул аттын пайда болушун исламдык сюжеттер жана Бухара хандыгынын таасири менен байланыштырышат.&lt;ref&gt;[https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/ISUMOKEEV59-2024.pdf К вопросу о появлении девичьего имени Каныкей-Санирабига в варианте эпоса «Манас» манасчи Сагымбая Орозбакова. Кыргызско-Турецкий университет «Манас», 2024]&lt;/ref&gt;

== Эпостогу образы ==

=== Жолугушуу жана үйлөнүү ===
Бир версияда Каныкей Алакөл көлү бою кырк курбусу менен сейилдеп жүргөндө, Манас өз жоокерлери менен ошол жерден өтүп калат. Ал токтоп, кыздардын ичинен аны өзгөчөлөп бөлүп көрсөтөт.&lt;ref name=&quot;sxodim&quot; /&gt; «Манастын Каныкейге үйлөнүшү» эпизоду — өзүнчө изилденүүчү жана аткарылуучу салттуу сюжеттердин бири.&lt;ref&gt;[https://jasulib.org.kg/wp-content/uploads/2022/07/5.-Манасоведение.Иманалиев-Р.З.-и.т.-Б.2011-1.pdf Иманалиев Р. З. Манасоведение. Бишкек, 2011]&lt;/ref&gt; Каныкейдин балалык досу жана Алмамбеттин жубайы катары Акеркеч (Аруке) аталат.&lt;ref name=&quot;qalam&quot; /&gt;

=== Акылман жубай ===
Эпосто Манастын Манас болушунда Каныкейдин чоң эмгеги бар экени баса белгиленет. Ал өзүнүн акылмандыгы, эмгекчилдиги жана коомдук турмушка активдүү катышуусу менен баарынын сый-урматына ээ болгон. Анын жасаган иштеринин арасында жоокерлер үчүн тигилген сыйкырдуу кийимдер жана ачкачты баса турган, жараларды айыктыра турган «кулазык» деген керемет тамактар аталат.&lt;ref name=&quot;kaktus&quot;&gt;[https://kaktus.media/doc/476861_vspomnim_vydaushihsia_kyrgyzskih_jenshin_k_8_marta.html Вспомним выдающихся кыргызских женщин к 8 Марта! Kaktus.media]&lt;/ref&gt; Изилдөөчүлөрдүн пикиринде, ал кыргыз коомундагы аялдын идеалдуу образын: кыз, келин, жубай жана эне катары чагылдырат; ал каармандардын кубанычын да, кыйынчылыгын да бирге сезип келет.&lt;ref name=&quot;qalam&quot; /&gt;

=== Манастын өлүмүнөн кийин ===
Манас дүйнөдөн өткөндөн кийин, анын бир туугандары бийликти басып алышат. Каныкей наристе уулу Семетейди сактап калуу үчүн Бухарага, ата-энесинин үйүнө кетет.&lt;ref&gt;[https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/legends/manas.htm Эпос кыргызского народа «Манас». Advantour]&lt;/ref&gt; Саякбай Каралаевдин вариантында Каныкей наристе Семетей жана кайын энеси Чыйырды менен бирге Бухарага качып барат, аларга токойдо сыйкырдуу жандыктар жардам берет.&lt;ref name=&quot;qalam&quot; /&gt; Каныкей уулунун өмүрүн сактап калуу үчүн анын тегин жашырат.&lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/65622244 Semetey: Legacy of Kyrgyz Identity. Scribd]&lt;/ref&gt; Кийинчерээк ал акылман Бакай менен бирге Семетейге өз тегин билдирүү үчүн план түзүүгө катышат.

Эпоско ылайык, Каныкей менен Бакай Манастын денесин душмандар булгабашы үчүн жасалма ысым менен жерге беришет.&lt;ref&gt;[https://eurasia.travel/kyrgyzstan/culture/manas-epic/ The Epic of Manas. Eurasia.Travel]&lt;/ref&gt;

== Изилдөөчүлөрдүн баалары ==
Түрк изилдөөчүсү Каныкейди түрк эпосторундагы «алп-аял» (баатыр-аял) тибинин эң башкы мисалы катары карайт: бул — өз элин эркектер менен бирге коргой алган айбаттуу аялдын образы.&lt;ref&gt;[https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/184138 Akyüz Ç. Manas Destanı’nda Alp Kadın Tipi. Mukaddime, 2010]&lt;/ref&gt;

== Эскерүү ==
Каныкей Кыргызстанда 8-март майрамында эскериле турган эң көрүнүктүү аялдардын катарына кирет.&lt;ref name=&quot;kaktus&quot; /&gt; Бишкектеги Манас эстелигинин айланасында Каныкейдин, Бакайдын жана белгилүү манасчылардын бюсттери бар.&lt;ref name=&quot;advantour&quot; /&gt;

== Эскертмелер ==
&lt;references /&gt;

== Адабият ==

* Иманалиев Р. З. Манасоведение. — Бишкек, 2011.

[[:Категория:«Манас» эпосунун каармандары]]</text>
      <sha1>b7emszliw9pfvxnarhj6m4dn97r4ffs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амир Темир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15967</id>
    <revision>
      <id>664620</id>
      <parentid>639650</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>541262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4987" sha1="qazx7ejod29e26n6gxltn00prk5jhgo" xml:space="preserve">[[Файл:Timur reconstruction03.jpg|thumb|]]
[[Файл:Timur Empire.jpg|300px|thumb|кэпре|1405-жылдагы Амир Темирдин империясы]]
'''Амир Темир''', '''Тимур''', '''Темир Көрөгөн''', '''Тамерлан''' ({{lang-fa|تیمور لنگ}}), '''Аксак Темир Көрөгөн''' [11.3.1336, Кеш (азыркы Шахрисябз) шаары (башка маалыматта Кешке жакын Кожо-Илгар айылы) – 18.2.1405, Отрар] – орто азиялык белгилүү мамлекеттик ишмер жана аскер башчысы, эмир. Теги түрктөшүп кеткен моңголдордун барлас уругунан; 1370–1405-ж. өзү негиздеген [[мамлекет]]тин эмири. Шахрисабз шаарына жакын Кожоилгар кыштагында туулган. 1369–1389-ж. Мавераннахрдан Моголстанга (Теңир-Тоого) жортуул жасаган. [[Ооганстан]]дын бир бөлүгүн басып алган. 1391 жана 1395-ж. Алтын Ордонун ханы Токтомушту талкалаган. 1393-ж. Багдадды жана Экидарыя аралыгын (Месопотамияны), 1398–99-ж. Индиянын түндүк бөлүгүн, 1401-ж. [[Сирия]]нын да бир кыйла бөлүгүн ээлеген. Байтактысы Самаркан шаарында болгон. Кытайга [[жортуул]]га баратып, 1405-ж. 18-февралда Отрар шаарында каза болгон.

1360-ж. Мавераннахрды Тоглук Тимур караткандан кийин, 1361-жылдан ага кызмат кылып, Кашка-Дарыя вилайетин башкарган. Көп өтпөй Самарканддын эмири Хусейн менен союз түзүп, Тоглук Тимур жана анын уулу Суйунбек  Кожого каршы Моголстанда узак убакыт бою күрөш жүргүзгөн. 1366-ж. Хусейн менен бирге Самарканддагы көтөрүлүштү басышкан, бирок 1370-ж. кайра өзүн туткунга түшүрүп, башын алдырган. Ошол эле жылы эмир титулун алган жана аялы Чыңгызхандын тукумунан болгондуктан, Мавераннахрга «Көрөгөн» (моңгол тилинде «күрүгэн» же «хүргэн» – «күйөө бала», б. а. «хандын күйөө баласы») деген ат менен бийлик жүргүзгөн. Сейстандагы (Иран) салгылашууда он бутунан жарат алгандан кийин «Аксак Тимур» аталган. 1371-, 1375-, 1377–79-жылдары моголдордун эмири Камар ад-Динге каршы бир нече жолу жүрүшкө чыгып, Ысык-Көл, Иле өзөнүнө чейин жеткен. 1388-ж. Хорезм аймагын толук каратып, борбору Үргөнчтү талкалаган. 1380–90-жылдары Иран, Кавказга жүрүш жасап, бүлгүнгө учураткан. Токтомуш ханга каршы үч жолу (1389-, 1391-, 1394–95) аттанып, Алтын Ордону талап-тоногон жана анын борбору Сарай-Беркени кыйраткан. 1398-ж. Индияга жүрүш жасап, Дели шаарын басып алган. 1402-ж. Анкаранын алдынан түрктөр менен салгылашууда түрк султаны Баязед Iни туткундаган. Бул учурда Мавераннахр, Хорезм, Хорасан, Түштүк Кавказ, Иран жана Пенжабды кучагына алган ири мамлекет түзүлгөн.Кытайга жүрүшкө чыгууга камылга көрүп жатканда каза болуп, сөөгү Самаркандга коюлган.

== Колдонулган адабият ==
* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.    И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Илим]]
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>qazx7ejod29e26n6gxltn00prk5jhgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иртыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18167</id>
    <revision>
      <id>664632</id>
      <parentid>638753</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>556673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="95cxi8nh681bu6thw031gubm74sajl6" xml:space="preserve">{{Дарыя
 |Аталышы                   = Иртыш
  |Расмий аталышы           = 
 |Сүрөт                     = Irtish v Omsk.JPG
  |Сүрөттүн аталышы         = Иртыш ([[Омск]])
 |Узундугу                  = 4248
 |Бассейндин аянты          = 1643000
 |Бассейн                   = 
 |Суу чыгымы                = 
  |Өлчөө жери               = 
 |Башаты                    = 
  |Башаттын орду            = 
  |Башаттын бийиктиги       = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Аягы                      = Обь
  |Аягынын орду             = 
  |Аягынын бийиктиги        = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Дарыянын агымы            = 
 |Өлкө                      = Казакстан, Урусия
  |Област                   = 
  |Район                    = 
 |Түрмөктөр Уикиказынада    = 
}}
[[Файл:Ob watershed.png|thumb|[[Обь]] менен Иртыш.]]
'''Иртыш''' — [[Казакстан]] менен [[Орусия|Орусиянын]] аймактары аркылуу аккан дарыя, [[Обь]] дарыясынын сол куймасы Башаты [[Кытай|Кытайдагы]] Моңгол Атлай тоолорунан башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: [[Ишим]], Вагай, [[Тобол]], Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек (чатында 2830 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек), эң чоң чыгымы 12 100 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек, эң азы 297 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, [[Павлодар]], [[Омск]], Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыясынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган.

М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-[[кыпчак]]тар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, [[Жучу Хан|Жучу хандын]] бай тактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын Түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана [[Теңир-Тоо]] кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Казакстандын дарыялары‎]]
[[Категория:РФ дарыялары‎]]
[[Категория:Кытай]]
[[Категория:Сибирь‎]]</text>
      <sha1>95cxi8nh681bu6thw031gubm74sajl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664633</id>
      <parentid>664632</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Эртиш (дарыя)]]&quot; барагын &quot;[[Иртыш]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>556673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="95cxi8nh681bu6thw031gubm74sajl6" xml:space="preserve">{{Дарыя
 |Аталышы                   = Иртыш
  |Расмий аталышы           = 
 |Сүрөт                     = Irtish v Omsk.JPG
  |Сүрөттүн аталышы         = Иртыш ([[Омск]])
 |Узундугу                  = 4248
 |Бассейндин аянты          = 1643000
 |Бассейн                   = 
 |Суу чыгымы                = 
  |Өлчөө жери               = 
 |Башаты                    = 
  |Башаттын орду            = 
  |Башаттын бийиктиги       = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Аягы                      = Обь
  |Аягынын орду             = 
  |Аягынын бийиктиги        = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Дарыянын агымы            = 
 |Өлкө                      = Казакстан, Урусия
  |Област                   = 
  |Район                    = 
 |Түрмөктөр Уикиказынада    = 
}}
[[Файл:Ob watershed.png|thumb|[[Обь]] менен Иртыш.]]
'''Иртыш''' — [[Казакстан]] менен [[Орусия|Орусиянын]] аймактары аркылуу аккан дарыя, [[Обь]] дарыясынын сол куймасы Башаты [[Кытай|Кытайдагы]] Моңгол Атлай тоолорунан башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: [[Ишим]], Вагай, [[Тобол]], Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек (чатында 2830 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек), эң чоң чыгымы 12 100 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек, эң азы 297 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, [[Павлодар]], [[Омск]], Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыясынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган.

М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-[[кыпчак]]тар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, [[Жучу Хан|Жучу хандын]] бай тактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын Түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана [[Теңир-Тоо]] кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Казакстандын дарыялары‎]]
[[Категория:РФ дарыялары‎]]
[[Категория:Кытай]]
[[Категория:Сибирь‎]]</text>
      <sha1>95cxi8nh681bu6thw031gubm74sajl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664634</id>
      <parentid>664633</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="51do30x96697mqfiap9ddd7biyum83p" xml:space="preserve">{{Дарыя
 |Аталышы                   = Иртыш
  |Расмий аталышы           = 
 |Сүрөт                     = Irtish v Omsk.JPG
  |Сүрөттүн аталышы         = Иртыш ([[Омск]])
 |Узундугу                  = 4248
 |Бассейндин аянты          = 1643000
 |Бассейн                   = 
 |Суу чыгымы                = 
  |Өлчөө жери               = 
 |Башаты                    = 
  |Башаттын орду            = 
  |Башаттын бийиктиги       = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Аягы                      = Обь
  |Аягынын орду             = 
  |Аягынын бийиктиги        = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Дарыянын агымы            = 
 |Өлкө                      = Казакстан, Урусия
  |Област                   = 
  |Район                    = 
 |Түрмөктөр Уикиказынада    = 
}}
[[Файл:Ob watershed.png|thumb|[[Обь]] менен Иртыш.]]
'''Иртыш''' – [[Казакстан]] менен [[Орусия|Орусиянын]] аймактары аркылуу аккан дарыя, [[Обь]] дарыясынын сол куймасы Башаты [[Кытай|Кытайдагы]] Моңгол Атлай тоолорунан башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: [[Ишим]], Вагай, [[Тобол]], Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек (чатында 2830 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек), эң чоң чыгымы 12 100 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек, эң азы 297 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, [[Павлодар]], [[Омск]], Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыясынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган.

М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-[[кыпчак]]тар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, [[Жучу Хан|Жучу хандын]] бай тактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын Түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана [[Теңир-Тоо]] кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Казакстандын дарыялары‎]]
[[Категория:РФ дарыялары‎]]
[[Категория:Кытай]]
[[Категория:Сибирь‎]]</text>
      <sha1>51do30x96697mqfiap9ddd7biyum83p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664635</id>
      <parentid>664634</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Changed protection settings for &quot;[[Иртыш]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="51do30x96697mqfiap9ddd7biyum83p" xml:space="preserve">{{Дарыя
 |Аталышы                   = Иртыш
  |Расмий аталышы           = 
 |Сүрөт                     = Irtish v Omsk.JPG
  |Сүрөттүн аталышы         = Иртыш ([[Омск]])
 |Узундугу                  = 4248
 |Бассейндин аянты          = 1643000
 |Бассейн                   = 
 |Суу чыгымы                = 
  |Өлчөө жери               = 
 |Башаты                    = 
  |Башаттын орду            = 
  |Башаттын бийиктиги       = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Аягы                      = Обь
  |Аягынын орду             = 
  |Аягынын бийиктиги        = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Дарыянын агымы            = 
 |Өлкө                      = Казакстан, Урусия
  |Област                   = 
  |Район                    = 
 |Түрмөктөр Уикиказынада    = 
}}
[[Файл:Ob watershed.png|thumb|[[Обь]] менен Иртыш.]]
'''Иртыш''' – [[Казакстан]] менен [[Орусия|Орусиянын]] аймактары аркылуу аккан дарыя, [[Обь]] дарыясынын сол куймасы Башаты [[Кытай|Кытайдагы]] Моңгол Атлай тоолорунан башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: [[Ишим]], Вагай, [[Тобол]], Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек (чатында 2830 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек), эң чоң чыгымы 12 100 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек, эң азы 297 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, [[Павлодар]], [[Омск]], Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыясынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган.

М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-[[кыпчак]]тар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, [[Жучу Хан|Жучу хандын]] бай тактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын Түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана [[Теңир-Тоо]] кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Казакстандын дарыялары‎]]
[[Категория:РФ дарыялары‎]]
[[Категория:Кытай]]
[[Категория:Сибирь‎]]</text>
      <sha1>51do30x96697mqfiap9ddd7biyum83p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Македонский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18345</id>
    <revision>
      <id>664538</id>
      <parentid>599217</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Искендер Зулкарнайн]]&quot; барагын &quot;[[Александр Македонский]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>599217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7593" sha1="ci12rid64qtjgpqzl5rm978sozbvbxt" xml:space="preserve">[[Файл:AlexanderTheGreat Bust.jpg|thumb]]
'''Искендер Зулкарнайн ''(Александр III Улуу)''''' ({{Lang-grc|Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας}}; б. з. ч. 356, Пелла - б. з. ч. 323, Вавилон) - улуу колбашчы жана мамлекеттик ишмер, Македониянын падышасы (б. з. ч. 336 323). Македониянын падышасы Филипп ІІнин уулу. 13 жашынан грек философу [[Аристотель|Аристотелден]] таалим-тарбия алган. Согуш өнөрүн атасынан үйрөнгөн. Чыгыш элдери аны кийинчерээк «ал-Искендер 3у-л-Карнайн» - «Кош мүйүздүү Искендер» деп, ал чыгарган тыйындардагы кош мүйүздүү туулгасына карап аташкан. Адегенде ал [[Дунай|Дунайдын]] жээгинде фракиялыктардын Македонияга каршы кыймылын басат. [[Македония|Македониядан]] бөлүнүп чыгабыз деген Фивы, Афины ж. б. грек мамлекеттеринин оппозициячыл кыймылына катуу сокку урат (334-ж.). Тактыга олтургандан кийин панэллин союзун жана бириккен грек-македон аскерлерин түзөт. Александрдын негизги максаты Персия мамлекетин талкалоо жана жаңы жерлерди басып алуу болгон. Б. з. ч. 334-ж. анын аскерлери Геллеспонт кысыгынан өтүп, Персияга согуш ачып, май айында перс армиясын талкалайт. 333-ж. күзүндө Иссанын жанында Персия падышасы Дарий Шнүн аскерлерин талкалап, Кичи Азияны ээлейт. 332-331-ж. [[Мысыр|Египетти]] басып алат. 331-ж. октябрда Месопотамиядагы Гавгамелдин жанында перс аскерлерин жеңип, Вавилон, Сузы, [[Персеполь]], Экбатану шаарын каратат. Дарий III өлгөн соң, Александр өзүн Персияга падыша деп жарыялап, чыгыш монархы, эбегейсиз зор Грек-македон-перс мамлекетинин башчысы болуп калат. 329-ж. [[Орто Азия|Орто Азияга]] басып кирип, Маракандды (Самаркандды) багындырып, Сыр-Дарыянын жээгин туруктаган элдерге кол салат. Грек-македон аскерлерине каршы ал жерде Спитамен башында турган жергиликтүү элдердин көтөрүлүшү (б. з. ч. 329-327) башталып, өзгөчө сак уруулары катуу каршылык көрсөтөт. Б. з. ч. 329-ж. Яксарт (Сыр-Дарыя) суусунун жээгинде грек-македон аскерлери менен сактардын ортосунда айыгышкан кармашуу болот. Бул кармашта сактардын миңге жакын аскери, ал эми грек-македондуктардын 160тай адамы каза таап, миңге жакыны жарадар болгон. Натыйжада сактар жеңилүүгө учурап, артка чегинишет. Чегинген аскерлерди кууп, Александр азыркы Кыргызстандын аймактарына - Кожобакыргансайга (Баткен облусу) чейин келгендиги тууралуу тарыхый маалыматтарда айтылат. Алардын андан ары жылышына согушчан көчмөндөр жол берген эмес. Көчмөндөр ошол мезгилде гректерден кем калбастан куралданып, капыстан атчан чабуул коюу ыкмасы менен салгылашкан. Александр Сыр-Дарыянын жээгине (азыркы [[Кожент]] менен Бекабаддын ортосунда) «Александрпя Эсхата» («Четки Искендерия») шаарын курууга киришет. Ал адегенде 20 күндүн ичинде узундугу 10 кмге созулган чеп, андан кийин он жети күндүн ичинде туракжайларды курдурат. Ошол эле мезгилде бактриялык Роксана аттуу кызга үйлөнөт. Спитамендин аскерлери жана сактардын жоокерлери Македонский аскерлери менен күрөшүн токтотпостон уланта беришкен. Акыры б. з. ч. 327-ж. гана Орто Азия элдери каршылыгын токтотуп, биротоло багынып беришкен, бирок Македонскийдин армиясынын да күчү мурдагыдан бир топ начарлаган. Буга карабастан, Александр согуштук жүрүшүн андан ары улантып, Гиндикуш тоосун ашып, Батыш Индияга жортуул жасайт да, аны басып алат. Бирок согуштан тажаган аскерлердин арасында нааразычылыктын күчөшү аны артка кайтууга аргасыз кылган. Ал империянын борбору катары жарыяланган Вавилон шаарына кайтып келип, жергиликтүү элдердин бийлөөчүлөрүн мамлекеттик башкаруу кызматтарына тартып, түрдүү элдерди бириктирүүгө аракет кылган. Македонский Аравияны жана Түндүк Африканы басып алуу үчүн жаңы жортуулга кызуу даярданып жатканда, безгек менен ооруп, дүйнөдөн кайтат. Мамлекетти анын аскер башчылары -диадохтор башкарып, алар империяны өз ара бөлүп алышкан. Александр доорунда ал түзгөн мамлекеттпн аймагы Дунайдан Инд дарыясына чейин созулуп, дүйнөдөгү эң ири империя негизделген. Бул ири державанын саясий жана экономикалык биримдиги анчалык бекем болбосо да, грек жана чыгыш маданиятынын жуурулушуусу эллинизм маданиятынын калыптанышына жана гүлдөп-өнүгүүсүнө алып келген.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Тарых]]</text>
      <sha1>ci12rid64qtjgpqzl5rm978sozbvbxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664544</id>
      <parentid>664538</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7618" sha1="s8xkwysrn92w2hhnv1oe1uon9o8g3dj" xml:space="preserve">[[Файл:AlexanderTheGreat Bust.jpg|thumb]]
'''Александр Македонский''' же '''Искендер Зулкарнайн''' ('''''Александр III Улуу''''') ({{Lang-grc|Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας}}; б. з. ч. 356, Пелла - б. з. ч. 323, Вавилон) – колбашчы жана мамлекеттик ишмер, Македониянын падышасы (б. з. ч. 336 323). Македониянын падышасы Филипп ІІнин уулу. 13 жашынан грек философу [[Аристотель|Аристотелден]] таалим-тарбия алган. Согуш өнөрүн атасынан үйрөнгөн. Чыгыш элдери аны кийинчерээк «ал-Искендер 3у-л-Карнайн» - «Кош мүйүздүү Искендер» деп, ал чыгарган тыйындардагы кош мүйүздүү туулгасына карап аташкан. Адегенде ал [[Дунай|Дунайдын]] жээгинде фракиялыктардын Македонияга каршы кыймылын басат. [[Македония|Македониядан]] бөлүнүп чыгабыз деген Фивы, Афины ж. б. грек мамлекеттеринин оппозициячыл кыймылына катуу сокку урат (334-ж.). Тактыга олтургандан кийин панэллин союзун жана бириккен грек-македон аскерлерин түзөт. Александрдын негизги максаты Персия мамлекетин талкалоо жана жаңы жерлерди басып алуу болгон. Б. з. ч. 334-ж. анын аскерлери Геллеспонт кысыгынан өтүп, Персияга согуш ачып, май айында перс армиясын талкалайт. 333-ж. күзүндө Иссанын жанында Персия падышасы Дарий Шнүн аскерлерин талкалап, Кичи Азияны ээлейт. 332-331-ж. [[Мысыр|Египетти]] басып алат. 331-ж. октябрда Месопотамиядагы Гавгамелдин жанында перс аскерлерин жеңип, Вавилон, Сузы, [[Персеполь]], Экбатану шаарын каратат. Дарий III өлгөн соң, Александр өзүн Персияга падыша деп жарыялап, чыгыш монархы, эбегейсиз зор Грек-македон-перс мамлекетинин башчысы болуп калат. 329-ж. [[Орто Азия|Орто Азияга]] басып кирип, Маракандды (Самаркандды) багындырып, Сыр-Дарыянын жээгин туруктаган элдерге кол салат. Грек-македон аскерлерине каршы ал жерде Спитамен башында турган жергиликтүү элдердин көтөрүлүшү (б. з. ч. 329-327) башталып, өзгөчө сак уруулары катуу каршылык көрсөтөт. Б. з. ч. 329-ж. Яксарт (Сыр-Дарыя) суусунун жээгинде грек-македон аскерлери менен сактардын ортосунда айыгышкан кармашуу болот. Бул кармашта сактардын миңге жакын аскери, ал эми грек-македондуктардын 160тай адамы каза таап, миңге жакыны жарадар болгон. Натыйжада сактар жеңилүүгө учурап, артка чегинишет. Чегинген аскерлерди кууп, Александр азыркы Кыргызстандын аймактарына - Кожобакыргансайга (Баткен облусу) чейин келгендиги тууралуу тарыхый маалыматтарда айтылат. Алардын андан ары жылышына согушчан көчмөндөр жол берген эмес. Көчмөндөр ошол мезгилде гректерден кем калбастан куралданып, капыстан атчан чабуул коюу ыкмасы менен салгылашкан. Александр Сыр-Дарыянын жээгине (азыркы [[Кожент]] менен Бекабаддын ортосунда) «Александрпя Эсхата» («Четки Искендерия») шаарын курууга киришет. Ал адегенде 20 күндүн ичинде узундугу 10 кмге созулган чеп, андан кийин он жети күндүн ичинде туракжайларды курдурат. Ошол эле мезгилде бактриялык Роксана аттуу кызга үйлөнөт. Спитамендин аскерлери жана сактардын жоокерлери Македонский аскерлери менен күрөшүн токтотпостон уланта беришкен. Акыры б. з. ч. 327-ж. гана Орто Азия элдери каршылыгын токтотуп, биротоло багынып беришкен, бирок Македонскийдин армиясынын да күчү мурдагыдан бир топ начарлаган. Буга карабастан, Александр согуштук жүрүшүн андан ары улантып, Гиндикуш тоосун ашып, Батыш Индияга жортуул жасайт да, аны басып алат. Бирок согуштан тажаган аскерлердин арасында нааразычылыктын күчөшү аны артка кайтууга аргасыз кылган. Ал империянын борбору катары жарыяланган Вавилон шаарына кайтып келип, жергиликтүү элдердин бийлөөчүлөрүн мамлекеттик башкаруу кызматтарына тартып, түрдүү элдерди бириктирүүгө аракет кылган. Македонский Аравияны жана Түндүк Африканы басып алуу үчүн жаңы жортуулга кызуу даярданып жатканда, безгек менен ооруп, дүйнөдөн кайтат. Мамлекетти анын аскер башчылары -диадохтор башкарып, алар империяны өз ара бөлүп алышкан. Александр доорунда ал түзгөн мамлекеттпн аймагы Дунайдан Инд дарыясына чейин созулуп, дүйнөдөгү эң ири империя негизделген. Бул ири державанын саясий жана экономикалык биримдиги анчалык бекем болбосо да, грек жана чыгыш маданиятынын жуурулушуусу эллинизм маданиятынын калыптанышына жана гүлдөп-өнүгүүсүнө алып келген.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Тарых]]</text>
      <sha1>s8xkwysrn92w2hhnv1oe1uon9o8g3dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исфара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18351</id>
    <revision>
      <id>664584</id>
      <parentid>642891</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Ыспара (шаар)]]&quot; барагын &quot;[[Исфара]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>642891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13142" sha1="881n6bac61ge5hape4wut8l9mekvoxd" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Исфана}}
'''Ыспара''' ({{lang-tg|Исфара}}, [[Согд тили|согд.]] ''Isbara, Isfarī'' ← «калкан») — [[Тажикстан|Тажикстандын]] түштүгүндөгү индустриалдуу [[шаар]]. [[Согд облусу|Согд облусунун]] [[Исфара району|Ыспара районунун]] борбору. Түркстан чокусунун жапыздыгында жана [[Исфана суусу|Исфана дарыясынын]] жээгинде жайгашкан [[Тажикстан|Тажикстандын]] эң ири шаарларынын бири. 
{{ОЖ
|макамы = Шаар
|кыргызча аталышы = Исфара / Испара
|расмий аталышы = {{lang-tg|Исфара}}
|сүрөт = Sunrise in isfara.jpg
|сүрөт ачыктамасы = Исфарадагы күн чыгуусу.
|баш ийгени = 
|өлкө = {{TJK}}
|герб = 
|желек = 
|гербдин сүрөттөлүшү =
|желектин сүрөттөлүшү =
|гербдин туурасы = 
|желектин туурасы = 
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale = 
|өлкө картасынын өлчөмү = 
|облус картасынын өлчөмү =
|район картасынын өлчөмү =
|облус түрү = 
|облус =[[Согд облусу]]
|таблицадагы облус =
|район түрү = 
|район = 
|таблицадагы район =
|коомдун түрү =
|коом =
|таблицадагы коом =
|ички бөлүнүшү = Бахор, Навабад, Сомониён, Чоркыштак&lt;ref&gt;Чоркишлок деп тажикче&lt;/ref&gt;, Навгилем, Сурх, [[Чоркух]]
|башчысынын түрү = [[Мэр|Шаар төрагасы]]
|башчысы = Баховаддин Баходурзода
|негизделген күнү = 5-чи кылым
|биринчи белгиленген = 10-чу кылым
|мурунку аталышы = Аспара&lt;br /&gt;Исфараң
|статустун берилиши = 1952
|аймагы = 832 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|бийиктиктин түрү =
|ОЖ борборунун бийиктиги = 863 метр
|климаты = [[Климат|кескин континенталдуу]]
|расмий тили = [[Тажик тили]] • [[Орус тили]]
|расмий тили2 = 
|калкы ={{Төмөндөө}} 43-47.922&lt;ref&gt;https://ru.aznations.com/population/tj/cities/isfara&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://population-hub.com/ru/tj/population-of-isfara-9395.html&lt;/ref&gt;
|элди каттоо жылы = 2024
|жыштыгы = 
|агломерация = {{Өсүү}} 285.000
|улуттук курамы = [[Тажиктер]] — 90%
|диний курамы = [[Ислам]]
|этнохороним = Исфаралык, Испаралык
|убакыт аралыгы =[[UTC+05:00]]
|DST =
|телефон коду = +992 3462
|почта индекси = 735920
|почта индекстери =
|автоунаа коду = 
|идентификатордун түрү =
|цифралык идентификатор =
|Commons түрмөгүндө = Isfara
|сайты = http://isfara.tj/
|сайтынын тили = tg
|статусу=Шаар}}

Исфара [[Согд облусу|Согд облусунун]] түндүк-чыгышында, эки кошуна мамлекет - [[Өзбекстан]] менен [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] чек-арасында жайгашкан. Учурда Тажикстан менен Кыргызстандын ортосунда [[Исфара өрөөнү|Ыспара өрөөнүнүн]] аймагы боюнча [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|аймактык талаштар]] бар.

== Географиялык маалымат ==
=== География ===
Ыспара бийик тоолор менен курчалган. Жаратылышы абдан ар түрдүү. Географиялык жактан Ыспара [[Баргана]] чуңкурунун түштүк-батышында чектешкен [[Түркстан тоо кыркасы|Түркстан тоо кыркаларынын]] системасына кирет.
=== Климаты ===
Köppen климаттык классификациясында Исфара &quot;BWk&quot; классына кирет. Жылуу аба ырайы: [[континенттик климат]], ысык жай жана орточо суук кыш. Абанын орточо температурасы июлда +27°С, январда -3°С. Жылдык орточо жаан-чачыны 200-500 мм.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, Чоркӯҳ 01.jpg | thumb | 220x124px | right | Чорку (Чоркух), Исфара шаары, [[Тажикстан]].]]
Кардын жаашы: климаты континенттик, январдын температурасы өрөөндөрдө 0° тегерегинде өзгөрүп турат, ал эми бийик тоолордо -27°Сге чейин төмөндөйт, июлдагы температурасы +23°Сден +30°Сге чейин. Түздүктө жаан-чачын жылына 150-300 мм, деңиз деңгээлинен 1000 мден жогору 700 мм жана андан көп (бийик тоолуу аймактарда 3000 ммге чейин) жаайт.

== Шаардын калкы ==
Шаардын калкынын көбү — [[тажиктер]]. [[1939]] жылга карата шаарда 13.123 киши жашаган. Азыр ал сан бат убакытта күчөп жатууда. Алар [[Ислам]] дининин сүннөт багытында колдошот.
[[Файл:Жители г. Исфара.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара шаарынын тажик чалдары.]]

== Тарыхы ==
Шаардын миң жылдан ашык тарыхы бар, ал [[Саманийлер мамлекети|Саманиддер династиясынын]] дооруна таандык. Тарыхый булактарда биринчи жолу Ыспара 10-кылымда парсы агартуучусу ат-Табаринин «''Пайгамбарлар менен падышалардын тарыхы''» (''Тарих ал-русул вал-мулук'') деп аталган тарыхый жылнаамасында эскерилет. Табари («''Табари ат-Табари''»).

Исфара шаарынын экономикасынын жана маданиятынын өнүгүү мезгили анын [[Шейбанийлер мамлекети|Шейбанийлер мамлекетинин]] курамына кириши менен байланыштуу.

19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башында Исфара [[Түркстан|Түркстан чөлкөмүндө]] айыл чарба өндүрүшүнүн ири аймагына айланган өнүгүүгө жаңы дем алган.

Исфара 1929-жылы октябрда [[Тажик Советтик Социалисттик Республикасы|Тажик ССРине]] [[Кожент|Кожент районунун]] курамына кирген.

[[1977|1977-жылдын]] [[31-январь|31-январында]] Исфара шаарынан 5 чакырым алыстыкта жайгашкан Солнечный айылында (айыл толугу менен талкаланган) болгон күчтүү жер титирөөнүн кесепетинен шаардагы көптөгөн имараттар талкаланган. Ошол эле жайында шаар Советтик армиянын аскер бөлүктөрүнүн (аскердик куруучулар) тарабынан калыбына келтирилген.

Тажик маалымат агенттиктеринин маалыматына караганда, шаар 2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|чек арадагы кагылышуулардан]] жапа чеккен.

== Маданияты ==
Бул жерде парсы-тажик адабиятынын көрүнүктүү өкүлү, перс-тажик акыны Сайфи Исфаранги туулган.
[[Файл:Isfara welcome cropped.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфарага кош келдиңиз жазуусу.]]
Исфара эзелтен эле өзүнүн элдик усталары менен атагы чыккан. Бул жерде байыртадан эле жыгачтан оюу, темир устачылык, карапачылык жана башка кол өнөрчүлүк өнүккөн. Айрыкча ганчтын, жыгачтан оюучулардын өнөрү кеңири жайылган.
== Шаардын экономикалык абалы ==
Учурда шаардын экономикасы тез убакыт менен өнүгүп, бул өз кезегинде калктын жашоо деңгээлин көтөрүүдө. Көптөгөн жаңы соода жана оюн-зоок борборлору, кургатылган жемиштерди кайра иштетүүчү, суусундуктарды чыгаруучу заводдор курулууда. Исфарада енер жайынын ар турдуу тармактарынын ишканалары бар: химия, металлургия, курулуш материалдары жана тамак-аш продуктылары.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, дарёи Исфара (3).jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара дарыясы.]]
Исфара шаарындагы ишканалар: эт комбинаты, сүт, нан, спирт, химиялык, гидрометаллургиялык, цемент, жарык берүүчү жабдуулар, минералдык боёк, консерва жана башка заводдор, мебель фабрикасы, курулуш материалдар комбинаты, «Мохира» жана «Шахоло» тигүү бирикмелери, Бинокор. фирмасы, «Таамир-1 (Таъмир)» курулуш уюму.

Исфара шаарындагы эң ири кайра иштетүүчү ишканалар: «Баракат Исфара», «ОРО Исфара» ЖЧКсы жана «Исфарафуд» ЖЧКсы.

== Акимиаттын төрагалары ==
* Гулафзо Савриддинова (1988-1993)
* Халимов Абдухаким (1993-2000)
* Абдурахим Темурханов (март 2000 - март 2005)
* Якубова, Мухиба Бобохоновна (? - 25.03.2010)
* Ашуров, Субхонидин Бурхонович (25.03.2010 – 4.01.2012)
* Амиров, Рахмонали (4-январь, 2012-ж. - 13.12.2013)
* Зохидзода, Даврон Абдулкадир (13-декабрь, 2013-жыл - 11-январь, 2016-жыл)
* Расулзода, Дилшод Жаббори (11-январь, 2016-жыл - февраль 2018-жыл)
* Саломзода Сиджоуддин (2018-жылдын февраль айынан бери)
* Акрам Сулаймонзода (2020-жылдын февралынан тарта)
== [[Массалык маалымат каражаттары|Массалык маалымат каражаттары]] ==
Исфарада 6 радиостанциялары бар, алардын ичинен экөөсү (Миң Кыял FM жана Радио Санжыра) кыргыз тилдүү маалымат чыгарышат.
== Транспорттук абалы ==
Исфарада, ошондой эле [[Тажикстан|Тажикстандын]] башка шаарларында, анын ичинде [[Душанбе|Душанбеде]] кичи автобустар коомдук транспорт катары кызмат кылат. Шаарлар аралык маршруткалар [[Согд облусу|Согд облусунун]] шаарлары менен айылдарынын ортосунда каттайт.
== Дагы окуңуз ==
*[[Исфара өрөөнү]]
*[[Исфана суусу]]
*[[Ворух]]
== Булактар ==
{{булактар}}

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Тажикстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>881n6bac61ge5hape4wut8l9mekvoxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664585</id>
      <parentid>664584</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Исфара]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>642891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13142" sha1="881n6bac61ge5hape4wut8l9mekvoxd" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Исфана}}
'''Ыспара''' ({{lang-tg|Исфара}}, [[Согд тили|согд.]] ''Isbara, Isfarī'' ← «калкан») — [[Тажикстан|Тажикстандын]] түштүгүндөгү индустриалдуу [[шаар]]. [[Согд облусу|Согд облусунун]] [[Исфара району|Ыспара районунун]] борбору. Түркстан чокусунун жапыздыгында жана [[Исфана суусу|Исфана дарыясынын]] жээгинде жайгашкан [[Тажикстан|Тажикстандын]] эң ири шаарларынын бири. 
{{ОЖ
|макамы = Шаар
|кыргызча аталышы = Исфара / Испара
|расмий аталышы = {{lang-tg|Исфара}}
|сүрөт = Sunrise in isfara.jpg
|сүрөт ачыктамасы = Исфарадагы күн чыгуусу.
|баш ийгени = 
|өлкө = {{TJK}}
|герб = 
|желек = 
|гербдин сүрөттөлүшү =
|желектин сүрөттөлүшү =
|гербдин туурасы = 
|желектин туурасы = 
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale = 
|өлкө картасынын өлчөмү = 
|облус картасынын өлчөмү =
|район картасынын өлчөмү =
|облус түрү = 
|облус =[[Согд облусу]]
|таблицадагы облус =
|район түрү = 
|район = 
|таблицадагы район =
|коомдун түрү =
|коом =
|таблицадагы коом =
|ички бөлүнүшү = Бахор, Навабад, Сомониён, Чоркыштак&lt;ref&gt;Чоркишлок деп тажикче&lt;/ref&gt;, Навгилем, Сурх, [[Чоркух]]
|башчысынын түрү = [[Мэр|Шаар төрагасы]]
|башчысы = Баховаддин Баходурзода
|негизделген күнү = 5-чи кылым
|биринчи белгиленген = 10-чу кылым
|мурунку аталышы = Аспара&lt;br /&gt;Исфараң
|статустун берилиши = 1952
|аймагы = 832 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|бийиктиктин түрү =
|ОЖ борборунун бийиктиги = 863 метр
|климаты = [[Климат|кескин континенталдуу]]
|расмий тили = [[Тажик тили]] • [[Орус тили]]
|расмий тили2 = 
|калкы ={{Төмөндөө}} 43-47.922&lt;ref&gt;https://ru.aznations.com/population/tj/cities/isfara&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://population-hub.com/ru/tj/population-of-isfara-9395.html&lt;/ref&gt;
|элди каттоо жылы = 2024
|жыштыгы = 
|агломерация = {{Өсүү}} 285.000
|улуттук курамы = [[Тажиктер]] — 90%
|диний курамы = [[Ислам]]
|этнохороним = Исфаралык, Испаралык
|убакыт аралыгы =[[UTC+05:00]]
|DST =
|телефон коду = +992 3462
|почта индекси = 735920
|почта индекстери =
|автоунаа коду = 
|идентификатордун түрү =
|цифралык идентификатор =
|Commons түрмөгүндө = Isfara
|сайты = http://isfara.tj/
|сайтынын тили = tg
|статусу=Шаар}}

Исфара [[Согд облусу|Согд облусунун]] түндүк-чыгышында, эки кошуна мамлекет - [[Өзбекстан]] менен [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] чек-арасында жайгашкан. Учурда Тажикстан менен Кыргызстандын ортосунда [[Исфара өрөөнү|Ыспара өрөөнүнүн]] аймагы боюнча [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|аймактык талаштар]] бар.

== Географиялык маалымат ==
=== География ===
Ыспара бийик тоолор менен курчалган. Жаратылышы абдан ар түрдүү. Географиялык жактан Ыспара [[Баргана]] чуңкурунун түштүк-батышында чектешкен [[Түркстан тоо кыркасы|Түркстан тоо кыркаларынын]] системасына кирет.
=== Климаты ===
Köppen климаттык классификациясында Исфара &quot;BWk&quot; классына кирет. Жылуу аба ырайы: [[континенттик климат]], ысык жай жана орточо суук кыш. Абанын орточо температурасы июлда +27°С, январда -3°С. Жылдык орточо жаан-чачыны 200-500 мм.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, Чоркӯҳ 01.jpg | thumb | 220x124px | right | Чорку (Чоркух), Исфара шаары, [[Тажикстан]].]]
Кардын жаашы: климаты континенттик, январдын температурасы өрөөндөрдө 0° тегерегинде өзгөрүп турат, ал эми бийик тоолордо -27°Сге чейин төмөндөйт, июлдагы температурасы +23°Сден +30°Сге чейин. Түздүктө жаан-чачын жылына 150-300 мм, деңиз деңгээлинен 1000 мден жогору 700 мм жана андан көп (бийик тоолуу аймактарда 3000 ммге чейин) жаайт.

== Шаардын калкы ==
Шаардын калкынын көбү — [[тажиктер]]. [[1939]] жылга карата шаарда 13.123 киши жашаган. Азыр ал сан бат убакытта күчөп жатууда. Алар [[Ислам]] дининин сүннөт багытында колдошот.
[[Файл:Жители г. Исфара.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара шаарынын тажик чалдары.]]

== Тарыхы ==
Шаардын миң жылдан ашык тарыхы бар, ал [[Саманийлер мамлекети|Саманиддер династиясынын]] дооруна таандык. Тарыхый булактарда биринчи жолу Ыспара 10-кылымда парсы агартуучусу ат-Табаринин «''Пайгамбарлар менен падышалардын тарыхы''» (''Тарих ал-русул вал-мулук'') деп аталган тарыхый жылнаамасында эскерилет. Табари («''Табари ат-Табари''»).

Исфара шаарынын экономикасынын жана маданиятынын өнүгүү мезгили анын [[Шейбанийлер мамлекети|Шейбанийлер мамлекетинин]] курамына кириши менен байланыштуу.

19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башында Исфара [[Түркстан|Түркстан чөлкөмүндө]] айыл чарба өндүрүшүнүн ири аймагына айланган өнүгүүгө жаңы дем алган.

Исфара 1929-жылы октябрда [[Тажик Советтик Социалисттик Республикасы|Тажик ССРине]] [[Кожент|Кожент районунун]] курамына кирген.

[[1977|1977-жылдын]] [[31-январь|31-январында]] Исфара шаарынан 5 чакырым алыстыкта жайгашкан Солнечный айылында (айыл толугу менен талкаланган) болгон күчтүү жер титирөөнүн кесепетинен шаардагы көптөгөн имараттар талкаланган. Ошол эле жайында шаар Советтик армиянын аскер бөлүктөрүнүн (аскердик куруучулар) тарабынан калыбына келтирилген.

Тажик маалымат агенттиктеринин маалыматына караганда, шаар 2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|чек арадагы кагылышуулардан]] жапа чеккен.

== Маданияты ==
Бул жерде парсы-тажик адабиятынын көрүнүктүү өкүлү, перс-тажик акыны Сайфи Исфаранги туулган.
[[Файл:Isfara welcome cropped.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфарага кош келдиңиз жазуусу.]]
Исфара эзелтен эле өзүнүн элдик усталары менен атагы чыккан. Бул жерде байыртадан эле жыгачтан оюу, темир устачылык, карапачылык жана башка кол өнөрчүлүк өнүккөн. Айрыкча ганчтын, жыгачтан оюучулардын өнөрү кеңири жайылган.
== Шаардын экономикалык абалы ==
Учурда шаардын экономикасы тез убакыт менен өнүгүп, бул өз кезегинде калктын жашоо деңгээлин көтөрүүдө. Көптөгөн жаңы соода жана оюн-зоок борборлору, кургатылган жемиштерди кайра иштетүүчү, суусундуктарды чыгаруучу заводдор курулууда. Исфарада енер жайынын ар турдуу тармактарынын ишканалары бар: химия, металлургия, курулуш материалдары жана тамак-аш продуктылары.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, дарёи Исфара (3).jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара дарыясы.]]
Исфара шаарындагы ишканалар: эт комбинаты, сүт, нан, спирт, химиялык, гидрометаллургиялык, цемент, жарык берүүчү жабдуулар, минералдык боёк, консерва жана башка заводдор, мебель фабрикасы, курулуш материалдар комбинаты, «Мохира» жана «Шахоло» тигүү бирикмелери, Бинокор. фирмасы, «Таамир-1 (Таъмир)» курулуш уюму.

Исфара шаарындагы эң ири кайра иштетүүчү ишканалар: «Баракат Исфара», «ОРО Исфара» ЖЧКсы жана «Исфарафуд» ЖЧКсы.

== Акимиаттын төрагалары ==
* Гулафзо Савриддинова (1988-1993)
* Халимов Абдухаким (1993-2000)
* Абдурахим Темурханов (март 2000 - март 2005)
* Якубова, Мухиба Бобохоновна (? - 25.03.2010)
* Ашуров, Субхонидин Бурхонович (25.03.2010 – 4.01.2012)
* Амиров, Рахмонали (4-январь, 2012-ж. - 13.12.2013)
* Зохидзода, Даврон Абдулкадир (13-декабрь, 2013-жыл - 11-январь, 2016-жыл)
* Расулзода, Дилшод Жаббори (11-январь, 2016-жыл - февраль 2018-жыл)
* Саломзода Сиджоуддин (2018-жылдын февраль айынан бери)
* Акрам Сулаймонзода (2020-жылдын февралынан тарта)
== [[Массалык маалымат каражаттары|Массалык маалымат каражаттары]] ==
Исфарада 6 радиостанциялары бар, алардын ичинен экөөсү (Миң Кыял FM жана Радио Санжыра) кыргыз тилдүү маалымат чыгарышат.
== Транспорттук абалы ==
Исфарада, ошондой эле [[Тажикстан|Тажикстандын]] башка шаарларында, анын ичинде [[Душанбе|Душанбеде]] кичи автобустар коомдук транспорт катары кызмат кылат. Шаарлар аралык маршруткалар [[Согд облусу|Согд облусунун]] шаарлары менен айылдарынын ортосунда каттайт.
== Дагы окуңуз ==
*[[Исфара өрөөнү]]
*[[Исфана суусу]]
*[[Ворух]]
== Булактар ==
{{булактар}}

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Тажикстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>881n6bac61ge5hape4wut8l9mekvoxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664586</id>
      <parentid>664585</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/642891|642891]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13172" sha1="6ow50elns65nz1lzoen7sfgd020ydnh" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Исфана}}
'''Исфара / Испара''' ({{lang-tg|Исфара}}, [[Согд тили|согд.]] ''Isbara, Isfarī'' ← «калкан») — [[Тажикстан|Тажикстандын]] түштүгүндөгү индустриалдуу [[шаар]]. [[Согд облусу|Согд облусунун]] [[Исфара району|Исфара районунун]] борбору. Түркстан чокусунун жапыздыгында жана [[Исфана суусу|Исфара дарыясынын]] жээгинде жайгашкан [[Тажикстан|Тажикстандын]] эң ири шаарларынын бири. 
{{ОЖ
|макамы = Шаар
|кыргызча аталышы = Исфара / Испара
|расмий аталышы = {{lang-tg|Исфара}}
|сүрөт = Sunrise in isfara.jpg
|сүрөт ачыктамасы = Исфарадагы күн чыгуусу.
|баш ийгени = 
|өлкө = {{TJK}}
|герб = 
|желек = 
|гербдин сүрөттөлүшү =
|желектин сүрөттөлүшү =
|гербдин туурасы = 
|желектин туурасы = 
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale = 
|өлкө картасынын өлчөмү = 
|облус картасынын өлчөмү =
|район картасынын өлчөмү =
|облус түрү = 
|облус =[[Согд облусу]]
|таблицадагы облус =
|район түрү = 
|район = 
|таблицадагы район =
|коомдун түрү =
|коом =
|таблицадагы коом =
|ички бөлүнүшү = Бахор, Навабад, Сомониён, Чоркыштак&lt;ref&gt;Чоркишлок деп тажикче&lt;/ref&gt;, Навгилем, Сурх, [[Чоркух]]
|башчысынын түрү = [[Мэр|Шаар төрагасы]]
|башчысы = Баховаддин Баходурзода
|негизделген күнү = 5-чи кылым
|биринчи белгиленген = 10-чу кылым
|мурунку аталышы = Аспара&lt;br /&gt;Исфараң
|статустун берилиши = 1952
|аймагы = 832 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|бийиктиктин түрү =
|ОЖ борборунун бийиктиги = 863 метр
|климаты = [[Климат|кескин континенталдуу]]
|расмий тили = [[Тажик тили]] • [[Орус тили]]
|расмий тили2 = 
|калкы ={{Төмөндөө}} 43-47.922&lt;ref&gt;https://ru.aznations.com/population/tj/cities/isfara&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://population-hub.com/ru/tj/population-of-isfara-9395.html&lt;/ref&gt;
|элди каттоо жылы = 2024
|жыштыгы = 
|агломерация = {{Өсүү}} 285.000
|улуттук курамы = [[Тажиктер]] — 90%
|диний курамы = [[Ислам]]
|этнохороним = Исфаралык, Испаралык
|убакыт аралыгы =[[UTC+05:00]]
|DST =
|телефон коду = +992 3462
|почта индекси = 735920
|почта индекстери =
|автоунаа коду = 
|идентификатордун түрү =
|цифралык идентификатор =
|Commons түрмөгүндө = Isfara
|сайты = http://isfara.tj/
|сайтынын тили = tg
|статусу=Шаар}}

Исфара [[Согд облусу|Согд облусунун]] түндүк-чыгышында, эки кошуна мамлекет - [[Өзбекстан]] менен [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] чек-арасында жайгашкан. Учурда Тажикстан менен Кыргызстандын ортосунда [[Исфара өрөөнү|Исфара өрөөнүнүн]] аймагы боюнча [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|аймактык талаштар]] бар.

== Географиялык маалымат ==
=== География ===
Исфара бийик тоолор менен курчалган. Жаратылышы абдан ар түрдүү. Географиялык жактан Исфара [[Баргана|Паргана]] чуңкурунун түштүк-батышында чектешкен [[Түркстан тоо кыркасы|Түркстан тоо кыркаларынын]] системасына кирет.
=== Климаты ===
Köppen климаттык классификациясында Исфара &quot;BWk&quot; классына кирет. Жылуу аба ырайы: [[континенттик климат]], ысык жай жана орточо суук кыш. Абанын орточо температурасы июлда +27°С, январда -3°С. Жылдык орточо жаан-чачыны 200-500 мм.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, Чоркӯҳ 01.jpg | thumb | 220x124px | right | Чорку (Чоркух), Исфара шаары, [[Тажикстан]].]]
Кардын жаашы: климаты континенттик, январдын температурасы өрөөндөрдө 0° тегерегинде өзгөрүп турат, ал эми бийик тоолордо -27°Сге чейин төмөндөйт, июлдагы температурасы +23°Сден +30°Сге чейин. Түздүктө жаан-чачын жылына 150-300 мм, деңиз деңгээлинен 1000 мден жогору 700 мм жана андан көп (бийик тоолуу аймактарда 3000 ммге чейин) жаайт.

== Шаардын калкы ==
Шаардын калкынын көбү — [[тажиктер]]. [[1939]] жылга карата шаарда 13.123 киши жашаган. Азыр ал сан бат убакытта күчөп жатууда. Алар [[Ислам]] дининин сүннөт багытында колдошот.
[[Файл:Жители г. Исфара.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара шаарынын тажик чалдары.]]

== Тарыхы ==
Шаардын миң жылдан ашык тарыхы бар, ал [[Саманийлер мамлекети|Саманиддер династиясынын]] дооруна таандык. Тарыхый булактарда биринчи жолу Исфара 10-кылымда парсы агартуучусу ат-Табаринин «''Пайгамбарлар менен падышалардын тарыхы''» (''Тарих ал-русул вал-мулук'') деп аталган тарыхый жылнаамасында эскерилет. Табари («''Табари ат-Табари''»).

Исфара шаарынын экономикасынын жана маданиятынын өнүгүү мезгили анын [[Шейбанийлер мамлекети|Шейбанийлер мамлекетинин]] курамына кириши менен байланыштуу.

19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башында Исфара [[Түркстан|Түркстан чөлкөмүндө]] айыл чарба өндүрүшүнүн ири аймагына айланган өнүгүүгө жаңы дем алган.

Исфара 1929-жылы октябрда [[Тажик Советтик Социалисттик Республикасы|Тажик ССРине]] [[Кожент|Хожент районунун]] курамына кирген.

[[1977|1977-жылдын]] [[31-январь|31-январында]] Исфара шаарынан 5 чакырым алыстыкта жайгашкан Солнечный айылында (айыл толугу менен талкаланган) болгон күчтүү жер титирөөнүн кесепетинен шаардагы көптөгөн имараттар талкаланган. Ошол эле жайында шаар Советтик армиянын аскер бөлүктөрүнүн (аскердик куруучулар) тарабынан калыбына келтирилген.

Тажик маалымат агенттиктеринин маалыматына караганда, шаар 2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|чек арадагы кагылышуулардан]] жапа чеккен.

== Маданияты ==
Бул жерде парсы-тажик адабиятынын көрүнүктүү өкүлү, перс-тажик акыны Сайфи Исфаранги туулган.
[[Файл:Isfara welcome cropped.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфарага кош келдиңиз жазуусу.]]
Исфара эзелтен эле өзүнүн элдик усталары менен атагы чыккан. Бул жерде байыртадан эле жыгачтан оюу, темир устачылык, карапачылык жана башка кол өнөрчүлүк өнүккөн. Айрыкча ганчтын, жыгачтан оюучулардын өнөрү кеңири жайылган.
== Шаардын экономикалык абалы ==
Учурда шаардын экономикасы тез убакыт менен өнүгүп, бул өз кезегинде калктын жашоо деңгээлин көтөрүүдө. Көптөгөн жаңы соода жана оюн-зоок борборлору, кургатылган жемиштерди кайра иштетүүчү, суусундуктарды чыгаруучу заводдор курулууда. Исфарада енер жайынын ар турдуу тармактарынын ишканалары бар: химия, металлургия, курулуш материалдары жана тамак-аш продуктылары.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, дарёи Исфара (3).jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара дарыясы.]]
Исфара шаарындагы ишканалар: эт комбинаты, сүт, нан, спирт, химиялык, гидрометаллургиялык, цемент, жарык берүүчү жабдуулар, минералдык боёк, консерва жана башка заводдор, мебель фабрикасы, курулуш материалдар комбинаты, «Мохира» жана «Шахоло» тигүү бирикмелери, Бинокор. фирмасы, «Таамир-1 (Таъмир)» курулуш уюму.

Исфара шаарындагы эң ири кайра иштетүүчү ишканалар: «Баракат Исфара», «ОРО Исфара» ЖЧКсы жана «Исфарафуд» ЖЧКсы.

== Акимиаттын төрагалары ==
* Гулафзо Савриддинова (1988-1993)
* Халимов Абдухаким (1993-2000)
* Абдурахим Темурханов (март 2000 - март 2005)
* Якубова, Мухиба Бобохоновна (? - 25.03.2010)
* Ашуров, Субхонидин Бурхонович (25.03.2010 – 4.01.2012)
* Амиров, Рахмонали (4-январь, 2012-ж. - 13.12.2013)
* Зохидзода, Даврон Абдулкадир (13-декабрь, 2013-жыл - 11-январь, 2016-жыл)
* Расулзода, Дилшод Жаббори (11-январь, 2016-жыл - февраль 2018-жыл)
* Саломзода Сиджоуддин (2018-жылдын февраль айынан бери)
* Акрам Сулаймонзода (2020-жылдын февралынан тарта)
== [[Массалык маалымат каражаттары|Массалык маалымат каражаттары]] ==
Исфарада 6 радиостанциялары бар, алардын ичинен экөөсү (Миң Кыял FM жана Радио Санжыра) кыргыз тилдүү маалымат чыгарышат.
== Транспорттук абалы ==
Исфарада, ошондой эле [[Тажикстан|Тажикстандын]] башка шаарларында, анын ичинде [[Душанбе|Душанбеде]] кичи автобустар коомдук транспорт катары кызмат кылат. Шаарлар аралык маршруткалар [[Согд облусу|Согд облусунун]] шаарлары менен айылдарынын ортосунда каттайт.
== Дагы окуңуз ==
*[[Исфара өрөөнү]]
*[[Исфана суусу]]
*[[Ворух]]
== Булактар ==
{{булактар}}

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Тажикстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>6ow50elns65nz1lzoen7sfgd020ydnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664587</id>
      <parentid>664586</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13072" sha1="tfzghtw4bqbjjuwbmxms48m65e1veoi" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Исфана}}
'''Исфара''' ({{lang-tg|Исфара}}, [[Согд тили|согд.]] ''Isbara, Isfarī'') – [[Тажикстан|Тажикстандын]] түштүгүндөгү индустриалдуу [[шаар]]. [[Согд облусу|Согд облусунун]] [[Исфара району|Исфара районунун]] борбору. Түркстан чокусунун жапыздыгында жана [[Исфана суусу|Исфара дарыясынын]] жээгинде жайгашкан [[Тажикстан|Тажикстандын]] эң ири шаарларынын бири. 
{{ОЖ
|макамы = Шаар
|кыргызча аталышы = Исфара
|расмий аталышы = {{lang-tg|Исфара}}
|сүрөт = Sunrise in isfara.jpg
|сүрөт ачыктамасы = Исфарадагы күн чыгуусу.
|баш ийгени = 
|өлкө = {{TJK}}
|герб = 
|желек = 
|гербдин сүрөттөлүшү =
|желектин сүрөттөлүшү =
|гербдин туурасы = 
|желектин туурасы = 
|lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 52|lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 74|lon_min = 34|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale = 
|өлкө картасынын өлчөмү = 
|облус картасынын өлчөмү =
|район картасынын өлчөмү =
|облус түрү = 
|облус =[[Согд облусу]]
|таблицадагы облус =
|район түрү = 
|район = 
|таблицадагы район =
|коомдун түрү =
|коом =
|таблицадагы коом =
|ички бөлүнүшү = Бахор, Навабад, Сомониён, Чоркыштак&lt;ref&gt;Чоркишлок деп тажикче&lt;/ref&gt;, Навгилем, Сурх, [[Чоркух]]
|башчысынын түрү = [[Мэр|Шаар төрагасы]]
|башчысы = Баховаддин Баходурзода
|негизделген күнү = 5-чи кылым
|биринчи белгиленген = 10-чу кылым
|мурунку аталышы = Аспара&lt;br /&gt;Исфараң
|статустун берилиши = 1952
|аймагы = 832 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|бийиктиктин түрү =
|ОЖ борборунун бийиктиги = 863 метр
|климаты = [[Климат|кескин континенталдуу]]
|расмий тили = [[Тажик тили]] • [[Орус тили]]
|расмий тили2 = 
|калкы ={{Төмөндөө}} 43-47.922&lt;ref&gt;https://ru.aznations.com/population/tj/cities/isfara&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://population-hub.com/ru/tj/population-of-isfara-9395.html&lt;/ref&gt;
|элди каттоо жылы = 2024
|жыштыгы = 
|агломерация = {{Өсүү}} 285.000
|улуттук курамы = [[Тажиктер]] — 90%
|диний курамы = [[Ислам]]
|этнохороним = Исфаралык, Испаралык
|убакыт аралыгы =[[UTC+05:00]]
|DST =
|телефон коду = +992 3462
|почта индекси = 735920
|почта индекстери =
|автоунаа коду = 
|идентификатордун түрү =
|цифралык идентификатор =
|Commons түрмөгүндө = Isfara
|сайты = http://isfara.tj/
|сайтынын тили = tg
|статусу=Шаар}}

Исфара [[Согд облусу|Согд облусунун]] түндүк-чыгышында, эки кошуна мамлекет - [[Өзбекстан]] менен [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] чек-арасында жайгашкан. Учурда Тажикстан менен Кыргызстандын ортосунда [[Исфара өрөөнү|Исфара өрөөнүнүн]] аймагы боюнча [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|аймактык талаштар]] бар.

== Географиялык маалымат ==
=== География ===
Исфара бийик тоолор менен курчалган. Жаратылышы абдан ар түрдүү. Географиялык жактан Исфара [[Баргана|Паргана]] чуңкурунун түштүк-батышында чектешкен [[Түркстан тоо кыркасы|Түркстан тоо кыркаларынын]] системасына кирет.
=== Климаты ===
Köppen климаттык классификациясында Исфара &quot;BWk&quot; классына кирет. Жылуу аба ырайы: [[континенттик климат]], ысык жай жана орточо суук кыш. Абанын орточо температурасы июлда +27°С, январда -3°С. Жылдык орточо жаан-чачыны 200-500 мм.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, Чоркӯҳ 01.jpg | thumb | 220x124px | right | Чорку (Чоркух), Исфара шаары, [[Тажикстан]].]]
Кардын жаашы: климаты континенттик, январдын температурасы өрөөндөрдө 0° тегерегинде өзгөрүп турат, ал эми бийик тоолордо -27°Сге чейин төмөндөйт, июлдагы температурасы +23°Сден +30°Сге чейин. Түздүктө жаан-чачын жылына 150-300 мм, деңиз деңгээлинен 1000 мден жогору 700 мм жана андан көп (бийик тоолуу аймактарда 3000 ммге чейин) жаайт.

== Шаардын калкы ==
Шаардын калкынын көбү – [[тажиктер]]. [[1939]] жылга карата шаарда 13.123 киши жашаган. Азыр ал сан бат убакытта күчөп жатууда. Алар [[Ислам]] дининин сүннөт багытында колдошот.
[[Файл:Жители г. Исфара.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара шаарынын тажик чалдары.]]

== Тарыхы ==
Шаардын миң жылдан ашык тарыхы бар, ал [[Саманийлер мамлекети|Саманиддер династиясынын]] дооруна таандык. Тарыхый булактарда биринчи жолу Исфара 10-кылымда парсы агартуучусу ат-Табаринин «''Пайгамбарлар менен падышалардын тарыхы''» (''Тарих ал-русул вал-мулук'') деп аталган тарыхый жылнаамасында эскерилет. Табари («''Табари ат-Табари''»).

Исфара шаарынын экономикасынын жана маданиятынын өнүгүү мезгили анын [[Шейбанийлер мамлекети|Шейбанийлер мамлекетинин]] курамына кириши менен байланыштуу.

19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башында Исфара [[Түркстан|Түркстан чөлкөмүндө]] айыл чарба өндүрүшүнүн ири аймагына айланган өнүгүүгө жаңы дем алган.

Исфара 1929-жылы октябрда [[Тажик Советтик Социалисттик Республикасы|Тажик ССРине]] [[Кожент|Хожент районунун]] курамына кирген.

[[1977|1977-жылдын]] [[31-январь|31-январында]] Исфара шаарынан 5 чакырым алыстыкта жайгашкан Солнечный айылында (айыл толугу менен талкаланган) болгон күчтүү жер титирөөнүн кесепетинен шаардагы көптөгөн имараттар талкаланган. Ошол эле жайында шаар Советтик армиянын аскер бөлүктөрүнүн (аскердик куруучулар) тарабынан калыбына келтирилген.

Тажик маалымат агенттиктеринин маалыматына караганда, шаар 2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|чек арадагы кагылышуулардан]] жапа чеккен.

== Маданияты ==
Бул жерде парсы-тажик адабиятынын көрүнүктүү өкүлү, перс-тажик акыны Сайфи Исфаранги туулган.
[[Файл:Isfara welcome cropped.jpg | thumb | 220x124px | right | Исфарага кош келдиңиз жазуусу.]]
Исфара эзелтен эле өзүнүн элдик усталары менен атагы чыккан. Бул жерде байыртадан эле жыгачтан оюу, темир устачылык, карапачылык жана башка кол өнөрчүлүк өнүккөн. Айрыкча ганчтын, жыгачтан оюучулардын өнөрү кеңири жайылган.
== Шаардын экономикалык абалы ==
Учурда шаардын экономикасы тез убакыт менен өнүгүп, бул өз кезегинде калктын жашоо деңгээлин көтөрүүдө. Көптөгөн жаңы соода жана оюн-зоок борборлору, кургатылган жемиштерди кайра иштетүүчү, суусундуктарды чыгаруучу заводдор курулууда. Исфарада енер жайынын ар турдуу тармактарынын ишканалары бар: химия, металлургия, курулуш материалдары жана тамак-аш продуктылары.
[[Файл:Манзараҳои Исфара, дарёи Исфара (3).jpg | thumb | 220x124px | right | Исфара дарыясы.]]
Исфара шаарындагы ишканалар: эт комбинаты, сүт, нан, спирт, химиялык, гидрометаллургиялык, цемент, жарык берүүчү жабдуулар, минералдык боёк, консерва жана башка заводдор, мебель фабрикасы, курулуш материалдар комбинаты, «Мохира» жана «Шахоло» тигүү бирикмелери, Бинокор. фирмасы, «Таамир-1 (Таъмир)» курулуш уюму.

Исфара шаарындагы эң ири кайра иштетүүчү ишканалар: «Баракат Исфара», «ОРО Исфара» ЖЧКсы жана «Исфарафуд» ЖЧКсы.

== Акимиаттын төрагалары ==
* Гулафзо Савриддинова (1988-1993)
* Халимов Абдухаким (1993-2000)
* Абдурахим Темурханов (март 2000 - март 2005)
* Якубова, Мухиба Бобохоновна (? - 25.03.2010)
* Ашуров, Субхонидин Бурхонович (25.03.2010 – 4.01.2012)
* Амиров, Рахмонали (4-январь, 2012-ж. - 13.12.2013)
* Зохидзода, Даврон Абдулкадир (13-декабрь, 2013-жыл - 11-январь, 2016-жыл)
* Расулзода, Дилшод Жаббори (11-январь, 2016-жыл - февраль 2018-жыл)
* Саломзода Сиджоуддин (2018-жылдын февраль айынан бери)
* Акрам Сулаймонзода (2020-жылдын февралынан тарта)
== [[Массалык маалымат каражаттары|Массалык маалымат каражаттары]] ==
Исфарада 6 радиостанциялары бар, алардын ичинен экөөсү (Миң Кыял FM жана Радио Санжыра) кыргыз тилдүү маалымат чыгарышат.
== Транспорттук абалы ==
Исфарада, ошондой эле [[Тажикстан|Тажикстандын]] башка шаарларында, анын ичинде [[Душанбе|Душанбеде]] кичи автобустар коомдук транспорт катары кызмат кылат. Шаарлар аралык маршруткалар [[Согд облусу|Согд облусунун]] шаарлары менен айылдарынын ортосунда каттайт.
== Дагы караңыз ==
*[[Исфара өрөөнү]]
*[[Исфана суусу]]
*[[Ворух]]
== Булактар ==
{{булактар}}
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

[[Категория:Тажикстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>tfzghtw4bqbjjuwbmxms48m65e1veoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауэзов Муктар Омарханович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18984</id>
    <revision>
      <id>664535</id>
      <parentid>663983</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Муктар Ауэзов]]&quot; барагын &quot;[[Ауэзов Муктар Омарханович]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>663983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19045" sha1="loccyl4wdz900pss6i3z8t7cm1ngy8y" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Ауэзов Муктар Омархан уулу
 |Расмий ысымы         = 
 |Сүрөт                =  Auezov Mukhtar.jpg
 |Туурасы              = 280px
 |Сүрөттүн аталышы     = 
 |Туулгандагы ысымы    = 
 |Кайман аты           = 
 |Туулган күнү         = 
 |Туулган жери         = 
 |Каза болгон күнү     = 
 |Каза болгон жери     = СССР, РСФСР, Москва
 |Жарандыгы            = [[Орусия империясы]],&lt;br&gt;[[ССРС]]
 |Ишмердүүлүгү         = прозачы, драматург, адабиятчы, окумуштуу, коомдук ишмер
 |Чыгармачылык жылдары = 1917—1961
 |Багыты               = социалисттик реализм
 |Жанр                 = роман, повесть, пьеса, аңгеме, публицистика
 |Чыгарманын тилдери   = [[казак тили]], [[орус тили]]
 |Дебют                = «Бай түндөн» (пьеса, 1917)
 |Премиялары           = [[Сталин сыйлыгы]] (1949),&lt;br&gt;[[Ленин сыйлык]] (1959)
 |Сыйлыктары           = 
 |Кол тамгасы          = 
 |Сайты                = 
 |Викитека             = 
 |Викицитата           = Мухтар Омарханович Ауэзов
 |Викиказына           = Mukhtar Auezov
|Туулган датасы=28.9.1897|Өлгөн датасы=27.6.1961|Нукура ысымы={{lang-kk|Мұхтар Омарханұлы Әуезов / Mūhtar Omarhanūly Äuezov}}}}
'''Ауэзов Муктар Омархан уулу'''  ({{тил|kk|Muhtar Omarhanuly Áýezov, Мұхтар Омарханұлы Әуезов}}, {{тил|ru|Мухта́р Омарханович Ауэ́зов}})[16 (28). 9. 1897, Семей облусу, Абай району, Аркат айылы - 27. 6. 1961, [[Москва|Москва шаары]], сөөгү Алматыга коюлган] – [[казак]] элинин жазуучусу, илимпоз, көрүнүктүү окумуштуу, коомдук ишмери. Казакстан ИАсынын академиги (1946), [[филология]] илимдеринин доктору, профессору (1946). Семейдеги мугалимдер семинариясын (1919). 1923-28-жылдары Ауэзов Ташкендеги [[Орто Азия]] мамлекеттик университетинде, Ленинград университетинде окуп, филология факультетин бүтүргөн. 1928-30-жылдары Орто Азия университетинин аспирантурасында окуган.&lt;br /&gt;
Туңгуч чыгармасы «Эңлик-Кебекти» 1917-жылы жазган. Пьесада феодалдык-уруучулук түзүлүштүн курманы болгон эки жаштын трагедиялуу махабаты баяндалат. Айрым идеялык-көркөмдүк кемчиликтерине карабастан, «Эңлик-Кебек» автордун чыныгы талант ээси экендигин айгинелеген. «Коргоосуз калгандардын тагдыры» (1921), «Ким айыптуу?» (1923), «Каралуу сулуу» (1937) сыяктуу 20дан ашуун пьесалары жарыяланган. Ауэзовдун алгачкы эле аңгеме, повесттеринен анын орус жана европа адабияты менен казак элинин көркөм адабий салттарын айкалыштыра билгени, бийик жазуучулук маданият, социалдык баамчылдык, эпикалык чабыты таасын көрүнгөн. Ауэзов көркөм чыгармачылык менен бирге, илимий майданда белсенип иштеп, казак жана боордош элдердин адабиятынын маанилүү маселелери боюнча бир нече илимий сын макала жазган. Орус жана дүйнөлүк классиктердин ([[Шекспир|У. Шекспир]], [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]], И. А. Тургенев, [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]], М. П. Погодин) чыгармаларын казак тилине которгон. Л. Соболев менен бирге «Абай» аттуу трагедиясын жазган (1940). Бул тарыхый чыгармада Абай өмүрүнүн соңку жылдарына кайрылып, улуу акындын трагедиялуу тагдырын көрсөтөт. Ауэзовдун талантынын гүлдөгөн мезгили «Абай жолу» роман-эпопеясын жараткан жылдарга туш келет.

Романдын 1-2-китеби (1942-47) [[Кеңештер Бирлиги|СССР]] мамлекеттик сыйлыктын (1949), 3-4-китептери (1950-56) Лениндик сыйлыгына (1959) арзыган. Бул роман-эпопеяда улуу акын [[Абай Кунанбаев|Абай Кунанбаевдин]] татаал өмүр жолу казак элинин [[Октябрь революциясы (1917)|Октябрь революциясына]] чейинки коомдук турмушунун социалдык-саясий жана нравалык конфликттери менен элдин аң-сезиминде болгон өзгөрүү процесстери менен тыгыз байланышта сүрөттөлөт. Бул романды жаратууда Ауэзов көп изденет. Анын достору, бала-бакырасы, небере-чөбөрөлөрү менен аңгемелешүүгө туура келет. Абайдын байбичеси Дилде өтө карып калгандыгына карабастан, ошондой эле сүйгөн жары Айгерим көп маалымат беришкен. Өз чоң атасы - Ауэздин досу Абай тууралуу айтып бергендери, Абайдын «Абай жолу» тарыхый роман-эпопеясы [[Айтматов Чыңгыз|Ч. Айтматовдун]] сөзү менен айтканда биздин көркөм жана социалдык энциклопедиябыз, жалпы «мандатыбыз». Ал 250 томдук «Дүйнөлүк адабият китепканасында» орун алган. Чыгарма идеялык-эстетикалык күчү жагынан улуу классиктерге мүнөздүү чеберчилик менен жазылган. Романда классикалык образдардын бүтүндөй бир галереясы түзүлгөн. 30дан ашуун дүйнө тилдерине которулган. Ауэзов өмүрүнүн акыркы жылдарында адабияттын башка жанрларында да жемиштүү эмгектенди. «Алтын шакек», «Асыл насилдер», «Майдан», «Акын элинде», «Түштүк очерктери», «Индия очерктери», «Америка таасирлери» жана башкаочерк, аңгемелерин жараткан. «Ак кайың» (А. Тажибаев менен бирге), «Бекет» (1939), «Сыноо сааты» (1942), «Каракыпчак Кабыланды» (1942-44) пьесаларын жазган. Ауэзовдун адамдардын эмгегин, күрөшүн, жаңы рухий дүйнөсүн, улуттар арасындагы достук мамилелерди кеңири көрсөтүүнү максат кылган жаңы эпопеясынын 1-китеби - «Өскөн өркөн» романы өзү дүйнөдөн кайткандан кийин (1962) жарыкка чыккан. 

Чыгармачылык жолун 1917-ж. “Эңли-Кебек” аттуу пьеса жазуудан баштаган, өмүр жолунда көптөгөн аңгеме, очерк, повесть, драма, роман ж. б. жаратып, бай мурас калтырган. Айрыкча анын “Абай жолу” аттуу төрт бөлүмдөн турган роман-эпопеясы (1955–65) дүйнө элдеринин көп тилдерине которулуп, жазуучуга зор атак-даңк алып келген. Ауэзовдун ысымы көрүнүктүү окумуштуу катары да илим дүйнөсүнө кеңири белгилүү. Ал казак адабияты боюнча алгачкы окуу китептеринин авторлорунун бири, анын калеминен казак жана СССР элдеринин адабияттарынын тарыхы менен теориясына арналган ондогон эмгектер жаралган. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ауэзов өз өмүрүндө кыргыз элинин белгилүү интеллигенттеринин, айрыкча биринчи муундагы белгилүү жазуучулардын дээрлик баары менен тыгыз байланышта болуп, таттуу алакада жүргөн. Чыгармачылыгына баалуу пикирлерди айтып, керек учурда жөлөк-таяныч болгон. Кыргыз жазуучу-акындары да анын кеп-кеңештерин жогору баалап, урмат-сый менен мамиле кылышкан. Ч. Айтматовдун келечектүү талант экендигин алгачкылардан болуп көрө билип, колдоо көрсөткөн. А. 20-жылдардан тартып эле кыргыз жергесине көп каттап, кыргыз фольклоруна, адабиятына кызыгып, айрыкча [[&quot;Манас&quot; эпосу|&quot;Манас&quot; эпосун]] изилдөөгө чоң салым кошкон. Ауэзов Ленинград университетинде окуп жүргөндө Кыргызстанга келип, ошол кезде кагаз бетине түшүрүлгөн Сагымбай манасчынын варианты менен кеңири таанышып чыккан. Ошондон тартып “Манас” проблемаларына бир нече жолу кайрылган. Көптөгөн жылдарга созулган изилдөөсүнүн жыйынтыгын “Киргизская народная героическая поэма “Манас” аттуу көлөмдүү изилдөөсүндө корутундулап берген. Окумуштуунун бул фундаменталдуу эмгеги манастаануу илиминде бүгүн да өзүнүн терең маанисин сактап келүүдө. Эмгек Ауэзовдун 1959-ж. жарыяланган “Мысли разных лет” аттуу жыйнагында биринчи жолу жарык көргөн. О. эле “Манас” эпосуна атайын арналып, Москвада басмадан чыккан “Киргизский героический эпос “Манас” аттуу жыйнакка киргизилген. А. бул улуу эстеликти жараткан, өстүрүп-өнүктүргөн, укумдан-тукумга өткөрүп сактап келген манасчыларга тиешелүү жалпы маалыматтарды ошол көркөм сөз өнөрчүлөрдүн чыгармалык өзгөчүлүктөрүн талдоого алат, Келдибектен баштап, Балык, Найманбай, Акылбек, Тыныбек, Сагымбай, Саякбай ж. б. белгилүү жомокчулардын өмүр-жолуна, өнөр ээси катары өзгөчөлүктөрүнө, манасчылык кесиптеги түш көрүү, үйрөнүү, мектеп ж. б. маселелер боюнча илимий баалуу пикирлерин ортого салган. Эмгектин “Поэманын мазмунуна кыскача талдоо” деген темадагы экинчи бөлүгүндө чыгарманын негизин түзгөн окуяларга токтолот, сюжеттик нукту 6 чоң темага бөлүп, ар бирин талдоого алып, мүнөздөмө берет. “Манас” эпосуна тиешелүү көп талаш-тартыштарды туудурган маселе чыгарманын пайда болуш доору. Ауэзов эмгегинде бул проблемага кеңири токтолуп, өз ойлорун иштин 3-бөлүмүндө “Манас” эпосунун пайда болуу доору жөнүндө” деген темада берген. Ауэзовдун пикири боюнча эл тарыхы менен тыгыз байланышта жаралган жана өсүп-өнүккөн “Манас” эпосу өз мазмунунда кыргыздардын тарыхы жолундагы көптөгөн урунттуу учурларын сактоо менен негизги өзөгү 840-жылдан кийинки окуяларга таандык, б. а. анын жаралышына 1110 жыл болду дешке мүмкүн деп эсептейт. Эмгектин төртүнчү бөлүгүндө “Манас” эпосундагы мүнөздөр м-н образдар, ал эми акыркы 5-бөлүгүндө чыгарманын көркөм ыктары талдоого алынган. Ауэзовдун кыргыз элине, анын маданиятына, “Манас” эпосуна кандай зор урматтоо менен мамиле кылганынын таасын далилин “Манастын” бар же жок болуу маселеси күн тартибине коюлганда (1952) жалпы союздук илимий конференцияга москвалык окумуштуулардын делегациясынын курамында келип катышып, сөз сүйлөп, ага арачы болуу далалатынан да көрүүгө болот. Конференцияда сүйлөгөн сөзүндө Ауэзов өзү “Манасты” изилдеп үйрөнүү ишине 30-жылдын башынан киришкенин, кийин ал иши бир нече жолу толукталганын айтып, ал кезде колдогу жалгыз вариант С. Орозбаковдон жазылган тексттер болгондуктан ошого таянып жыйынтык чыгарганын, изилдөөлөрүндө мурда айрым туура эмес корутундулар да орун алганын, эпосту изилдөө боюнча жүргүзүлгөн көп жылдык тажрыйбасына негизденип, эпос элдик чыгарма деген ишенимге келгенин айтат жана “Манас” кыргыз элине керек, элдикин элдин өзүнө берүү зарыл деген кеңеш берет. Ауэзовдун көркөм чыгармаларынан “Абай жолу” роман-эпопеясы “Караш-Караш окуясы” повести, айрым аңгемелери, илимий эмгектери кыргыз тилине которулуп жарык көргөн.

Ауэзов дүйнөлүк көркөм процесс менен жеткиликтүү тааныштыгы бар ири илимпоздордун бири болгон. Ал орто кылымдагы Күн чыгыш классикасы, казак фольклору жана профессионал адабияты, 19-кылымдагы орус классикасы, Батыш адабияты, көркөм котормо маселелери боюнча өзүнүн баалуу ойлорун ортого салып келген. Анын илимий изилдөөлөрү, сын макалалары «Ар жылкы ойлор» (1959) китебине кирген. Ауэзов кыргыз адабиятынын тагдыры үчүн дайыма кам көрүп, кыргыз жазуучуларына өрнөк көрсөтүп келген. Улуу [[&quot;Манас&quot; эпосу|«Манас» эпосун]] изилдөөгө арналган эмгеги бүткүл союздук илимпоздор чөйрөсүнө кеңири белгилүү. Ошондой эле «Караш-караш окуясы» повести, аңгемелери жана илимий эмгектери кыргыз тилинде жарык көргөн. Ауэзов Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.

== Колдонулган дабияттар. ==
* [[Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

== Интернеттеги шилтемелер ==
*[http://bizdin.kg/ky/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82/item/507-%D3%A9%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BD-%D3%A9%D1%80%D0%BA%D3%A9%D0%BD &quot;Өскөн өркөн&quot; романы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809092314/http://www.bizdin.kg/ky/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82/item/507-%D3%A9%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BD-%D3%A9%D1%80%D0%BA%D3%A9%D0%BD |date=2016-08-09 }}

[[Категория:Адабият]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:ССРС жазуучулары]]
[[Категория:Казакстан]]
[[Категория:Казак жазуучулары]]</text>
      <sha1>loccyl4wdz900pss6i3z8t7cm1ngy8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664537</id>
      <parentid>664535</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>уулу - анахронизм</comment>
      <origin>664537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18957" sha1="5bho4ve7nd659lrv76v8xcryp1fc3ol" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Ауэзов Муктар Омарханович
 |Расмий ысымы         = 
 |Сүрөт                =  Auezov Mukhtar.jpg
 |Туурасы              = 280px
 |Сүрөттүн аталышы     = 
 |Туулгандагы ысымы    = 
 |Кайман аты           = 
 |Туулган күнү         = 
 |Туулган жери         = 
 |Каза болгон күнү     = 
 |Каза болгон жери     = СССР, РСФСР, Москва
 |Жарандыгы            = [[Орусия империясы]],&lt;br&gt;[[ССРС]]
 |Ишмердүүлүгү         = прозачы, драматург, адабиятчы, окумуштуу, коомдук ишмер
 |Чыгармачылык жылдары = 1917—1961
 |Багыты               = социалисттик реализм
 |Жанр                 = роман, повесть, пьеса, аңгеме, публицистика
 |Чыгарманын тилдери   = [[казак тили]], [[орус тили]]
 |Дебют                = «Бай түндөн» (пьеса, 1917)
 |Премиялары           = [[Сталин сыйлыгы]] (1949),&lt;br&gt;[[Ленин сыйлык]] (1959)
 |Сыйлыктары           = 
 |Кол тамгасы          = 
 |Сайты                = 
 |Викитека             = 
 |Викицитата           = Мухтар Омарханович Ауэзов
 |Викиказына           = Mukhtar Auezov
|Туулган датасы=28.9.1897|Өлгөн датасы=27.6.1961|Нукура ысымы={{lang-kk|Мұхтар Омарханұлы Әуезов / Mūhtar Omarhanūly Äuezov}}}}
'''Ауэзов Муктар Омархананович'''  ({{тил|kk|Muhtar Omarhanuly Áýezov, Мұхтар Омарханұлы Әуезов}}, {{тил|ru|Мухта́р Омарханович Ауэ́зов}})[16 (28). 9. 1897, Семей облусу, Абай району, Аркат айылы - 27. 6. 1961, [[Москва|Москва шаары]], сөөгү Алматыга коюлган] – [[казак]] элинин жазуучусу, илимпоз, көрүнүктүү окумуштуу, коомдук ишмери. Казакстан ИАсынын академиги (1946), [[филология]] илимдеринин доктору, профессору (1946). Семейдеги мугалимдер семинариясын (1919). 1923-28-жылдары Ауэзов Ташкендеги [[Орто Азия]] мамлекеттик университетинде, Ленинград университетинде окуп, филология факультетин бүтүргөн. 1928-30-жылдары Орто Азия университетинин аспирантурасында окуган.&lt;br /&gt;
Туңгуч чыгармасы &quot;Эңлик-Кебекти&quot; 1917-жылы жазган. Пьесада феодалдык-уруучулук түзүлүштүн курманы болгон эки жаштын трагедиялуу махабаты баяндалат. Айрым идеялык-көркөмдүк кемчиликтерине карабастан, &quot;Эңлик-Кебек&quot; автордун чыныгы талант ээси экендигин айгинелеген. &quot;Коргоосуз калгандардын тагдыры&quot; (1921), &quot;Ким айыптуу?&quot; (1923), &quot;Каралуу сулуу&quot; (1937) сыяктуу 20дан ашуун пьесалары жарыяланган. Ауэзовдун алгачкы эле аңгеме, повесттеринен анын орус жана европа адабияты менен казак элинин көркөм адабий салттарын айкалыштыра билгени, бийик жазуучулук маданият, социалдык баамчылдык, эпикалык чабыты таасын көрүнгөн. Ауэзов көркөм чыгармачылык менен бирге, илимий майданда белсенип иштеп, казак жана боордош элдердин адабиятынын маанилүү маселелери боюнча бир нече илимий сын макала жазган. Орус жана дүйнөлүк классиктердин ([[Шекспир|У. Шекспир]], [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]], И. А. Тургенев, [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]], М. П. Погодин) чыгармаларын казак тилине которгон. Л. Соболев менен бирге &quot;Абай&quot; аттуу трагедиясын жазган (1940). Бул тарыхый чыгармада Абай өмүрүнүн соңку жылдарына кайрылып, улуу акындын трагедиялуу тагдырын көрсөтөт. Ауэзовдун талантынын гүлдөгөн мезгили &quot;Абай жолу&quot; роман-эпопеясын жараткан жылдарга туш келет.

Романдын 1-2-китеби (1942-47) [[Кеңештер Бирлиги|СССР]] мамлекеттик сыйлыктын (1949), 3-4-китептери (1950-56) Лениндик сыйлыгына (1959) арзыган. Бул роман-эпопеяда улуу акын [[Абай Кунанбаев|Абай Кунанбаевдин]] татаал өмүр жолу казак элинин [[Октябрь революциясы (1917)|Октябрь революциясына]] чейинки коомдук турмушунун социалдык-саясий жана нравалык конфликттери менен элдин аң-сезиминде болгон өзгөрүү процесстери менен тыгыз байланышта сүрөттөлөт. Бул романды жаратууда Ауэзов көп изденет. Анын достору, бала-бакырасы, небере-чөбөрөлөрү менен аңгемелешүүгө туура келет. Абайдын байбичеси Дилде өтө карып калгандыгына карабастан, ошондой эле сүйгөн жары Айгерим көп маалымат беришкен. Өз чоң атасы - Ауэздин досу Абай тууралуу айтып бергендери, Абайдын &quot;Абай жолу&quot; тарыхый роман-эпопеясы [[Айтматов Чыңгыз|Ч. Айтматовдун]] сөзү менен айтканда биздин көркөм жана социалдык энциклопедиябыз, жалпы &quot;мандатыбыз&quot;. Ал 250 томдук &quot;Дүйнөлүк адабият китепканасында&quot; орун алган. Чыгарма идеялык-эстетикалык күчү жагынан улуу классиктерге мүнөздүү чеберчилик менен жазылган. Романда классикалык образдардын бүтүндөй бир галереясы түзүлгөн. 30дан ашуун дүйнө тилдерине которулган. Ауэзов өмүрүнүн акыркы жылдарында адабияттын башка жанрларында да жемиштүү эмгектенди. &quot;Алтын шакек&quot;, &quot;Асыл насилдер&quot;, &quot;Майдан&quot;, &quot;Акын элинде&quot;, &quot;Түштүк очерктери&quot;, &quot;Индия очерктери&quot;, &quot;Америка таасирлери&quot; жана башкаочерк, аңгемелерин жараткан. &quot;Ак кайың&quot; (А. Тажибаев менен бирге), &quot;Бекет&quot; (1939), &quot;Сыноо сааты&quot; (1942), &quot;Каракыпчак Кабыланды&quot; (1942-44) пьесаларын жазган. Ауэзовдун адамдардын эмгегин, күрөшүн, жаңы рухий дүйнөсүн, улуттар арасындагы достук мамилелерди кеңири көрсөтүүнү максат кылган жаңы эпопеясынын 1-китеби - &quot;Өскөн өркөн&quot; романы өзү дүйнөдөн кайткандан кийин (1962) жарыкка чыккан. 

Чыгармачылык жолун 1917-ж. “Эңли-Кебек” аттуу пьеса жазуудан баштаган, өмүр жолунда көптөгөн аңгеме, очерк, повесть, драма, роман ж. б. жаратып, бай мурас калтырган. Айрыкча анын “Абай жолу” аттуу төрт бөлүмдөн турган роман-эпопеясы (1955–65) дүйнө элдеринин көп тилдерине которулуп, жазуучуга зор атак-даңк алып келген. Ауэзовдун ысымы көрүнүктүү окумуштуу катары да илим дүйнөсүнө кеңири белгилүү. Ал казак адабияты боюнча алгачкы окуу китептеринин авторлорунун бири, анын калеминен казак жана СССР элдеринин адабияттарынын тарыхы менен теориясына арналган ондогон эмгектер жаралган. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ауэзов өз өмүрүндө кыргыз элинин белгилүү интеллигенттеринин, айрыкча биринчи муундагы белгилүү жазуучулардын дээрлик баары менен тыгыз байланышта болуп, таттуу алакада жүргөн. Чыгармачылыгына баалуу пикирлерди айтып, керек учурда жөлөк-таяныч болгон. Кыргыз жазуучу-акындары да анын кеп-кеңештерин жогору баалап, урмат-сый менен мамиле кылышкан. Ч. Айтматовдун келечектүү талант экендигин алгачкылардан болуп көрө билип, колдоо көрсөткөн. А. 20-жылдардан тартып эле кыргыз жергесине көп каттап, кыргыз фольклоруна, адабиятына кызыгып, айрыкча [[&quot;Манас&quot; эпосу|&quot;Манас&quot; эпосун]] изилдөөгө чоң салым кошкон. Ауэзов Ленинград университетинде окуп жүргөндө Кыргызстанга келип, ошол кезде кагаз бетине түшүрүлгөн Сагымбай манасчынын варианты менен кеңири таанышып чыккан. Ошондон тартып “Манас” проблемаларына бир нече жолу кайрылган. Көптөгөн жылдарга созулган изилдөөсүнүн жыйынтыгын “Киргизская народная героическая поэма “Манас” аттуу көлөмдүү изилдөөсүндө корутундулап берген. Окумуштуунун бул фундаменталдуу эмгеги манастаануу илиминде бүгүн да өзүнүн терең маанисин сактап келүүдө. Эмгек Ауэзовдун 1959-ж. жарыяланган “Мысли разных лет” аттуу жыйнагында биринчи жолу жарык көргөн. О. эле “Манас” эпосуна атайын арналып, Москвада басмадан чыккан “Киргизский героический эпос “Манас” аттуу жыйнакка киргизилген. А. бул улуу эстеликти жараткан, өстүрүп-өнүктүргөн, укумдан-тукумга өткөрүп сактап келген манасчыларга тиешелүү жалпы маалыматтарды ошол көркөм сөз өнөрчүлөрдүн чыгармалык өзгөчүлүктөрүн талдоого алат, Келдибектен баштап, Балык, Найманбай, Акылбек, Тыныбек, Сагымбай, Саякбай ж. б. белгилүү жомокчулардын өмүр-жолуна, өнөр ээси катары өзгөчөлүктөрүнө, манасчылык кесиптеги түш көрүү, үйрөнүү, мектеп ж. б. маселелер боюнча илимий баалуу пикирлерин ортого салган. Эмгектин “Поэманын мазмунуна кыскача талдоо” деген темадагы экинчи бөлүгүндө чыгарманын негизин түзгөн окуяларга токтолот, сюжеттик нукту 6 чоң темага бөлүп, ар бирин талдоого алып, мүнөздөмө берет. “Манас” эпосуна тиешелүү көп талаш-тартыштарды туудурган маселе чыгарманын пайда болуш доору. Ауэзов эмгегинде бул проблемага кеңири токтолуп, өз ойлорун иштин 3-бөлүмүндө “Манас” эпосунун пайда болуу доору жөнүндө” деген темада берген. Ауэзовдун пикири боюнча эл тарыхы менен тыгыз байланышта жаралган жана өсүп-өнүккөн “Манас” эпосу өз мазмунунда кыргыздардын тарыхы жолундагы көптөгөн урунттуу учурларын сактоо менен негизги өзөгү 840-жылдан кийинки окуяларга таандык, б. а. анын жаралышына 1110 жыл болду дешке мүмкүн деп эсептейт. Эмгектин төртүнчү бөлүгүндө “Манас” эпосундагы мүнөздөр м-н образдар, ал эми акыркы 5-бөлүгүндө чыгарманын көркөм ыктары талдоого алынган. Ауэзовдун кыргыз элине, анын маданиятына, “Манас” эпосуна кандай зор урматтоо менен мамиле кылганынын таасын далилин “Манастын” бар же жок болуу маселеси күн тартибине коюлганда (1952) жалпы союздук илимий конференцияга москвалык окумуштуулардын делегациясынын курамында келип катышып, сөз сүйлөп, ага арачы болуу далалатынан да көрүүгө болот. Конференцияда сүйлөгөн сөзүндө Ауэзов өзү “Манасты” изилдеп үйрөнүү ишине 30-жылдын башынан киришкенин, кийин ал иши бир нече жолу толукталганын айтып, ал кезде колдогу жалгыз вариант С. Орозбаковдон жазылган тексттер болгондуктан ошого таянып жыйынтык чыгарганын, изилдөөлөрүндө мурда айрым туура эмес корутундулар да орун алганын, эпосту изилдөө боюнча жүргүзүлгөн көп жылдык тажрыйбасына негизденип, эпос элдик чыгарма деген ишенимге келгенин айтат жана “Манас” кыргыз элине керек, элдикин элдин өзүнө берүү зарыл деген кеңеш берет. Ауэзовдун көркөм чыгармаларынан “Абай жолу” роман-эпопеясы “Караш-Караш окуясы” повести, айрым аңгемелери, илимий эмгектери кыргыз тилине которулуп жарык көргөн.

Ауэзов дүйнөлүк көркөм процесс менен жеткиликтүү тааныштыгы бар ири илимпоздордун бири болгон. Ал орто кылымдагы Күн чыгыш классикасы, казак фольклору жана профессионал адабияты, 19-кылымдагы орус классикасы, Батыш адабияты, көркөм котормо маселелери боюнча өзүнүн баалуу ойлорун ортого салып келген. Анын илимий изилдөөлөрү, сын макалалары &quot;Ар жылкы ойлор&quot; (1959) китебине кирген. Ауэзов кыргыз адабиятынын тагдыры үчүн дайыма кам көрүп, кыргыз жазуучуларына өрнөк көрсөтүп келген. Улуу [[&quot;Манас&quot; эпосу|&quot;Манас&quot; эпосун]] изилдөөгө арналган эмгеги бүткүл союздук илимпоздор чөйрөсүнө кеңири белгилүү. Ошондой эле &quot;Караш-караш окуясы&quot; повести, аңгемелери жана илимий эмгектери кыргыз тилинде жарык көргөн. Ауэзов Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.

== Булактар ==
* [[Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

== Тышкы шилтемелер ==
*[http://bizdin.kg/ky/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82/item/507-%D3%A9%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BD-%D3%A9%D1%80%D0%BA%D3%A9%D0%BD &quot;Өскөн өркөн&quot; романы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809092314/http://www.bizdin.kg/ky/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80/%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%82/item/507-%D3%A9%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BD-%D3%A9%D1%80%D0%BA%D3%A9%D0%BD |date=2016-08-09 }}

[[Категория:Адабият]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:ССРС жазуучулары]]
[[Категория:Казакстан]]
[[Категория:Казак жазуучулары]]</text>
      <sha1>5bho4ve7nd659lrv76v8xcryp1fc3ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауэзов Мухтар Оморханович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23432</id>
    <redirect title="Ауэзов Муктар Омарханович" />
    <revision>
      <id>664540</id>
      <parentid>372360</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Муктар Ауэзов]] на [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</comment>
      <origin>664540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</text>
      <sha1>hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Букар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23731</id>
    <revision>
      <id>664579</id>
      <parentid>558107</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="4sw1j7660t11qa6uqfmik9leb8w03ma" xml:space="preserve">'''Букар''' – [[топоним]]. [[Каныкей]]дин атасы Атемир'' (Каракан,'' Темиркан) кандын ордо калаасы жана ага баш ийген өлкө. Кээде Б. кыргыздардын жери ([[Саякбай Каралаев]], 1. 31, 42, 192), кол өнөрчүлүк өнүккөн калаа ([[Сагымбай Орозбаков]], 2. 179, 319, 350) катары да сүрөттөлөт. Географиялык реалия катары Өзбекстандын байыркы шаарларынын бири. 
== Булактар ==
* ''Манас'' энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN 5-89750-013-4

[[Категория:Манас эпосундагы топонимдер‎]]</text>
      <sha1>4sw1j7660t11qa6uqfmik9leb8w03ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Мамлекеттик ишмер</title>
    <ns>10</ns>
    <id>39984</id>
    <revision>
      <id>664593</id>
      <parentid>653762</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Калып:Мамлекеттик ишмер]]&quot; ([Түзөтүү=Allow only autoconfirmed users] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>653762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82722" sha1="bm6gav9y8wiaqyrubfolx5we7hizi9l" xml:space="preserve">{| align=&quot;right&quot;  class=&quot;infobox&quot; style=&quot;border-spacing: 1px; padding: 0px 0px; width: 312px; font-size:85%; line-height:130%;&quot; cellspacing=&quot;1px&quot;
&lt;!----------Ысымы----------&gt;
| style=&quot;padding: 0.5em; background: #eaeaea; font-size: 120%; text-align: center; line-height:130%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:1.25em; font-weight:bold&quot;&gt;{{{ысымы|}}}&lt;/span&gt;{{#if:{{{расмий ысымы|}}}|&lt;br /&gt;'''{{{расмий ысымы|}}}'''}}&lt;!--
--&gt;&lt;!----------Портрет----------&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{wikidata|p18|{{{сүрөтү|}}}}}|&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;&quot;&gt;[[Файл:{{wikidata|p18|{{{сүрөтү|}}}}}|{{#if:{{{туурасы|}}}|{{{туурасы|}}}|280}}px|{{{ысымы|{{{расмий ысымы|}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{#if:{{{сүрөттүн аталышы|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;{{{сүрөттүн аталышы|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}&lt;!--
--&gt;&lt;!----------Герб----------&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{герби|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;&quot;&gt;[[Файл:{{{герби}}}|{{#if:{{{гербдин туурасы|}}}|{{{гербдин туурасы|}}}|120}}px|{{{ысымы|{{{расмий ысымы|}}}}}}]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}{{#if:{{{гербдин аталышы|}}}|&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;{{{гербдин аталышы}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}
{{!-}}|
&lt;!----------Кызматы 1----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы|{{#if:{{{кызматы|}}}|{{{кызматы|}}} {{{өлкө|}}}|}}}}}
|титул={{{титул|{{#if:{{{титул|}}}|{{{титул|}}} {{{өлкө|}}}|}}}}}
|желек={{{желек|}}}
|желек2={{{желек2|}}}
|катары={{{катары|}}}
|катары-айым={{{катары-айым|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы|{{{иш баштоо убагы|}}}}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы|{{{иш аяктоо убагы|}}}}}}
|ысым менен={{{ысым менен|}}}
|урааны={{{урааны|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы|}}}
|регент1={{{регент1|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы|}}}
|регент2={{{регент2|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы|}}}
|регент3={{{регент3|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы|}}}
|регент4={{{регент4|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы|}}}
|мураскору={{{мураскору|}}}
|премьер={{{премьер|}}}
|вице-президент={{{вице-президент|}}}
|президент={{{президент|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы|}}}
|монарх={{{монарх|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор|}}}
|губернатор={{{губернатор|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу|}}}
|билдирүү={{{билдирүү|}}}
|башжазуу1={{{башжазуу1|}}}
|текст1={{{текст1|}}}
|башжазуу2={{{башжазуу2|}}}
|текст2={{{текст2|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3|}}}
|текст3={{{текст3|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4|}}}
|текст4={{{текст4|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5|}}}
|текст5={{{текст5|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6|}}}
|текст6={{{текст6|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7|}}}
|текст7={{{текст7|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8|}}}
|текст8={{{текст8|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9|}}}
|текст9={{{текст9|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 2----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_2|}}}
|титул={{{титул_2|}}}
|желек={{{желек_2|}}}
|желек2={{{желек2_2|}}}
|катары={{{порядок_2|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_2|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_2|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_2|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_2|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_2|}}}
|урааны={{{урааны_2|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_2|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_2|}}}
|регент1={{{регент1_2|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_2|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_2|}}}
|регент2={{{регент2_2|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_2|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_2|}}}
|регент3={{{регент3_2|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_2|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_2|}}}
|регент4={{{регент4_2|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_2|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_2|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_2|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_2|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_2|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_2|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_2|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_2|}}}
|мураскору={{{мураскору_2|}}}
|премьер={{{премьер_2|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_2|}}}
|президент={{{президент_2|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_2|}}}
|монарх={{{монарх_2|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_2|}}}
|губернатор={{{губернатор_2|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_2|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_2|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_2|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_2|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_2|}}}
|текст1={{{текст1_2|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_2|}}}
|текст2={{{текст2_2|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_2|}}}
|текст3={{{текст3_2|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_2|}}}
|текст4={{{текст4_2|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_2|}}}
|текст5={{{текст5_2|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_2|}}}
|текст6={{{текст6_2|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_2|}}}
|текст7={{{текст7_2|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_2|}}}
|текст8={{{текст8_2|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_2|}}}
|текст9={{{текст9_2|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 3----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_3|}}}
|титул={{{титул_3|}}}
|желек={{{желек_3|}}}
|желек2={{{желек2_3|}}}
|катары={{{порядок_3|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_3|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_3|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_3|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_3|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_3|}}}
|урааны={{{урааны_3|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_3|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_3|}}}
|регент1={{{регент1_3|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_3|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_3|}}}
|регент2={{{регент2_3|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_3|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_3|}}}
|регент3={{{регент3_3|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_3|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_3|}}}
|регент4={{{регент4_3|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_3|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_3|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_3|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_3|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_3|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_3|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_3|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_3|}}}
|мураскору={{{мураскору_3|}}}
|премьер={{{премьер_3|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_3|}}}
|президент={{{президент_3|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_3|}}}
|монарх={{{монарх_3|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_3|}}}
|губернатор={{{губернатор_3|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_3|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_3|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_3|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_3|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_3|}}}
|текст1={{{текст1_3|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_3|}}}
|текст2={{{текст2_3|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_3|}}}
|текст3={{{текст3_3|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_3|}}}
|текст4={{{текст4_3|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_3|}}}
|текст5={{{текст5_3|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_3|}}}
|текст6={{{текст6_3|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_3|}}}
|текст7={{{текст7_3|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_3|}}}
|текст8={{{текст8_3|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_3|}}}
|текст9={{{текст9_3|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 4----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_4|}}}
|титул={{{титул_4|}}}
|желек={{{желек_4|}}}
|желек2={{{желек2_4|}}}
|катары={{{порядок_4|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_4|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_4|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_4|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_4|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_4|}}}
|урааны={{{урааны_4|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_4|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_4|}}}
|регент1={{{регент1_4|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_4|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_4|}}}
|регент2={{{регент2_4|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_4|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_4|}}}
|регент3={{{регент3_4|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_4|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_4|}}}
|регент4={{{регент4_4|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_4|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_4|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_4|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_4|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_4|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_4|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_4|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_4|}}}
|мураскору={{{мураскору_4|}}}
|премьер={{{премьер_4|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_4|}}}
|президент={{{президент_4|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_4|}}}
|монарх={{{монарх_4|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_4|}}}
|губернатор={{{губернатор_4|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_4|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_4|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_4|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_4|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_4|}}}
|текст1={{{текст1_4|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_4|}}}
|текст2={{{текст2_4|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_4|}}}
|текст3={{{текст3_4|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_4|}}}
|текст4={{{текст4_4|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_4|}}}
|текст5={{{текст5_4|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_4|}}}
|текст6={{{текст6_4|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_4|}}}
|текст7={{{текст7_4|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_4|}}}
|текст8={{{текст8_4|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_4|}}}
|текст9={{{текст9_4|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 5----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_5|}}}
|титул={{{титул_5|}}}
|желек={{{желек_5|}}}
|желек2={{{желек2_5|}}}
|катары={{{порядок_5|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_5|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_5|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_5|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_5|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_5|}}}
|урааны={{{урааны_5|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_5|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_5|}}}
|регент1={{{регент1_5|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_5|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_5|}}}
|регент2={{{регент2_5|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_5|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_5|}}}
|регент3={{{регент3_5|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_5|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_5|}}}
|регент4={{{регент4_5|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_5|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_5|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_5|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_5|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_5|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_5|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_5|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_5|}}}
|мураскору={{{мураскору_5|}}}
|премьер={{{премьер_5|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_5|}}}
|президент={{{президент_5|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_5|}}}
|монарх={{{монарх_5|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_5|}}}
|губернатор={{{губернатор_5|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_5|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_5|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_5|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_5|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_5|}}}
|текст1={{{текст1_5|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_5|}}}
|текст2={{{текст2_5|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_5|}}}
|текст3={{{текст3_5|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_5|}}}
|текст4={{{текст4_5|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_5|}}}
|текст5={{{текст5_5|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_5|}}}
|текст6={{{текст6_5|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_5|}}}
|текст7={{{текст7_5|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_5|}}}
|текст8={{{текст8_5|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_5|}}}
|текст9={{{текст9_5|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 6----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_6|}}}
|титул={{{титул_6|}}}
|желек={{{желек_6|}}}
|желек2={{{желек2_6|}}}
|катары={{{порядок_6|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_6|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_6|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_6|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_6|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_6|}}}
|урааны={{{урааны_6|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_6|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_6|}}}
|регент1={{{регент1_6|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_6|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_6|}}}
|регент2={{{регент2_6|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_6|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_6|}}}
|регент3={{{регент3_6|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_6|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_6|}}}
|регент4={{{регент4_6|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_6|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_6|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_6|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_6|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_6|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_6|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_6|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_6|}}}
|мураскору={{{мураскору_6|}}}
|премьер={{{премьер_6|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_6|}}}
|президент={{{президент_6|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_6|}}}
|монарх={{{монарх_6|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_6|}}}
|губернатор={{{губернатор_6|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_6|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_6|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_6|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_6|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_6|}}}
|текст1={{{текст1_6|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_6|}}}
|текст2={{{текст2_6|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_6|}}}
|текст3={{{текст3_6|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_6|}}}
|текст4={{{текст4_6|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_6|}}}
|текст5={{{текст5_6|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_6|}}}
|текст6={{{текст6_6|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_6|}}}
|текст7={{{текст7_6|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_6|}}}
|текст8={{{текст8_6|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_6|}}}
|текст9={{{текст9_6|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 7----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_7|}}}
|титул={{{титул_7|}}}
|желек={{{желек_7|}}}
|желек2={{{желек2_7|}}}
|катары={{{порядок_7|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_7|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_7|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_7|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_7|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_7|}}}
|урааны={{{урааны_7|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_7|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_7|}}}
|регент1={{{регент1_7|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_7|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_7|}}}
|регент2={{{регент2_7|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_7|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_7|}}}
|регент3={{{регент3_7|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_7|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_7|}}}
|регент4={{{регент4_7|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_7|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_7|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_7|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_7|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_7|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_7|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_7|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_7|}}}
|мураскору={{{мураскору_7|}}}
|премьер={{{премьер_7|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_7|}}}
|президент={{{президент_7|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_7|}}}
|монарх={{{монарх_7|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_7|}}}
|губернатор={{{губернатор_7|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_7|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_7|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_7|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_7|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_7|}}}
|текст1={{{текст1_7|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_7|}}}
|текст2={{{текст2_7|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_7|}}}
|текст3={{{текст3_7|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_7|}}}
|текст4={{{текст4_7|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_7|}}}
|текст5={{{текст5_7|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_7|}}}
|текст6={{{текст6_7|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_7|}}}
|текст7={{{текст7_7|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_7|}}}
|текст8={{{текст8_7|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_7|}}}
|текст9={{{текст9_7|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 8----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_8|}}}
|титул={{{титул_8|}}}
|желек={{{желек_8|}}}
|желек2={{{желек2_8|}}}
|катары={{{порядок_8|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_8|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_8|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_8|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_8|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_8|}}}
|урааны={{{урааны_8|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_8|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_8|}}}
|регент1={{{регент1_8|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_8|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_8|}}}
|регент2={{{регент2_8|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_8|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_8|}}}
|регент3={{{регент3_8|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_8|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_8|}}}
|регент4={{{регент4_8|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_8|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_8|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_8|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_8|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_8|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_8|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_8|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_8|}}}
|мураскору={{{мураскору_8|}}}
|премьер={{{премьер_8|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_8|}}}
|президент={{{президент_8|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_8|}}}
|монарх={{{монарх_8|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_8|}}}
|губернатор={{{губернатор_8|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_8|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_8|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_8|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_8|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_8|}}}
|текст1={{{текст1_8|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_8|}}}
|текст2={{{текст2_8|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_8|}}}
|текст3={{{текст3_8|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_8|}}}
|текст4={{{текст4_8|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_8|}}}
|текст5={{{текст5_8|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_8|}}}
|текст6={{{текст6_8|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_8|}}}
|текст7={{{текст7_8|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_8|}}}
|текст8={{{текст8_8|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_8|}}}
|текст9={{{текст9_8|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 9----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_9|}}}
|титул={{{титул_9|}}}
|желек={{{желек_9|}}}
|желек2={{{желек2_9|}}}
|катары={{{порядок_9|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_9|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_9|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_9|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_9|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_9|}}}
|урааны={{{урааны_9|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_9|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_9|}}}
|регент1={{{регент1_9|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_9|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_9|}}}
|регент2={{{регент2_9|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_9|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_9|}}}
|регент3={{{регент3_9|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_9|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_9|}}}
|регент4={{{регент4_9|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_9|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_9|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_9|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_9|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_9|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_9|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_9|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_9|}}}
|мураскору={{{мураскору_9|}}}
|премьер={{{премьер_9|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_9|}}}
|президент={{{президент_9|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_9|}}}
|монарх={{{монарх_9|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_9|}}}
|губернатор={{{губернатор_9|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_9|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_9|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_9|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_9|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_9|}}}
|текст1={{{текст1_9|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_9|}}}
|текст2={{{текст2_9|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_9|}}}
|текст3={{{текст3_9|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_9|}}}
|текст4={{{текст4_9|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_9|}}}
|текст5={{{текст5_9|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_9|}}}
|текст6={{{текст6_9|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_9|}}}
|текст7={{{текст7_9|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_9|}}}
|текст8={{{текст8_9|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_9|}}}
|текст9={{{текст9_9|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 10----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_10|}}}
|титул={{{титул_10|}}}
|желек={{{желек_10|}}}
|желек2={{{желек2_10|}}}
|катары={{{порядок_10|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_10|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_10|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_10|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_10|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_10|}}}
|урааны={{{урааны_10|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_10|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_10|}}}
|регент1={{{регент1_10|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_10|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_10|}}}
|регент2={{{регент2_10|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_10|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_10|}}}
|регент3={{{регент3_10|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_10|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_10|}}}
|регент4={{{регент4_10|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_10|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_10|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_10|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_10|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_10|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_10|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_10|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_10|}}}
|мураскору={{{мураскору_10|}}}
|премьер={{{премьер_10|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_10|}}}
|президент={{{президент_10|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_10|}}}
|монарх={{{монарх_10|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_10|}}}
|губернатор={{{губернатор_10|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_10|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_10|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_10|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_10|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_10|}}}
|текст1={{{текст1_10|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_10|}}}
|текст2={{{текст2_10|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_10|}}}
|текст3={{{текст3_10|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_10|}}}
|текст4={{{текст4_10|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_10|}}}
|текст5={{{текст5_10|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_10|}}}
|текст6={{{текст6_10|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_10|}}}
|текст7={{{текст7_10|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_10|}}}
|текст8={{{текст8_10|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_10|}}}
|текст9={{{текст9_10|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 11----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_11|}}}
|титул={{{титул_11|}}}
|желек={{{желек_11|}}}
|желек2={{{желек2_11|}}}
|катары={{{порядок_11|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_11|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_11|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_11|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_11|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_11|}}}
|урааны={{{урааны_11|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_11|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_11|}}}
|регент1={{{регент1_11|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_11|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_11|}}}
|регент2={{{регент2_11|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_11|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_11|}}}
|регент3={{{регент3_11|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_11|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_11|}}}
|регент4={{{регент4_11|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_11|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_11|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_11|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_11|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_11|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_11|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_11|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_11|}}}
|мураскору={{{мураскору_11|}}}
|премьер={{{премьер_11|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_11|}}}
|президент={{{президент_11|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_11|}}}
|монарх={{{монарх_11|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_11|}}}
|губернатор={{{губернатор_11|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_11|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_11|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_11|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_11|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_11|}}}
|текст1={{{текст1_11|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_11|}}}
|текст2={{{текст2_11|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_11|}}}
|текст3={{{текст3_11|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_11|}}}
|текст4={{{текст4_11|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_11|}}}
|текст5={{{текст5_11|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_11|}}}
|текст6={{{текст6_11|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_11|}}}
|текст7={{{текст7_11|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_11|}}}
|текст8={{{текст8_11|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_11|}}}
|текст9={{{текст9_11|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 12----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_12|}}}
|титул={{{титул_12|}}}
|желек={{{желек_12|}}}
|желек2={{{желек2_12|}}}
|катары={{{порядок_12|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_12|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_12|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_12|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_12|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_12|}}}
|урааны={{{урааны_12|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_12|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_12|}}}
|регент1={{{регент1_12|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_12|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_12|}}}
|регент2={{{регент2_12|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_12|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_12|}}}
|регент3={{{регент3_12|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_12|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_12|}}}
|регент4={{{регент4_12|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_12|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_12|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_12|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_12|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_12|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_12|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_12|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_12|}}}
|мураскору={{{мураскору_12|}}}
|премьер={{{премьер_12|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_12|}}}
|президент={{{президент_12|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_12|}}}
|монарх={{{монарх_12|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_12|}}}
|губернатор={{{губернатор_12|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_12|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_12|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_12|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_12|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_12|}}}
|текст1={{{текст1_12|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_12|}}}
|текст2={{{текст2_12|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_12|}}}
|текст3={{{текст3_12|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_12|}}}
|текст4={{{текст4_12|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_12|}}}
|текст5={{{текст5_12|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_12|}}}
|текст6={{{текст6_12|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_12|}}}
|текст7={{{текст7_12|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_12|}}}
|текст8={{{текст8_12|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_12|}}}
|текст9={{{текст9_12|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 13----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_13|}}}
|титул={{{титул_13|}}}
|желек={{{желек_13|}}}
|желек2={{{желек2_13|}}}
|катары={{{порядок_13|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_13|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_13|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_13|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_13|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_13|}}}
|урааны={{{урааны_13|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_13|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_13|}}}
|регент1={{{регент1_13|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_13|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_13|}}}
|регент2={{{регент2_13|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_13|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_13|}}}
|регент3={{{регент3_13|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_13|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_13|}}}
|регент4={{{регент4_13|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_13|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_13|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_13|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_13|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_13|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_13|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_13|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_13|}}}
|мураскору={{{мураскору_13|}}}
|премьер={{{премьер_13|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_13|}}}
|президент={{{президент_13|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_13|}}}
|монарх={{{монарх_13|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_13|}}}
|губернатор={{{губернатор_13|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_13|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_13|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_13|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_13|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_13|}}}
|текст1={{{текст1_13|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_13|}}}
|текст2={{{текст2_13|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_13|}}}
|текст3={{{текст3_13|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_13|}}}
|текст4={{{текст4_13|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_13|}}}
|текст5={{{текст5_13|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_13|}}}
|текст6={{{текст6_13|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_13|}}}
|текст7={{{текст7_13|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_13|}}}
|текст8={{{текст8_13|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_13|}}}
|текст9={{{текст9_13|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 14----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_14|}}}
|титул={{{титул_14|}}}
|желек={{{желек_14|}}}
|желек2={{{желек2_14|}}}
|катары={{{порядок_14|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_14|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_14|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_14|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_14|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_14|}}}
|урааны={{{урааны_14|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_14|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_14|}}}
|регент1={{{регент1_14|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_14|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_14|}}}
|регент2={{{регент2_14|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_14|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_14|}}}
|регент3={{{регент3_14|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_14|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_14|}}}
|регент4={{{регент4_14|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_14|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_14|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_14|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_14|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_14|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_14|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_14|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_14|}}}
|мураскору={{{мураскору_14|}}}
|премьер={{{премьер_14|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_14|}}}
|президент={{{президент_14|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_14|}}}
|монарх={{{монарх_14|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_14|}}}
|губернатор={{{губернатор_14|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_14|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_14|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_14|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_14|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_14|}}}
|текст1={{{текст1_14|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_14|}}}
|текст2={{{текст2_14|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_14|}}}
|текст3={{{текст3_14|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_14|}}}
|текст4={{{текст4_14|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_14|}}}
|текст5={{{текст5_14|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_14|}}}
|текст6={{{текст6_14|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_14|}}}
|текст7={{{текст7_14|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_14|}}}
|текст8={{{текст8_14|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_14|}}}
|текст9={{{текст9_14|}}}
}}
&lt;!----------Кызматы 15----------&gt;
{{МИ Кызматы
|кызматы={{{кызматы_15|}}}
|титул={{{титул_15|}}}
|желек={{{желек_15|}}}
|желек2={{{желек2_15|}}}
|катары={{{порядок_15|}}}
|катары-айым={{{катары-айым_15|}}}
|башкаруу убагы={{{башкаруу убагы_15|}}}
|иш баштоо убагы={{{иш баштоо убагы_15|}}}
|иш аяктоо убагы={{{иш аяктоо убагы_15|}}}
|ысымы менен={{{ысымы менен_15|}}}
|урааны={{{урааны_15|}}}
|тактагы ысымы={{{тактагы ысымы_15|}}}
|таажыланышы={{{таажыланышы_15|}}}
|регент1={{{регент1_15|}}}
|регент1иш баштоо убагы={{{регент1иш баштоо убагы_15|}}}
|регент1иш аяктоо убагы={{{регент1иш аяктоо убагы_15|}}}
|регент2={{{регент2_15|}}}
|регент2иш баштоо убагы={{{регент2иш баштоо убагы_15|}}}
|регент2иш аяктоо убагы={{{регент2иш аяктоо убагы_15|}}}
|регент3={{{регент3_15|}}}
|регент3иш баштоо убагы={{{регент3иш баштоо убагы_15|}}}
|регент3иш аяктоо убагы={{{регент3иш аяктоо убагы_15|}}}
|регент4={{{регент4_15|}}}
|регент4иш баштоо убагы={{{регент4иш баштоо убагы_15|}}}
|регент4иш аяктоо убагы={{{регент4иш аяктоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу1={{{тектеш башкаруучу1_15|}}}
|тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш баштоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу1иш аяктоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу2={{{тектеш башкаруучу2_15|}}}
|тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш баштоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу2иш аяктоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу3={{{тектеш башкаруучу3_15|}}}
|тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш баштоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу3иш аяктоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу4={{{тектеш башкаруучу4_15|}}}
|тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш баштоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу4иш аяктоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу5={{{тектеш башкаруучу5_15|}}}
|тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш баштоо убагы_15|}}}
|тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы={{{тектеш башкаруучу5иш аяктоо убагы_15|}}}
|мураскору={{{мураскору_15|}}}
|премьер={{{премьер_15|}}}
|вице-президент={{{вице-президент_15|}}}
|президент={{{президент_15|}}}
|мамлекет башчысы={{{мамлекет башчысы_15|}}}
|монарх={{{монарх_15|}}}
|вице-губернатор={{{вице-губернатор_15|}}}
|губернатор={{{губернатор_15|}}}
|андан мурунку инсан={{{андан мурунку инсан_15|}}}
|андан кийинки инсан={{{андан кийинки инсан_15|}}}
|баш тартуусу={{{баш тартуусу_15|}}}
|билдирүү={{{билдирүү_15|}}}
|заголовок1={{{баш жазуу1_15|}}}
|текст1={{{текст1_15|}}}
|заголовок2={{{баш жазуу2_15|}}}
|текст2={{{текст2_15|}}}
|заголовок3={{{баш жазуу3_15|}}}
|текст3={{{текст3_15|}}}
|заголовок4={{{баш жазуу4_15|}}}
|текст4={{{текст4_15|}}}
|заголовок5={{{баш жазуу5_15|}}}
|текст5={{{текст5_15|}}}
|заголовок6={{{баш жазуу6_15|}}}
|текст6={{{текст6_15|}}}
|заголовок7={{{баш жазуу7_15|}}}
|текст7={{{текст7_15|}}}
|заголовок8={{{баш жазуу8_15|}}}
|текст8={{{текст8_15|}}}
|заголовок9={{{баш жазуу9_15|}}}
|текст9={{{текст9_15|}}}
}}
&lt;!----------Жеке маалыматтар----------&gt;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;|&amp;nbsp;
|-
{{Мамлекеттик ишмер/Жеке маалыматтар
|жарандыгы={{{жарандыгы|}}}

|туулган жылы={{Персона/Дата|Туулганы|{{{туулган жылы|}}}|{{{каза болгон жылы|}}}}}
|туулган жери={{{туулган жери|}}}
|каза болгон жылы={{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{каза болгон жылы|}}}|{{{туулган жылы|}}}}}
|каза болгон жери={{{каза болгон жери|}}}
|мүрзөсүнүн орду={{{мүрзөсүнүн орду|}}}
|тукуму={{{тукуму|}}}
|уруусу={{{уруусу|}}}
|дини={{{дини|{{{дини|}}}}}}
|туулганда берилген ысымы={{{туулганда берилген ысымы|}}}
|атасы={{{атасы|}}}
|апасы={{{апасы|}}}
|жубайы={{{жубайы|}}}
|жубайы2={{{жубайы|{{{никелүү|}}}}}}
|балдары={{{балдары|}}}
}}
{{#if:{{{партиясы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Партиясы:
{{!}} {{{партиясы}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{билими|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Билими:
{{!}} {{{билими}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{илимий даражасы|{{{илимий даражасы|}}}}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Илимий даражасы:
{{!}} {{{илимий даражасы|{{{илимий даражасы|}}}}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{илимий наамы|{{{илимий наамы|}}}}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Илимий наамы:
{{!}} {{{илимий наамы|{{{илимий наамы|}}}}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{кесиби|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Кесиби:
{{!}} {{{кесиби}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{ишмердүүлүгү|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Ишмердүүлүгү:
{{!}} {{{ишмердүүлүгү}}}
{{!-}}
}}
&lt;!----------Сайты----------&gt;
{{#if:{{{сайты|}}}|&lt;!--then:--&gt;
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;{{!}}&amp;nbsp;
{{!-}}
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%; vertical-align: middle;&quot;{{!}}Сайты:
{{!}} style=&quot;border-top: 0px solid #aaa;&quot; {{!}} {{{сайты|}}}
{{!-}}
}}
&lt;!----------Аскердик кызматы----------&gt;
{{#if:{{{наамы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;{{!}}&amp;nbsp;
{{!-}}
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:120 %; background:lightsteelblue; vertical-align: middle;&quot; height=&quot;18px&quot;{{!}}'''Аскердик кызматы'''
{{!-}}
{{#if:{{{өтөгөн жылы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Өтөгөн жылы:
{{!}} {{{өтөгөн жылы}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{жарандыгы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Жарандыгы:
{{!}} {{{жарандыгы}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{кызмат өтөгөн жайы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Кызмат өтөгөн жайы:
{{!}} {{{кызмат өтөгөн жайы}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{наамы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Наамы:
{{!}} {{{наамы}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{башкаруусу|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Башкаруусу:
{{!}} {{{башкаруусу}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{катышкан согушу|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Катышкан согушу:
{{!}} {{{катышкан согушу}}}
{{!-}}
}}
}}
&lt;!----------Илимий ишмердүүлүгү----------&gt;
{{#if:{{{илимий ишмердүүлүгү|}}}|&lt;!--then:--&gt;
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;{{!}}&amp;nbsp;
{{!-}}
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:120 %; background:lightsteelblue; vertical-align: middle;&quot; height=&quot;18px&quot;{{!}}'''Илимий ишмердүүлүгү'''
{{!-}}
{{#if:{{{илимий ишмердүүлүгү|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Илимий ишмердүүлүгү:
{{!}} {{{илимий ишмердүүлүгү}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{иштеген жайы|{{{иштеген жайы|}}}}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Иштеген жайы:
{{!}} {{{иштеген жайы|{{{иштеген жайы|}}}}}}
{{!-}}
}}
{{#if:{{{белгилүү болгону|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%;&quot;{{!}}Белгилүү болгону:
{{!}} {{{белгилүү болгону}}}
{{!-}}
}}
}}
&lt;!----------Кол тамгасы жана монограммасы----------&gt;
{{#if:{{{кол тамгасы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;{{!}}&amp;nbsp;
{{!-}}
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%; vertical-align: middle;&quot;{{!}}Автограф:
{{!}} [[Файл:{{{кол тамгасы}}}|{{#if:{{{кол тамгасынын туурасы|}}}|{{{кол тамгасынын туурасы|}}}|128}}px|Кол тамгасы]]
{{!-}}
{{#if:{{{монограммасы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%; vertical-align: middle;&quot;{{!}}{{{монограммасынын аталышы|[[Монограммасы]]}}}:
{{!}} [[Файл:{{{монограммасы}}}|{{#if:{{{монограмманын туурасы|}}}|{{{монограмманын туурасы|}}}|180}}px|Монограммасы]]
{{!-}}
}}
|&lt;!--else:--&gt;
{{#if:{{{монограммасы|}}}|&lt;!--then:--&gt;
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;{{!}}&amp;nbsp;
{{!-}}
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%; vertical-align: middle;&quot;{{!}}{{{монограммасынын аталышы|[[Монограммасы]]}}}:
{{!}} [[Файл:{{{монограммасы}}}|{{{монограмманын туурасы|180px}}}|{{{монограмманын туурасы|Монограммасы}}}]]
{{!-}}
}}
}}
&lt;!----------сыйлыктары----------&gt;
{{#if:{{{awards|{{{сыйлыктары|}}}}}}|&lt;!--then:--&gt;
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top: solid darkgray 1px; line-height:0px&quot;{{!}}&amp;nbsp;
{{!-}}
!style=&quot;text-align: right; background:#eee; width:40%; vertical-align: top;&quot;{{!}}Сыйлыктары:
{{!}} style=&quot;border-top: 0px solid #aaa;&quot; {{!}}
{{{awards|{{{сыйлыктары|}}}}}}
{{!-}}
}}
&lt;!----------Commons ----------&gt;
{{#if:{{Wikidata|P373|{{{викисклад|}}}}}|&lt;!--then:--&gt;
!colspan=&quot;2&quot; class=&quot;metadata&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}&lt;div style=&quot;border: solid #ddd; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea&quot;&gt;'''[[commons:Category:{{Wikidata|P373|{{{викисклад|}}}}}|{{{ысымы|{{Wikidata|P373|{{{викисклад|}}}}}}}}]]''' [[Уикиказына]]да&lt;/div&gt;
{{!-}}
}}
&lt;!----------Түрмөктөр----------&gt;
|} {{{nocat|}}}
  &lt;includeonly&gt;{{макалалар үчүн гана түрмөк|Арип боюнча инсандар}}{{#if: {{{сүрөт|}}}|{{#ifeq:{{{сүрөт|}}}|Replace this image male.svg|{{макалалар үчүн гана түрмөк|Сүрөттөрү жок мамлекеттик кызматкерлер}}|{{#ifeq:{{{изображение|}}}|Replace this image female.svg|{{макалалар үчүн гана түрмөк|Сүрөттөрү жок мамлекеттик кызматкерлер}}|}}}}|{{макалалар үчүн гана түрмөк|Сүрөттөрү жок мамлекеттик кызматкерлер}}}}{{#if: {{{уикиказына|}}}|{{макалалар үчүн гана түрмөк|Уикиказынада сүрөтү бар мамлекеттик кызматкерлер}}}{{#if: {{Wikidata|P373|{{{уикиказына|}}}}}||{{макалалар үчүн гана түрмөк|Уикиказынада сүрөтү жок мамлекеттик кызматкерлер}}}}&lt;/includeonly&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{clear}}
{{Документация}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bm6gav9y8wiaqyrubfolx5we7hizi9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тюмень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40342</id>
    <revision>
      <id>664562</id>
      <parentid>642990</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:Bosogo|Bosogo]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>501370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="aa33wmcxr5th53pjduwunq1t18wtmg7" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                  = Шаар
 |кыргызча аталышы         = Тюмень
 |расмий аталышы           = ([[Сыбыр тили|сыб.]]) Цемке-тора&lt;ref&gt; Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1.М.-Л., 1937, стр.355&lt;/ref&gt;
 |герб                     = Wapen Tjoemen.png
 |желек                    = Flag of Tyumen (Tyumen oblast).png
 |гербтин туурасы          = 150
 |желектин туурасы         = 150
  |lat_deg = 57 |lat_min = 9 |lat_sec = 
  |lon_deg = 65 |lon_min = 32 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(595360)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |өлкө                     = Орусия
 |област                   = Тюмень облусту
 |Яндекс карта             = http://maps.yandex.ru/?um=&amp;ll=99.505405%2C61.698653&amp;spn=360.000000%2C118.035202&amp;z=2&amp;l=map
 |өлкө картасынын өлчөмү   = 250
 |аймак таблицада          = Тюменская область
 |аймак картасынын өлчөмү  = 200 
 |аймагы                   = 235
 |ички бөлүнүшү            = 4 аймак: Борбордук (Центральный), Ленин (Ленинский),Калинин (Калининский), Чыгыш (Восточный)
 |башчысынын түрү          = Администрация башчысы
 |башчысы                  = Александр Моор
 |негизделген күнү         = 1586
 |климаты                  = кескин-континентальдуу
 |расмий тили              = орус
  |калкы                   = {{Өсүү}} 657&amp;nbsp;011&lt;ref name=&quot;bd-pmo&quot;&gt;[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=7170100020122013 БД ПМО Тюменской области]&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы      = 2010-жыл
  |жыштыгы               = 2445,6
  |этнохороним             = тюме́ндик, тюме́ндиктер
 |почта индекси            = 625000
 |телефон коду             = 3452
 |цифровой идентификатор   = 71401
 |Commons түрмөгүндө       = Tyumen
 |сайты                     = http://www.tyumen-city.ru/
 |сайтынын тили               = ru
}}

'''Тюме́нь''' — Сибирьдеги алгачкы орус шаары. Тюмень районунун административдик борбору жана Тюмень облустунун административдик борбору. Шаар калкы — 634 171 адам (2013), калкынын саны боюнча  Орусияда  19 орун, Сибирде 4 орун, Урал Федеративдик аймагында 3 орунда турат. Шаар четиндеги каратылган аймактар менен калк саны  657 011 адам.
Москва шаарына чейинки аралык 2163 км. Аймак аянты — 235 км². 1586-жылы негизделеген.

== Символика ==
1635-жылы Тюмень шаарынын герби биринчи жолу эскерилген. Анда түлкү  менен кемчет тартылган эле. Тюмень шаарынын учурдагы герби 1785-жылы жасалган. Шар символу болуп 1993-жылы кайра кабыл алынат. Тюмень шаарынын расмий символдору герб жана туу, аларды пайдалануу тартиби Тюмень шаардык Думанын 2005-жылдын 28 чын куран айында кабыл алынган макулдугу менен бекитилген.  
Гербтин 3 тең укуктуу түрү  бар: толук герб, орто (таажы менен) жана кичи герб.

Тюмень туусу тик бурчтуу, бийиктиги 2 узундугу 3. Туу 3 горизонтальдуу  кѳк (үстүндѳ), ак(ортосунда) жана кѳк ѳңдѳрдѳн турат. Туудагы үстүнкү кѳк түстѳ Тюмень шаарынын гербиндеги саргыч ѳңдѳгү кеме тартылган.

== Булактар ==
{{эскертүүлөр}}

[[Категория:Сибирь‎]]
[[Категория:Россия шаарлары‎]]</text>
      <sha1>aa33wmcxr5th53pjduwunq1t18wtmg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664563</id>
      <parentid>664562</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="ji7p9riqtgr5vl3xaf0c66s4eu39j2f" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                  = Шаар
 |кыргызча аталышы         = Тюмень
 |расмий аталышы           = ([[Сыбыр тили|сыб.]]) Цемке-тора&lt;ref&gt; Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1.М.-Л., 1937, стр.355&lt;/ref&gt;
 |герб                     = Wapen Tjoemen.png
 |желек                    = Flag of Tyumen (Tyumen oblast).png
 |гербтин туурасы          = 150
 |желектин туурасы         = 150
  |lat_deg = 57 |lat_min = 9 |lat_sec = 
  |lon_deg = 65 |lon_min = 32 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(595360)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |өлкө                     = Орусия
 |област                   = Тюмень облусту
 |Яндекс карта             = http://maps.yandex.ru/?um=&amp;ll=99.505405%2C61.698653&amp;spn=360.000000%2C118.035202&amp;z=2&amp;l=map
 |өлкө картасынын өлчөмү   = 250
 |аймак таблицада          = Тюменская область
 |аймак картасынын өлчөмү  = 200 
 |аймагы                   = 235
 |ички бөлүнүшү            = 4 аймак: Борбордук (Центральный), Ленин (Ленинский),Калинин (Калининский), Чыгыш (Восточный)
 |башчысынын түрү          = Администрация башчысы
 |башчысы                  = Александр Моор
 |негизделген күнү         = 1586
 |климаты                  = кескин-континентальдуу
 |расмий тили              = орус
  |калкы                   = {{Өсүү}} 657&amp;nbsp;011&lt;ref name=&quot;bd-pmo&quot;&gt;[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=7170100020122013 БД ПМО Тюменской области]&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы      = 2010-жыл
  |жыштыгы               = 2445,6
  |этнохороним             = тюме́ндик, тюме́ндиктер
 |почта индекси            = 625000
 |телефон коду             = 3452
 |цифровой идентификатор   = 71401
 |Commons түрмөгүндө       = Tyumen
 |сайты                     = http://www.tyumen-city.ru/
 |сайтынын тили               = ru
}}

'''Тюме́нь''' – Сибирьдеги алгачкы орус шаары. Тюмень районунун административдик борбору жана Тюмень облустунун административдик борбору. Шаар калкы – 634 171 адам (2013), калкынын саны боюнча  Орусияда  19 орун, Сибирде 4 орун, Урал Федеративдик аймагында 3 орунда турат. Шаар четиндеги каратылган аймактар менен калк саны  657 011 адам.
Москва шаарына чейинки аралык 2163 км. Аймак аянты – 235 км². 1586-жылы негизделеген.

== Символика ==
1635-жылы Тюмень шаарынын герби биринчи жолу эскерилген. Анда түлкү  менен кемчет тартылган эле. Тюмень шаарынын учурдагы герби 1785-жылы жасалган. Шар символу болуп 1993-жылы кайра кабыл алынат. Тюмень шаарынын расмий символдору герб жана туу, аларды пайдалануу тартиби Тюмень шаардык Думанын 2005-жылдын 28 чын куран айында кабыл алынган макулдугу менен бекитилген.  
Гербтин 3 тең укуктуу түрү  бар: толук герб, орто (таажы менен) жана кичи герб.

Тюмень туусу тик бурчтуу, бийиктиги 2 узундугу 3. Туу 3 горизонтальдуу  кѳк (үстүндѳ), ак(ортосунда) жана кѳк ѳңдѳрдѳн турат. Туудагы үстүнкү кѳк түстѳ Тюмень шаарынын гербиндеги саргыч ѳңдѳгү кеме тартылган.

== Булактар ==
{{эскертүүлөр}}

[[Категория:Сибирь‎]]
[[Категория:Россия шаарлары‎]]</text>
      <sha1>ji7p9riqtgr5vl3xaf0c66s4eu39j2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Курган</title>
    <ns>118</ns>
    <id>41801</id>
    <revision>
      <id>664556</id>
      <parentid>643105</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/643031|643031]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4663" sha1="m903hfd3zdqtdys9fr9hsooy9jr0u4z" xml:space="preserve">{{ОЖ                         
 |статусу                     = Шаар
 |кыргызча аталышы            = Курган
 |расмий аталышы              = Курган
 |баш ийгени                  = Мамлекеттик денгээлдеги шаар
 |өлкө                        = Орусия
 |област                      = Курган облусу
 |герб                        = Kurgan_coat_of_arms.png
 |гербдин туурасы             = 130
 |желек                       = Flag of Kurgan (Kurgan oblast).svg
 |желектин туурасы            = 150
  |lat_deg =55 |lat_min =26 |lat_sec = 27
  |lon_deg =65 |lon_min =20 |lon_sec = 28
  |CoordAddon = type:city(361500)_region:RU
  |CoordScale = 200000
 |ЯндексКарта                 = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&amp;lay=28&amp;id=2586
 |өлкө картасынын өлчөмү      = 300
 |убакыт аралыгы              = 
 |DST                         = 
 |област түрү                 = 
 |област                      =  Курган облусу
 |баш ийгени                  = 
 |ички бөлүнүшү               = 
 |башчысынын түрү             = Башчы
 |башчысы                     = Елена Вячеславовна Ситникова
 |негизделген күнү            = 1629
 |биринчи белгиленген         = 
 |мурунку аталышы             = Царёво Городище,&lt;br /&gt; Курганская слобода
 |берилген статусу            = 1782
 |аймагы                      = 393
 |бийиктиги                   = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги     = 75
 |климаты                     = кескин континенталдуу
 |расмий тили                 = орус тили
 |расмий тили-ref             = орус тили
  |калкы                      = 309 285
  |элди каттоо жылы           = 2021-жыл
  |жыштыгы                    =  
  |агломерация                =  ≈ 418 000  ([[Кетово (Курганская область)|Кетово]], [[Варгаши]], …) (2010)
  |улуттук курамы             = {{nobr|[[орустар]] 95,33%}}, &lt;br /&gt;{{nobr|[[украиндиктер]] 1,27%}},&lt;br /&gt; {{nobr|[[татарлар]] 0,59%}},&lt;br /&gt; {{nobr|[[беларустар]] 0,41%}},&lt;br /&gt; {{nobr|[[казактар]] 0,3%}}
  |этнохороним                = кургандык,&lt;br /&gt; кургандыктар
 |убакыт аралыгы              = +5
 |телефон коду                = 3522
 |почта индекси               =  640000—640032
 |автомобиль коду             = 45
 |Commons түрмөгүндө          = Kurgan, Kurgan Oblast
 |сайты                       = http://www.kurgan-city.ru
 |сайтынын тили               = ru
 |сайтынын тили 2             = 
 }}

Курган (1679-жылы негизделген;  1738-жылга чейин — Царёво Городи́ще;  1782-жылга чейин — Курга́нская слобода́) — Орусия Федерациясынын ири шаары, [[Курган облусту]]нун административдик борбору. [[Урал Федеративдик округу]]нда, Тобол дарыясынын жээгинде (өзгөчө сол жээк тарабында) жайгашкан.
Шаар калкы — 325 565 [http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |date=2013-10-12 }} адам (2013). Шаар тегерек чети менен  (Кетово, Варгаши жана башка ож) 418 000 [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707072355/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |date=2011-07-07 }} адамдан турган шаардык агломерацияны түзөт.

Курган — экономикалык маанилүү, илимий жана [[УрФО]]нун маданий борбору, ири транспорттук бөлүк. Өнөр жай борбору (машина куруу, химиялык, жеңил жана тамак-аш өнөр жайы, аскер-өнөр жай комплекси).

== Эскертүү ==
{{Булактар}}</text>
      <sha1>m903hfd3zdqtdys9fr9hsooy9jr0u4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664557</id>
      <parentid>664556</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Курган]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Курган]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибине ылайык]]</comment>
      <origin>664556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4663" sha1="m903hfd3zdqtdys9fr9hsooy9jr0u4z" xml:space="preserve">{{ОЖ                         
 |статусу                     = Шаар
 |кыргызча аталышы            = Курган
 |расмий аталышы              = Курган
 |баш ийгени                  = Мамлекеттик денгээлдеги шаар
 |өлкө                        = Орусия
 |област                      = Курган облусу
 |герб                        = Kurgan_coat_of_arms.png
 |гербдин туурасы             = 130
 |желек                       = Flag of Kurgan (Kurgan oblast).svg
 |желектин туурасы            = 150
  |lat_deg =55 |lat_min =26 |lat_sec = 27
  |lon_deg =65 |lon_min =20 |lon_sec = 28
  |CoordAddon = type:city(361500)_region:RU
  |CoordScale = 200000
 |ЯндексКарта                 = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&amp;lay=28&amp;id=2586
 |өлкө картасынын өлчөмү      = 300
 |убакыт аралыгы              = 
 |DST                         = 
 |област түрү                 = 
 |област                      =  Курган облусу
 |баш ийгени                  = 
 |ички бөлүнүшү               = 
 |башчысынын түрү             = Башчы
 |башчысы                     = Елена Вячеславовна Ситникова
 |негизделген күнү            = 1629
 |биринчи белгиленген         = 
 |мурунку аталышы             = Царёво Городище,&lt;br /&gt; Курганская слобода
 |берилген статусу            = 1782
 |аймагы                      = 393
 |бийиктиги                   = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги     = 75
 |климаты                     = кескин континенталдуу
 |расмий тили                 = орус тили
 |расмий тили-ref             = орус тили
  |калкы                      = 309 285
  |элди каттоо жылы           = 2021-жыл
  |жыштыгы                    =  
  |агломерация                =  ≈ 418 000  ([[Кетово (Курганская область)|Кетово]], [[Варгаши]], …) (2010)
  |улуттук курамы             = {{nobr|[[орустар]] 95,33%}}, &lt;br /&gt;{{nobr|[[украиндиктер]] 1,27%}},&lt;br /&gt; {{nobr|[[татарлар]] 0,59%}},&lt;br /&gt; {{nobr|[[беларустар]] 0,41%}},&lt;br /&gt; {{nobr|[[казактар]] 0,3%}}
  |этнохороним                = кургандык,&lt;br /&gt; кургандыктар
 |убакыт аралыгы              = +5
 |телефон коду                = 3522
 |почта индекси               =  640000—640032
 |автомобиль коду             = 45
 |Commons түрмөгүндө          = Kurgan, Kurgan Oblast
 |сайты                       = http://www.kurgan-city.ru
 |сайтынын тили               = ru
 |сайтынын тили 2             = 
 }}

Курган (1679-жылы негизделген;  1738-жылга чейин — Царёво Городи́ще;  1782-жылга чейин — Курга́нская слобода́) — Орусия Федерациясынын ири шаары, [[Курган облусту]]нун административдик борбору. [[Урал Федеративдик округу]]нда, Тобол дарыясынын жээгинде (өзгөчө сол жээк тарабында) жайгашкан.
Шаар калкы — 325 565 [http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |date=2013-10-12 }} адам (2013). Шаар тегерек чети менен  (Кетово, Варгаши жана башка ож) 418 000 [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707072355/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |date=2011-07-07 }} адамдан турган шаардык агломерацияны түзөт.

Курган — экономикалык маанилүү, илимий жана [[УрФО]]нун маданий борбору, ири транспорттук бөлүк. Өнөр жай борбору (машина куруу, химиялык, жеңил жана тамак-аш өнөр жайы, аскер-өнөр жай комплекси).

== Эскертүү ==
{{Булактар}}</text>
      <sha1>m903hfd3zdqtdys9fr9hsooy9jr0u4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Өзбекстан облустары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43245</id>
    <revision>
      <id>664569</id>
      <parentid>642983</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>642933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="a1cq1ravc4v7x9uuambb0y3pq29p7d6" xml:space="preserve">{{Багыттоочу жадыбал
|ысым    = Өзбекстан облустары
|navbar =
|state                     =
|ыкма                     = 
|ыкма_негизги_башжазуу = background:{{түс|Өзбекистан}};
 |башжазуу                 = Өзбекстан облустары 
 |сүрөт                    = [[Файл:Flag of Uzbekistan.svg|40px]]
 |ыкма_башжазуу            = text-align: left; background:{{түс|Өзбекстан}};
 |ыкма_тизме               = 
 |ыкма_так_сан             =  background:#f0f0f0;
 |ыкма_жуп_сан            = 
|башжазуу1 = Облус укугуна ээ шаары
|тизмек1 = [[Ташкент]]

|башжазуу2 = Республика
|тизмек2 = [[Каракалпакстан]]

|башжазуу3 = Облустар
|тизмек3 = [[Андижан облусу|Андижан]]{{•}} [[Бухара облусу|Бухара]]{{•}} [[Жызак облусу|Жызак]]{{•}} [[Кашкадарыя облусу|Кашкадарыя]]{{•}} [[Навоий облусу|Навоий]]{{•}} [[Наманган облусу|Наманган]]{{•}} [[Самарканд облусу|Самарканд]]{{•}} [[Сурхандарыя облусу|Сурхандарыя]]{{•}} [[Сырдарыя облусу|Сырдарыя]]{{•}} [[Ташкент облусу|Ташкент]]{{•}} [[Фергана облусу |Фергана]]{{•}} [[Хорезм облусу|Хорезм]]}}

&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Калыптар:Өзбекстандын административдик бөлүнүшү|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a1cq1ravc4v7x9uuambb0y3pq29p7d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664570</id>
      <parentid>664569</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Калып:Өзбекстан облустары]]&quot; ([Түзөтүү=Allow only autoconfirmed users] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Allow only autoconfirmed users] (дайыма))</comment>
      <origin>642933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="a1cq1ravc4v7x9uuambb0y3pq29p7d6" xml:space="preserve">{{Багыттоочу жадыбал
|ысым    = Өзбекстан облустары
|navbar =
|state                     =
|ыкма                     = 
|ыкма_негизги_башжазуу = background:{{түс|Өзбекистан}};
 |башжазуу                 = Өзбекстан облустары 
 |сүрөт                    = [[Файл:Flag of Uzbekistan.svg|40px]]
 |ыкма_башжазуу            = text-align: left; background:{{түс|Өзбекстан}};
 |ыкма_тизме               = 
 |ыкма_так_сан             =  background:#f0f0f0;
 |ыкма_жуп_сан            = 
|башжазуу1 = Облус укугуна ээ шаары
|тизмек1 = [[Ташкент]]

|башжазуу2 = Республика
|тизмек2 = [[Каракалпакстан]]

|башжазуу3 = Облустар
|тизмек3 = [[Андижан облусу|Андижан]]{{•}} [[Бухара облусу|Бухара]]{{•}} [[Жызак облусу|Жызак]]{{•}} [[Кашкадарыя облусу|Кашкадарыя]]{{•}} [[Навоий облусу|Навоий]]{{•}} [[Наманган облусу|Наманган]]{{•}} [[Самарканд облусу|Самарканд]]{{•}} [[Сурхандарыя облусу|Сурхандарыя]]{{•}} [[Сырдарыя облусу|Сырдарыя]]{{•}} [[Ташкент облусу|Ташкент]]{{•}} [[Фергана облусу |Фергана]]{{•}} [[Хорезм облусу|Хорезм]]}}

&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Калыптар:Өзбекстандын административдик бөлүнүшү|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a1cq1ravc4v7x9uuambb0y3pq29p7d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бухара облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43246</id>
    <revision>
      <id>664575</id>
      <parentid>643162</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Бухара облусу]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>643162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9336" sha1="dnets70yzy08q00c5vt8f6dpf60uutz" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  {{lang-ky|Бухара облусу}}
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Buxoro viloyati}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
   |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 10 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 40 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 11 район
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          = [[Бухара]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = [[Гиждуван]], [[Каган (Бухара облусу)|Каган]], [[Галасия]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Эсонов Мухиддин
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 2 672 300
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 9
  |Жыштыгы                         = 42,74
  |Оруну                           = 12
  |улуттук курамы                  = 
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                             = 39 400
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду                = 3
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = UZ-Buxoro.PNG
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Саат поясы                       = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                     = UZ-BU
 |ISO                              = UZ-BU
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    =  БХ (1959—1991),&lt;br /&gt;20 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt;80 - 84 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             = http://www.bukhara.gov.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
'''Бухара облусу''', ({{lang-uz|Buxoro viloyati}})&amp;nbsp;—облус Өзбекистандын түштүк- батыш тарабынан орун алган, жеринин көпчүлүк бөлүгүн Кызылкум чөлү ээлейт.Түркмөнстан, Наваий облусу жана Кашкадарыя облусу, ошондой эле Каракалпакстан автоном республикасы менен чектешет.  Өлкө аянтынын 8,8, калкынын 5,8 пайызын түзөт. Айрым жерлерде жер асты сууларынын кыртышка жакындыгы, жаан-чачындын аздыгы, чөлдө кумдун которулушу сыяктуу терс кубулуштар жер фондунан пайдаланууда артыкбаш эмгек жана каражат талап кылат. Аныкталган табигый газдын запастары бир нече триллион кубометрди тузет. Мунайзат, курулуш материалдары, туз жана башка пайдалуу байлыктар табылган.
== Тарыхы ==
Бухара облусу 1938-жылдын [[15 январь]] күнү негизделген.
== Айыл чарбасы ==
Бухара облусунун айыл чарбасында пахтачылык, каракөлчулук жана жибекчилик жетекчи тармактардан эсептелет. Облуста сугат жерлер көп. Машинанын жардамында сугат иштери өнүгүүдө. 188 насос станциясы курулган. Эгин аянттарынын негизги бөлүгүн пахта аянттары ээлейт. Жакынкы убакыттарга чейин пахта аянты жаңы өздөштүрүлгөн жерлер менен дан эгиндери аянтынын эсебинин кеңитилген. Бул жерде жаздын эрте келиши натыйжасында данектуу мөмө дарактарынан өрүк, шабдалы, тоо алычасы кеп таралган. Уруктуу мөмө дарактарынан алма өстүрүлөт, алмурут кийинки жылдарда көптөгөн санда тигилип жатат. Багдарчылык жана жүзүмчүлүк менен алектенген атайын чарбалар бар.

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Bukhara, administrative divisions - uz (Latn-Arab) - colored.png|400x400px|thumb|Бухара облусунун административдик бөлүнүшү]]
Бухара облусу 11 туманга (район) бөлүнөт (кашанын ичинде — туман борбору жана картадагы номери):
* [[Алат району|Алат]] (1) ([[Алат (Бухара облусу)|Алат]])
* [[Бухара району|Бухара]] (2) ([[Галаасия]])
* [[Вабкент району|Вабкент]] (11) ([[Вабкент]])
* [[Гиждуван району|Гиждуван]] (3) ([[Гиждуван]])
* [[Жандар району|Жандар]] (4) ([[Жандар]])
* [[Каган району|Каган]] (5) ([[Каган (Бухара облусу)|Каган]])
* [[Каракөл району|Каракөл]] (6) ([[Каракуль (Бухара облусу)|Каракуль]])
* [[Караулбазар району|Караулбазар]] (7) ([[Караулбазар]])
* [[Пешкун району|Пешкун]] (8) ([[Янгибазар (Бухара облусу)|Янгибазар]])
* [[Ромитан району|Ромитан]] (9) ([[Ромитан]])
* [[Шафиркан району|Шафиркан]] (10) ([[Шафиркан]])

Облустун эң чоң шаары жана административдик борбору — [[Бухара]] шаары,  (264 мыңге чукул эл жашайт).

Облустун курамында 10 шаар, 3 шаар тибиндеги кыштак, 107 киштактары бар. 

=== Шаарлары ===
* [[Бухара]]
* [[Вабкент]]
* [[Газли]]
* [[Галаасия]]
* [[Каган (Бухара облусу)|Каган]]
* [[Алат (Бухара облусу)|Алат]]
* [[Ромитан]]
* [[Каракөл (Бухара облусу)|Каракөл]]
* [[Караулбазар]]
* [[Гиждуван]]
=== Шаар тибиндеги кыштактар ===
* [[Жондор]]
* [[Зафарабад]]
* [[Шафиркан]]

== Булактар ==
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/152 Хокимият Бухарской области с сайта правительства Узбекистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011142341/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/152 |date=2009-10-11 }}
* [http://www.bukhara.gov.uz/ Хокимият Бухарского Вилоята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523073629/http://bukhara.gov.uz/ |date=2019-05-23 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/31/45/ Государственные номерные знаки Бухарской области СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328061340/http://www.avtonomer.net/content/view/31/45/ |date=2014-03-28 }}

{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>dnets70yzy08q00c5vt8f6dpf60uutz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навоий облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43285</id>
    <revision>
      <id>664565</id>
      <parentid>644616</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Набайы облусу]]&quot; барагын &quot;[[Навоий облусу]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>644616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10219" sha1="hkq9xrsfqsdxs4sjdtzxbql0oke6149" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  = Набайы облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Navoiy viloyati}})
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             =[[Өзбекстан]] 
  |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 15 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 8 район
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          = [[Набайы]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     =  • [[Зарапшан (шаар)|Зарапшан]]&lt;br /&gt;• [[Кармана]]&lt;br /&gt;• [[Кызылтепа]]&lt;br /&gt;• [[Нурата]]&lt;br /&gt;• [[Учкудук]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = 
  |Башчысынын аталышы                         = 
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 2009
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 873 000
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Жыштыгы                         = 7,88
  |Оруну                           = 14
  |улуттук курамы                  = 
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 110&amp;nbsp;800
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду                = 2
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = UZ-Navoiy.PNG
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-NW
 |ISO                              = UZ-NW
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 21 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 85 — 89 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://www.navoi.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
'''Набайы облусу''' ({{lang-uz|Navoiy viloyati}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасынын]] административдик бирдиги.

1982-жылы 20-апрелде [[Бухара облусу|Букар]] менен [[Самаркан облусу|Самаркан]] облусунун кошулушунан уюшулган. Облус [[Казакстан|Казакстан Республикасы]], [[Жызак облусу|Жызак]], Самаркан, Букар Облусттук жана Каракалпакстан менен чектешет. Аянты 111,0 миң км2. Калкы 767,3 миң (2006); негизинен өзбектер (63,3%), ошондой эле орус (13,5%), казак (11,5%), татар (2,6%), украин (1,4%), каракалпак (1,4%), тажик, азербайжан, беларус жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км 2ге 7 киши. Облуста 8 административдик район, 6 шаар ([[Зарафшан (шаар)|Зарапшан]], [[Навои|Набайы]], Кызыл-Төбө, Нур-Ата, Үч-Кудук, Кармана), 8 шаарча, 53 кыштак бар. Административдик борбору – [[Навои|Набайы]] шаары. Облус Өзбекстандын борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Түндүк-батышын Кызыл-Кум чөлү (бийиктиги 992 мге чейин) ээлесе, чыгышында Нура-Тоо кырка тоосу созулуп, түштүгүнөн Заравшан дарыясы агат. Климаты кескин континенттик, чөлдүү. Январдын орточо температурасы –1,9...– 0,6˚С, июлдуку 27,2 –29,6˚С, чөлдө 60–70˚Сге чейин жетет. Жылдык жаан-чачыны 125– 282 мм. Башкы дарыясы – Заравшан. Куймазар суу сактагычы курулган. Ксерофиль бадалдары, эфемер, эфемероид өсүмдүктөрү басымдуу. Кен байлыктары: вольфрам, фосфорит, кварц куму, цемент, акиташ. Алтын кенинин запасы да бар. Өнөр жайынын негизги тармагы – энергетика. Ошондой эле тоо-кен (анын ичинен Навои тоо-кен металлургия комбинаты), химиялык («Навои-азот»), цемент, тамак-аш, курулуш материалы өнөр жай, Навои ГРЭСи иштейт. Өзбек-Америка «Заравшан-Ньюмонт» алтын өндүрүү биргелешкен ишканасы (тоо-кен комбинатынын таштандыларынын негизинде) курулган. Сугат дыйканчылыгы мүнөздүү. Пахта, дан өсүмдүктөрү, бакча, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Багбанчылык, жүзүмчүлүк, жибекчилик жана каракөл коюн асыроо (2005-жылы 500 миң даана тери даярдалган; Букардан кийинки 2-орунда) өнүккөн. Темир жолунун узундугу 390,7 км (Ташкен – Түркмөнстан, Ташкен – Үч-Кудук), автомобилдики 4,1 миң км (анын ичинен 3,0 миң кми асфальтталган). Облуста жалпы билим берүүчү 362 мектеп (анын ичинен музыкалык, спорт жана адистештирилген), (Ташкент педагогикалык жана техникалык), университеттеринин филиалдары китепканалар, 2 [[музей]] бар. 

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Navoiy districts.png|thumb|Навоий облусунун административдик бөлүнүшү.]]
Облус 8 административдик районго (туман) бөлүнөт:
* [[Канимех району|Канимех]] (1) ([[Канимех]])
* [[Кызылтепа району|Кызылтепа]] (3) ([[Кызылтепа]])
* [[Навбахор району|Навбахор]] (5) ([[Бешрабат]])
* [[Кармана району|Кармана]] (2) ([[Кармана]])
* [[Нурата району|Нурата]] (6) ([[Нурата]])
* [[Тамды району|Тамды]] (7) ([[Тамдыбулак]])
* [[Учкудук району|Учкудук]] (8) ([[Учкудук]])
* [[Хатырчы району|Хатырчы]] (4) ([[Янгиработ]])

Облустун эң ири шаары жана административдик борбору — [[Навои|Набайы шаары]],  (128 мың киши).

Облустун курамына 6 шаар, 8 шаар тибиндеги кыштак, 53 айыл кирет.

=== Шаарлары ===
* [[Зарафшан|Запшан]]
* [[Кызылтепа]]
* [[Навои]]
* [[Нурата]]
* [[Учкудук]]
* [[Янгирабат]]

=== Шаар тибиндеги кыштактары ===
* [[Газган]]
* [[Канимех]]
* [[Кармана]]
* [[Лангар]]
* [[Маликработ]]
* [[Мурунтау]]
* [[Тинчлик (Навоий облусу)|Тинчлик]]
* [[Шалкар (кыштак)|Шалкар]]

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

== Булактар ==
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/155 Хокимият Навоийской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122051807/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/155 |date=2011-01-22 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/104/45/ Автомобильные номера Навоийской области СССР]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>hkq9xrsfqsdxs4sjdtzxbql0oke6149</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664566</id>
      <parentid>664565</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9927" sha1="3aml8vm2l54kldegq64k9gks2zngl7o" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  = Навоий облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Navoiy viloyati}})
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 15 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 8 район
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          = [[Навои]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     =  • [[Зарафшан]]&lt;br /&gt;• [[Кармана]]&lt;br /&gt;• [[Кызылтепа]]&lt;br /&gt;• [[Нурата]]&lt;br /&gt;• [[Учкудук]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = 
  |Башчысынын аталышы                         = 
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 2009
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 873 000
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 13
  |Жыштыгы                         = 7,88
  |Оруну                           = 14
  |улуттук курамы                  = 
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 110&amp;nbsp;800
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду                = 2
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = UZ-Navoiy.PNG
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-NW
 |ISO                              = UZ-NW
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 21 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 85 — 89 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://www.navoi.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
'''Навоий облусу''' ( {{lang-uz|Navoiy viloyati}}) – Өзбекстандын административдик бирдиги.

1982-жылы 20-апрелде Бухара менен Самарканд облусунун кошулушунан уюшулган. Облус Казакстан Республикасы, Жызак, Самарканд, Бухара Облусттук жана Каракалпакстан менен чектешет. Аянты 111,0 миң км2. Калкы 767,3 миң (2006); негизинен өзбектер (63,3%), ошондой эле орус (13,5%), казак (11,5%), татар (2,6%), украин (1,4%), каракалпак (1,4%), тажик, азербайжан, беларус жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км 2ге 7 киши. Облуста 8 административдик район, 6 шаар (Заравшан, [[Навои]], Кызыл-Тепе, Нура-Тоо, Үч-Кудук, Кармана), 8 шаарча, 53 кыштак бар. Административдик борбору – [[Навои]] шаары. Облус Өзбекстандын борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Түндүк-батышын Кызыл-Кум чөлү (бийиктиги 992 мге чейин) ээлесе, чыгышында Нура-Тоо кырка тоосу созулуп, түштүгүнөн Заравшан дарыясы агат. Климаты кескин континенттик, чөлдүү. Январдын орточо температурасы –1,9...– 0,6˚С, июлдуку 27,2 –29,6˚С, чөлдө 60–70˚Сге чейин жетет. Жылдык жаан-чачыны 125– 282 мм. Башкы дарыясы – Заравшан. Куймазар суу сактагычы курулган. Ксерофиль бадалдары, эфемер, эфемероид өсүмдүктөрү басымдуу. Кен байлыктары: вольфрам, фосфорит, кварц куму, цемент, акиташ. Алтын кенинин запасы да бар. Өнөр жайынын негизги тармагы – энергетика. Ошондой эле тоо-кен (анын ичинен Навои тоо-кен металлургия комбинаты), химиялык («Навои-азот»), цемент, тамак-аш, курулуш материалы өнөр жай, Навои ГРЭСи иштейт. Өзбек-Америка «Заравшан-Ньюмонт» алтын өндүрүү биргелешкен ишканасы (тоо-кен комбинатынын таштандыларынын негизинде) курулган. Сугат дыйканчылыгы мүнөздүү. Пахта, дан өсүмдүктөрү, бакча, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Багбанчылык, жүзүмчүлүк, жибекчилик жана каракөл коюн асыроо (2005-жылы 500 миң даана тери даярдалган; Бухарадан кийинки 2-орунда) өнүккөн. Темир жолунун узундугу 390,7 км (Ташкент – Түркмөнстан, Ташкент – Үч-Кудук), автомобилдики 4,1 миң км (анын ичинен 3,0 миң кми асфальтталган). Облуста жалпы билим берүүчү 362 мектеп (анын ичинен музыкалык, спорт жана адистештирилген), (Ташкент педагогикалык жана техникалык), университеттеринин филиалдары китепканалар, 2 [[музей]] бар. 

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Navoiy districts.png|thumb|Навоий облусунун административдик бөлүнүшү.]]
Облус 8 административдик районго (туман) бөлүнөт:
* [[Канимех району|Канимех]] (1) ([[Канимех]])
* [[Кызылтепа району|Кызылтепа]] (3) ([[Кызылтепа]])
* [[Навбахор району|Навбахор]] (5) ([[Бешрабат]])
* [[Кармана району|Кармана]] (2) ([[Кармана]])
* [[Нурата району|Нурата]] (6) ([[Нурата]])
* [[Тамды району|Тамды]] (7) ([[Тамдыбулак]])
* [[Учкудук району|Учкудук]] (8) ([[Учкудук]])
* [[Хатырчы району|Хатырчы]] (4) ([[Янгиработ]])

Облустун эң ири шаары жана административдик борбору – [[Навои|Навоий шаары]],  (128 мың киши).

Облустун курамына 6 шаар, 8 шаар тибиндеги кыштак, 53 айыл кирет.

=== Шаарлары ===
* [[Зарафшан]]
* [[Кызылтепа]]
* [[Навои]]
* [[Нурата]]
* [[Учкудук]]
* [[Янгирабат]]

=== Шаар тибиндеги кыштактары ===
* [[Газган]]
* [[Канимех]]
* [[Кармана]]
* [[Лангар]]
* [[Маликработ]]
* [[Мурунтау]]
* [[Тинчлик (Навоий облусу)|Тинчлик]]
* [[Шалкар (кыштак)|Шалкар]]

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/155 Хокимият Навоийской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122051807/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/155 |date=2011-01-22 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/104/45/ Автомобильные номера Навоийской области СССР]

{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>3aml8vm2l54kldegq64k9gks2zngl7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664567</id>
      <parentid>664566</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Навоий облусу]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9927" sha1="3aml8vm2l54kldegq64k9gks2zngl7o" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  = Навоий облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Navoiy viloyati}})
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 15 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 8 район
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          = [[Навои]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     =  • [[Зарафшан]]&lt;br /&gt;• [[Кармана]]&lt;br /&gt;• [[Кызылтепа]]&lt;br /&gt;• [[Нурата]]&lt;br /&gt;• [[Учкудук]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = 
  |Башчысынын аталышы                         = 
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 2009
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 873 000
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 13
  |Жыштыгы                         = 7,88
  |Оруну                           = 14
  |улуттук курамы                  = 
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 110&amp;nbsp;800
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду                = 2
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = UZ-Navoiy.PNG
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-NW
 |ISO                              = UZ-NW
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 21 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 85 — 89 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://www.navoi.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
'''Навоий облусу''' ( {{lang-uz|Navoiy viloyati}}) – Өзбекстандын административдик бирдиги.

1982-жылы 20-апрелде Бухара менен Самарканд облусунун кошулушунан уюшулган. Облус Казакстан Республикасы, Жызак, Самарканд, Бухара Облусттук жана Каракалпакстан менен чектешет. Аянты 111,0 миң км2. Калкы 767,3 миң (2006); негизинен өзбектер (63,3%), ошондой эле орус (13,5%), казак (11,5%), татар (2,6%), украин (1,4%), каракалпак (1,4%), тажик, азербайжан, беларус жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км 2ге 7 киши. Облуста 8 административдик район, 6 шаар (Заравшан, [[Навои]], Кызыл-Тепе, Нура-Тоо, Үч-Кудук, Кармана), 8 шаарча, 53 кыштак бар. Административдик борбору – [[Навои]] шаары. Облус Өзбекстандын борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Түндүк-батышын Кызыл-Кум чөлү (бийиктиги 992 мге чейин) ээлесе, чыгышында Нура-Тоо кырка тоосу созулуп, түштүгүнөн Заравшан дарыясы агат. Климаты кескин континенттик, чөлдүү. Январдын орточо температурасы –1,9...– 0,6˚С, июлдуку 27,2 –29,6˚С, чөлдө 60–70˚Сге чейин жетет. Жылдык жаан-чачыны 125– 282 мм. Башкы дарыясы – Заравшан. Куймазар суу сактагычы курулган. Ксерофиль бадалдары, эфемер, эфемероид өсүмдүктөрү басымдуу. Кен байлыктары: вольфрам, фосфорит, кварц куму, цемент, акиташ. Алтын кенинин запасы да бар. Өнөр жайынын негизги тармагы – энергетика. Ошондой эле тоо-кен (анын ичинен Навои тоо-кен металлургия комбинаты), химиялык («Навои-азот»), цемент, тамак-аш, курулуш материалы өнөр жай, Навои ГРЭСи иштейт. Өзбек-Америка «Заравшан-Ньюмонт» алтын өндүрүү биргелешкен ишканасы (тоо-кен комбинатынын таштандыларынын негизинде) курулган. Сугат дыйканчылыгы мүнөздүү. Пахта, дан өсүмдүктөрү, бакча, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Багбанчылык, жүзүмчүлүк, жибекчилик жана каракөл коюн асыроо (2005-жылы 500 миң даана тери даярдалган; Бухарадан кийинки 2-орунда) өнүккөн. Темир жолунун узундугу 390,7 км (Ташкент – Түркмөнстан, Ташкент – Үч-Кудук), автомобилдики 4,1 миң км (анын ичинен 3,0 миң кми асфальтталган). Облуста жалпы билим берүүчү 362 мектеп (анын ичинен музыкалык, спорт жана адистештирилген), (Ташкент педагогикалык жана техникалык), университеттеринин филиалдары китепканалар, 2 [[музей]] бар. 

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Navoiy districts.png|thumb|Навоий облусунун административдик бөлүнүшү.]]
Облус 8 административдик районго (туман) бөлүнөт:
* [[Канимех району|Канимех]] (1) ([[Канимех]])
* [[Кызылтепа району|Кызылтепа]] (3) ([[Кызылтепа]])
* [[Навбахор району|Навбахор]] (5) ([[Бешрабат]])
* [[Кармана району|Кармана]] (2) ([[Кармана]])
* [[Нурата району|Нурата]] (6) ([[Нурата]])
* [[Тамды району|Тамды]] (7) ([[Тамдыбулак]])
* [[Учкудук району|Учкудук]] (8) ([[Учкудук]])
* [[Хатырчы району|Хатырчы]] (4) ([[Янгиработ]])

Облустун эң ири шаары жана административдик борбору – [[Навои|Навоий шаары]],  (128 мың киши).

Облустун курамына 6 шаар, 8 шаар тибиндеги кыштак, 53 айыл кирет.

=== Шаарлары ===
* [[Зарафшан]]
* [[Кызылтепа]]
* [[Навои]]
* [[Нурата]]
* [[Учкудук]]
* [[Янгирабат]]

=== Шаар тибиндеги кыштактары ===
* [[Газган]]
* [[Канимех]]
* [[Кармана]]
* [[Лангар]]
* [[Маликработ]]
* [[Мурунтау]]
* [[Тинчлик (Навоий облусу)|Тинчлик]]
* [[Шалкар (кыштак)|Шалкар]]

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/155 Хокимият Навоийской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122051807/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/155 |date=2011-01-22 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/104/45/ Автомобильные номера Навоийской области СССР]

{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>3aml8vm2l54kldegq64k9gks2zngl7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Самарканд облусу</title>
    <ns>118</ns>
    <id>43299</id>
    <revision>
      <id>664630</id>
      <parentid>638704</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Baydastann|Baydastann]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>571259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7167" sha1="kwmlq3bbhcgekt6o5w9a5rewk4m9enz" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Самарканд облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Samarqand viloyati, Самарқанд вилояти}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 50 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 66 |lon_min = 15 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 14 район жана 4 облус денгээлиндагы шаар.
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Самарканд]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = [[Каттакоргон]], [[Ургут]], [[Жума (Самарканд облусу)|Жума]], [[Акташ (Самарканд облусу)|Акташ]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Өктөм Исоевич Барноев 
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 3 270 800
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 1
  |Жыштыгы                         = 199,44
  |Оруну                           = 6
  |улуттук курамы                  = [[өзбектер]], [[тажиктер]], [[орустар]]
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 16&amp;nbsp;400
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду               = 7
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = UZ-Samarqand.PNG
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-SA
 |ISO                              = UZ-SA
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 14 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 30 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://www.samarkand.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
[[Файл:SamarkandVil landscape1.JPG|thumb|300 px|Самарканд облусундагы жол]]
'''Самарканд облусу''' ([[Өзбекстан вилояттери|вилоят]], {{lang-uz|Samarqand viloyati}}) — Өзбекстан борбордук бөлүгүндө жайлашкан аймак.

Административдик борбору — Самарканд шаары.

== Географиясы ==
== Климаты ==
== Тарыхы==

== Калкы ==
Облус калкы 3 270 800 адам (2011).

Статистика жылдар боюнча&lt;ref&gt;[http://www.stat.uz/STAT/demografiya/1_axoli.xls Госкомстат Узбекистана]&lt;/ref&gt;:
* 1991—2 228 500 адам.
* 1992—2 284 800 адам.
* 1993—2 341 300 адам.
* 1994—2 395 900 адам. 
* 1995—2 451 500 адам.
* 1996—2 507 400 адам. 
* 1997—2 560 800 адам.
* 1998—2 607 000 адам.
* 1999—2 648 800 адам.
* 2000—2 690 200 адам.
* 2001—2 729 900 адам.
* 2002—2 769 500 адам.
* 2003—2 807 600 адам.
* 2004—2 846 600 адам.
* 2005—2 887 400 адам.
* 2006—2 931 500 адам.
* 2007—2 979 400 адам.
* 2008—3 032 500 адам.
== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Samarqand districts.png|thumb|450px|right|Самарканд облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 14 административдик районго(туман) бөлүнөт:
* [[Акдарыя район|Акдарыя]] (8)
* [[Булунгур район|Булунгур]] (1)
* [[Жамбай район|Жамбай]] (3)
* [[Иштыхан район|Иштыхан]] (2)
* [[Каттакурган район|Каттакурган]] (4)
* [[Кошрабад район|Кошрабад]] (5)
* [[Нарпай район|Нарпай]] (6)
* [[Нурабад район (Узбекистан)|Нурабад]] (7)
* [[Пайарык район|Пайарык]] (10)
* [[Пастдаргом район|Пастдаргом]] (11)
* [[Пахтачи район|Пахтачи]] (9)
* [[Самарканд район|Самарканд]] (12)
* [[Тайлак район|Тайлак]] (13)
* [[Ургут район|Ургут]] (14)

жана облус денгээлиндеги 4 шаар:
* [[Самарканд]]
* [[Акташ (Өзбекстан)]]
* [[Каттакоргон]]
* [[Ургут]]

Ири шаарлары — [[Самарканд]], [[Каттакоргон]], [[Нурабад]], [[Ургут]], [[Жума (Өзбекстан)|Жума]], [[Зиадин]], [[Акташ (Өзбекстан)|Акташ]], [[Булунгур]], [[Джамбай]].

== Шилтеме ==

{{Булактар}}
== Булактар ==
* [http://www.gov.uz/ru/section.scm?sectionId=363&amp;contentId=443 Хокимият Самаркандской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930153122/http://www.gov.uz/ru/section.scm?sectionId=363&amp;contentId=443 |date=2007-09-30 }}

{{Commons категория|Samarkand viloyat}}
{{Өзбекстан областтары}}
[[Категория:Өзбекстан облустары]]</text>
      <sha1>kwmlq3bbhcgekt6o5w9a5rewk4m9enz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664631</id>
      <parentid>664630</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Самаркан облусу]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Самарканд облусу]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>571259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7167" sha1="kwmlq3bbhcgekt6o5w9a5rewk4m9enz" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Самарканд облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Samarqand viloyati, Самарқанд вилояти}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 50 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 66 |lon_min = 15 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 14 район жана 4 облус денгээлиндагы шаар.
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Самарканд]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = [[Каттакоргон]], [[Ургут]], [[Жума (Самарканд облусу)|Жума]], [[Акташ (Самарканд облусу)|Акташ]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Өктөм Исоевич Барноев 
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 3 270 800
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 1
  |Жыштыгы                         = 199,44
  |Оруну                           = 6
  |улуттук курамы                  = [[өзбектер]], [[тажиктер]], [[орустар]]
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 16&amp;nbsp;400
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду               = 7
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = UZ-Samarqand.PNG
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-SA
 |ISO                              = UZ-SA
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 14 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 30 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://www.samarkand.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
[[Файл:SamarkandVil landscape1.JPG|thumb|300 px|Самарканд облусундагы жол]]
'''Самарканд облусу''' ([[Өзбекстан вилояттери|вилоят]], {{lang-uz|Samarqand viloyati}}) — Өзбекстан борбордук бөлүгүндө жайлашкан аймак.

Административдик борбору — Самарканд шаары.

== Географиясы ==
== Климаты ==
== Тарыхы==

== Калкы ==
Облус калкы 3 270 800 адам (2011).

Статистика жылдар боюнча&lt;ref&gt;[http://www.stat.uz/STAT/demografiya/1_axoli.xls Госкомстат Узбекистана]&lt;/ref&gt;:
* 1991—2 228 500 адам.
* 1992—2 284 800 адам.
* 1993—2 341 300 адам.
* 1994—2 395 900 адам. 
* 1995—2 451 500 адам.
* 1996—2 507 400 адам. 
* 1997—2 560 800 адам.
* 1998—2 607 000 адам.
* 1999—2 648 800 адам.
* 2000—2 690 200 адам.
* 2001—2 729 900 адам.
* 2002—2 769 500 адам.
* 2003—2 807 600 адам.
* 2004—2 846 600 адам.
* 2005—2 887 400 адам.
* 2006—2 931 500 адам.
* 2007—2 979 400 адам.
* 2008—3 032 500 адам.
== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Samarqand districts.png|thumb|450px|right|Самарканд облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 14 административдик районго(туман) бөлүнөт:
* [[Акдарыя район|Акдарыя]] (8)
* [[Булунгур район|Булунгур]] (1)
* [[Жамбай район|Жамбай]] (3)
* [[Иштыхан район|Иштыхан]] (2)
* [[Каттакурган район|Каттакурган]] (4)
* [[Кошрабад район|Кошрабад]] (5)
* [[Нарпай район|Нарпай]] (6)
* [[Нурабад район (Узбекистан)|Нурабад]] (7)
* [[Пайарык район|Пайарык]] (10)
* [[Пастдаргом район|Пастдаргом]] (11)
* [[Пахтачи район|Пахтачи]] (9)
* [[Самарканд район|Самарканд]] (12)
* [[Тайлак район|Тайлак]] (13)
* [[Ургут район|Ургут]] (14)

жана облус денгээлиндеги 4 шаар:
* [[Самарканд]]
* [[Акташ (Өзбекстан)]]
* [[Каттакоргон]]
* [[Ургут]]

Ири шаарлары — [[Самарканд]], [[Каттакоргон]], [[Нурабад]], [[Ургут]], [[Жума (Өзбекстан)|Жума]], [[Зиадин]], [[Акташ (Өзбекстан)|Акташ]], [[Булунгур]], [[Джамбай]].

== Шилтеме ==

{{Булактар}}
== Булактар ==
* [http://www.gov.uz/ru/section.scm?sectionId=363&amp;contentId=443 Хокимият Самаркандской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930153122/http://www.gov.uz/ru/section.scm?sectionId=363&amp;contentId=443 |date=2007-09-30 }}

{{Commons категория|Samarkand viloyat}}
{{Өзбекстан областтары}}
[[Категория:Өзбекстан облустары]]</text>
      <sha1>kwmlq3bbhcgekt6o5w9a5rewk4m9enz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Сурхан-Дарыя облусу</title>
    <ns>118</ns>
    <id>44221</id>
    <revision>
      <id>664568</id>
      <parentid>643115</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Сурхан-Дарыя облусу]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Сурхан-Дарыя облусу]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>642925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7083" sha1="71jnti3r4uqzpjz5lyoqogfgnh17hhw" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Сурхандарыя облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Surxondaryo viloyati, Сурхондарё вилояти}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 0 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 67 |lon_min = 30 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 14 район жана 2 облус денгээлиндагы шаар.
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Термез]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = [[Денау]]&lt;br /&gt;• [[Байсун]]&lt;br /&gt;• [[Шерабад]]&lt;br /&gt;• [[Шурчи]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Чариев Нармумин Аманович 
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            =  2 052 000 (2010)&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html Хокимият Сурхандарьинской области]&lt;/ref&gt;
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 8
  |Жыштыгы                         = 98,65
  |Оруну                           = 5
  |улуттук курамы                  = [[өзбектер]](82,9 %), [[тажиктер]](12,5 %), [[туркмендер]] (1,3 %),[[орустар]](1,2 %), [[татарлар]] (0,4 %) ж.б.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            =  20 800
  |Процент                         =
  |Аянт боюнча орду               = 5
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = Surxondaryo Viloyati in Uzbekistan.svg
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-SU
 |ISO                              = UZ-SU
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 19 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 75 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =    
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}

'''Сурхандарыя облусу''' ([[Өзбекстан вилояттери|вилоят]], {{lang-uz|Surxondaryo viloyati, Сурхондарё вилояти}} — Өзбекстан жайлашкан аймак.

[[Административдик бобор]]у — [[Термез]] шаары.

== Географиясы ==
== Климаты ==
== Тарыхы ==
== Калкы ==
Облус калкы 2 052 000 адам (2010).

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Surxondaryo districts.png|thumb|450px|right|Сурхандарыя облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 14 административдик районго(туман) бөлүнөт:
# [[Алтынсай району|Алтынсай]] (9) —  [[Карлук]] кыштагы
# [[Ангор району|Ангор]] (1) —  [[Ангор]] кыштагы
# [[Байсун району|Байсун]] (3) —  [[Байсун]] шаары.
# [[Кизирик району|Кызирык]] (2010-га чейин — Бандихан) (2) — [[Бандихон]] шаары.
# [[Денау району|Денау]] (4) —  [[Денау]] шаары.
# [[Жаркоргон району|Джаркурган]] (5) —   [[Жаркурган]] шаары.
# [[Кизирик району|Кизирик]] (6) —  [[Сарик]] кыштагы
# [[Кумкурган району|Кумкоргон]] (7) —   [[Кумкоргон]] шаары.
# [[Музрабадрайону|Музрабад]] (8) —   [[Халкабад]] кыштагы
# [[Сариасий району|Сариасия]] (10) —  [[Сариасия]] кыштагы
# [[Термез району|Термез]] (13) —   [[Учкизил]] кыштагы
# [[Узун району|Узун]] (14) —   [[Узун]] кыштагы
# [[Шерабад району|Шерабад]] (11) —   [[Шерабад]] шаары.
# [[Шурчи району|Шурчи]] (12) —  [[Шурчи]] шаары.
[[Административдик бобор]]у — [[Термез]] шаары.

== Шилтеме ==

{{Булактар}}
== Булактар ==
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/158 Хокимият Сурхандарьинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209125946/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/158 |date=2010-12-09 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/136/45/ Автомобильные номера Сурхандарьинской области СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328062128/http://www.avtonomer.net/content/view/136/45/ |date=2014-03-28 }}

{{Commons категория|Samarkand viloyat}}
{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>71jnti3r4uqzpjz5lyoqogfgnh17hhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Фергана облусу</title>
    <ns>118</ns>
    <id>44224</id>
    <revision>
      <id>664574</id>
      <parentid>643117</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Фергана облусу]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Фергана облусу]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>642979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6593" sha1="m7i4k8bp2mtq83ssskmxmws77zv4g6w" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Баргана облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Farg‘ona viloyati}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 40.44|lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 71.34|lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 15 район.
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Фергана]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = • [[Фергана]]&lt;br /&gt;• [[Кокон]]&lt;br /&gt;• [[Маргалаң]]&lt;br /&gt;• [[Кувасай]]&lt;br /&gt;• [[Кува (Узбекистан)|Кува]]&lt;br /&gt;• [[Риштан]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Ганиев Шухрат Мадаминович
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 3 317 000
  |Перепис жылы                    = 2012
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 3
  |Жыштыгы                         =  474,88
  |улуттук курамы                  =  
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 6 800
  |Аянт боюнча орду               = 10
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = Farg'ona Viloyati in Uzbekistan.svg
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-FA
 |ISO                              = UZ-FA
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 15 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 40-49 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =   http://ru.ferghana.uz/ {{ref-ru}}
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
 
'''Баргана облусу''' — ({{lang-uz|Farg‘ona viloyati}}) — Өзбекстанда жайлашкан аймак.

[[Административдик бобор]]у — [[Фергана]] шаары.

== Географиясы ==
== Климаты ==
== Тарыхы ==
== Калкы ==
Облус калкы 3 317 000 адам (2012).

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Fergana districts.png|thumb|450px|right|Фергана облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 15 административдик районго(туман) бөлүнөт:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lider.uz — Фергана |url=http://www.lider.uz/index.php?fer=6 |access-date=2014-04-06 |archive-date=2010-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102164957/http://www.lider.uz/index.php?fer=6 |dead-url=yes |accessdate=2014-04-06 |archivedate=2010-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100102164957/http://www.lider.uz/index.php?fer=6 }}&lt;/ref&gt;
* [[Алтыарык район|Алтыарык]] (1) — борбору [[Алтыарык|Алты-Арык]]
* [[Багдад район|Багдад]] (2) — борбору [[Багдад (Өзбекстан)|Багдад]]
* [[Бешарык район|Бешарык]] (3) — борбору [[Бешарык|Беш-Арык]] шаары.
* [[Бувайда район|Бувайда]] (4) — борбору [[Ибрат]]
* [[Дангара район (Өзбекстан)|Дангара]] (5) — борбору [[Дангара (Өзбекстан)|Дангара]]
* [[Кува район|Кува]] (9) — борбору [[Кува (Өзбекстан)|Кува]] шаары.
* [[Коштепа район|Коштепа]] (8) — борбору [[Лангар (Өзбекстан)|Лангар]]
* [[Риштан район|Риштан]] (10) — борбору [[Риштан]] шаары.
* [[Сох район|Сох]] (11) — борбору [[Раван (Өзбекстан)|Раван]]
* [[Ташлак район|Ташлак]] (12) — борбору [[Ташлак]]
* [[Өзбекстан район|Өзбекстан]] (14) — борбору [[Яйпан]] шаары.
* [[Учкуприк район|Учкуприк]] (13) — борбору [[Учкуприк]]
* [[Фергана район|Фергана]] (6) — борбору [[Вуадиль]]
* [[Фуркат район|Фуркат]] (7) — борбору [[Навбахор (Өзбекстан)|Навбахор]]
* [[Язъяван район|Язъяван]] (15) — борбору [[Язъяван]]

== Шилтеме ==
{{Булактар}}

== Булактар ==
{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>m7i4k8bp2mtq83ssskmxmws77zv4g6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорезм облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44225</id>
    <revision>
      <id>664658</id>
      <parentid>642948</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/568503|568503]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5831" sha1="ekbe8t5oli0sr4mqspfhnm8icssxdp8" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Хорезм облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Xorazm viloyati}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = {{UZB}}
 |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 20 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 61 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Абалы                          = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 10 район.
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Үргөнч]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = [[Кыйба]]&lt;br /&gt;• [[Үргөнч]] &lt;br /&gt;• [[Багат]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Бобожонов Пулат Раззакович
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 1 601 100  
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Жыштыгы                         = 254,14
  |Оруну                           = 5
  |улуттук курамы                  =  
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 6 312  
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду               = 11
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = Xorazm Viloyati in Uzbekistan.svg
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-XO
 |ISO                              = UZ-XO
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 22 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 90 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://xorazm.uz/rus/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
'''Хорезм облусу''' ([[Өзбекстан вилояттери|вилоят]], {{lang-uz|Xorazm viloyati}}) — Өзбекстанда жайлашкан аймак.

Административдик бобору — [[Үргөнч (шаар)|Үргөнч]] шаары.

== Калкы ==
Облус калкы 1 601 100 адам (2011).

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Xorazm districts.png|thumb|450px|right|Хорезм облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 11 административдик районго(түмөн) бөлүнөт:
* [[Үргөнч]]
* [[Багат району]] (1) — Багат кыштагы.
* [[Гурлен району]] (2) — [[Гурлен]] шаары.
* [[Кошкупыр району]] (6) — Кошкупыр кыштагы.
* [[Үргөнч району]] (8) — Короол кыштагы.
* [[Хазарасп району]] (4) — [[Хазарасп]] шаары.
* [[Ханка району]] (3) — Ханка кыштагы.
* [[Кыйба району]] (5) — [[Кыйба]] шаары.
* [[Шават району]] (7) — [[Шават (Хорезм облусу)|Шават]] кыштагы.
* [[Жаңы-Базар району]] (10) — [[Жаңы-Базар (Хорезм облусу)|Жаңы-Базар]] кыштагы.
* [[Жаңы-Арык району]] (9) — Жаңы-Арык кыштагы.

== Булактар ==

{{Булактар}}
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/161 Хокимият Хорезмской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619062223/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/161 |date=2010-06-19 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/161/45/ Автомобильные номера Хорезмской области СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328061004/http://www.avtonomer.net/content/view/161/45/ |date=2014-03-28 }}
* [http://xorazm.ixbb.ru/ Форум-сообщество Хорезмской области]

{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>ekbe8t5oli0sr4mqspfhnm8icssxdp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664659</id>
      <parentid>664658</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5760" sha1="re6uz7sb5x1tvmswznfuomya1ttlp0g" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Хорезм облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Xorazm viloyati}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = {{UZB}}
 |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 20 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 61 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Абалы                          = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 10 район.
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Ургенч]]
 |Чоң шаар                         = 
 |Ири шаарлары                     = [[Хива]]&lt;br /&gt;• [[Ургенч]] &lt;br /&gt;• [[Багат]]
 |Негизделиши                      = 
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Бобожонов Пулат Раззакович
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 1 601 100  
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 11
  |Жыштыгы                         = 254,14
  |Оруну                           = 5
  |улуттук курамы                  =  
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 6 312  
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду               = 11
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = Xorazm Viloyati in Uzbekistan.svg
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-XO
 |ISO                              = UZ-XO
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 22 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 90 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://xorazm.uz/rus/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}
'''Хорезм облусу''' ([[Өзбекстан вилояттери|вилоят]], {{lang-uz|Xorazm viloyati}}) – Өзбекстанда жайлашкан аймак.

Административдик бобору – [[Ургенч]] шаары.

== Калкы ==
Облус калкы 1 601 100 адам (2011).

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Xorazm districts.png|thumb|450px|right|Хорезм облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 11 административдик районго(туман) бөлүнөт:
* [[Ургенч]]
* [[Багат району]] (1) – Багат кыштагы.
* [[Гурлен району]] (2) – [[Гурлен]] шаары.
* [[Кошкупыр району]] (6) – Кошкупыр кыштагы.
* [[Ургенч району]] (8) – Караул кыштагы.
* [[Хазарасп району]] (4) – [[Хазарасп]] шаары.
* [[Ханка району]] (3) – Ханка кыштагы.
* [[Хива району]] (5) – [[Хива]] шаары.
* [[Шават району]] (7) – [[Шават (Хорезм облусу)|Шават]] кыштагы.
* [[Янгибазар району]] (10) – [[Янгибазар (Хорезм облусу)|Янгибазар]] кыштагы.
* [[Янгиарык району]] (9) – Янгиарык кыштагы.

== Булактар ==

{{Булактар}}
* [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/161 Хокимият Хорезмской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619062223/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/161 |date=2010-06-19 }}
* [http://www.avtonomer.net/content/view/161/45/ Автомобильные номера Хорезмской области СССР]
* [http://xorazm.ixbb.ru/ Форум-сообщество Хорезмской области]

{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>re6uz7sb5x1tvmswznfuomya1ttlp0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стамбул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45513</id>
    <revision>
      <id>664504</id>
      <parentid>664410</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T17:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5940" sha1="93w0vbmczug7yydbw753s562e2cikn3" xml:space="preserve">{{ОЖ                         
 |статусу                     = шаар
 |кыргызча аталышы            = Стамбул
 |расмий аталышы              = {{lang-tr|İstanbul}}&lt;br /&gt;[[Файл:Istanbul collage 6e.jpg|center|280px]]
 |баш ийгени                  = 
 |өлкө                        = Түркия
 |герб                        = 
 |гербдин туурасы             = 100
 |желек                       = 
 |желектин туурасы            = 150
  |lat_deg= 41|lat_min= 0|lat_sec=36
  |lon_deg= 28|lon_min= 57|lon_sec=37
 |CoordAddon                  = type:city(10034830)_region:TR
 |CoordScale                  =
 |ЯндексКарта                 = 
 |өлкө картасынын өлчөмү      = 300
 |убакыт аралыгы              =+2 
 |DST                         = 
 |област түрү                 =  Ил
 |област                      =  Стамбул
 |ички бөлүнүшү               = 
 |башчысынын түрү             = Мэр
 |башчысы                     = Экрем Имамоглу
 |негизделген күнү            = б.з.ч. 667-ж.
 |биринчи белгиленген         = 
 |мурунку аталышы             = Константинопол
 |берилген статусу            = 
 |аймагы                      = 5343
 |бийиктиги                   = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги     = 100
 |климаты                     = 
 |расмий тили                 = түрк тили
 |расмий тили-ref             = 
  |калкы                      = {{Өсүү}} 13 854 740 
  |элди каттоо жылы           = 2012-жыл
  |жыштыгы                    = 2480,9
  |агломерация                = 
  |улуттук курамы             = 
  |диний курамы               = ислам
  |этнохороним                = Стамбулдук
 |телефон коду                = +90 212 (Европа бөлүгү)&lt;br /&gt; +90 216 (Азия бөлүгү)
 |почта индекси               = 34010-34850 &lt;br /&gt; 80000-81800
 |Commons түрмөгүндө          = Istanbul
 |сайты                       = http://www.ibb.gov.tr/
 |сайтынын тили               = tr
 |сайтынын тили 2             = en
 }}

'''Стамбул''' ({{lang-tr|İstanbul}}) – [[Түркия|Түркиянын]] эң чоң шаары.

Мурдагы [[Византия империясы|Византиянын]] жана Осмон султандыгынын борбор шаары.

== Тарых  ==
Стамбул шаарынын ордундагы байыркы шаар &quot;Бизантинум&quot; (Byzantium; грекче: Βυζάντιον, Byzántion) деп аталган. Аны болжол менен б.з.ч. 600-жылдын тегерегинде мегариалык гректер негиздешкен. Шаар аты &quot;Бизас&quot; деген кишинин атына байланыштуу делген имиш бар. Аны тракиялык же иллириялык болчу деген да жоромол бар. 

Римдик падыша Улуу Константин бул шаарды б.з. 330-жылы Рим империясынын чыгыштагы борбору деп жарыялаган. Ошондон тартып шаар &quot;Константинопол&quot; (Constantinople, грекче: &quot;Κωνσταντινούπολις&quot; -- Константинополис), б.а. &quot;Константиндин шаары&quot; деп аталып калган. &lt;br&gt;
Кийин шаар ортодокс христиандар негизги калкын түзгөн Византия империясынын борбору болуп калган. 

Сегиз аптага созулган камалоодон соң, 1453-жылы 29-майда бул византиялык борбор шаарды осмон султаны Мехмет Экинчи (&quot;Фатих&quot; - &quot;Жеңүүчү&quot;) каратып алган.

Ал шаардагы &quot;Айя София&quot; христиандык ыбаадатканасын жамы мечитке айландырган. Мехмет Экинчи өзүн &quot;Кайсар-и Рум&quot; – &quot;Рим дөөлөтүнүн цезары&quot; деп жарыялаган. 

1923-жылы 29-октябрда [[Түркия]] жумурияты негизделип, анын борбор шаары катары Стамбул эмес, [[Анкара]] шаары жарыяланган. Мустапа Кемал [[Мустафа Кемаль Ататүрк|Ататүрк]] айдыңдык Түркиянын алгачкы президенти болуп калган. 

== Булактар ==
* Efe, Recep; Cürebal, Isa (2011). &quot;Impacts of the &quot;Marmaray&quot; Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul&quot;. In Brunn, Stanley D (ed.). Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects. London &amp; New York: Springer. pp. 715–34. ISBN 978-90-481-9919-8.  &lt;br&gt;
* El-Cheikh, Nadia Maria (2004). Byzantium Viewed by the Arabs. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-932885-30-2. &lt;br&gt;
* Finkel, Caroline (2005). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02396-7. &lt;br&gt;
* Freely, John (1996). Istanbul: The Imperial City. New York: Viking. ISBN 978-0-670-85972-6.  &lt;br /&gt;
== Тышкы шилтемелер  ==
* https://web.archive.org/web/20201005104736/https://sehirharitasi.ibb.gov.tr/
[[Категория:Түркия]]
[[Категория:Шаарлар]]
[[Категория:Евразия]]
[[Категория:Европа]]
[[Категория:Азия]]
[[Категория:Түркия шаарлары]]</text>
      <sha1>93w0vbmczug7yydbw753s562e2cikn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акмоло облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49467</id>
    <revision>
      <id>664614</id>
      <parentid>642597</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Ак-Моло облусу]]&quot; барагын &quot;[[Акмоло облусу]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>573081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5706" sha1="5bus6qo8bgicgw3duhmbshdd88ogam7" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = облус
 |кыргызча аталышы           = Ак Молдо облусу
 |расмий аталышы             = Ақмола облысы
 |сүрөтү                     = 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Казакстан
 |герб                       = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 100
 |желектин туурасы           = 175
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon                = 
  |CoordScale                = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 280
 |облус картасынын өлчөмү = 0
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     = 
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 17 район, 2 шаар
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = Сергей Кулагин
 |негизделген күнү           = 1939 жыл
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |статустун берилиши           = 
 |аймагы                     = 146,2 миң
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 
 |климаты                    = [[Континенттик климат|мелүүн континенттик]]
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 736 528&lt;ref&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT093846 2015 жылкы 1 -январгв Казакстан Республикасынын облустары, шаарлары жана райондору бойунча элдин саны]&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2015
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[казактар]] — 49,64% &lt;br /&gt;[[орустар]] — 34,14% &lt;br /&gt;[[украиндер]] - 4,65%&lt;br /&gt;[[немистер]] - 3,57%&lt;br /&gt;[[татарлар]] - 1,82%&lt;br /&gt; башка улуттар - 6,18% (2015ж.)&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл башына Казакстан Республикасынын калкынын жекелеген улуту бойунча саны]&lt;/ref&gt;
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               = 
 |убакыт аралыгы             = +6
 |DST                        = 
 |телефон коду               = 7162 xx-xx-xx
 |почта индекси              = 02xxxx
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 03
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Aqmola Province
 |сайты                      = http://akmo.gov.kz
 |сайтынын тили              = 
 |өлкө картасы            = Akmola in Kazakhstan.svg
}}

'''Ак Молдо облусу''' - [[Казакстан Республикасы|Казакстан Республикасынын]] түндүгүндө. 1939-ж. уюшулган. Аянты 121,7 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 602,2 миң (1997). Облуста 14 адм. район, 8 шаар, 12 шаарча бар. Борбору - Астана шаары. Аймагынын басымдуу бөлүгүн Казак Сараркасынын (бийиктиги 899 мге чейин) түндүк-батышы ээлейт. Экономикасынын негизин дан чарбасы (негизинен буудай) жана эт-сүт багытындагы мал чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын маанилүү тармагы - кайрак дан эгин эгүү дыйканчылыгы. Кой, эчки, уй, жылкы асыралат. Балык кармалат. Энергетикасы Караганды жана Экибастуз көмүр бассейндерине негизделип, 2 ЖЭС (жылуулук электр станциясы) иштейт. Кара металлургия, тоокен, химия, машина куруу, тамак-аш, жеңил, курулуш материалдары, фарфор-фаянс, карапа өнөр жай тармактары бар. Негизги өнөр жай борборлору: Астана, Макинск, Атбасар, Алексеевка.

[[Файл:Akmola, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb]]
== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

[[Категория:Казакстан облусттары]]
&lt;references /&gt;{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}</text>
      <sha1>5bus6qo8bgicgw3duhmbshdd88ogam7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664615</id>
      <parentid>664614</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5678" sha1="12c74136lplkoeq4xef8fu0s1tcjaxm" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = облус
 |кыргызча аталышы           = Ак Молдо облусу
 |расмий аталышы             = Ақмола облысы
 |сүрөтү                     = 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Казакстан
 |герб                       = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 100
 |желектин туурасы           = 175
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon                = 
  |CoordScale                = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 280
 |облус картасынын өлчөмү = 0
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     = 
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 17 район, 2 шаар
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = Сергей Кулагин
 |негизделген күнү           = 1939 жыл
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |статустун берилиши           = 
 |аймагы                     = 146,2 миң
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 
 |климаты                    = [[Континенттик климат|мелүүн континенттик]]
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 736 528&lt;ref&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT093846 2015 жылкы 1 -январгв Казакстан Республикасынын облустары, шаарлары жана райондору бойунча элдин саны]&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2015
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[казактар]] — 49,64% &lt;br /&gt;[[орустар]] — 34,14% &lt;br /&gt;[[украиндер]] - 4,65%&lt;br /&gt;[[немистер]] - 3,57%&lt;br /&gt;[[татарлар]] - 1,82%&lt;br /&gt; башка улуттар - 6,18% (2015ж.)&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл башына Казакстан Республикасынын калкынын жекелеген улуту бойунча саны]&lt;/ref&gt;
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               = 
 |убакыт аралыгы             = +6
 |DST                        = 
 |телефон коду               = 7162 xx-xx-xx
 |почта индекси              = 02xxxx
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 03
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Aqmola Province
 |сайты                      = http://akmo.gov.kz
 |сайтынын тили              = 
 |өлкө картасы            = Akmola in Kazakhstan.svg
}}

'''Акмоло облусу''' – [[Казакстан Республикасы|Казакстан Республикасынын]] түндүгүндө. 1939-ж. уюшулган. Аянты 121,7 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 602,2 миң (1997). Облуста 14 адм. район, 8 шаар, 12 шаарча бар. Борбору - Астана шаары. Аймагынын басымдуу бөлүгүн Казак Сараркасынын (бийиктиги 899 мге чейин) түндүк-батышы ээлейт. Экономикасынын негизин дан чарбасы (негизинен буудай) жана эт-сүт багытындагы мал чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын маанилүү тармагы - кайрак дан эгин эгүү дыйканчылыгы. Кой, эчки, уй, жылкы асыралат. Балык кармалат. Энергетикасы Караганды жана Экибастуз көмүр бассейндерине негизделип, 2 ЖЭС (жылуулук электр станциясы) иштейт. Кара металлургия, тоокен, химия, машина куруу, тамак-аш, жеңил, курулуш материалдары, фарфор-фаянс, карапа өнөр жай тармактары бар. Негизги өнөр жай борборлору: Астана, Макинск, Атбасар, Алексеевка.

[[Файл:Akmola, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb]]
== Булактар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

[[Категория:Казакстан облусттары]]
&lt;references /&gt;{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}</text>
      <sha1>12c74136lplkoeq4xef8fu0s1tcjaxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664616</id>
      <parentid>664615</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Акмоло облусу]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5678" sha1="12c74136lplkoeq4xef8fu0s1tcjaxm" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = облус
 |кыргызча аталышы           = Ак Молдо облусу
 |расмий аталышы             = Ақмола облысы
 |сүрөтү                     = 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Казакстан
 |герб                       = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 100
 |желектин туурасы           = 175
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon                = 
  |CoordScale                = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 280
 |облус картасынын өлчөмү = 0
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = 
 |облус                     = 
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 17 район, 2 шаар
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = Сергей Кулагин
 |негизделген күнү           = 1939 жыл
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |статустун берилиши           = 
 |аймагы                     = 146,2 миң
 |бийиктиктин түрү                 = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 
 |климаты                    = [[Континенттик климат|мелүүн континенттик]]
 |расмий тили                = 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 736 528&lt;ref&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT093846 2015 жылкы 1 -январгв Казакстан Республикасынын облустары, шаарлары жана райондору бойунча элдин саны]&lt;/ref&gt;
  |элди каттоо жылы          = 2015
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[казактар]] — 49,64% &lt;br /&gt;[[орустар]] — 34,14% &lt;br /&gt;[[украиндер]] - 4,65%&lt;br /&gt;[[немистер]] - 3,57%&lt;br /&gt;[[татарлар]] - 1,82%&lt;br /&gt; башка улуттар - 6,18% (2015ж.)&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл башына Казакстан Республикасынын калкынын жекелеген улуту бойунча саны]&lt;/ref&gt;
  |диний курамы              = 
  |этнохороним               = 
 |убакыт аралыгы             = +6
 |DST                        = 
 |телефон коду               = 7162 xx-xx-xx
 |почта индекси              = 02xxxx
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 03
 |идентификатордун түрү         = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Aqmola Province
 |сайты                      = http://akmo.gov.kz
 |сайтынын тили              = 
 |өлкө картасы            = Akmola in Kazakhstan.svg
}}

'''Акмоло облусу''' – [[Казакстан Республикасы|Казакстан Республикасынын]] түндүгүндө. 1939-ж. уюшулган. Аянты 121,7 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 602,2 миң (1997). Облуста 14 адм. район, 8 шаар, 12 шаарча бар. Борбору - Астана шаары. Аймагынын басымдуу бөлүгүн Казак Сараркасынын (бийиктиги 899 мге чейин) түндүк-батышы ээлейт. Экономикасынын негизин дан чарбасы (негизинен буудай) жана эт-сүт багытындагы мал чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын маанилүү тармагы - кайрак дан эгин эгүү дыйканчылыгы. Кой, эчки, уй, жылкы асыралат. Балык кармалат. Энергетикасы Караганды жана Экибастуз көмүр бассейндерине негизделип, 2 ЖЭС (жылуулук электр станциясы) иштейт. Кара металлургия, тоокен, химия, машина куруу, тамак-аш, жеңил, курулуш материалдары, фарфор-фаянс, карапа өнөр жай тармактары бар. Негизги өнөр жай борборлору: Астана, Макинск, Атбасар, Алексеевка.

[[Файл:Akmola, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb]]
== Булактар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

[[Категория:Казакстан облусттары]]
&lt;references /&gt;{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}</text>
      <sha1>12c74136lplkoeq4xef8fu0s1tcjaxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анвар Садат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49566</id>
    <revision>
      <id>664546</id>
      <parentid>573910</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Аныбар Садат]]&quot; барагын &quot;[[Анвар Садат]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>573910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4443" sha1="34mkbmrsx9dc2k6990wlp6ste8njggi" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Аныбар Садат|расмий ысымы={{lang-ar|أنور السادات}}|өлкө=|туулган жылы=25-декабрь 1918|туулган жери=Мит Абу Эл-Кум, Мисир Падышалыгы|кызматы=3-чи [[Мисирдин Президенти]]|андан мурунку инсан=[[Жамал Абдунасыр]]|андан кийинки инсан=[[Хосни Мубарак]]|өтөгөн жылы=|каза болгон жылы=6-октябрь 1981|каза болгон жери=[[Каир]], [[Мисир]]}}'''Мухаммад Аныбар Садат''' ({{Lang-ar|محمد أنور السادات‎}}; 25. 12. 1918, Мит Абу эль-Кум кыштагы, Минуфия провинциясы — 1981) — [[Египет Араб Республикасы|Египет Араб Республикасынын]] президенти (1970-1981).

== Ишмердүүлүгү ==
*1938-жылы Египет аскер колледжин бүтүргөн.
*[[Англичандар|Англичандардын]] үстөмдүгүнө каршы кыймылга активдүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу камакка алынган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Гамаль Абдель Насер менен жакындашып, 1952-жылы король Фарукту бийликтен алууга катышкан. 
*1960-61-жылы жана 1964-67-жылы Улуттук жыйналыштын төрагасы.
*1969-70-жылы [[вице-президент]] кызматтарын аткарган. Насер дүйнөдөн кайткандан кийин президент болуп шайланган. Бийликти толук колго алуу үчүн бир нече чукул чараларды киргизип, армияны күчөткөн. 
*1972-жылы Анвар Садат СССР менен мамилесин үзүп, Египеттен советтик аскер кеңешчилерин чыгарган. 
*1973-жылы анын буйругу менен Египеттин куралдуу күчтөрү [[Израиль]] тарабынан басып алынган жерлерди бошотуу максатында кол салып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 
*1974-жылы Анвар Садаттын өкмөтү Насердин мезгилиндеги багыттан баш тартып, өлкөдө рынок экономикасын киргизген. Менчиктештирүү, чет элдик капиталга жеңилдиктерди түзүү жана башка чаралар «инфитах» («ачык эшик») саясатынын негизин түздү. Натыйжада Египетке зор кирешелерди алып келген эл аралык туризм өнүккөн. 
*1978-жылы Анвар Садат, Израилдин премьер-министри Ш. Перес, АКШнын президенти Ж. Картер Кэмп-Дэвид Тынчтык макулдашуусун иштеп чыгышып, анын негизинде Египет менен Израилдин ортосунда тынчтык келишимге кол коюлган. Аталган келишим үчүн Анвар Садатка Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Мындай кадамдар жалпы араб дүйнөсүнүн нааразылыгын жаратып, Египет Араб өлкөлөрүнүн Лигасынан чыгарылган. 
*1962-жылдардан Араб социалисттик союзунун (ААС) Жогорку аткаруу комитетинин мүчөсү, 1970-жылдардан анын төрагасы болгон. 
*1981-жылы аскер парады өтүп жаткан учурда исламчыл уюмдардын мүчөлөрү тарабынан Анвар Садат атып өлтүрүлгөн.

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>34mkbmrsx9dc2k6990wlp6ste8njggi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664547</id>
      <parentid>664546</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="dunf9pgufaqofgujuaek7jvmftp4wza" xml:space="preserve">[[Файл:Anwar Sadat cropped.jpg|thumb|Анвар Садат (1980)]]

'''Анвар Садат''' (25. 12. 1918, Мит Абу эль-Кум кыштагы, Минуфия провинциясы – 1981) – [[Египет Араб Республикасы|Египет Араб Республикасынын]] президенти (1970-1981).

== Ишмердүүлүгү ==
*1938-жылы Египет аскер колледжин бүтүргөн.
*[[Англичандар|Англичандардын]] үстөмдүгүнө каршы кыймылга активдүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу камакка алынган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Гамаль Абдель Насер менен жакындашып, 1952-жылы король Фарукту бийликтен алууга катышкан. 
*1960-61-жылы жана 1964-67-жылы Улуттук жыйналыштын төрагасы.
*1969-70-жылы [[вице-президент]] кызматтарын аткарган. Насер дүйнөдөн кайткандан кийин президент болуп шайланган. Бийликти толук колго алуу үчүн бир нече чукул чараларды киргизип, армияны күчөткөн. 
*1972-жылы Анвар Садат СССР менен мамилесин үзүп, Египеттен советтик аскер кеңешчилерин чыгарган. 
*1973-жылы анын буйругу менен Египеттин куралдуу күчтөрү [[Израиль]] тарабынан басып алынган жерлерди бошотуу максатында кол салып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 
*1974-жылы Анвар Садаттын өкмөтү Насердин мезгилиндеги багыттан баш тартып, өлкөдө рынок экономикасын киргизген. Менчиктештирүү, чет элдик капиталга жеңилдиктерди түзүү жана башка чаралар «инфитах» («ачык эшик») саясатынын негизин түздү. Натыйжада Египетке зор кирешелерди алып келген эл аралык туризм өнүккөн. 
*1978-жылы Анвар Садат, Израилдин премьер-министри Ш. Перес, АКШнын президенти Ж. Картер Кэмп-Дэвид Тынчтык макулдашуусун иштеп чыгышып, анын негизинде Египет менен Израилдин ортосунда тынчтык келишимге кол коюлган. Аталган келишим үчүн Анвар Садатка Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Мындай кадамдар жалпы араб дүйнөсүнүн нааразылыгын жаратып, Египет Араб өлкөлөрүнүн Лигасынан чыгарылган. 
*1962-жылдардан Араб социалисттик союзунун (ААС) Жогорку аткаруу комитетинин мүчөсү, 1970-жылдардан анын төрагасы болгон. 
*1981-жылы аскер парады өтүп жаткан учурда исламчыл уюмдардын мүчөлөрү тарабынан Анвар Садат атып өлтүрүлгөн.

==Булактар==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967–14– 046–1
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>dunf9pgufaqofgujuaek7jvmftp4wza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664548</id>
      <parentid>664547</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Анвар Садат]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="dunf9pgufaqofgujuaek7jvmftp4wza" xml:space="preserve">[[Файл:Anwar Sadat cropped.jpg|thumb|Анвар Садат (1980)]]

'''Анвар Садат''' (25. 12. 1918, Мит Абу эль-Кум кыштагы, Минуфия провинциясы – 1981) – [[Египет Араб Республикасы|Египет Араб Республикасынын]] президенти (1970-1981).

== Ишмердүүлүгү ==
*1938-жылы Египет аскер колледжин бүтүргөн.
*[[Англичандар|Англичандардын]] үстөмдүгүнө каршы кыймылга активдүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу камакка алынган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Гамаль Абдель Насер менен жакындашып, 1952-жылы король Фарукту бийликтен алууга катышкан. 
*1960-61-жылы жана 1964-67-жылы Улуттук жыйналыштын төрагасы.
*1969-70-жылы [[вице-президент]] кызматтарын аткарган. Насер дүйнөдөн кайткандан кийин президент болуп шайланган. Бийликти толук колго алуу үчүн бир нече чукул чараларды киргизип, армияны күчөткөн. 
*1972-жылы Анвар Садат СССР менен мамилесин үзүп, Египеттен советтик аскер кеңешчилерин чыгарган. 
*1973-жылы анын буйругу менен Египеттин куралдуу күчтөрү [[Израиль]] тарабынан басып алынган жерлерди бошотуу максатында кол салып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 
*1974-жылы Анвар Садаттын өкмөтү Насердин мезгилиндеги багыттан баш тартып, өлкөдө рынок экономикасын киргизген. Менчиктештирүү, чет элдик капиталга жеңилдиктерди түзүү жана башка чаралар «инфитах» («ачык эшик») саясатынын негизин түздү. Натыйжада Египетке зор кирешелерди алып келген эл аралык туризм өнүккөн. 
*1978-жылы Анвар Садат, Израилдин премьер-министри Ш. Перес, АКШнын президенти Ж. Картер Кэмп-Дэвид Тынчтык макулдашуусун иштеп чыгышып, анын негизинде Египет менен Израилдин ортосунда тынчтык келишимге кол коюлган. Аталган келишим үчүн Анвар Садатка Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Мындай кадамдар жалпы араб дүйнөсүнүн нааразылыгын жаратып, Египет Араб өлкөлөрүнүн Лигасынан чыгарылган. 
*1962-жылдардан Араб социалисттик союзунун (ААС) Жогорку аткаруу комитетинин мүчөсү, 1970-жылдардан анын төрагасы болгон. 
*1981-жылы аскер парады өтүп жаткан учурда исламчыл уюмдардын мүчөлөрү тарабынан Анвар Садат атып өлтүрүлгөн.

==Булактар==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967–14– 046–1
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>dunf9pgufaqofgujuaek7jvmftp4wza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50832</id>
    <revision>
      <id>664624</id>
      <parentid>639207</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>573335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7181" sha1="0v1yctjox3904o20phfw27nf1rtlg5f" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик
 |Түс1                   = 
 |Кыргызча аталышы       = Алмата облусу
 |Өздүк аталышы          = [[Казак тили|каз.]] Алматы облысы
 |Белгиси                = Алматы облысы герб.png
 |Желеги                 = 
 |Белгинин көлөмү        = 
 |Желектин көлөмү        = 
 |Белгинин аты           = 
 |Желектин аты           = 
 |Өлкө                   = {{KAZ}}
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                = 
  |type                  = 
  |деңгээл               = 
  |CoordScale            =  
 |Гимни                  = 
 |Абалы                  = Облус
 |Киргени                = 
 |Курамында              = 
 |Борбору                = [[Конаев (шаар)|Конаев]]
 |Ири шаары              = 
 |Или шаарлары           = 
 |Түзүлгөн убакыты       = [[10-март]] [[1932-жыл]]
 |Таратылган убакыты     = 
 |Башчысы                = Амандык Баталов
  |Башчынын түрү         = Акими
 |Башчысы2               = 
  |Башчынын түрү2        = 
 |ИДӨ                    = 
  |ИДӨ жылы              = 
  |ИДӨ бойунча оруну             = 
  |Жан башына алынган ИДӨ оруну  = 
 |Тили                           = 
 |Тилдери                        = 
 |Калкы                          = 2 015 727&lt;ref&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT093846 2015-жылкы 1-январга Казакстан Республикасынын облустары, шаарлары жана райондору боюнча калктын саны]&lt;/ref&gt;
  |Санак жылы                    = 2015
  |Пайызы                        = 11,57
  |Калктын саны бойунча оруну    = 2
  |Жыштыгы                       = 9
  |Жыштыгы бойунча оруну         = 2
  |Улуттук курамы                = [[казактар]] 70,39% &lt;br /&gt; [[орустар]] 14,60% &lt;br /&gt; [[уйгурлар]] 7,90% &lt;br /&gt; [[түрктөр]] 1,88% &lt;br /&gt; башкалар 5,31% (2015ж.)&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015-жыл башына Казакстан Республикасынын калкынын жекелеген этностору боюнча саны]&lt;/ref&gt;
  |Диний курамы                  = 
 |Жер аянты                      = 223,9 миң
  |Жер аянтынын пайызы           = 8,2
  |Жер аянты боюнча оруну        = 4
 |Максималдуу бийиктиги          = 
 |Орточо бийиктиги               = 
 |Минималдуу бийиктиги           = 
 |Көлөмү                         = 
 |Узундугу                       = 
 |Карта                          = Almaty (province) in Kazakhstan.svg
 |Картанын көлөмү                = 330
 |Акимчилик бирдигинин картасы   = 
  |Акимчилик бирдигинин картасынын көлөмү  = 
 |Саат алкагы                    = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коду                   = 728 xxx-xx-xx
 |Почто индекстери               = 04xxxx
 |Интернет-домени                = 
 |Унаа коду                      = 05
 |Сайты                          = http://zhetysu-gov.kz
 |Commons түрмөгү                = Almaty Province
 |Түшүндүрмөлөр                  = 
|Расмий аталышы={{lang-kk|Алматы облысы}}|Герб=Алматы_облысы_герб.png|Желек=Flag_of_Almaty_Region.gif}}

'''Алмата облусу''' ({{lang-kk|Алматы облысы}}) — [[Казакстан]] Республикасынын түштүк-чыгышында. 1932-ж. 10-мартта түзүлгөн. Аянты 104,7 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 1631,7 миң (1998), шаар калкы 30,3% , облустун курамында 16 административдик район, 3 шаар, 6 шаарча бар. Борбору - [[Алмата]] шаары. Түштүгүн Теңир-Тоо (бийиктиги 973 мге чейин), түндүгүн Балкаш бою чөлү ээлейт. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы -10°С, июлдуку 24°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ммден (чөлдөрдө) 1000 ммге (тоолордо) чейин. Тоо этегинин климаты жумшак; январдын орточо температурасы -3...-6°С, жылдык жаан-чачыны 7001000 ммге чейин. Башкы дарыясы - Иле. Түндүк батышында Балкаш көлү жайгашкан. Минералдык булактар кездешет. Шыбак-баялыштуу, шор топурактуу жарымчөл жана чөл бийиктеген сайын коңур топурактуу кургак талаага өтөт. Тоолордо токой, субальп жана альп шалбаасы өсөт. Негизги өнөр жай тармактары: оор машина куруу жана металл ишгетүү, жеңил (текстиль, трикотаж булгаары-бут кийим ж. б.), тамак-аш (ун тартуу, май чыгаруу, консерва), эт комбинаты. Иле дарыясына Капчыгай ГЭСи курулган. Маанилүү өнөр жай борбору Алмата, Талгар. Сугат дыйканчылыгы өнүккөн. Эгин (негизинен буудай), кант кызылчасы, тамеки, жүгөрү айдалат. Жемиш багы, жүзүм өстүрүлөт. Кой, жылкы, төө чарбалары бар. Уй чарбасы эт багытында. Балкаш көлү менен Иле дарыясында балык кармалат. Балкашта жана Иледе кеме жүрөт. Бухара Ташкен - Бишкек - Алма Ата газ кууру курулган.

[[Файл:Almaty, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|x200px|thumb]]
== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1

[[Категория:Казакстан облусттары]]
[[Категория:Казакстан географиясы‎]]
&lt;references /&gt;{{Казакстандын административдик бөлүнүшү}}</text>
      <sha1>0v1yctjox3904o20phfw27nf1rtlg5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гандемиан келишими (1873)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51310</id>
    <revision>
      <id>664657</id>
      <parentid>583825</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/568531|568531]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1504" sha1="owbew0lavvw40kwxw15lrvxy5zzhqyl" xml:space="preserve">'''Гандемиан келишими (1873)''' - [[Россия]] империясы менен [[Хива]] хандыгынын ортосунда түзүлгөн келишим. 1873-ж. жазында орус аскерлери Хиваны ээлегенден кийин, Хиванын жанындагы Гандемиан кышаарында 1873-ж. 12-августта түзүлгөн. Гандемиян келишими боюнча Амударыянын оң жээгиндеги жерлер Россиянын карамагына өтүп, [[Түркстан]] генерал-губернаторлугуна кошулган. Россия Амударыяда кеме жүргүзүүгө укук алган. Хандыктын аймагында кулчулук жоюлду деп жарыяланган. Келишимдин натыйжасында, Хива хандыгы Россия империясынын жарым колониясына айланып, өзалдынча тышкы саясат жүргүзүү укугунан ажыраган. 
[[Категория:Саясат таануу]] 
[[Категория:Тарых]]
== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4</text>
      <sha1>owbew0lavvw40kwxw15lrvxy5zzhqyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волга дарыясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51598</id>
    <revision>
      <id>664663</id>
      <parentid>560455</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Чагылган|Чагылган]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>440853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="ajq38q3ykne4gmg22ta1mj1vdam8ntp" xml:space="preserve">{{Дарыя
 |Аталышы                   = Волга дарыясы
  |Расмий аталышы           = 
 |Сүрөт                     = Volga Ulyanovsk-oliv.jpg
  |Сүрөттүн аталышы         = 
 |Узундугу                  = 3530
 |Бассейндин аянты          = 1360000
 |Бассейн                   = 
 |Суу чыгымы                = 
  |Өлчөө жери               = 
 |Башаты                    = 
  |Башаттын орду            = 
  |Башаттын бийиктиги       = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Аягы                      = 
  |Аягынын орду             = 
  |Аягынын бийиктиги        = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Дарыянын агымы            = 
 |Өлкө                      = Орусия
  |Област                   = 
  |Район                    = 
 |Түрмөктөр Уикиказынада    = 
}}
[[Файл:Volgarivermap.png|thumb|Волга дарыясы.]]
'''Волга дарыясы''', '''Эдил''' (байыркы аты Ра, орто кылымда Итил) – Европадагы эң ири дарыя. Россиянын европалык бөлүгүндө. Узундугу 3530 км, алабынын аянты 1360 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. [[Валдай дөңсөөсү|Валдай дөңсөөсүнөн]] башталып, Казан шаарына чейин кеңдик, андан кийин меридиан багыттарында агат. [[Каспий деңизи|Каспий деңизине]] куярда чоң дельтаны пайда кылат (19 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Волганын 200дөй куймасы бар; ирилери: [[Ока]], [[Сура]], Свияга (оң), Молога, [[Ветлега дарыясы|Ветлуга]], Бейшлот, ортоңку жана төмөнкү агымында [[Кама (дарыясы)|Кама]], Самара, Чоң Ыргыз (сол).

Волга жогорку бөлүгүндө Жогорку Волга көлдөрү аркылуу агып, агымы суу сактагычтуу ГЭС каскаддары менен жөнгө салынат. Ири ГЭСтери: Чебоксары, Волга (Куйбышев суусактагычы), Волга (Волгоград суу сактагычы) ж. б. Волгоград шаары тушта суунун орточо чыгымы 724 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек, чатында 7710 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Ноябрдын аягы декабрдын башынан апрелге чейин, төмөнкү агымында марттын ортосуна чейин тоңот. Волга Волга-Балтика суу жолу аркылуу Балтика деңизи, Түндүк Двина суу системасы жана Ак деңиз Балтика каналы аркылуу Ак деңиз, [[Волга-Дон кеме жүрүүчү каналы|Волга-Дон каналы]] аркылуу [[Азов деңизи|Азов]] жана [[Кара деңиз|Кара]] деңиздер, Москва атындагы канал аркылуу Москва дарыясы менен туташат. Суусу калкты суу менен камсыз кылууга жана сугатка пайдаланылат. Балыктын 70тей түрү (анын 40 промыселдик) бар. Ржев шаарынан баштап кеме жүрөт (3256 км).

Негизги өнөр-жай борборлору жана порттору: [[Тверь]], [[Ярославль]], [[Нижний Новгород]], [[Чебоксары]], [[Казан]], [[Ульяновск]], [[Тольятти]], [[Самара]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахань]]. В-нын алабында Волга-Кама, Жигули, Астрахань коруктары, Самара Лукасы улуттук паркы бар. Антропогендик таасирден дарыя алабында экологиялык кескин терс кырдаал түзүлүп турат.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

[[Категория:РФ дарыялары‎]]</text>
      <sha1>ajq38q3ykne4gmg22ta1mj1vdam8ntp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664664</id>
      <parentid>664663</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Эдил (дарыя)]]&quot; барагын &quot;[[Волга дарыясы]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>440853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="ajq38q3ykne4gmg22ta1mj1vdam8ntp" xml:space="preserve">{{Дарыя
 |Аталышы                   = Волга дарыясы
  |Расмий аталышы           = 
 |Сүрөт                     = Volga Ulyanovsk-oliv.jpg
  |Сүрөттүн аталышы         = 
 |Узундугу                  = 3530
 |Бассейндин аянты          = 1360000
 |Бассейн                   = 
 |Суу чыгымы                = 
  |Өлчөө жери               = 
 |Башаты                    = 
  |Башаттын орду            = 
  |Башаттын бийиктиги       = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Аягы                      = 
  |Аягынын орду             = 
  |Аягынын бийиктиги        = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Дарыянын агымы            = 
 |Өлкө                      = Орусия
  |Област                   = 
  |Район                    = 
 |Түрмөктөр Уикиказынада    = 
}}
[[Файл:Volgarivermap.png|thumb|Волга дарыясы.]]
'''Волга дарыясы''', '''Эдил''' (байыркы аты Ра, орто кылымда Итил) – Европадагы эң ири дарыя. Россиянын европалык бөлүгүндө. Узундугу 3530 км, алабынын аянты 1360 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. [[Валдай дөңсөөсү|Валдай дөңсөөсүнөн]] башталып, Казан шаарына чейин кеңдик, андан кийин меридиан багыттарында агат. [[Каспий деңизи|Каспий деңизине]] куярда чоң дельтаны пайда кылат (19 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Волганын 200дөй куймасы бар; ирилери: [[Ока]], [[Сура]], Свияга (оң), Молога, [[Ветлега дарыясы|Ветлуга]], Бейшлот, ортоңку жана төмөнкү агымында [[Кама (дарыясы)|Кама]], Самара, Чоң Ыргыз (сол).

Волга жогорку бөлүгүндө Жогорку Волга көлдөрү аркылуу агып, агымы суу сактагычтуу ГЭС каскаддары менен жөнгө салынат. Ири ГЭСтери: Чебоксары, Волга (Куйбышев суусактагычы), Волга (Волгоград суу сактагычы) ж. б. Волгоград шаары тушта суунун орточо чыгымы 724 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек, чатында 7710 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Ноябрдын аягы декабрдын башынан апрелге чейин, төмөнкү агымында марттын ортосуна чейин тоңот. Волга Волга-Балтика суу жолу аркылуу Балтика деңизи, Түндүк Двина суу системасы жана Ак деңиз Балтика каналы аркылуу Ак деңиз, [[Волга-Дон кеме жүрүүчү каналы|Волга-Дон каналы]] аркылуу [[Азов деңизи|Азов]] жана [[Кара деңиз|Кара]] деңиздер, Москва атындагы канал аркылуу Москва дарыясы менен туташат. Суусу калкты суу менен камсыз кылууга жана сугатка пайдаланылат. Балыктын 70тей түрү (анын 40 промыселдик) бар. Ржев шаарынан баштап кеме жүрөт (3256 км).

Негизги өнөр-жай борборлору жана порттору: [[Тверь]], [[Ярославль]], [[Нижний Новгород]], [[Чебоксары]], [[Казан]], [[Ульяновск]], [[Тольятти]], [[Самара]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахань]]. В-нын алабында Волга-Кама, Жигули, Астрахань коруктары, Самара Лукасы улуттук паркы бар. Антропогендик таасирден дарыя алабында экологиялык кескин терс кырдаал түзүлүп турат.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

[[Категория:РФ дарыялары‎]]</text>
      <sha1>ajq38q3ykne4gmg22ta1mj1vdam8ntp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волга бою</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51600</id>
    <revision>
      <id>664665</id>
      <parentid>560078</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Эдил бою]]&quot; барагын &quot;[[Волга бою]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>309836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="mrxho53cyfmppjm8csqjhh8b9q0g7lu" xml:space="preserve">'''Волга бою''' – [[Волга дарыясы|Волга дарыясынын]] экономикалык жактан тыгыз байланышта болгон ортоңку жана төмөнкү агымдарындагы аймагы. Ал [[Волга бою дөңсөөсү]] жайгашкан көтөрүңкү оң жээктен жана Заволжье деп аталган ойдуңдуу сол жээктен турат. Табигый бөлүнүшү боюнча Волганын жогорку агымындагы аймактар да кээде Волга бою деп аталат. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

[[Категория:Орусия]]</text>
      <sha1>mrxho53cyfmppjm8csqjhh8b9q0g7lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булуң</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51766</id>
    <revision>
      <id>664701</id>
      <parentid>576627</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T00:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1094" sha1="pmbwtuyv9j5xb8vg1990hlvk2g552k0" xml:space="preserve">[[Файл:Bixby Creek Bridge - panoramio (2).jpg|thumb|Булуң]]
'''Булуң''' – [[океан]], [[деңиз]] же [[Көл|көлдүн]] кургактыкка кирип турган бөлүгү. Булуң суусу океан, деңиз суулары менен эркин алмашып турат. Кээде дүйнөлүк океандын гидрологиялык режими боюнча деңиз болуп эсептелген айрым бөлүктөрү да булуң деп аталат; мисалы, [[Мексика булуңу]], [[Гудзон булуңу]], [[Перс булуңу]]. Ысык-Көлдүн ири булуңдары: Түп, Жыргалаң, Кызылсуу жана башка. 

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

[[Категория:География]]</text>
      <sha1>pmbwtuyv9j5xb8vg1990hlvk2g552k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зейдер-Зе булуңу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52193</id>
    <revision>
      <id>664672</id>
      <parentid>596657</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Зөүдерзээ]]&quot; барагын &quot;[[Зейдер-Зе булуңу]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>596657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="fu57swc3qm7m66y1ajmhi1zqotoyaib" xml:space="preserve">[[Файл:Seven United Netherlands Janssonius 1658.jpg|thumb|Зөүдерзээ булуңу (1658).]]
'''Зөүдерзээ''' - ({{Lang-nl|Zuiderzee}} «Түштүк деңиз» деген мааниде) Түндүк деңиздеги булуң. [[Нидерланд|Нидерланддын]] жээгинде. Батыш Фриз аймагы аркылуу деңизден бөлүнөт. Булуң [[1282|1282-ж]]. кургактык чөгүп, аны суу жайпап калышынан пайда болгон. Жээктери түзөң, саздуу, плотина жана тосмо менен бекемделген. Зөүдерзээ шлюз тосмо аркылуу Ваддензээ (түндүк бөлүгү) жана Эйсселмээр (түштүк) булуңдарына бөлүнөт. Тереңдиги 3-4 м, кеме жүрчү жери 8-24 м. Ташкындоонун бийиктиги 1,4-1,9 м. Ири порту [[Амстердам]]. 

== Тарыхы жана окуялары ==
[[Файл:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|left|thumb|300x300px|1-кылымда (солдо) жана 10-кылымда (оңдо) Түндүк Голландиянын болжолдуу картасы.]]
Байыркы убакта булуңдун орду Флево көлү (латынча: Flēvō, илик: Flēvōnis) болгон. Ал кичирээк болгон жана деңизге туташкан канал булуңдун кийинки формасына караганда алда канча кууш болгон. Суу агымы көлдөрдүн, саздардын, каналдардын жана каналдардын комплексинен турган жана бир көл деп эсептелген. Акырындык менен бул суу агымдары бири-бири менен байланышып, бирдиктүү суу агымын түзгөн. Бул суу агымынын Влие деп аталган түндүк бөлүгү, кыязы, деңизге азыр Влиленд жана Тершеллинг аралдарынын ортосундагы Влиструм кысыгы болгон канал аркылуу туташкан.

Орто кылымдардын башында деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жана тез-тез болуп турган бороон-чапкындардан улам жээк сызыгы эрозияга учурай баштаган (Бардык ыйыктардын суу ташкыны (1170)). Көлдү деңиз менен байланыштырган канал акырындык менен кеңейип, көлөмү чоңоюп, Алмер көлү деп аталып калган. 1287-жылы чоң суу ташкыны учурунда Тексель аралынын жанындагы кум тосмосу талкаланып, көл акыры Зөүдерзээ деп аталган булуңга айланган. Бул табигый кырсык Амстердамдын кичинекей айылын деңиз соода борборуна, деңизчилер үчүн жолугушуу жайына жана соода борборуна айландырууга жол ачкан.&lt;ref&gt;La Court P., de. Memoires de Jean de Witt. 1709, p.37&lt;/ref&gt;

XV кылымда жаңы, жакшыртылган дамбалар курулганга чейин булуңдун контурлары анча өзгөргөн эмес, суу ташкындары жана ташкындар көп болуп турган. Мисалы, 1421-жылы 18-ноябрда дамбанын жарылышы 72 айылды каптап, болжол менен 10 000 адамдын өмүрүн алган. Бул Экинчи Ыйык Елизавета суу ташкыны болгон.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

== Белгилери ==
[[Категория:Нидерланд]]</text>
      <sha1>fu57swc3qm7m66y1ajmhi1zqotoyaib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664674</id>
      <parentid>664672</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="i7qhlx3eijqjoo51pn9ojofhrbgzq7v" xml:space="preserve">[[Файл:Seven United Netherlands Janssonius 1658.jpg|thumb|Зейдер-Зе булуңу булуңу (1658).]]
'''Зейдер-Зе булуңу''' ({{Lang-nl|Zuiderzee}} «Түштүк деңиз» деген мааниде) – [[Түндүк деңиз|Түндүк деңиздеги]] [[булуң]]. [[Нидерланд|Нидерланддын]] жээгинде. Батыш Фриз аймагы аркылуу деңизден бөлүнөт. Булуң 1282-ж. кургактык чөгүп, аны суу жайпап калышынан пайда болгон. Жээктери түзөң, саздуу, плотина жана тосмо менен бекемделген. Зейдер-Зе булуңу шлюз тосмо аркылуу Ваддензээ (түндүк бөлүгү) жана Эйсселмээр (түштүк) булуңдарына бөлүнөт. Тереңдиги 3-4 м, кеме жүрчү жери 8-24 м. Ташкындоонун бийиктиги 1,4-1,9 м. Ири порту [[Амстердам]]. 

== Тарых ==
[[Файл:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|left|thumb|300x300px|1-кылымда (солдо) жана 10-кылымда (оңдо) Түндүк Голландиянын болжолдуу картасы.]]
Байыркы убакта булуңдун орду Флево көлү (латынча: Flēvō, илик: Flēvōnis) болгон. Ал кичирээк болгон жана деңизге туташкан канал булуңдун кийинки формасына караганда алда канча кууш болгон. Суу агымы көлдөрдүн, саздардын, каналдардын жана каналдардын комплексинен турган жана бир көл деп эсептелген. Акырындык менен бул суу агымдары бири-бири менен байланышып, бирдиктүү суу агымын түзгөн. Бул суу агымынын Влие деп аталган түндүк бөлүгү, кыязы, деңизге азыр Влиленд жана Тершеллинг аралдарынын ортосундагы Влиструм кысыгы болгон канал аркылуу туташкан.

Орто кылымдардын башында деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жана тез-тез болуп турган бороон-чапкындардан улам жээк сызыгы эрозияга учурай баштаган (Бардык ыйыктардын суу ташкыны (1170)). Көлдү деңиз менен байланыштырган канал акырындык менен кеңейип, көлөмү чоңоюп, Алмер көлү деп аталып калган. 1287-жылы чоң суу ташкыны учурунда Тексель аралынын жанындагы кум тосмосу талкаланып, көл акыры Зейдер-Зе булуңу деп аталган булуңга айланган. Бул табигый кырсык Амстердамдын кичинекей айылын деңиз соода борборуна, деңизчилер үчүн жолугушуу жайына жана соода борборуна айландырууга жол ачкан&lt;ref&gt;La Court P., de. Memoires de Jean de Witt. 1709, p.37&lt;/ref&gt;.

XV кылымда жаңы, жакшыртылган дамбалар курулганга чейин булуңдун контурлары анча өзгөргөн эмес, суу ташкындары жана ташкындар көп болуп турган. Мисалы, 1421-жылы 18-ноябрда дамбанын жарылышы 72 айылды каптап, болжол менен 10 000 адамдын өмүрүн алган. Бул Экинчи Ыйык Елизавета суу ташкыны болгон.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
[[Категория:Нидерланд]]</text>
      <sha1>i7qhlx3eijqjoo51pn9ojofhrbgzq7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664675</id>
      <parentid>664674</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Зейдер-Зе булуңу]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="i7qhlx3eijqjoo51pn9ojofhrbgzq7v" xml:space="preserve">[[Файл:Seven United Netherlands Janssonius 1658.jpg|thumb|Зейдер-Зе булуңу булуңу (1658).]]
'''Зейдер-Зе булуңу''' ({{Lang-nl|Zuiderzee}} «Түштүк деңиз» деген мааниде) – [[Түндүк деңиз|Түндүк деңиздеги]] [[булуң]]. [[Нидерланд|Нидерланддын]] жээгинде. Батыш Фриз аймагы аркылуу деңизден бөлүнөт. Булуң 1282-ж. кургактык чөгүп, аны суу жайпап калышынан пайда болгон. Жээктери түзөң, саздуу, плотина жана тосмо менен бекемделген. Зейдер-Зе булуңу шлюз тосмо аркылуу Ваддензээ (түндүк бөлүгү) жана Эйсселмээр (түштүк) булуңдарына бөлүнөт. Тереңдиги 3-4 м, кеме жүрчү жери 8-24 м. Ташкындоонун бийиктиги 1,4-1,9 м. Ири порту [[Амстердам]]. 

== Тарых ==
[[Файл:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:North_Holland_1st-10th_Century.jpg|left|thumb|300x300px|1-кылымда (солдо) жана 10-кылымда (оңдо) Түндүк Голландиянын болжолдуу картасы.]]
Байыркы убакта булуңдун орду Флево көлү (латынча: Flēvō, илик: Flēvōnis) болгон. Ал кичирээк болгон жана деңизге туташкан канал булуңдун кийинки формасына караганда алда канча кууш болгон. Суу агымы көлдөрдүн, саздардын, каналдардын жана каналдардын комплексинен турган жана бир көл деп эсептелген. Акырындык менен бул суу агымдары бири-бири менен байланышып, бирдиктүү суу агымын түзгөн. Бул суу агымынын Влие деп аталган түндүк бөлүгү, кыязы, деңизге азыр Влиленд жана Тершеллинг аралдарынын ортосундагы Влиструм кысыгы болгон канал аркылуу туташкан.

Орто кылымдардын башында деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жана тез-тез болуп турган бороон-чапкындардан улам жээк сызыгы эрозияга учурай баштаган (Бардык ыйыктардын суу ташкыны (1170)). Көлдү деңиз менен байланыштырган канал акырындык менен кеңейип, көлөмү чоңоюп, Алмер көлү деп аталып калган. 1287-жылы чоң суу ташкыны учурунда Тексель аралынын жанындагы кум тосмосу талкаланып, көл акыры Зейдер-Зе булуңу деп аталган булуңга айланган. Бул табигый кырсык Амстердамдын кичинекей айылын деңиз соода борборуна, деңизчилер үчүн жолугушуу жайына жана соода борборуна айландырууга жол ачкан&lt;ref&gt;La Court P., de. Memoires de Jean de Witt. 1709, p.37&lt;/ref&gt;.

XV кылымда жаңы, жакшыртылган дамбалар курулганга чейин булуңдун контурлары анча өзгөргөн эмес, суу ташкындары жана ташкындар көп болуп турган. Мисалы, 1421-жылы 18-ноябрда дамбанын жарылышы 72 айылды каптап, болжол менен 10 000 адамдын өмүрүн алган. Бул Экинчи Ыйык Елизавета суу ташкыны болгон.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
[[Категория:Нидерланд]]</text>
      <sha1>i7qhlx3eijqjoo51pn9ojofhrbgzq7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гётеборг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52554</id>
    <revision>
      <id>664683</id>
      <parentid>588781</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/529077|529077]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="2x7phvs26lb8ahfc085fas9agjgowoa" xml:space="preserve">[[Файл:Gothenburg new montage 2012.png|thumb|Гётеборг.]]
'''Гётеборг''', Йетеборг [[Швеция|Швециянын]] түштүкбатышындагы [[шаар]]. Гёта-Эльв дарыясы Каттегат кысыгына куйган жерде жайгашкан порт (жылына 25 млн т жүк ташылат). Гётеборг-Бохус ленинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 454 миң (1997; шаар айланасы менен 700 миңден ашык). Өлкөдөгү чоңдугу боюнча 2-шаар. Швециянын Батыш Европага жана Атлантика океанына чыккан деңиз дарбазасы. Кеме, автомобиль куруу, подшипниктер, нефть ажыратуу, нефть-химиялык өнөр-жай ишканалары иштейт. Университет, чоң театр (1859), деңиз, сүрөт, археологиялык, этнография, тарых музейлери бар. 17-кылымдын башында негизделген. Собор (классицизм стилиндеги, 1802-15), форттор, ратуша (17-19-к.), Ост-Индия компаниясынын имараты (1740-жылдар чен) сакталган. 

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

[[Категория:Швеция]]
[[Категория:Шаарлар‎]]</text>
      <sha1>2x7phvs26lb8ahfc085fas9agjgowoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664684</id>
      <parentid>664683</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Гөтеборг]]&quot; барагын &quot;[[Гётеборг]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="2x7phvs26lb8ahfc085fas9agjgowoa" xml:space="preserve">[[Файл:Gothenburg new montage 2012.png|thumb|Гётеборг.]]
'''Гётеборг''', Йетеборг [[Швеция|Швециянын]] түштүкбатышындагы [[шаар]]. Гёта-Эльв дарыясы Каттегат кысыгына куйган жерде жайгашкан порт (жылына 25 млн т жүк ташылат). Гётеборг-Бохус ленинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 454 миң (1997; шаар айланасы менен 700 миңден ашык). Өлкөдөгү чоңдугу боюнча 2-шаар. Швециянын Батыш Европага жана Атлантика океанына чыккан деңиз дарбазасы. Кеме, автомобиль куруу, подшипниктер, нефть ажыратуу, нефть-химиялык өнөр-жай ишканалары иштейт. Университет, чоң театр (1859), деңиз, сүрөт, археологиялык, этнография, тарых музейлери бар. 17-кылымдын башында негизделген. Собор (классицизм стилиндеги, 1802-15), форттор, ратуша (17-19-к.), Ост-Индия компаниясынын имараты (1740-жылдар чен) сакталган. 

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

[[Категория:Швеция]]
[[Категория:Шаарлар‎]]</text>
      <sha1>2x7phvs26lb8ahfc085fas9agjgowoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көлоб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53371</id>
    <revision>
      <id>664560</id>
      <parentid>643109</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="mkgw5sczkq0v5hmg3fkicuy2swhq3u1" xml:space="preserve">'''Кулоб''', '''Көлөп''' – [[Тажикстан|Тажикстандын]] түштүк бөлүгүндөгү шаар. Хатлон облусунун Яхсу дарыясынынын (Пянждын алабы) өрөөнүндө, Хазратишох кырка тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 85,5 миң (2009; калкынын саны боюнча өлкөдөгү Зшаар). темир жол бекети. Аэропорту бар. Болжолу биздин заманга чейинки 8–7-кылымдарда пайда болгон. Биздин замандын 9–12-кылымдарынан Улуу Жибек жолунда Искандар деген ат менен белгилүү. 1934-жылы шаар статусун алган. 
[[Файл:Location of Kulob District in Tajikistan.png | thumb | 220x124px | right | Кулоб нохиясу, [[Тажикстан]]]]
Шаардын чегинде археологиялык эстеликтер, коло дооруна таандык бейиттер (биздин заманга чейинки 15–10-кылым), Мир-Сайид-Хамадони мавзолейи (14–17-кылым) сакталган. Аккумулятор өндүрүшү, пахта тазалоочу заводу, текстиль, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, китепкана, театр, музейлер (анын ичинде тарых-край таануу ж. б.), тажик акыны С. Вали-заденин үй-музейи бар.
[[Категория:Шаарлар]]

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9</text>
      <sha1>mkgw5sczkq0v5hmg3fkicuy2swhq3u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кунаев Динмухамед Ахмедович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53400</id>
    <revision>
      <id>664594</id>
      <parentid>642650</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Динмухаммед Коноев]]&quot; барагын &quot;[[Кунаев Динмухамед Ахмедович]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>638751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4922" sha1="m7lnm0d4wihy3ejgu72dkfwkmadcxwc" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Кунаев Динмухамед Ахмедович|желек_4=Hammer and sickle.svg|иш аяктоо убагы_4=16-декабрь 1986-ж.|иш баштоо убагы_4=7-декабрь 1964-ж.|андан кийинки инсан_4=Геннадий Колбин|андан мурунку инсан_4=Исмаил Юсупов|иш аяктоо убагы_3=7-декабрь 1964-ж.|иш баштоо убагы_3=26-декабрь 1962-ж.|андан кийинки инсан_3=Масымхан Бейсебаев|андан мурунку инсан_3=Масымхан Бейсебаев|кызматы_4=11-чи Казакстан КП БК биринчи катчысы|кызматы_3=Казак ССР Министрлер Кеңешинин Төрагасы|желек2_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|желек2_3=|желек2_2=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|желек_3=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|расмий ысымы={{lang-kk|Дінмұхаммед Қонаев}}|желек_2=Hammer and sickle.svg|андан кийинки инсан_2=Исмаил Юсупов|андан мурунку инсан_2=Николай Беляев|иш аяктоо убагы_2=26-декабрь 1962-ж.|иш баштоо убагы_2=19-январь 1960-ж.|кызматы_2=9-чу Казакстан КП БК биринчи катчысы|андан кийинки инсан=Жумабек Ташенов|андан мурунку инсан=Элүүбай Тайбеков|иш аяктоо убагы=29-январь 1960-ж.|иш баштоо убагы=31-март 1955-ж.|желек2=Flag of the Kazakh SSR.svg|желек=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|кызматы=Казак КСР Министрлер Кеңешинин Төрагасы|сүрөтү=Dinmuhkamed Konayev.png|партиясы=КПСС|атасы=Минлиахмед Жумабай уулу Конаев|апасы=Зауре Баир кызы Конаева|жубайы=Зухра Шарип кызы Ялымова|кесиби=тоолук инженер|дини=[[Сүннөттөр]]}}
'''Кунаев, Динмухамед Ахмедович''' [31. 12. 1911 (12. 1. 1912), Верный (азыркы [[Алматы]]) шаары — 22. 8. 1993, ошол эле жер] — советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер; Казакстан Илимдер академиясынын академиги (1952), техникалык илимдеринин доктору (1969), үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры (1972, 1976, 1982). 1936-жылы Москва түстүү металлдар жана алтын институтун бүткөн. 1936—42-жылдары Балхаш, Алтай, Риддер, Лениногор кен комбинаттарында машинист, цех башчысы, башкы инженер, «Алтайполиметалл комбинатында» башкы инженердин орун басары, кен башкармасынын директору, 1942—52-жылдары [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]] ЭКСтин төрагасынын орун басары, 1952— 55-жылдары Казакстан Илимдер академиясынын президенти, 1955—60; 1962—64-жылдары Казак ССР Министрлер Советинин төрагасы, 1960—62; 1964—86-жылдары Казакстан КП БКнын 1-секретары болуп иштеген. СССР Жогорку Советинин (3—9-шайланышынын) депутаты. КПСС БКнын (1956—87), КПСС БКнын саясий бюросунун мүчөсү (1971—87; 1966-жылдан кандидат). [[Казакстан|Казакстандагы]] карьерлерде кен казуунун натыйжалуу ыкмаларын изилдеп, өндүрүшкө кийирген. Эмгектери кенди ачык жол менен казуунун теор. жана практикалык маселелерине арналган. 8 Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Туулгандар 1912-жылы]]
[[Категория:Өлгөндөр 1993-жылы]]</text>
      <sha1>m7lnm0d4wihy3ejgu72dkfwkmadcxwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664595</id>
      <parentid>664594</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Кунаев Динмухамед Ахмедович]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>638751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4922" sha1="m7lnm0d4wihy3ejgu72dkfwkmadcxwc" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Кунаев Динмухамед Ахмедович|желек_4=Hammer and sickle.svg|иш аяктоо убагы_4=16-декабрь 1986-ж.|иш баштоо убагы_4=7-декабрь 1964-ж.|андан кийинки инсан_4=Геннадий Колбин|андан мурунку инсан_4=Исмаил Юсупов|иш аяктоо убагы_3=7-декабрь 1964-ж.|иш баштоо убагы_3=26-декабрь 1962-ж.|андан кийинки инсан_3=Масымхан Бейсебаев|андан мурунку инсан_3=Масымхан Бейсебаев|кызматы_4=11-чи Казакстан КП БК биринчи катчысы|кызматы_3=Казак ССР Министрлер Кеңешинин Төрагасы|желек2_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|желек2_3=|желек2_2=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|желек_3=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|расмий ысымы={{lang-kk|Дінмұхаммед Қонаев}}|желек_2=Hammer and sickle.svg|андан кийинки инсан_2=Исмаил Юсупов|андан мурунку инсан_2=Николай Беляев|иш аяктоо убагы_2=26-декабрь 1962-ж.|иш баштоо убагы_2=19-январь 1960-ж.|кызматы_2=9-чу Казакстан КП БК биринчи катчысы|андан кийинки инсан=Жумабек Ташенов|андан мурунку инсан=Элүүбай Тайбеков|иш аяктоо убагы=29-январь 1960-ж.|иш баштоо убагы=31-март 1955-ж.|желек2=Flag of the Kazakh SSR.svg|желек=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|кызматы=Казак КСР Министрлер Кеңешинин Төрагасы|сүрөтү=Dinmuhkamed Konayev.png|партиясы=КПСС|атасы=Минлиахмед Жумабай уулу Конаев|апасы=Зауре Баир кызы Конаева|жубайы=Зухра Шарип кызы Ялымова|кесиби=тоолук инженер|дини=[[Сүннөттөр]]}}
'''Кунаев, Динмухамед Ахмедович''' [31. 12. 1911 (12. 1. 1912), Верный (азыркы [[Алматы]]) шаары — 22. 8. 1993, ошол эле жер] — советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер; Казакстан Илимдер академиясынын академиги (1952), техникалык илимдеринин доктору (1969), үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры (1972, 1976, 1982). 1936-жылы Москва түстүү металлдар жана алтын институтун бүткөн. 1936—42-жылдары Балхаш, Алтай, Риддер, Лениногор кен комбинаттарында машинист, цех башчысы, башкы инженер, «Алтайполиметалл комбинатында» башкы инженердин орун басары, кен башкармасынын директору, 1942—52-жылдары [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]] ЭКСтин төрагасынын орун басары, 1952— 55-жылдары Казакстан Илимдер академиясынын президенти, 1955—60; 1962—64-жылдары Казак ССР Министрлер Советинин төрагасы, 1960—62; 1964—86-жылдары Казакстан КП БКнын 1-секретары болуп иштеген. СССР Жогорку Советинин (3—9-шайланышынын) депутаты. КПСС БКнын (1956—87), КПСС БКнын саясий бюросунун мүчөсү (1971—87; 1966-жылдан кандидат). [[Казакстан|Казакстандагы]] карьерлерде кен казуунун натыйжалуу ыкмаларын изилдеп, өндүрүшкө кийирген. Эмгектери кенди ачык жол менен казуунун теор. жана практикалык маселелерине арналган. 8 Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Туулгандар 1912-жылы]]
[[Категория:Өлгөндөр 1993-жылы]]</text>
      <sha1>m7lnm0d4wihy3ejgu72dkfwkmadcxwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664600</id>
      <parentid>664595</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="jl0jx28tej7q06tq584jws9uselkif8" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Кунаев Динмухамед Ахмедович|желек_4=Hammer and sickle.svg|иш аяктоо убагы_4=16-декабрь 1986-ж.|иш баштоо убагы_4=7-декабрь 1964-ж.|андан кийинки инсан_4=Геннадий Колбин|андан мурунку инсан_4=Исмаил Юсупов|иш аяктоо убагы_3=7-декабрь 1964-ж.|иш баштоо убагы_3=26-декабрь 1962-ж.|андан кийинки инсан_3=Масымхан Бейсебаев|андан мурунку инсан_3=Масымхан Бейсебаев|кызматы_4=11-чи Казакстан КП БК биринчи катчысы|кызматы_3=Казак ССР Министрлер Кеңешинин Төрагасы|желек2_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|желек2_3=|желек2_2=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|желек_3=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|расмий ысымы={{lang-kk|Дінмұхаммед Қонаев}}|желек_2=Hammer and sickle.svg|андан кийинки инсан_2=Исмаил Юсупов|андан мурунку инсан_2=Николай Беляев|иш аяктоо убагы_2=26-декабрь 1962-ж.|иш баштоо убагы_2=19-январь 1960-ж.|кызматы_2=9-чу Казакстан КП БК биринчи катчысы|андан кийинки инсан=Жумабек Ташенов|андан мурунку инсан=Элүүбай Тайбеков|иш аяктоо убагы=29-январь 1960-ж.|иш баштоо убагы=31-март 1955-ж.|желек2=Flag of the Kazakh SSR.svg|желек=Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg|кызматы=Казак КСР Министрлер Кеңешинин Төрагасы|сүрөтү=Dinmuhkamed Konayev.png|партиясы=КПСС|атасы=Минлиахмед Жумабай уулу Конаев|апасы=Зауре Баир кызы Конаева|жубайы=Зухра Шарип кызы Ялымова|кесиби=тоолук инженер|дини=[[Сүннөттөр]]}}
'''Кунаев Динмухамед Ахмедович''' [31. 12. 1911 (12. 1. 1912), [[Верный]] – 22. 8. 1993, ошол эле жер] – советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер; Казакстан Илимдер академиясынын академиги (1952), техникалык илимдеринин доктору (1969), үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры (1972, 1976, 1982). 1936-жылы Москва түстүү металлдар жана алтын институтун бүткөн. 1936–1942-жылдары Балхаш, Алтай, Риддер, Лениногор кен комбинаттарында машинист, цех башчысы, башкы инженер, «Алтайполиметалл комбинатында» башкы инженердин орун басары, кен башкармасынын директору, 1942–52-жылдары [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]] ЭКСтин төрагасынын орун басары, 1952–1955-жылдары Казакстан Илимдер академиясынын президенти, 1955–1960; 1962–64-жылдары Казак ССР Министрлер Советинин төрагасы, 1960–1962; 1964–1986-жылдары Казакстан КП БКнын 1-секретары болуп иштеген. СССР Жогорку Советинин (3–9-шайланышынын) депутаты. КПСС БКнын (1956–1987), КПСС БКнын саясий бюросунун мүчөсү (1971–1987; 1966-жылдан кандидат). [[Казакстан|Казакстандагы]] карьерлерде кен казуунун натыйжалуу ыкмаларын изилдеп, өндүрүшкө кийирген. Эмгектери кенди ачык жол менен казуунун теор. жана практикалык маселелерине арналган. 8 Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. 

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Туулгандар 1912-жылы]]
[[Категория:Өлгөндөр 1993-жылы]]</text>
      <sha1>jl0jx28tej7q06tq584jws9uselkif8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оренбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56188</id>
    <revision>
      <id>664647</id>
      <parentid>568685</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Bosogo|Bosogo]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>484992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2396" sha1="8dj1guovk5bt8dlkhoj0lni4ov1ybbq" xml:space="preserve">'''Оренбург''' (1938–57-ж. Чкалов) ― Орусиядагы шаар. Оренбург облусунун административдик борбору. Урал дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 536,8 миң (2024). Темир жол түйүнү. Аэропорту бар. Негизги өнөр жай тармактары – отун жана электр энергетикасы, кара металлургия. Ошондой эле машина куруу (трактор жана айыл чарба машиналары) жана металл иштетүү (тоо-кен, металлургия өнөр жай үчүн жабдуу, электр кыймылдаткычтар, гидропресстөөчү станок куруу, аспап ж. б. заводдор), газ, химия (жер семирткичтердин ар кандай түрү), тамак-аш (ун, аралаш тоют, май, эт), жеңил (жибек кездеме), «Паутинка» фабрикасы (эчкинин тыбытынан согулган жоолуктары менен дүйнөдө даңкталат) өнөр жай, «Оренбургнефть» (газ жана газ конденсаты), «Оренбурггазпром», «Гидропресс», «Инвертор» ишканалары иштейт. Шаарда РИАнын Урал бөлүмүнүн Оренбург илимий борбору, 4 ЖОЖ (анын ичинде Оренбург университети), 3 театр, филармония, цирк, край таануу жана сүрөт искусствосу, музейлери, 5 мечит (Орусиядагы мусулмандардын диний башкармалыгы уюштурулган алгачкы шаар), 10 чиркөө бар. 1735-ж. Орь дарыясынын чатында негизделген. 1740-ж. Уралдын төмөнкү жээгине, 1743-ж. азыркы ордуна көчүрүлгөн. 
[[Категория:Шаарлар]]
==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7</text>
      <sha1>8dj1guovk5bt8dlkhoj0lni4ov1ybbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Набережные Челны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56952</id>
    <revision>
      <id>664509</id>
      <parentid>651275</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-45098-12|~2026-45098-12]] ([[User talk:~2026-45098-12|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:~2026-37691-48|~2026-37691-48]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>649019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1551" sha1="21vos3xxk4y96hoqjnm0cuzkexgfpsa" xml:space="preserve">[[Файл:Naberezhnye Tchelny 1.JPG|thumb|Набережные Челны.]]
'''Набережные Челны''' же '''Жар-Чалды''' ({{lang-tt|Яр Чаллы}}; 1982 – 88-жылы Брежнев) – [[Россия]]дагы шаар (1930-жылдан). [[Татарстан]]дын аймагында. Райондун административдик борбору. [[Кама (дарыясы)|Кама]] дарыясындагы пристань. 1626-жылытургун жай катары негизделген. [[Калкы]] 512,0 миң (2010). Оор жүк ташуучу машиналар (КамАЗ), тамак-аш, жыгаччылык, жеңил өнөр жай, курулуш материалдар өндүрүшү картон кагаз комбинаты, металл иштетүү өнөр жай иштейт. Төмөнкү Кама ГЭСи курулган. Политехника жана педагогикалык институт, ЖОЖдордун филиалдары, куурчак театры, музей, сүрөт галереясы, мечит, чиркөө бар.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Орусия шаарлары‎]]
[[Категория:Татарстан]]</text>
      <sha1>21vos3xxk4y96hoqjnm0cuzkexgfpsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664511</id>
      <parentid>664509</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Набережные Челны]]&quot;: туруктуу аталыш, консенсустук эмес аталышка өзгөртүү аракеттери ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>649019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1551" sha1="21vos3xxk4y96hoqjnm0cuzkexgfpsa" xml:space="preserve">[[Файл:Naberezhnye Tchelny 1.JPG|thumb|Набережные Челны.]]
'''Набережные Челны''' же '''Жар-Чалды''' ({{lang-tt|Яр Чаллы}}; 1982 – 88-жылы Брежнев) – [[Россия]]дагы шаар (1930-жылдан). [[Татарстан]]дын аймагында. Райондун административдик борбору. [[Кама (дарыясы)|Кама]] дарыясындагы пристань. 1626-жылытургун жай катары негизделген. [[Калкы]] 512,0 миң (2010). Оор жүк ташуучу машиналар (КамАЗ), тамак-аш, жыгаччылык, жеңил өнөр жай, курулуш материалдар өндүрүшү картон кагаз комбинаты, металл иштетүү өнөр жай иштейт. Төмөнкү Кама ГЭСи курулган. Политехника жана педагогикалык институт, ЖОЖдордун филиалдары, куурчак театры, музей, сүрөт галереясы, мечит, чиркөө бар.

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Орусия шаарлары‎]]
[[Категория:Татарстан]]</text>
      <sha1>21vos3xxk4y96hoqjnm0cuzkexgfpsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664512</id>
      <parentid>664511</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="3oq11c1djdf9enh6vt161vdjad0ellv" xml:space="preserve">[[Файл:Naberezhnye Tchelny 1.JPG|thumb|Набережные Челны]]
'''Набережные Челны''' ({{lang-tt|Яр Чаллы}}), 1982–1988-жж. – Брежнев – [[Орусия|Орусиядагы]] шаар (1930-жылдан). [[Татарстан]]дын аймагында. Райондун административдик борбору. [[Кама (дарыясы)|Кама]] дарыясындагы пристань. 1626-жылытургун жай катары негизделген. [[Калкы]] 512,0 миң (2010). Оор жүк ташуучу машиналар (КамАЗ), тамак-аш, жыгаччылык, жеңил өнөр жай, курулуш материалдар өндүрүшү картон кагаз комбинаты, металл иштетүү өнөр жай иштейт. Төмөнкү Кама ГЭСи курулган. Политехника жана педагогикалык институт, ЖОЖдордун филиалдары, куурчак театры, музей, сүрөт галереясы, мечит, чиркөө бар.

== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Орусия шаарлары‎]]
[[Категория:Татарстан]]</text>
      <sha1>3oq11c1djdf9enh6vt161vdjad0ellv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навои</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56956</id>
    <revision>
      <id>664590</id>
      <parentid>642800</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Набайы]]&quot; барагын &quot;[[Навои]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>642800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1804" sha1="50l0t2tnm4pr0bp03s3j0bjio2k1voe" xml:space="preserve">[[Файл:Город Навои, проспект Халклар Дустлиги.JPG|thumb|Навои.]]
'''Набайы''' ({{lang-uz|Navoiy}}; 1958-жылга чейин Кермине кыштагы) – [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] шаар (1958). [[Навои облусу|Набайы облусунун]] административдик борбору. Зарапшан өрөөнүндө жайгашкан. Өзбекстан Республикасынын борбору Ташкенден 360 км түштүк-батышта. Калкы 163,6 миң (2012). Темир жол бекети. Жол тоому. ГРЭС, химиялык, пахта тазалоо, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Эки институт (анын ичинен педагогикалык), академиялык лицей, 6 коллеж, китепканалар, 2 музей, театр жана башка бар. Өзбек акыны [[Алишер Набайы|А. Набайынын]] ысмынан аталган. Набайыга жакын 10–11-кылымдагы мавзолей жана1558–59-жылдардагы ханака (сыйынуу жайы) сакталган. 2001-жылы А. Навоинин 560 жылдык маарекеси өткөрүлүп, анын айкели орнотулган.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

[[Категория:Өзбекстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>50l0t2tnm4pr0bp03s3j0bjio2k1voe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664591</id>
      <parentid>664590</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1721" sha1="mtdwg4ci1rruqwx9sil25bkojvhvt3t" xml:space="preserve">[[Файл:Город Навои, проспект Халклар Дустлиги.JPG|thumb|Навои.]]
'''Навои''' (1958-жылга чейин Кермине кыштагы) – [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] шаар (1958). [[Навои облусу|Навои облусунун]] административдик борбору. Заравшан өрөөнүндө жайгашкан. Өзбекстан Республикасынын борбору Ташкенттен 360 км түштүк-батышта. Калкы 163,6 миң (2012). Темир жол бекети. Жол тоому. ГРЭС, химиялык, пахта тазалоо, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Эки институт (анын ичинен педагогикалык), академиялык лицей, 6 коллеж, китепканалар, 2 музей, театр жана башка бар. Өзбек акыны А. Навоинин ысмынан аталган. Навоиге жакын 10–11-кылымдагы мавзолей жана1558–59-жылдардагы ханака (сыйынуу жайы) сакталган. 2001-жылы А. Навоинин 560 жылдык маарекеси өткөрүлүп, анын айкели орнотулган.

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

[[Категория:Өзбекстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>mtdwg4ci1rruqwx9sil25bkojvhvt3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664592</id>
      <parentid>664591</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Навои]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1721" sha1="mtdwg4ci1rruqwx9sil25bkojvhvt3t" xml:space="preserve">[[Файл:Город Навои, проспект Халклар Дустлиги.JPG|thumb|Навои.]]
'''Навои''' (1958-жылга чейин Кермине кыштагы) – [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] шаар (1958). [[Навои облусу|Навои облусунун]] административдик борбору. Заравшан өрөөнүндө жайгашкан. Өзбекстан Республикасынын борбору Ташкенттен 360 км түштүк-батышта. Калкы 163,6 миң (2012). Темир жол бекети. Жол тоому. ГРЭС, химиялык, пахта тазалоо, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Эки институт (анын ичинен педагогикалык), академиялык лицей, 6 коллеж, китепканалар, 2 музей, театр жана башка бар. Өзбек акыны А. Навоинин ысмынан аталган. Навоиге жакын 10–11-кылымдагы мавзолей жана1558–59-жылдардагы ханака (сыйынуу жайы) сакталган. 2001-жылы А. Навоинин 560 жылдык маарекеси өткөрүлүп, анын айкели орнотулган.

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

[[Категория:Өзбекстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>mtdwg4ci1rruqwx9sil25bkojvhvt3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энцклёстерле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57437</id>
    <revision>
      <id>664724</id>
      <parentid>612647</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T09:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SteveK</username>
        <id>16720</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:DEU Enzkloesterle COA.svg]] → [[File:DEU Enzklösterle COA.svg]] Corrected Lemma</comment>
      <origin>664724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5034" sha1="trv3g8j6eqahm6ujplf8ykmdxcwvyul" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Энцклёстерле 
 |расмий аталышы            = Enzklösterle 
 |сурөтү           =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Enzklösterle COA.svg 
  |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
  |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
  |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=40 |lat_sec=05 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=28 |lon_sec=17 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Баден-Вюртемберг 
 |таблицадагы облус         = Баден-Вюртемберг 
 |район түрү                            = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                   = Кальв 
 |таблицадагы район         = Кальв (район){{!}}Кальв 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           = 4 ички район 
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Михель Фашон 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 20,2 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 590 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 1186 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 07085 
 |почта индекси           = 75337 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = CW 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 08 2 35 025 
 |Commons түрмөгүндө     = Enzklösterle 
 |сайты                   = http://www.enzkloesterle.eu/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Энцклёстерле''' ({{lang-de|Enzklösterle}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлери|жеринде]]  жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Административдик округ (Германия)|административдик округуна]] карайт. [[Кальв (район)|Кальв]] районуна кирет.

Калкы — 1186 киши(2013-ж.). .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010 |url=http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |access-date=2015-09-03 |archive-date=2013-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |dead-url=yes |accessdate=2015-09-03 |archivedate=2013-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf }}&lt;/ref&gt; Аянты — 20,2 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''08 2 35 025''. Мэр  — Михель Фашон.

Муниципалитет административдик курамы боюнча 4 Шаардык районго бөлүнөт.

== Булактар ==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [http://www.enzkloesterle.eu/ Расмий сайты]

{{Баден-Вюртемберг Жерине караган райондор}}
{{Германия:Кальв Район:Шаарлар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Категория:Баден-Вюртемберг шаарлары]]</text>
      <sha1>trv3g8j6eqahm6ujplf8ykmdxcwvyul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюнстер (Дибург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57707</id>
    <revision>
      <id>664549</id>
      <parentid>643051</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>610923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4430" sha1="45peajsk9fxbk6pscvkt34gt1vdunsk" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Мюнстер (Дибург) 
 |расмий аталышы            = Münster (bei Dieburg) 
 |сүрөтү                   = [[Сүрөт:Umgebungskarte Münster (bei Dieburg).png|330px]] 
 |баш ийгени                = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = Wappen Münster (bei Dieburg).png 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                   = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=55 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=52 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Гессен 
 |таблицадагы облус         = Гессен 
 |район түрү              = Германия району{{!}}Району
 |район                  = Дармштадт-Дибург 
 |таблицадагы район         = Дармштадт-Дибург (район){{!}}Дармштадт-Дибург 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Йоахим Шлетт
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 20,74 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 137 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 14 201 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 06071 
 |почта индекси           = 64839 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = DA 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 06 4 32 015 
 |Commons түрмөгүндө     = Münster (bei Dieburg) 
 |сайты                   = http://www.muenster-hessen.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Мюнстер (Дибург)''' ({{lang-de|Münster (bei Dieburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Гессен]] [[Германия жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Дармштадт-Дибург (район)|Дармштадт-Дибург]] районуна кирет.

Калкы — 14 201 киши(2013-ж.). .&lt;ref&gt;[http://www.statistik-hessen.de/static/publikationen/A/AI2_AII_AIII_AV_10-1hj_pdf.zip Bevölkerung der hessischen Gemeinden am 31. Dezember 2010]&lt;/ref&gt; Аянты — 20,74 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''06 4 32 015''. Муниципалитеттин башчысы — Вальтер Бланк.

== Булактар ==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [http://www.muenster-hessen.de/ Расмий сайты]

{{Гессен райондору}}
{{Германия:Дармштадт-Дибург району:Шаарлар}}
{{Hesse-geo-stub}}

[[Категория:Гессен шаарлары]]</text>
      <sha1>45peajsk9fxbk6pscvkt34gt1vdunsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664550</id>
      <parentid>664549</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Мүнстер (Дибург)]]&quot; барагын &quot;[[Мюнстер (Дибург)]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>610923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4430" sha1="45peajsk9fxbk6pscvkt34gt1vdunsk" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Мюнстер (Дибург) 
 |расмий аталышы            = Münster (bei Dieburg) 
 |сүрөтү                   = [[Сүрөт:Umgebungskarte Münster (bei Dieburg).png|330px]] 
 |баш ийгени                = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = Wappen Münster (bei Dieburg).png 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                   = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=55 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=52 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Гессен 
 |таблицадагы облус         = Гессен 
 |район түрү              = Германия району{{!}}Району
 |район                  = Дармштадт-Дибург 
 |таблицадагы район         = Дармштадт-Дибург (район){{!}}Дармштадт-Дибург 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Йоахим Шлетт
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 20,74 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 137 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 14 201 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 06071 
 |почта индекси           = 64839 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = DA 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 06 4 32 015 
 |Commons түрмөгүндө     = Münster (bei Dieburg) 
 |сайты                   = http://www.muenster-hessen.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Мюнстер (Дибург)''' ({{lang-de|Münster (bei Dieburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Гессен]] [[Германия жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Дармштадт-Дибург (район)|Дармштадт-Дибург]] районуна кирет.

Калкы — 14 201 киши(2013-ж.). .&lt;ref&gt;[http://www.statistik-hessen.de/static/publikationen/A/AI2_AII_AIII_AV_10-1hj_pdf.zip Bevölkerung der hessischen Gemeinden am 31. Dezember 2010]&lt;/ref&gt; Аянты — 20,74 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''06 4 32 015''. Муниципалитеттин башчысы — Вальтер Бланк.

== Булактар ==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [http://www.muenster-hessen.de/ Расмий сайты]

{{Гессен райондору}}
{{Германия:Дармштадт-Дибург району:Шаарлар}}
{{Hesse-geo-stub}}

[[Категория:Гессен шаарлары]]</text>
      <sha1>45peajsk9fxbk6pscvkt34gt1vdunsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Ташкент облусу</title>
    <ns>118</ns>
    <id>60502</id>
    <revision>
      <id>664589</id>
      <parentid>642852</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Ташкент облусу]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Ташкент облусу]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>642852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6892" sha1="97hyeq29u77sxqtl3dp2qyggcgqvzrc" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик 
 |Түс1                             = {{түс|Өзбекистан}}
 |Кыргызча аталышы                  =  Ташкент облусу
 |Расмий аталышы                   =  {{lang-uz|Toshkent viloyati, Тошкент вилояти}}
 |Герб                             = 
 |Желек                            = 
 |Гербдин көлөмү                   = 
 |Желектин көлөмү                  = 
 |гербдин чечмелениши              = 
 |Желектин чечмелениши             = 
 |Өлкө                             = {{UZB}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 10 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 45 |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |деңгээл    = 
  |CoordScale =  
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = [[Вилояты Узбекистана|область]]
 |Курамына кирет                   = 15 район жана 4 облус денгээлиндагы шаар.  &lt;ref&gt;[http://tashvil.gov.uz/ru/viloyat_haqida/tarihiy_malumotlar.php Хокимият Ташкентской области]&lt;/ref&gt;
 |Курамына алат                    = 
 |Борбору                          =  [[Нурафшан]]
 |Чоң шаар                         = [[Чирчик (шаар)|Чирчик]]
 |Ири шаарлары                     =  [[Ангрен (шаар)|Ангрен]], [[Алмалык]], [[Ахангаран (шаар)|Ахангаран]], [[Чирчик (шаар)|Чирчик]], [[Янгиабад]], [[Янгиюль]], [[Бекабад]]
 |Негизделиши                      = 1938-жыл 15 январь
 |Жоюлушу                          = 
 |Башчысы                            = Ахмаджон Усманов &lt;ref&gt;[http://korrespondent.eu/poslednie-novosti/novosti-chasa/608010 Назначен новый глава администрации Ташкентской области]&lt;/ref&gt;
  |Башчысынын аталышы                         = Облус акими
 |Башчы2                           =  
  |аталышы2                        = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Тили                             = [[өзбек тили]]
 |Тилдери                          = 
 |Калкы                            = 2 644 400
  |Перепис жылы                    = 2011
  |Процент                         = 
  |Оруну                           = 5
  |Жыштыгы                         = 172,84
  |Оруну                           = 7
  |улуттук курамы                  = [[өзбектер]], [[тажиктер]], [[орустар]]
  |Конфессиональный состав         = 
 |Аянты                            = 15 300
  |Процент                         = 
  |Аянт боюнча орду               = 8
 |Максималдык бийиктиги            = 
 |Орточо бийиктиги                 = 
 |Минималдык бийиктиги             = 
 |Кеңдиги                          = 
 |Узактыгы                         = 
 |Карта                            = Toshkent Viloyati in Uzbekistan.svg
 |Картанын көлөмү                  = 
 |Адм. бирдиктин картасы           = 
  |Адм. б-тин картасынын көлөмү    = 
 |Убакыт аралыгы                     = [[UTC+5]]
 |Аббревиатурасы                   = UZ-TO
 |ISO                              = UZ-TO
 |FIPS                             = 
 |Телефон коду                     = 
 |Почталык индекстери              = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Автоунаа номурунун коду    = 11 (эски үлгүсү 1998—2008),&lt;br /&gt; 10 (жаңы үлгүсү 2008)
 |Сайты                             =  http://www.tashvil.gov.uz/
 |Commonsтогу түрмөк               = 
 |Эскертүү                         = 
}}

'''Ташкент облусу''' ([[Өзбекстан вилояттери|вилоят]], {{lang-uz|Toshkent viloyati, Тошкент вилояти}} — Өзбекстан  жайлашкан аймак.

Административдик бобору — Нурафшан шаары.

== Калкы ==
Облус калкы 2 644 400  адам (2011).

== Административдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Tashkent districts.png|thumb|450px|right|Ташкент облусунун административдик бөлүнүшү]]
Облус 14 административдик районго(туман) бөлүнөт:

* [[Ак Коргон району]] (7) — [[Ак-Коргон (шаар)|Ак-Коргон]] шаары.
* [[Ахангаран району]] (6) — [[Ахангаран (шаар)|Ахангаран]] шаары.
* [[Бек Абад району]] (1) —  Зафар кыштагы.
* [[Боштондук району]] (2) — [[Газалкен]] шаары.
* [[Бөкө району]] (3) — [[Бөкө (шаар)|Бөкө]] шаары.
&lt;!-- * [[Зеңгиата району]] (15) — [[Эшангузар]] кыштагы. --&gt;
* [[Кыбрай району]] (5) — [[Кыбрай]] кыштагы. 
* [[Төмнкү Чыйырчык району]] (10) — [[Дос Абад]] шаары.
* [[Паркен району]] (8) — [[Паркен]] шаары.
* [[Пскен району]] (9) — [[Пскен]] шаары.
* [[Заң Ата району]] (11) — [[Келес (шаар)|Келес]] шаары.
* [[Ортоңку Чыйырчык району]] (12) — [[Тойдөбө]] шаары.
* [[Чыназ району]] (4) — [[Чыназ]] шаары.
* [[Жогорку Чыйырчык району]] (14) — [[Жаӊы Базар (Ташкент облусу)|Жаӊы Базар]] кыштагы.
* [[Жаӊы Жол району]] (13) — [[Жаӊы Жол]] шаары.

== Булактар ==

{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.tashvil.gov.uz/ Хокимият Ташкентской области]
* [http://www.avtonomer.net/content/view/142/45/ Автомобильные номера Ташкентской области СССР]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


{{Өзбекстан областтары}}
[[категория:Өзбекстан областтары]]</text>
      <sha1>97hyeq29u77sxqtl3dp2qyggcgqvzrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мешхед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62783</id>
    <revision>
      <id>664564</id>
      <parentid>643096</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/642989|642989]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="gl7ha18790lzg8nnc392lv87jtjbz7p" xml:space="preserve">'''Мешхед''' – Ирандын түндүк-чыгышындагы шаар. Хорасан останынын административдик борбору. Кешефруд дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Калкы 2,1 млн (2006). Жол тоому. Темир жол станциясы. Тамак-аш (кант, тамеки ж. б.), текстиль, булгаары жана металл иштетүү ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (килем токуу, асыл таштарды иштетүү) өнүккөн. Алгач 10-кылымдан эскерилет. Мусулман шейиттердин ыйык шаары. Университет бар. 12–19-кылымдын архитектуралык ансамблдери, мечит (Гаухаршад, 15-к.), имам Резанын күмбөзү жана Мешхедге жакын жерде фарси жана тажик акыны Фирдоусинин мүрзөсү сакталган. 
[[Категория:Шаарлар]]
==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7</text>
      <sha1>gl7ha18790lzg8nnc392lv87jtjbz7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюнхенбернсдорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64976</id>
    <revision>
      <id>664555</id>
      <parentid>643103</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4280" sha1="l9xr20rp4cfwga67ca9ilzhsi7evy7o" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = шаар 
 |кыргызча аталышы           = Мюнхенбернсдорф 
 |расмий аталышы            = Münchenbernsdorf 
 |сурөтү                   =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Münchenbernsdorf COA.svg 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=49 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=56 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Тюрингия 
 |таблицадагы облус         = Тюрингия 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Грайц 
 |таблицадагы район         = Грайц (район){{!}}Грайц 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           = 3 ички район 
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Йөрг Райнхардт 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 15,43 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 325 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 3031 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 036604 
 |почта индекси           = 7589 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = GRZ 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 16 0 76 049 
 |Commons түрмөгүндө     = Münchenbernsdorf 
 |сайты                   = http://www.muenchenbernsdorf.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Мюнхенбернсдорф''' ({{lang-de|Münchenbernsdorf}}) – [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]]  жайгашкан [[Шаар]].  [[Грайц (район)|Грайц]] районуна кирет.

Калкы – 3031 киши (31-декабрь, 2010).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Болжолдуу аянты – 15,43 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] – ''16 0 76 049''. Мэр – Йөрг Райнхардт.

Шаар административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.

==Булактар==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [http://www.muenchenbernsdorf.de/ Расмий сайты]

[[Категория:Тюрингия шаарлары]]</text>
      <sha1>l9xr20rp4cfwga67ca9ilzhsi7evy7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мрамор деңизи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66795</id>
    <revision>
      <id>664513</id>
      <parentid>651269</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-45098-12|~2026-45098-12]] ([[User talk:~2026-45098-12|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Artelow|Artelow]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>641077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="khycoingse9cr8fzryvdlxk32fhek4g" xml:space="preserve">{{Деңиз
|Аталышы                     = Мрамор деңизи
|Расмий аталышы              = {{lang-tr|Marmara Denizi}}
|Сүрөт                       = Sea of Marmara map.png
|Сүрөттүн туурасы            = 280px
|Сүрөттүн аталышы            = Мрамор деңизинин картасы
|Түс1                        = 
|lat_dir                     = N
|lat_deg                     = 40
|lat_min                     = 43
|lat_sec                     = 21
|lon_dir                     = E
|lon_deg                     = 28
|lon_min                     = 13
|lon_sec                     = 29
|region                      = 
|CoordScale                  = 2000000

|Аянты                       = 11 472
|Көлөмү                      = 3 378
|Жээгини узундугу            = 927
|Эң терең жери               = 1355
|Орточо тереңдиги            = 289
|Туздуулугу                  = 22-26
|Тунуктугу                   = 
|Суу топтоо аянты            = 
|Куйган дарыялар             = [[Симав]], [[Ганен]], [[Бига]]
|Максималдуу температурасы   = 25-28
|Минималдуу температурасы    = 8-9

|Өлкө                        = {{Өлкө желеги|Түркия}}
|Океан                       = [[Атлантика океаны]]

|Аймактык карта 1            =  Түркия
|Викиказына                  = Sea of Marmara
}}
'''Мрамор деңизи''', Мармара деңизи ({{Lang-tr|Marmar denizi}}) – [[Атлантика океаны|Атлантика океанындагы]] [[жер ортолук деңиз]]; [[Европа]] менен [[Кичи Азия|Кичи Азиянын]] аралыгында. [[Түркия|Түркиянын]] жээгин чулгайт. [[Босфор|Ыстанбул кысыгы]] аркылуу [[Кара деңиз]], [[Дарданелл|Дарданелл кысыгы]] аркылуу Эгей деңизи менен туташат. Аянты 12 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, узундугу 280 км, эң жазы жери 80 км. Суусунун орточо көлөмү 3 миң км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, эң терең жери 1273 м. Көл чанагы Европаны, Азияны жана Африканы бөлгөн тектоникалык ири жаракадан пайда болгон. Жээги тоолуу, түштүгү менен чыгышы булуң-буйткалуу; түндүк жээктеринде суу астындагы рифтер арбын. Мармара, Канзаадалар жана башкалар. Аралдары бар. Деңиз тоңбойт, суунун үстүнкү бетинин температурасы кышында 8–9˚С, жайында 29˚Сге чейин. Мрамор деңизинин гидрологиялык режиминде Кара жана Эгей деңиздеринин суу алмашуусунун мааниси зор. Туздуулугу түндүгүндө 20‰, түштүгүндө 25–26‰. Балык (скумбрия жана башкалар) кармалат. Мрамор деңизи аркылуу Кара деңизден Жер Ортолук деңизге маанилүү коммуникациялар өтөт. Түндүк жээгинде [[Стамбул]] шаары жайгашкан. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Түркия]] 
[[Категория:Деңиздер]]</text>
      <sha1>khycoingse9cr8fzryvdlxk32fhek4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67110</id>
    <revision>
      <id>664682</id>
      <parentid>537920</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:QECUB|QECUB]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>401153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="0tqn7d7lm5zer35bhjwcflmw4qera1x" xml:space="preserve">'''Тарту''' – [[Эстония|Эстониядагы]] калкынын саны боюнча [[Таллин]] шаарынан кийинки 2-шаар. [[Эмайыги]] дарыясынын боюнда жайгашкан порт. Калкы 95,1 миң (2012). Темир жол түйүнү. Машина куруу, металл иштетүү, химиялык, тамак-аш, жеңил, жыгаччылык, полиграфия өнөр жай ишканалары иштейт. [[Университет]], [[Театр|театрлар]], [[Музей|музейлер]], [[архитектуралык эстеликтер]] ж. б. бар. Тарту [[1030|1030-жылдан]] Юрьев деген ат менен белгилүү, 1224–1893-жылдары расмий аты – Дерпт. 1625-жылы [[Швеция|Швецияга]] өтүп, 1721-жылдан [[Орус Императорлугу|Россиянын]] курамына кирген. 1919-жылдан азыркыдай аталып, Эстониянын курамында. [[Готика]] стилиндеги [[Пётр собору|Пётр]] жана [[Павел собору]] (13–15-кылым), Яани чиркөөсү (14-кылымдын ортосу), классицизм стилиндеги ратуша (18-кылымдын аягы), университет ансамбли (19-кылымдын башы) сакталган. 
[[Категория: Шаарлар]]
==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9</text>
      <sha1>0tqn7d7lm5zer35bhjwcflmw4qera1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Европа өлкөлөрүнүн борборлору</title>
    <ns>10</ns>
    <id>72971</id>
    <revision>
      <id>664689</id>
      <parentid>652911</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/528668|528668]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2561" sha1="100j3ujwkbu9g3snl3l9xf8zbf2k96z" xml:space="preserve">{{Багыттоочу жадыбал
|state           = &lt;includeonly&gt;{{{state|expanded}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аталышы          = Европа өлкөлөрүнүн борборлору
 |стиль_негизги_башжазуу = background:#ccccff
 |стиль_башжазуу    =  background:#ccccff
 |башжазуу                 =  [[Европа]] өлкөлөрүнүн [[Борбор шаар|борборлору]]
 |сүрөт                    =  

|башжазуу1 = [[БУУ]]га мүчө өлкөлөр
|тизмек1 = [[Амстердам]]{{*}}
[[Андорра-Ла-Вилья]]{{*}}
[[Анкара]]{{*}}
[[Афины]]{{*}}
[[Белград]]{{*}}
[[Берлин]]{{*}}
[[Берн]]{{*}}
[[Братислава]]{{*}}
[[Брюссель]]{{*}}
[[Будапешт]]{{*}}
[[Бухарест]]{{*}}
[[Вадуц]]{{*}}
[[Валлетта]]{{*}}
[[Варшава]]{{*}}
[[Ватикан]]{{*}}
[[Вена]]{{*}}
[[Вильнюс]]{{*}}
[[Дублин]]{{*}}
[[Загреб]]{{*}}
[[Киев]]{{*}}
[[Кишинёв]]{{*}}
[[Копенгаген]]{{*}}
[[Лиссабон]]{{*}}
[[Лондон]]{{*}}
[[Любляна]]{{*}}
[[Люксембург (шаар)|Люксембург]]{{*}}
[[Мадрид]]{{*}}
[[Минск]]{{*}}
[[Монако (шаар)|Монако]]{{*}}
[[Москва]]{{*}}
[[Осло]]{{*}}
[[Париж]]{{*}}
[[Прага]]{{*}}
[[Рейкьявик]]{{*}}
[[Рига]]{{*}}
[[Рим]]{{*}}
[[Сан-Марино (шаар)|Сан-Марино]]{{*}}
[[Сараево]]{{*}}
[[Скопье]]{{*}}
[[София]]{{*}}
[[Стокгольм]]{{*}}
[[Таллин]]{{*}}
[[Тирана]]{{*}}
[[Хельсинки]]{{*}}
[[Цетине]]

|башжазуу2 = Башка аймактардын борборлору
|тизмек2 = [[Гибралтар]]{{*}}
[[Дуглас (Мэн аралы)|Дуглас]]{{*}}
[[Лонгйир]]{{*}}
[[Мальта сарайы]]{{*}}
[[Мариехамн]]{{*}}
[[Сент-Питер-Порт]]{{*}}
[[Сент-Хелиер]]{{*}}
[[Торсхавн]]{{*}}
[[Эпископи]]

|башжазуу3 = Расмий таанылбаган&lt;br&gt;өлкөлөрдүн борборлору
|тизмек3 = [[Донецк]]{{*}}[[Луганск]]{{*}}[[Приштина]]{{*}}[[Тирасполь]]


}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;includeonly&gt;[[Категория:Европа мамлекеттеринин борборлору]]&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;[[Категория:Багыттоочу калыптар:Мамлекеттердин борборлору]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>100j3ujwkbu9g3snl3l9xf8zbf2k96z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев Нурсултан Абишевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75999</id>
    <revision>
      <id>664601</id>
      <parentid>662463</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Нурсултан Назарбаев]]&quot; барагын &quot;[[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>662463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8374" sha1="hvzwqczitxi7b1gppjtsay0j7ypx0a3" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                = Назарбаев Нурсултан Абыш уулу
 |сүрөтү               =Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg 
 |кызматы              = [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] 1-[[Казакстан Республикасынын президенти|Президенти]]
 |желек                = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 |желек2               = Emblem of Kazakhstan.svg
 |иш баштоо убагы      = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
 |иш аяктоо убагы      = [[20-март]] [[2019|2019-жыл]]
 |андан мурунку инсан  = Кызмат орун түзүлгөн
 |андан кийинки инсан  = [[Касым-Жомарт Токаев]] (м.а.)
| катар = 1
|премьер = 
| кызматы_2            = Казакстан КП БКнын биринчи секретары
| желек_2              = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_2    = [[22-июнь]] [[1989|1989-жыл]]
| иш аяктоо убагы_2    = [[28-август]] [[1991|1991-жыл]]
| андан мурунку инсан_2 = Генадий Васильевич Колбин
| андан кийинки инсан_2 = Кызмат орун жоюлган
| кызматы_3            = [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]-инин Жогорку Советинин төрагасы
| желек_3              = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_3              = 
| иш баштоо убагы_3 = [[22-февраль]]
| иш аяктоо убагы_3 = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
| андан мурунку инсан_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков
| андан кийинки инсан_3 = Ерик Магзумович Асанбаев
| кызматы_4             = Казак ССРинин министрлер Советинин төрагасы
| желек_4               = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_4               = 
| иш баштоо убагы_4     = [[22-март]] [[1984|1984-жыл]]
| иш аяктоо убагы_4     = [[27-июль]] [[1989|1989-жыл]]
| андан мурунку инсан_4 = Байкен Ашимович Ашимов
| андан кийинки инсан_4 = Узакбай Караманович Караманов
 |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Казакстан желеги|20px}} [[Казакстан]] 
 |туулган жылы          = [[6-июль]] [[1940|1940-жыл]]
 |туулган жери          = Шамалган айылы, [[Алматы облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]]
 |каза болгон жылы      = 
 |каза болгон жери      = 
 |мүрзөсүнүн орду       = 
 |атасы                 = Абыш Назарбаев (1903-1971)
 |апасы                 = Алжан Назарбаева (1910-1977)
 |жубайы                = Сара Алпысовна Назарбаева (1941)
 |балдары               = [[Дарига Назарбаева]]&lt;br /&gt;[[Динара Кулибаева]]&lt;br /&gt;[[Алия Назарбаева]]
 |партиясы              = [[Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясы|КПСС]] (1962—1991) &lt;br /&gt;[[«Нур Отан» партиясы]] (1999-жылдан тарта)
 |билими                = 
 |илимий даражасы       = 
 |кесиби                = 
 |ишмердүүлүгү          = 
 |дини                  = атеизм / [[Дин-и илахи]]
 |сыйлыктары            =
 |кол тамгасы           = 
 |сайты                 = http://www.akorda.kz/
|расмий ысымы={{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев / Nūrsūltan Äbışūly Nazarbaev}}}}
'''Назарбаев Нурсултан Абыш уулу''' ({{Lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}'';'' {{lang-ru|Нурсултан Абишевич Назарбаев}}; 6-июль 1940-ж., Шамалган, [[Алма Ата облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]) — казакстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] туңгуч [[Казакстан Республикасынын президенти|президенти]].

== Өмүр баяны ==
Нурсултан Назарбаев 1940 жылы 6 июлда Алматы облусунун Карасай районуна караштуу Шамалган айылында Абыш жана Элжандын үйбүлөсүндө жарыкка келген. Ага ата-энеси Нурсултан деген ат коюшкан.

==Китептери==
Н.Назарбаев бир катар илимий эмгектердин жана экономикалык өнүгүү масалелери менен коомдук-саясий темалар боюнча китептердин автору:
*«Важнейшее условие интенсификации» (А., 1983), 
*«Стальной профиль Казахстана» (А., 1984), 
*«Экономика Казахстана: реальность и перспектива становления» (А., 1988), 
*«Без правых и левых» (М., 1991), «Стратегия развития Казахстана как суверенного государства» (А., 1992), 
*«Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» (М., 1992), 
*«Идейная консолидация общества как условие прогресса Казахстана» (А., 1993), 
*«Нарық және әлеуметтік-экон. даму» (А., 1994), 
*«Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), 
*«Евразийский союз: идеи, практика, перспективы» (М., 1997), 
*«Тарих толқынында» (А., 1997), 
*«О времени, о судьбах, о себе...» (Лондон, 1997), 
*«Стратегия трансформации общества и возрождение евразийской цивилизации» (М., 2002), 
*«Бейбітшілік кіндігі» (А., 2002), 
*«Сындарлы он жыл» (А., 2002), 
*«В сердце Евразии» (А., 2005).

== Булактар ==
{{Commons категория|Nursultan Nazarbayev}}
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }}
* [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=72ksvIhANbY Менің Президентім]

{{Булактар}}

{{Казакстандын президенттери}}
[[Категория:Инсандар:Казакстан]]
[[Категория:Казакстан]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Казакстандын президенттери]]</text>
      <sha1>hvzwqczitxi7b1gppjtsay0j7ypx0a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664603</id>
      <parentid>664601</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>662463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8374" sha1="hvzwqczitxi7b1gppjtsay0j7ypx0a3" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                = Назарбаев Нурсултан Абыш уулу
 |сүрөтү               =Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg 
 |кызматы              = [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] 1-[[Казакстан Республикасынын президенти|Президенти]]
 |желек                = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 |желек2               = Emblem of Kazakhstan.svg
 |иш баштоо убагы      = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
 |иш аяктоо убагы      = [[20-март]] [[2019|2019-жыл]]
 |андан мурунку инсан  = Кызмат орун түзүлгөн
 |андан кийинки инсан  = [[Касым-Жомарт Токаев]] (м.а.)
| катар = 1
|премьер = 
| кызматы_2            = Казакстан КП БКнын биринчи секретары
| желек_2              = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_2    = [[22-июнь]] [[1989|1989-жыл]]
| иш аяктоо убагы_2    = [[28-август]] [[1991|1991-жыл]]
| андан мурунку инсан_2 = Генадий Васильевич Колбин
| андан кийинки инсан_2 = Кызмат орун жоюлган
| кызматы_3            = [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]-инин Жогорку Советинин төрагасы
| желек_3              = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_3              = 
| иш баштоо убагы_3 = [[22-февраль]]
| иш аяктоо убагы_3 = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
| андан мурунку инсан_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков
| андан кийинки инсан_3 = Ерик Магзумович Асанбаев
| кызматы_4             = Казак ССРинин министрлер Советинин төрагасы
| желек_4               = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_4               = 
| иш баштоо убагы_4     = [[22-март]] [[1984|1984-жыл]]
| иш аяктоо убагы_4     = [[27-июль]] [[1989|1989-жыл]]
| андан мурунку инсан_4 = Байкен Ашимович Ашимов
| андан кийинки инсан_4 = Узакбай Караманович Караманов
 |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Казакстан желеги|20px}} [[Казакстан]] 
 |туулган жылы          = [[6-июль]] [[1940|1940-жыл]]
 |туулган жери          = Шамалган айылы, [[Алматы облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]]
 |каза болгон жылы      = 
 |каза болгон жери      = 
 |мүрзөсүнүн орду       = 
 |атасы                 = Абыш Назарбаев (1903-1971)
 |апасы                 = Алжан Назарбаева (1910-1977)
 |жубайы                = Сара Алпысовна Назарбаева (1941)
 |балдары               = [[Дарига Назарбаева]]&lt;br /&gt;[[Динара Кулибаева]]&lt;br /&gt;[[Алия Назарбаева]]
 |партиясы              = [[Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясы|КПСС]] (1962—1991) &lt;br /&gt;[[«Нур Отан» партиясы]] (1999-жылдан тарта)
 |билими                = 
 |илимий даражасы       = 
 |кесиби                = 
 |ишмердүүлүгү          = 
 |дини                  = атеизм / [[Дин-и илахи]]
 |сыйлыктары            =
 |кол тамгасы           = 
 |сайты                 = http://www.akorda.kz/
|расмий ысымы={{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев / Nūrsūltan Äbışūly Nazarbaev}}}}
'''Назарбаев Нурсултан Абыш уулу''' ({{Lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}'';'' {{lang-ru|Нурсултан Абишевич Назарбаев}}; 6-июль 1940-ж., Шамалган, [[Алма Ата облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]) — казакстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] туңгуч [[Казакстан Республикасынын президенти|президенти]].

== Өмүр баяны ==
Нурсултан Назарбаев 1940 жылы 6 июлда Алматы облусунун Карасай районуна караштуу Шамалган айылында Абыш жана Элжандын үйбүлөсүндө жарыкка келген. Ага ата-энеси Нурсултан деген ат коюшкан.

==Китептери==
Н.Назарбаев бир катар илимий эмгектердин жана экономикалык өнүгүү масалелери менен коомдук-саясий темалар боюнча китептердин автору:
*«Важнейшее условие интенсификации» (А., 1983), 
*«Стальной профиль Казахстана» (А., 1984), 
*«Экономика Казахстана: реальность и перспектива становления» (А., 1988), 
*«Без правых и левых» (М., 1991), «Стратегия развития Казахстана как суверенного государства» (А., 1992), 
*«Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» (М., 1992), 
*«Идейная консолидация общества как условие прогресса Казахстана» (А., 1993), 
*«Нарық және әлеуметтік-экон. даму» (А., 1994), 
*«Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), 
*«Евразийский союз: идеи, практика, перспективы» (М., 1997), 
*«Тарих толқынында» (А., 1997), 
*«О времени, о судьбах, о себе...» (Лондон, 1997), 
*«Стратегия трансформации общества и возрождение евразийской цивилизации» (М., 2002), 
*«Бейбітшілік кіндігі» (А., 2002), 
*«Сындарлы он жыл» (А., 2002), 
*«В сердце Евразии» (А., 2005).

== Булактар ==
{{Commons категория|Nursultan Nazarbayev}}
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }}
* [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=72ksvIhANbY Менің Президентім]

{{Булактар}}

{{Казакстандын президенттери}}
[[Категория:Инсандар:Казакстан]]
[[Категория:Казакстан]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Казакстандын президенттери]]</text>
      <sha1>hvzwqczitxi7b1gppjtsay0j7ypx0a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664604</id>
      <parentid>664603</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8373" sha1="lchsfs0t7erkczv2tgthzngtfbaywtr" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                = Назарбаев Нурсултан Абыш уулу
 |сүрөтү               =Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg 
 |кызматы              = [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] 1-[[Казакстан Республикасынын президенти|Президенти]]
 |желек                = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 |желек2               = Emblem of Kazakhstan.svg
 |иш баштоо убагы      = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
 |иш аяктоо убагы      = [[20-март]] [[2019|2019-жыл]]
 |андан мурунку инсан  = Кызмат орун түзүлгөн
 |андан кийинки инсан  = [[Касым-Жомарт Токаев]] (м.а.)
| катар = 1
|премьер = 
| кызматы_2            = Казакстан КП БКнын биринчи секретары
| желек_2              = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_2    = [[22-июнь]] [[1989|1989-жыл]]
| иш аяктоо убагы_2    = [[28-август]] [[1991|1991-жыл]]
| андан мурунку инсан_2 = Генадий Васильевич Колбин
| андан кийинки инсан_2 = Кызмат орун жоюлган
| кызматы_3            = [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]-инин Жогорку Советинин төрагасы
| желек_3              = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_3              = 
| иш баштоо убагы_3 = [[22-февраль]]
| иш аяктоо убагы_3 = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
| андан мурунку инсан_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков
| андан кийинки инсан_3 = Ерик Магзумович Асанбаев
| кызматы_4             = Казак ССРинин министрлер Советинин төрагасы
| желек_4               = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_4               = 
| иш баштоо убагы_4     = [[22-март]] [[1984|1984-жыл]]
| иш аяктоо убагы_4     = [[27-июль]] [[1989|1989-жыл]]
| андан мурунку инсан_4 = Байкен Ашимович Ашимов
| андан кийинки инсан_4 = Узакбай Караманович Караманов
 |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Казакстан желеги|20px}} [[Казакстан]] 
 |туулган жылы          = [[6-июль]] [[1940|1940-жыл]]
 |туулган жери          = Шамалган айылы, [[Алматы облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]]
 |каза болгон жылы      = 
 |каза болгон жери      = 
 |мүрзөсүнүн орду       = 
 |атасы                 = Абыш Назарбаев (1903-1971)
 |апасы                 = Алжан Назарбаева (1910-1977)
 |жубайы                = Сара Алпысовна Назарбаева (1941)
 |балдары               = [[Дарига Назарбаева]]&lt;br /&gt;[[Динара Кулибаева]]&lt;br /&gt;[[Алия Назарбаева]]
 |партиясы              = [[Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясы|КПСС]] (1962—1991) &lt;br /&gt;[[«Нур Отан» партиясы]] (1999-жылдан тарта)
 |билими                = 
 |илимий даражасы       = 
 |кесиби                = 
 |ишмердүүлүгү          = 
 |дини                  = атеизм / [[Дин-и илахи]]
 |сыйлыктары            =
 |кол тамгасы           = 
 |сайты                 = http://www.akorda.kz/
|расмий ысымы={{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев / Nūrsūltan Äbışūly Nazarbaev}}}}
'''Назарбаев Нурсултан Абишевич''' ({{Lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}'';'' {{lang-ru|Нурсултан Абишевич Назарбаев}}; 6-июль 1940-ж., Шамалган, [[Алма Ата облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]) – казакстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] туңгуч [[Казакстан Республикасынын президенти|президенти]].

== Өмүр баяны ==
Нурсултан Назарбаев 1940 жылы 6 июлда Алматы облусунун Карасай районуна караштуу Шамалган айылында Абыш жана Элжандын үйбүлөсүндө жарыкка келген. Ага ата-энеси Нурсултан деген ат коюшкан.

==Китептери==
Н.Назарбаев бир катар илимий эмгектердин жана экономикалык өнүгүү масалелери менен коомдук-саясий темалар боюнча китептердин автору:
*«Важнейшее условие интенсификации» (А., 1983), 
*«Стальной профиль Казахстана» (А., 1984), 
*«Экономика Казахстана: реальность и перспектива становления» (А., 1988), 
*«Без правых и левых» (М., 1991), «Стратегия развития Казахстана как суверенного государства» (А., 1992), 
*«Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» (М., 1992), 
*«Идейная консолидация общества как условие прогресса Казахстана» (А., 1993), 
*«Нарық және әлеуметтік-экон. даму» (А., 1994), 
*«Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), 
*«Евразийский союз: идеи, практика, перспективы» (М., 1997), 
*«Тарих толқынында» (А., 1997), 
*«О времени, о судьбах, о себе...» (Лондон, 1997), 
*«Стратегия трансформации общества и возрождение евразийской цивилизации» (М., 2002), 
*«Бейбітшілік кіндігі» (А., 2002), 
*«Сындарлы он жыл» (А., 2002), 
*«В сердце Евразии» (А., 2005).

== Булактар ==
{{Commons категория|Nursultan Nazarbayev}}
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }}
* [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=72ksvIhANbY Менің Президентім]

{{Булактар}}

{{Казакстандын президенттери}}
[[Категория:Инсандар:Казакстан]]
[[Категория:Казакстан]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Казакстандын президенттери]]</text>
      <sha1>lchsfs0t7erkczv2tgthzngtfbaywtr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664605</id>
      <parentid>664604</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8372" sha1="hfrstovg97pek3wd1ktlnmxchk5143g" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы                = Назарбаев Нурсултан Абишевич
 |сүрөтү               =Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg 
 |кызматы              = [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] 1-[[Казакстан Республикасынын президенти|Президенти]]
 |желек                = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 |желек2               = Emblem of Kazakhstan.svg
 |иш баштоо убагы      = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
 |иш аяктоо убагы      = [[20-март]] [[2019|2019-жыл]]
 |андан мурунку инсан  = Кызмат орун түзүлгөн
 |андан кийинки инсан  = [[Касым-Жомарт Токаев]] (м.а.)
| катар = 1
|премьер = 
| кызматы_2            = Казакстан КП БКнын биринчи секретары
| желек_2              = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_2    = [[22-июнь]] [[1989|1989-жыл]]
| иш аяктоо убагы_2    = [[28-август]] [[1991|1991-жыл]]
| андан мурунку инсан_2 = Генадий Васильевич Колбин
| андан кийинки инсан_2 = Кызмат орун жоюлган
| кызматы_3            = [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]-инин Жогорку Советинин төрагасы
| желек_3              = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_3              = 
| иш баштоо убагы_3 = [[22-февраль]]
| иш аяктоо убагы_3 = [[24-апрель]] [[1990|1990-жыл]]
| андан мурунку инсан_3 = Кийлыбай Усенович Медеубеков
| андан кийинки инсан_3 = Ерик Магзумович Асанбаев
| кызматы_4             = Казак ССРинин министрлер Советинин төрагасы
| желек_4               = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| катар_4               = 
| иш баштоо убагы_4     = [[22-март]] [[1984|1984-жыл]]
| иш аяктоо убагы_4     = [[27-июль]] [[1989|1989-жыл]]
| андан мурунку инсан_4 = Байкен Ашимович Ашимов
| андан кийинки инсан_4 = Узакбай Караманович Караманов
 |жарандыгы = {{СССР желеги|20px}} [[ССРС]]→ {{Казакстан желеги|20px}} [[Казакстан]] 
 |туулган жылы          = [[6-июль]] [[1940|1940-жыл]]
 |туулган жери          = Шамалган айылы, [[Алматы облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак ССР]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу|ССРС]]
 |каза болгон жылы      = 
 |каза болгон жери      = 
 |мүрзөсүнүн орду       = 
 |атасы                 = Абыш Назарбаев (1903-1971)
 |апасы                 = Алжан Назарбаева (1910-1977)
 |жубайы                = Сара Алпысовна Назарбаева (1941)
 |балдары               = [[Дарига Назарбаева]]&lt;br /&gt;[[Динара Кулибаева]]&lt;br /&gt;[[Алия Назарбаева]]
 |партиясы              = [[Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясы|КПСС]] (1962—1991) &lt;br /&gt;[[«Нур Отан» партиясы]] (1999-жылдан тарта)
 |билими                = 
 |илимий даражасы       = 
 |кесиби                = 
 |ишмердүүлүгү          = 
 |дини                  = атеизм / [[Дин-и илахи]]
 |сыйлыктары            =
 |кол тамгасы           = 
 |сайты                 = http://www.akorda.kz/
|расмий ысымы={{lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев / Nūrsūltan Äbışūly Nazarbaev}}}}
'''Назарбаев Нурсултан Абишевич''' ({{Lang-kk|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев}}'';'' {{lang-ru|Нурсултан Абишевич Назарбаев}}; 6-июль 1940-ж., Шамалган, [[Алма Ата облусу|Алма-Ата облусу]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Кеңештер Бирлиги|ССРС]]) – казакстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Казакстан|Казакстан Республикасынын]] туңгуч [[Казакстан Республикасынын президенти|президенти]].

== Өмүр баяны ==
Нурсултан Назарбаев 1940 жылы 6 июлда Алматы облусунун Карасай районуна караштуу Шамалган айылында Абыш жана Элжандын үйбүлөсүндө жарыкка келген. Ага ата-энеси Нурсултан деген ат коюшкан.

==Китептери==
Н.Назарбаев бир катар илимий эмгектердин жана экономикалык өнүгүү масалелери менен коомдук-саясий темалар боюнча китептердин автору:
*«Важнейшее условие интенсификации» (А., 1983), 
*«Стальной профиль Казахстана» (А., 1984), 
*«Экономика Казахстана: реальность и перспектива становления» (А., 1988), 
*«Без правых и левых» (М., 1991), «Стратегия развития Казахстана как суверенного государства» (А., 1992), 
*«Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» (М., 1992), 
*«Идейная консолидация общества как условие прогресса Казахстана» (А., 1993), 
*«Нарық және әлеуметтік-экон. даму» (А., 1994), 
*«Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), 
*«Евразийский союз: идеи, практика, перспективы» (М., 1997), 
*«Тарих толқынында» (А., 1997), 
*«О времени, о судьбах, о себе...» (Лондон, 1997), 
*«Стратегия трансформации общества и возрождение евразийской цивилизации» (М., 2002), 
*«Бейбітшілік кіндігі» (А., 2002), 
*«Сындарлы он жыл» (А., 2002), 
*«В сердце Евразии» (А., 2005).

== Булактар ==
{{Commons категория|Nursultan Nazarbayev}}
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }}
* [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=72ksvIhANbY Менің Президентім]

{{Булактар}}

{{Казакстандын президенттери}}
[[Категория:Инсандар:Казакстан]]
[[Категория:Казакстан]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Казакстандын президенттери]]</text>
      <sha1>hfrstovg97pek3wd1ktlnmxchk5143g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гандемиан келишими</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78496</id>
    <revision>
      <id>664656</id>
      <parentid>609085</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1559" sha1="1ncu1pmvsc223sfagxsx9yvlh27m12s" xml:space="preserve">
'''Гандемиан келишими''' – падыша аскерлери 1873-ж. жазында [[Хива|Хиваны]] ээлегенден кийин 1873-ж. 12- августта [[Орусия]] менен [[Хива хандыгы|Хива хандыгынын]] ортосунда Хива жанындагы Гандемиан кышыннда түзүлгөн келишим. 

Гандемиан келишими боюнча Хива ханы орус падышасынын вассалына айланып, өзүнчө тышкы саясат жүргүзүү укугунан ажыраган. [[Аму-Дарыя]]нын оң жээгиндеги жер Орусияга өтүп, [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугуна]] кошулган. [[Аму-Дарыя|Аму-Дарыяда]] кеме жүргүзүүгө Орусия укук алган. 

Гандемиан келишими хандыктын аймагында кулчулук жоюлду деп жарыялаган; Хива хандыгын Орусия империясынын жарым колониясына айландырууга шарт түзгөн.
== Булактар ==
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

[[Категория:Тарых]]</text>
      <sha1>1ncu1pmvsc223sfagxsx9yvlh27m12s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хожент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79046</id>
    <revision>
      <id>664582</id>
      <parentid>642894</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Bosogo|Bosogo]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>489788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="4oyf1lx7dv7ewhkb9l6mf4dpe0sktjh" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = Шаар
 |кыргызча аталышы           = Хожент
 |расмий аталышы             = {{lang-tg|Хуҷанд}}
 |сүрөт                      = 
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Таджикистан
 |герб                       = The symbol of Khujand.svg
 |желек                      = Flag of Khujand.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           = 
  |lat_dir = 40|lat_min= 17|lat_sec=
  |lon_dir = 69|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon                = type:city(500000)_region:TJ
  |CoordScale                = 
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = область
 |облус                     = Согдий областы
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = б.з.ч. VI кылым
 |биринчи белгиленген        = б.з.ч. VI кылым
 |мурунку аталышы            = ''Александрия Эсхата'',&lt;br /&gt;''Ленинабад''&lt;br /&gt;
 |статустун берилиши         = 
 |аймагы                     = 2,852
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 300
 |климаты                    = 
 |расмий тили                = таджик тили
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 175 400
  |элди каттоо жылы          = 2016
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[таджиктер]], [[өзбектер]], [[орустар]]
  |диний курамы              = [[мусулмандар]], [[христиандар]]
  |этнохороним               = худжанди́
 |убакыт аралыгы             = +5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +992 3422
 |почта индекси              = 735700
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 02РТ, 02TJ
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Khujand
 |сайты                      = http://www.khujand.tj/
 |сайтынын тили              = 
 }}

'''Хожент''' — шаар, [[Тажикстан|Таджикстандагы]] [[Согд облусу|Согд облусунун]] борбору. 

[[Баргана өрөөнү|Фергана өрөөнүн]] оозунда, [[Сыр-Дарыя|Сыр-Дарыянын]] өйүз-бүйүзүндө. 

Калкы 175 400 миң (2016). Л.— респ-канын ири е. ж. бор­бору ([[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбүдөн]] кийинки). 
Грена (жибек куртун өстүрүучү), пахта тазалоочу з-ддор, бут кийим, тигүү ф-калары, тамак-аш о. ж. ишканалары, айнек идиш, «Торгмаш» з-ддору бар. Пед. ин-т, 6 атайын орто окуу жай, муз. драма театр, край таануу музейи, Таджикстандын ИАнын [[Ботаникалык бак|ботан]]. багы бар. Л.— [[Орто Азия|О. Азиядагы]] байыркы шаарлардан. 7-к-дан белгилүү.

== Булактар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол.  -656 б.

[[Категория:Тажикстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>4oyf1lx7dv7ewhkb9l6mf4dpe0sktjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664583</id>
      <parentid>664582</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Кожон]]&quot; барагын &quot;[[Хожент]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>489788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="4oyf1lx7dv7ewhkb9l6mf4dpe0sktjh" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = Шаар
 |кыргызча аталышы           = Хожент
 |расмий аталышы             = {{lang-tg|Хуҷанд}}
 |сүрөт                      = 
 |сүрөт ачыктамасы           = 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Таджикистан
 |герб                       = The symbol of Khujand.svg
 |желек                      = Flag of Khujand.svg
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           = 
  |lat_dir = 40|lat_min= 17|lat_sec=
  |lon_dir = 69|lon_min= 37|lon_sec=
  |CoordAddon                = type:city(500000)_region:TJ
  |CoordScale                = 
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 300
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = область
 |облус                     = Согдий областы
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = б.з.ч. VI кылым
 |биринчи белгиленген        = б.з.ч. VI кылым
 |мурунку аталышы            = ''Александрия Эсхата'',&lt;br /&gt;''Ленинабад''&lt;br /&gt;
 |статустун берилиши         = 
 |аймагы                     = 2,852
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 300
 |климаты                    = 
 |расмий тили                = таджик тили
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 175 400
  |элди каттоо жылы          = 2016
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[таджиктер]], [[өзбектер]], [[орустар]]
  |диний курамы              = [[мусулмандар]], [[христиандар]]
  |этнохороним               = худжанди́
 |убакыт аралыгы             = +5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +992 3422
 |почта индекси              = 735700
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 02РТ, 02TJ
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Khujand
 |сайты                      = http://www.khujand.tj/
 |сайтынын тили              = 
 }}

'''Хожент''' — шаар, [[Тажикстан|Таджикстандагы]] [[Согд облусу|Согд облусунун]] борбору. 

[[Баргана өрөөнү|Фергана өрөөнүн]] оозунда, [[Сыр-Дарыя|Сыр-Дарыянын]] өйүз-бүйүзүндө. 

Калкы 175 400 миң (2016). Л.— респ-канын ири е. ж. бор­бору ([[Дүйшөмбү (шаар)|Дүйшөмбүдөн]] кийинки). 
Грена (жибек куртун өстүрүучү), пахта тазалоочу з-ддор, бут кийим, тигүү ф-калары, тамак-аш о. ж. ишканалары, айнек идиш, «Торгмаш» з-ддору бар. Пед. ин-т, 6 атайын орто окуу жай, муз. драма театр, край таануу музейи, Таджикстандын ИАнын [[Ботаникалык бак|ботан]]. багы бар. Л.— [[Орто Азия|О. Азиядагы]] байыркы шаарлардан. 7-к-дан белгилүү.

== Булактар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол.  -656 б.

[[Категория:Тажикстан шаарлары‎]]</text>
      <sha1>4oyf1lx7dv7ewhkb9l6mf4dpe0sktjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салават Юлаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80382</id>
    <revision>
      <id>664561</id>
      <parentid>643113</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Салават Юлаев]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>453407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1629" sha1="trne3dhbz4wh29wtdiqoeexzmjwu8gp" xml:space="preserve">'''Салават Юлаев''' ({{Lang-ba|Салауат Юлай улы}}, 5 (16). 6.1752, Текеево кыш., азыркы Башкыртстан, Салават району -26. 9(8. 10). 1800, Балтикадагы Рогервик порту, азыркы Эстон ССРи, Палдиски ш.) - [[Башкырлар|башкырт]] элинин улуттук [[Баатыр|баатыры]], Пугачёв башында турган [[Дыйкан|дыйкандар]] согушунда (1773-75) башкырт отрядынын жетекчиси, [[төкмө акын]].
 
1773-ж. октябрда башкырт отрядын (2 мин адам) баштан, Пугачёв таранга өткөн.
1774-ж. 24-ноябрда колго түшүп, Рогервик чебине (Эстон ССРи) өмүр бою абакка салынган.
Анын ырлары эл оозунда сакталган. Салават Юлаевдин ысмында Салават ш. аталган, [[адабият]] жана искусство жаатындагы эң жакшы чыгармалар үчүн [[Башкырт АССРи|Башкырт АССР]] мамлекеттик сыйлыгы  белгиленген

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

[[Категория:Башкырт тарыхы]]</text>
      <sha1>trne3dhbz4wh29wtdiqoeexzmjwu8gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хива хандыгы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86866</id>
    <revision>
      <id>664644</id>
      <parentid>568543</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/568500|568500]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6489" sha1="imoty0ynscj15h5bchkklq0bzzcbn9c" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Хорезм}}

'''Хива хандыгы''' же '''Хорезм хандыгы''', өз атагы ― '''Хорезм''' ― 1512―1920-жылдары [[Борбордук Азия|Борбордук Азиядагы]] Хорезм тарыхый аймагында жайгашкан мамлекет.
 
1512-ж. өзбек ханы [[Элбарс]] негиздеген. Хандыкка байыркы [[Хорезм]], ошондой эле [[Мангышлак]], [[Узбой|Узбойдо]] [[түркмөндөр]] жердеген аймак жана [[Хорасан|Хорасандын]] түндүк бөлүгү кирген. Борбору-Вазир, [[Үргөнч]], [[Хива]]. 16-18-кылымдын биринчи жарымында Хива хандыгынын ичинде өз ара күрөш жана [[Бухара хандыгы|Бухара]], [[Иран]] менен тынымсыз согуш болуп турган. Хандыктын [[Орус Императорлугу|Россия]] букаралыгына өтүүгө кылган аракети ишке ашпай, аны 1740-ж. Иран басып алган. Ал 1747-ж. кайрадан өз алдынча хандык болуп, ич-ара күрөштөн кийин 1763-ж. бийликке Коцурат династиясы келген. [[Мухаммед Рахим|Мухаммед-Рахимдин]] тушунда (1806-25) Хива хандыгын бириктируу аяктап, кубаттуу мамлекетке айланган.
 
1873-ж. орус аскерлери Хива хандыгын каратып, тынчтык келишими боюнча Хива хандыгы Аму-Дарыянын оң жээгинен баш тартып, Орусиянын вассалына айланган. Хива хандыгынын калкы (өзбек, туркмен, каракалпак, казак) дыйканчылык жана малчылык менен кесип кылган. Хандыкта феодалдык, мамилелер менен катар патриархалдык-уруулук, кулчулук түзүлүштүн калдыктары да сакталып, хан чексиз бийлик жүргүзгөн. [[Октябрь революциясы|Октябрь революциясынын]] жеңишинен кийин 1920-ж. 2-февралда көтөрүлүш чыгарган эл [[Кызыл Армия|Кызыл Армиянын]] жардамы менен хан бийлигин кулатып, ошол эле жылы 26-апрелде [[Хорезм элдик советтик республикасы|Хорезм Элдик Советтик Республикасы]] жарыяланган.

Хорезм тууралуу алгачкы маалыматтар б. з. ч. 8-7-кылымга тиешелүү. Хорезмдин экономикалык жактан жогорку деңгээлде өнүккөндүгү, ошол кезде курулган ири ирригацициялык курулуштардын калдыктары ж. б. археологиялык казуулардын негизинде далилденген. Б. з. ч. 4-кылымдын ортосунда Ахемениддер, кийинчерээк Кангүй мамлекеттеринин, жаңы доордун башталышында Кушан падышалыгынын карамагында калган. 3-кылымдын аягынан Хорезмдин борбору Кят ш. болуп, хандыкты Афригиддер династиясы бийлеп (305995), өзүлөрүн «хорезм шахтары» деп атай башташкан. 712-ж. арабдар каратып, 10-кылымда аймактын борбору Үргөнч шаарына көчүрүлгөн. 11-кылымдын аягынан Хорезмди кайрадан шахтар бийлеп, ал 13-кылымда күчтүү мамлекетке айланган. 1220-ж. моңголдор каратып, көп өтпөй Алтын Ордонун курамына киргизилген. 1505-ж. Мухаммед Шейбани хандын карамагына өтүп, Аму-Дарыясынын нугу езгөргөнүнө байланыштуу 1573-ж. Хорезмдин борбору Хива шаарына көчүрүлгөн. Жергиликтүү калк аны Хорезм мамлекети деп атаган, бирок 17-кылымдан орус жана батыш европалык адабияттарда X. х. деген аталыш менен кезиге баштайт. 1740-ж. Надир шах каратып, ал өлгөндөн кийин (1747) X. х. үчүн коңурат (кунграт), маңгыт, йомуд урууларынын ортосунда күрөш жүргөн. 1770-ж. Мухаммед Амин-бий негиздеген конураттардын династиясынын курамына өтүп, Мухаммед Рахим-хан I (1806-25) тушунда хандыктын ээлиги бир кыйла кеңейген. 1873-ж. май айында Түркстан генерал-губернатору фон-Кауфман башында турган орус аскери Хива чебин талкалап, Мухаммед Рахим-хан Пни багынууга аргасыз кылган. 1873-ж. 12-августтагы Гендемиан тынчтык келишими боюнча Орусия империясынын протектораты катары таанылган. Хива хандыгы [[1920]]-ж. жоюлган (к. Хорезм Элдик Советтик республикасы).

==Булактар==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Хандыктар]]</text>
      <sha1>imoty0ynscj15h5bchkklq0bzzcbn9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664645</id>
      <parentid>664644</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Хива хандыгы]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6489" sha1="imoty0ynscj15h5bchkklq0bzzcbn9c" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Хорезм}}

'''Хива хандыгы''' же '''Хорезм хандыгы''', өз атагы ― '''Хорезм''' ― 1512―1920-жылдары [[Борбордук Азия|Борбордук Азиядагы]] Хорезм тарыхый аймагында жайгашкан мамлекет.
 
1512-ж. өзбек ханы [[Элбарс]] негиздеген. Хандыкка байыркы [[Хорезм]], ошондой эле [[Мангышлак]], [[Узбой|Узбойдо]] [[түркмөндөр]] жердеген аймак жана [[Хорасан|Хорасандын]] түндүк бөлүгү кирген. Борбору-Вазир, [[Үргөнч]], [[Хива]]. 16-18-кылымдын биринчи жарымында Хива хандыгынын ичинде өз ара күрөш жана [[Бухара хандыгы|Бухара]], [[Иран]] менен тынымсыз согуш болуп турган. Хандыктын [[Орус Императорлугу|Россия]] букаралыгына өтүүгө кылган аракети ишке ашпай, аны 1740-ж. Иран басып алган. Ал 1747-ж. кайрадан өз алдынча хандык болуп, ич-ара күрөштөн кийин 1763-ж. бийликке Коцурат династиясы келген. [[Мухаммед Рахим|Мухаммед-Рахимдин]] тушунда (1806-25) Хива хандыгын бириктируу аяктап, кубаттуу мамлекетке айланган.
 
1873-ж. орус аскерлери Хива хандыгын каратып, тынчтык келишими боюнча Хива хандыгы Аму-Дарыянын оң жээгинен баш тартып, Орусиянын вассалына айланган. Хива хандыгынын калкы (өзбек, туркмен, каракалпак, казак) дыйканчылык жана малчылык менен кесип кылган. Хандыкта феодалдык, мамилелер менен катар патриархалдык-уруулук, кулчулук түзүлүштүн калдыктары да сакталып, хан чексиз бийлик жүргүзгөн. [[Октябрь революциясы|Октябрь революциясынын]] жеңишинен кийин 1920-ж. 2-февралда көтөрүлүш чыгарган эл [[Кызыл Армия|Кызыл Армиянын]] жардамы менен хан бийлигин кулатып, ошол эле жылы 26-апрелде [[Хорезм элдик советтик республикасы|Хорезм Элдик Советтик Республикасы]] жарыяланган.

Хорезм тууралуу алгачкы маалыматтар б. з. ч. 8-7-кылымга тиешелүү. Хорезмдин экономикалык жактан жогорку деңгээлде өнүккөндүгү, ошол кезде курулган ири ирригацициялык курулуштардын калдыктары ж. б. археологиялык казуулардын негизинде далилденген. Б. з. ч. 4-кылымдын ортосунда Ахемениддер, кийинчерээк Кангүй мамлекеттеринин, жаңы доордун башталышында Кушан падышалыгынын карамагында калган. 3-кылымдын аягынан Хорезмдин борбору Кят ш. болуп, хандыкты Афригиддер династиясы бийлеп (305995), өзүлөрүн «хорезм шахтары» деп атай башташкан. 712-ж. арабдар каратып, 10-кылымда аймактын борбору Үргөнч шаарына көчүрүлгөн. 11-кылымдын аягынан Хорезмди кайрадан шахтар бийлеп, ал 13-кылымда күчтүү мамлекетке айланган. 1220-ж. моңголдор каратып, көп өтпөй Алтын Ордонун курамына киргизилген. 1505-ж. Мухаммед Шейбани хандын карамагына өтүп, Аму-Дарыясынын нугу езгөргөнүнө байланыштуу 1573-ж. Хорезмдин борбору Хива шаарына көчүрүлгөн. Жергиликтүү калк аны Хорезм мамлекети деп атаган, бирок 17-кылымдан орус жана батыш европалык адабияттарда X. х. деген аталыш менен кезиге баштайт. 1740-ж. Надир шах каратып, ал өлгөндөн кийин (1747) X. х. үчүн коңурат (кунграт), маңгыт, йомуд урууларынын ортосунда күрөш жүргөн. 1770-ж. Мухаммед Амин-бий негиздеген конураттардын династиясынын курамына өтүп, Мухаммед Рахим-хан I (1806-25) тушунда хандыктын ээлиги бир кыйла кеңейген. 1873-ж. май айында Түркстан генерал-губернатору фон-Кауфман башында турган орус аскери Хива чебин талкалап, Мухаммед Рахим-хан Пни багынууга аргасыз кылган. 1873-ж. 12-августтагы Гендемиан тынчтык келишими боюнча Орусия империясынын протектораты катары таанылган. Хива хандыгы [[1920]]-ж. жоюлган (к. Хорезм Элдик Советтик республикасы).

==Булактар==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Хандыктар]]</text>
      <sha1>imoty0ynscj15h5bchkklq0bzzcbn9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664646</id>
      <parentid>664645</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6489" sha1="70z5ipblg8043asnut5073mgtla78x8" xml:space="preserve">{{Адаштырба|Хорезм}}

'''Хива хандыгы''' же '''Хорезм хандыгы''', өз атагы – '''Хорезм''' – 1512–1920-жылдары [[Борбордук Азия|Борбордук Азиядагы]] Хорезм тарыхый аймагында жайгашкан мамлекет.
 
1512-ж. өзбек ханы [[Элбарс]] негиздеген. Хандыкка байыркы [[Хорезм]], ошондой эле [[Мангышлак]], [[Узбой|Узбойдо]] [[түркмөндөр]] жердеген аймак жана [[Хорасан|Хорасандын]] түндүк бөлүгү кирген. Борбору-Вазир, [[Үргөнч]], [[Хива]]. 16-18-кылымдын биринчи жарымында Хива хандыгынын ичинде өз ара күрөш жана [[Бухара хандыгы|Бухара]], [[Иран]] менен тынымсыз согуш болуп турган. Хандыктын [[Орус Императорлугу|Россия]] букаралыгына өтүүгө кылган аракети ишке ашпай, аны 1740-ж. Иран басып алган. Ал 1747-ж. кайрадан өз алдынча хандык болуп, ич-ара күрөштөн кийин 1763-ж. бийликке Коцурат династиясы келген. [[Мухаммед Рахим|Мухаммед-Рахимдин]] тушунда (1806-25) Хива хандыгын бириктируу аяктап, кубаттуу мамлекетке айланган.
 
1873-ж. орус аскерлери Хива хандыгын каратып, тынчтык келишими боюнча Хива хандыгы Аму-Дарыянын оң жээгинен баш тартып, Орусиянын вассалына айланган. Хива хандыгынын калкы (өзбек, туркмен, каракалпак, казак) дыйканчылык жана малчылык менен кесип кылган. Хандыкта феодалдык, мамилелер менен катар патриархалдык-уруулук, кулчулук түзүлүштүн калдыктары да сакталып, хан чексиз бийлик жүргүзгөн. [[Октябрь революциясы|Октябрь революциясынын]] жеңишинен кийин 1920-ж. 2-февралда көтөрүлүш чыгарган эл [[Кызыл Армия|Кызыл Армиянын]] жардамы менен хан бийлигин кулатып, ошол эле жылы 26-апрелде [[Хорезм элдик советтик республикасы|Хорезм Элдик Советтик Республикасы]] жарыяланган.

Хорезм тууралуу алгачкы маалыматтар б. з. ч. 8-7-кылымга тиешелүү. Хорезмдин экономикалык жактан жогорку деңгээлде өнүккөндүгү, ошол кезде курулган ири ирригацициялык курулуштардын калдыктары ж. б. археологиялык казуулардын негизинде далилденген. Б. з. ч. 4-кылымдын ортосунда Ахемениддер, кийинчерээк Кангүй мамлекеттеринин, жаңы доордун башталышында Кушан падышалыгынын карамагында калган. 3-кылымдын аягынан Хорезмдин борбору Кят ш. болуп, хандыкты Афригиддер династиясы бийлеп (305995), өзүлөрүн «хорезм шахтары» деп атай башташкан. 712-ж. арабдар каратып, 10-кылымда аймактын борбору Үргөнч шаарына көчүрүлгөн. 11-кылымдын аягынан Хорезмди кайрадан шахтар бийлеп, ал 13-кылымда күчтүү мамлекетке айланган. 1220-ж. моңголдор каратып, көп өтпөй Алтын Ордонун курамына киргизилген. 1505-ж. Мухаммед Шейбани хандын карамагына өтүп, Аму-Дарыясынын нугу езгөргөнүнө байланыштуу 1573-ж. Хорезмдин борбору Хива шаарына көчүрүлгөн. Жергиликтүү калк аны Хорезм мамлекети деп атаган, бирок 17-кылымдан орус жана батыш европалык адабияттарда X. х. деген аталыш менен кезиге баштайт. 1740-ж. Надир шах каратып, ал өлгөндөн кийин (1747) X. х. үчүн коңурат (кунграт), маңгыт, йомуд урууларынын ортосунда күрөш жүргөн. 1770-ж. Мухаммед Амин-бий негиздеген конураттардын династиясынын курамына өтүп, Мухаммед Рахим-хан I (1806-25) тушунда хандыктын ээлиги бир кыйла кеңейген. 1873-ж. май айында Түркстан генерал-губернатору фон-Кауфман башында турган орус аскери Хива чебин талкалап, Мухаммед Рахим-хан Пни багынууга аргасыз кылган. 1873-ж. 12-августтагы Гендемиан тынчтык келишими боюнча Орусия империясынын протектораты катары таанылган. Хива хандыгы [[1920]]-ж. жоюлган (к. Хорезм Элдик Советтик республикасы).

==Булактар==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Хандыктар]]</text>
      <sha1>70z5ipblg8043asnut5073mgtla78x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Утрехт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87330</id>
    <revision>
      <id>664679</id>
      <parentid>568660</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Үтрехт]]&quot; барагын &quot;[[Утрехт]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>568660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2615" sha1="1osk36j4grqq5iycdck2ba6l69g73s0" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үтрехт|сүрөт=Sol Lumen.jpg|герб=Utrecht - coat of arms.png|желек=Flag of Utrecht city.svg|өлкө=Нидерланд|lon_deg=4|lat_min=23|lon_min=54|lat_deg=52|башчысы=Шарон Дейксма (PvdA)|башчысынын түрү=Бургомистр|статусу=Шаар|аймагы=99,32 км²|расмий тили=Нидерланд|калкы=↗359 370[1] (2021)|телефон коду=+31 30|почта индекстери=3500-3585|Commonsтүрмөгүндө=Utrecht}}

'''Үтрехт''' (''[[Нидерланд тили|нид]]''. ''Utrecht'') – [[Нидерланд|Нидерланддын]] борборундагы шаар, Үтрехт провинциясынын административдик борбору. Үтрехт – Нидерланддын ири [[темир жол]] түйүнү. 360 миң калкы менен Үтрехт – [[Амстердам]], [[Роттердам]] жана [[Гаага|Гаагадан]] кийинки Нидерланддын төртүнчү ири шаары&lt;ref&gt;Total population of Utrecht from 2009 to 2023, Statista Research Department, 2025 https://www.statista.com/statistics/753260/total-population-of-utrecht/?srsltid=AfmBOorpUp3Muo10ruGrGVQxFsrtgYsoV-2zR4w2bFFAFuHPb1U_3WVo &lt;/ref&gt;. Үтрехт – Ранстад конурбациясына кирет.   
 
Шаардын экономикасынын негизин банк-финансы, бизнес кызматы, тейлөө чөйрөсү (соода, транспорт) түзөт. Машина куруу, [[Химия|химиялык]], тамеки, текстиль (11-кылымдан) ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ (а. и. университет; 17-к.), борбордук музей бар. Синт-Питерскерк базиликасы (11-14-к.), Домкерн собору (11-16-к.) сакталган. Шаардын 14-16к-га таандык турак-жайлары 2000-ж. Бүткүл дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

* [[Утрехт университети|Үтрехт университети]]

==Колдонулган адабияттар==
*«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
&lt;references /&gt;
[[Категория:Нидерланд шаарлары]]</text>
      <sha1>1osk36j4grqq5iycdck2ba6l69g73s0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664680</id>
      <parentid>664679</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Утрехт]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>568660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2615" sha1="1osk36j4grqq5iycdck2ba6l69g73s0" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үтрехт|сүрөт=Sol Lumen.jpg|герб=Utrecht - coat of arms.png|желек=Flag of Utrecht city.svg|өлкө=Нидерланд|lon_deg=4|lat_min=23|lon_min=54|lat_deg=52|башчысы=Шарон Дейксма (PvdA)|башчысынын түрү=Бургомистр|статусу=Шаар|аймагы=99,32 км²|расмий тили=Нидерланд|калкы=↗359 370[1] (2021)|телефон коду=+31 30|почта индекстери=3500-3585|Commonsтүрмөгүндө=Utrecht}}

'''Үтрехт''' (''[[Нидерланд тили|нид]]''. ''Utrecht'') – [[Нидерланд|Нидерланддын]] борборундагы шаар, Үтрехт провинциясынын административдик борбору. Үтрехт – Нидерланддын ири [[темир жол]] түйүнү. 360 миң калкы менен Үтрехт – [[Амстердам]], [[Роттердам]] жана [[Гаага|Гаагадан]] кийинки Нидерланддын төртүнчү ири шаары&lt;ref&gt;Total population of Utrecht from 2009 to 2023, Statista Research Department, 2025 https://www.statista.com/statistics/753260/total-population-of-utrecht/?srsltid=AfmBOorpUp3Muo10ruGrGVQxFsrtgYsoV-2zR4w2bFFAFuHPb1U_3WVo &lt;/ref&gt;. Үтрехт – Ранстад конурбациясына кирет.   
 
Шаардын экономикасынын негизин банк-финансы, бизнес кызматы, тейлөө чөйрөсү (соода, транспорт) түзөт. Машина куруу, [[Химия|химиялык]], тамеки, текстиль (11-кылымдан) ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ (а. и. университет; 17-к.), борбордук музей бар. Синт-Питерскерк базиликасы (11-14-к.), Домкерн собору (11-16-к.) сакталган. Шаардын 14-16к-га таандык турак-жайлары 2000-ж. Бүткүл дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

* [[Утрехт университети|Үтрехт университети]]

==Колдонулган адабияттар==
*«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
&lt;references /&gt;
[[Категория:Нидерланд шаарлары]]</text>
      <sha1>1osk36j4grqq5iycdck2ba6l69g73s0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664681</id>
      <parentid>664680</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2492" sha1="43ygzmkrsnab5juwt85m544ykcbxkm3" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Утрехт|сүрөт=Sol Lumen.jpg|герб=Utrecht - coat of arms.png|желек=Flag of Utrecht city.svg|өлкө=Нидерланд|lon_deg=4|lat_min=23|lon_min=54|lat_deg=52|башчысы=Шарон Дейксма (PvdA)|башчысынын түрү=Бургомистр|статусу=Шаар|аймагы=99,32 км²|расмий тили=Нидерланд|калкы=↗359 370[1] (2021)|телефон коду=+31 30|почта индекстери=3500-3585|Commonsтүрмөгүндө=Utrecht}}

'''Утрехт''' (''[[Нидерланд тили|нид]]''. ''Utrecht'') – [[Нидерланд|Нидерланддын]] борборундагы шаар, Утрехт провинциясынын административдик борбору.   

Нидерланддын ири [[темир жол]] түйүнү. 360 миң калкы менен Утрехт – [[Амстердам]], [[Роттердам]] жана [[Гаага|Гаагадан]] кийинки Нидерланддын төртүнчү ири шаары&lt;ref&gt;Total population of Utrecht from 2009 to 2023, Statista Research Department, 2025 https://www.statista.com/statistics/753260/total-population-of-utrecht/?srsltid=AfmBOorpUp3Muo10ruGrGVQxFsrtgYsoV-2zR4w2bFFAFuHPb1U_3WVo &lt;/ref&gt;. Утрехт – Ранстад конурбациясына кирет.   
 
Шаардын экономикасынын негизин банк-финансы, бизнес кызматы, тейлөө чөйрөсү (соода, транспорт) түзөт. Машина куруу, [[Химия|химиялык]], тамеки, текстиль (11-кылымдан) ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖ (а. и. университет; 17-к.), борбордук музей бар. Синт-Питерскерк базиликасы (11-14-к.), Домкерн собору (11-16-к.) сакталган. Шаардын 14-16к-га таандык турак-жайлары 2000-ж. Бүткүл дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.

==Булактар==
*«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
&lt;references /&gt;
[[Категория:Нидерланд шаарлары]]</text>
      <sha1>43ygzmkrsnab5juwt85m544ykcbxkm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорезм элдик советтик республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87456</id>
    <revision>
      <id>664655</id>
      <parentid>568529</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:VertexBot|VertexBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>257539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1730" sha1="ik348aa14ql3nezggtbfu52me4vjq5m" xml:space="preserve">'''Хорезм элдик советтик республикасы''' (ХЭСР) - Хива хандыгынын ордуна түзүлгөн республика ([[1920]]-24).
 
Орто Азияда Совет бийлигинин орношунун (Туркстан. АССРнин. түзүлүшү ж. б.) таасиринде [[1920]]-ж. февралда Хивада революция башталып, Хива ханы тактысынан баш тартууга мажбур болгон. Ошол эле жылы 26-апрелде Советтердин бүткүл хивалык 1-съездинде ХЭСР түзүлгөндүгү жарыяланган. 1923-ж. 30-октябрда Советтердин бүткүл хорезмдик 4-съездинде кайрадан Хорезм Советтик Социалисттик Республикасы (ХССР) деп жарыяланып, конституциясы кабыл алынган. [[1924]]-ж. ОртоАзиянын улуттук-мамлекеттик бөлүнүшүнө байланыштуу Советтердин бүткүл хорезмдик 5-съезди (октябрь, [[1924]]) ХССРдин жоюлганын жарыялап, ага караштуу аймактарда Өзбек ССРи, Түркмөн ССРи жана Каракалпак АОсу түзүлгөн.

==Колдонулган адабияттар==
*«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
[[Категория:СССР]]</text>
      <sha1>ik348aa14ql3nezggtbfu52me4vjq5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хива</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87492</id>
    <revision>
      <id>664641</id>
      <parentid>571512</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Кыйба (шаар)]]&quot; барагын &quot;[[Хива]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>571512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="9k6jvx2mvll05edlnwpf4o3nnebgv12" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Кыйба&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uz|Xiva}}|сүрөт=View from the city walls, Khiva (4934484894).jpg|өлкө={{UZB}}|облус=[[Хорезм облусу|Хорезм]]|район=[[Кыйба району|Кыйба]]|lat_deg=41|lon_deg=60|lat_min=22|lat_sec=42|lat_dir=N|lon_min=21|lon_sec=50|lon_dir=E|өлкө картасы=Uzbekistan_adm_location_map.svg|калкы=105 300|элди каттоо жылы=2017}}

'''Кыйба'''&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/DLH2tcnsFju/ Instagram]&lt;/ref&gt; ({{Lang-uz|Xiva}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Хорезм облусу|Хорезм облусундагы]] шаар, [[Кыйба району|Кыйба районунун]] административдик борбору. Хорезмдин акыркы борбору.

Биздин заманга чейинки VI кылымда негизделген Кыйба Хорезм оазисинин түштүк бөлүгүндө, [[Аму-Дарыя|Аму-Дарыянын]] сол жээгинде, [[Түркмөнстан]] менен чектеш жерде жайгашкан. [[Улуу жибек жолу|Улуу Жибек жолунун]] эң жакшы сакталган шаарларынын бири болгон ал өзүнүн уникалдуу тарыхый жана архитектуралык мурасы менен белгилүү.

Кыйба байыркы доорлорго барып такалган терең тарыхы бар Хорезмдин ири маданий, диний жана соода борбору болгон. Шаар эң чоң өнүгүүсүн 16-19-кылымдарда [[Хива хандыгы|Кыйба хандыгынын]] борбору катары башынан өткөргөн. Шаардын борбордук бөлүгү, чеп дубалы менен курчалган Ичан-Кала, ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген жана анда ондогон медреселер, мечиттер, мунаралар жана сарайлар бар ачык асман алдындагы музей жайгашкан.

Бүгүнкү күндө Кыйба Өзбекстандын маанилүү туристтик жана маданий борбору болуп саналат жана дүйнө жүзүндөгү изилдөөчүлөрдүн, архитекторлордун жана саякатчылардын көңүлүн бурат. Өнүккөн туристтик инфраструктура жана улуттук тарыхый-архитектуралык корук статусу шаардын уникалдуу көрүнүшүн сактоого өбөлгө түзөт.

== Тарыхы ==

=== Байыркы жана орто кылымдардын башында Кыйба ===
Шаардын негизделиши жөнүндөгү кийинки уламышта анын суусу кереметтүү даамга ээ болгон Хейвак кудугунун айланасында өскөнү жана кудук Ыйык Китептеги Нухтун уулу Шемдин буйругу менен казылганы айтылат.&lt;ref name=&quot;centralasia-travel.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva|title=Хива. Достопримечательности Хивы. Гостиницы Хивы|publisher=Centralasia-travel.com|access-date=3013-05-01|lang=ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326031837/http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva|archive-date=2012-03-26|accessdate=2025-11-12|archivedate=2012-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326031837/http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva}}&lt;/ref&gt; Бул кудукту бүгүнкү күндө да Кыйбанын эски кварталы Ичан-Каладан көрүүгө болот.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/|title=Хива|access-date=2021-04-07|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213012852/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/|url-status=dead|accessdate=2025-11-12|archivedate=2021-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213012852/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/}}&lt;/ref&gt;

Кыйба Борбордук Азиянын батышында, Арал деңизинин түштүгүндө жайгашкан ири мамлекет болгон байыркы Хорезмдин шаарларынын бири болгон.

Археологиялык далилдер боюнча, Кыйба 2500 жылдан ашык убакыт мурун негизделген. Байыркы убакта шаар сактардын Хейвак деген аты менен белгилүү болгон. Кыйбанын негизделиши жөнүндөгү жазма булактар ​​көбүнчө уламыштарга бай. Алар шаардын пайда болушун Ыйык Китептеги Сулайман менен, ал эми башка версиялар боюнча Нух менен байланыштырышат. Кыйба жөнүндөгү уламыштар орус жана европалык саякатчылардын (А. Вамбери, Э. Желябужский) очерктеринде камтылган. Шаардын тарыхы жана келбети саякатчыларды гана эмес, аны басып алгандарды да таң калтырган. Бул окуялар, аскер кызматкерлеринин жана айрым чыгыш таануучулардын арийлер жана алардын мекени жөнүндөгү ошол кездеги кеңири тараган теорияларынан келип чыгып, кээде элдик адабияттын барактарына кирип турган.

Өз тарыхында шаар Ахемениддердин басып алуусун жана байыркы Хорезмдин чек аралары Колхидага чейин созулган гүлдөп-өнүгүү мезгилдерин башынан өткөргөн.

305-жылдан 995-жылга чейин Кыйбаны камтыган Хорезмди Афригиддер династиясы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html|title=Монеты Хорезма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216173435/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Вазамар (б.з. 3-кылымынын экинчи жарымы) жана башкалар башкарган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html|title=Монеты Хорезма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218011900/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Афригиддер зороастризмдин хорезмдик версиясын Абдаллах ибн Турсабастын тушунда ислам динин кабыл алганга чейин карманышкан деп жалпы кабыл алынган (Хорезм 712-жылы жергиликтүү жарандык согушка кийлигишкен Кутайба ибн Муслим тарабынан мусулмандардын таасири астына алынган). Хорезмдин башкаруучулары Ардвисура-Анахита кудайынын культун өнүктүрүшкөн деп эсептелет; анын символдорунун сүрөттөрү биздин заманга чейинки 2-кылымдан биздин замандын 8-кылымына чейинки монеталарда кездешет.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Вайнберг Б. И., Монеты древнего Хорезма. М., 1977, с. 34.&lt;/ref&gt;

Хорезмдиктер маркумдардын сөөктөрүн сөөк кутучаларына көмүшкөн, алар назиктерге (күрөөнүн бир түрү) коюлган. Хорезмден ондогон ар кандай сөөк кутучалары табылган, алардын ичинде Борбордук Азиядагы эң байыркысы (б.з.ч. 5-4-кылымдардын чегиндегиси). Зороастризм догматикалык дин болгон Сасани Иранында дээрлик эч кандай сөөк кутучалары же назик кутучалар табылган эмес. Бул салт Борбордук Азиянын зороастризмчилдерине, тактап айтканда, Хорезмге мүнөздүү болгон.&lt;ref&gt;Рапопорт Ю. А., 1996. Религия древнего Хорезма: некоторые итоги исследований // Этнографическое обозрение. № 6.&lt;/ref&gt; 712-жылы Хива Кутайба ибн Муслимдин арабдары тарабынан басып алынган.

=== Араб басып алуусу ===
Арабдардын Хорезмге жасаган алгачкы жортуулдары 7-кылымга таандык. 712-жылы Хорезмди араб кол башчысы Кутайба ибн Муслим басып алып, ал хорезмдик аристократияны мыкаачылык менен кырган. Кутайба Хорезмдик окумуштууларга өзгөчө мыкаачылык менен репрессия жүргүзгөн. [[Абу Райхан ал-Бируни|Аль-Бируни]] өзүнүн &quot;Өткөн муундардын жылнаамалары&quot; аттуу эмгегинде жазгандай, &quot;Кутайба Хорезмдик жазманы билгендердин баарын, алардын салттарын сактап калгандардын баарын жана алардын арасындагы окумуштуулардын баарын чачыратып, жок кылган, ошондуктан мунун баары караңгылыкка чөмүлгөн жана ислам пайда болгон учурда алардын тарыхы жөнүндө эмне белгилүү болгону жөнүндө чыныгы маалымат жок&quot;.

=== Кыйба 9-15-кылымдарда ===
Афригиддер династиясы 995-жылы Мамун ибн Мухаммед бийликке келип, борбору Көнө-Үргөнч болгон Хорезмшахтардын жаңы династиясын - Мамуниддерди негиздегенде аяктаган. 995-жылдан 1017-жылга чейин Хорезмди Мамуниддер династиясы башкарган. 1017-жылы Хорезм Махмуд Газнинин бийлигине өткөн. 11-кылымдын экинчи жарымында Кыйба селжуктардын бийлигине өткөн. 1097-жылы Ануштегинилер династиясы бийликке келген.

Хорезмдин негизги түрк тилдүү этникалык тобу түрктөр болгон. Көрүнүктүү окумуштуу жана этнограф Бируни (973-1048) өз эмгектеринде түрк айларынын аттарын жана Хорезмдин түрк калкы колдонгон түрк дары чөптөрүн келтирет.&lt;ref&gt;Абу Рейхан Беруни, Избранные произведения. т. 4. Перевод с арабского У.Каримова. Т., 1973, с.312&lt;/ref&gt; Бируни 1000-жылдары Хорезмде жазылган &quot;Өткөн муундардын эстеликтери&quot; аттуу эмгегинде Хорезмдин түрк калкы колдонгон жаныбарлар циклине ылайык түрк жыл аттарын келтирет: сычкан, од, барс, тушкан, луй, илан, юнт, куй, пичин, тагигу, тунгуз. Ошол эле эмгегинде ал түрк тилиндеги ай аттарын келтирет: улуг-ой, кичик-ой, биринчи-ой, экинчи-ой, үчүнчү-ой, түртинчи-ой, бешинчи-ой, алтынчы-ой, жетинче-ой, саккизинчи-ой, токкузинчи-ой, унинчи-ой.&lt;ref&gt;Абу Рейхан Бируни. Избранные произведения, I. Ташкент. АН УзбССР. 1957, с.87-89.&lt;/ref&gt;

IX жана XII кылымдар аралыгында көптөгөн ислам билим берүү мекемелеринен тышкары, Хорезмде илимдин ири борборлору: астрономия, математика, медицина, химия жана башкалар болгон.

Багдадда ошол кездеги башкаруучу Аль-Мамун тарабынан негизделген &quot;Акылмандык үйүн&quot; (иш жүзүндө илимдер академиясы) Хорезмден чыккан Мухаммед аль-Хорезми жетектеген. 9-кылымга чейин анын математика, география жана геодезия боюнча фундаменталдык эмгектери Европада белгилүү болуп, бүгүнкү күнгө чейин таасирдүү бойдон калууда.

Аль-Бируни, Нажм ад-Дин Кубра жана башка окумуштуулар жана теологдор, алардын аттары Хорезм менен да байланыштуу, артында чоң илимий мурас калтырышкан. Хива Нажм ад-Дин аль-Кубра деген ат менен белгилүү болгон Нажм ад-Дин Абу аль-Жаниб Ахмад ибн Умар аль-Хорезминин туулган жери болгон (1145, Кыйба – 1221, Үргөнч). Ал хорезмдик мистик жана теолог, көптөгөн философиялык жана теологиялык трактаттардын автору, суфий шейхи жана акын болгон.

Кыйбадан чыккан белгилүү окумуштуу Шихаб ад-Дин Абу Саад ибн Имран болгон. Ал көрүнүктүү юрист, аш-Шафиий мектебинин муфтийи болгон, лексикология, медицина, диалектика, лингвистика жана жакшы башкаруу илимин жакшы билген жана Хорезмдеги беш медреседе сабак берген. Ал ошондой эле моңголдор тарабынан өлтүрүлгөн&lt;ref&gt;Шихаб ад-дин ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны. М. Восточная литература. 1996, с. 89-90&lt;/ref&gt;.

1220-жылы шаар Чыңгыз хандын аскерлери тарабынан талкаланган.

Хорезмдин исламдашуу жана түрктөшүүсү адабий, илимий жана диний чыгармалардын жаралышына жана араб жана перс чыгармаларынын түрк тилине которулушуна чагылдырылган. Ыстанбулдагы Сулеймание китепканасында Хорезмде жасалган жана 1363-жылдын январь-февраль айларына таандык түрк тилине саптар аралык котормосу бар Куран сакталат.[4]

XIII кылымдын аягы - XIV кылымдын башындагы белгилүү хорезмдик түрк акыны жана жазуучусу Рабгузи (чыныгы аты Наср ад-Дин, Бурхан ад-Диндин уулу) болгон. Рабгузинин негизги чыгармасы болгон &quot;Рабгузинин пайгамбарлар жөнүндөгү жомоктору&quot; (&quot;Киссаи Рабгузи&quot;, 1309–10) диний темалардагы 72 жомоктон турат, негизинен Ыйык Китептен жана Курандан алынган. Жомоктор диний мүнөздө болуп, жакшылыкты үгүттөп, жамандыкты айыптайт.&lt;ref&gt;Киссас ул-анбиёи Рабгузий, 5 изд., Казан, 1881&lt;/ref&gt;

Хорезмдик дагы бир белгилүү түрк акыны Хафиз Хорезми болгон, ал 1353-жылы түрк тилинде &quot;Мухаббат-наме&quot; аттуу поэма жазган. Поэманын эки кол жазмасы сакталып калган: андан мурункусу 1432-жылы уйгур арибинде жазылган, экинчиси 1508–09-жылдары араб арибинде кайра жазылган. Уйгур кол жазмасы түрк тилиндеги 10 кат-ырдан турат. Эки кол жазма тең Британ музейинде сакталат.

=== Өзбек Шейбаниддер династиясынын доорунда Кыйба ===
[[Файл:Le_mausolée_du_cheik_Said_Alauddin_(Khiva,_Ouzbékistan)_(5596918457).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Le_mausol%C3%A9e_du_cheik_Said_Alauddin_(Khiva,_Ouzb%C3%A9kistan)_(5596918457).jpg|left|thumb|Кыйбадагы Саид Алауддиндин күмбөзү. XV к.]]
Кыйба башында Хорезмдин борбору болгон эмес. Тарыхчылардын айтымында, 1598-жылы Аму-Дарыя мурдагы борбору [[Үргөнч (шаар)|Үргөнчтөн]] (мурдагы Гурганж) чегинген.

Хандыктын аймагы аркылуу агып өткөн Аму-Дарыя Каспий деңизине [[Узбой]] деп аталган эски дарыя аркылуу агып&lt;ref&gt;Это является широко распространённым заблуждением, присущим географам XVII—XIX веков. Исследования, проведённые авторитетными учёными в XX веке, показали, что в исторический период, то есть в течение последних 10-15 тысяч лет, Амударья не впадала в Каспийское море.&lt;/ref&gt;, тургундарды суу менен камсыз кылып, ошондой эле Европага суу жолун камсыз кылган.

Кылымдар бою дарыя бир нече жолу өз нугун түп-тамырынан бери өзгөрткөн. Аму-Дарыянын 16-кылымдын аягындагы акыркы бурулушу Гурганжды талкалаган. Байыркы борбордун урандылары азыркы Кыйбадан 150 км алыстыкта, Куня-Үргөнч (Түркмөнстанда) конушунун жанында жайгашкан, бул &quot;эски Үргөнч&quot; дегенди билдирет.

1511-жылы Хива өзбек шайбаниддер династиясы башкарган мамлекеттин курамына кирген.

1598-жылы шаар биринчи жолу Кыйба хандыгынын борбору болгондо, ал 20 кылымдык тарыхы бар кичинекей чептүү шаар болгон.[2] Кыйбанын борбор катары статусу акыры Абулгази хандын (1643–1663) тушунда бекемделген. Андан кийин, мамлекет орус жазма булактарында көп учурда Кыйба хандыгы деп аталган. Бирок, расмий документтерде жана тыйындарда ал Хорезм деп атала берген.

Кыска мезгилдин ичинде Кыйба ислам дүйнөсүнүн руханий борборлорунун бирине айланган. Кыйбанын интенсивдүү өнүгүшү Абулгази хандын атасы, Шибанид арабы Мухаммед хандын (1602–1623) тушунда башталган, ал кезде Араб Мухаммед хан медресеси (1616), Ануш хан мечити жана мончолору (1657) жана Кожобердибий медресеси (1668) сыяктуу монументалдуу курулуштар курулган. Кыйба ханы Абулгази Бахадур хан эки тарыхый эмгектин автору катары белгилүү: &quot;Түркмөндөрдүн санжырасы&quot; (1661-жылы аяктаган) жана &quot;Түрктөрдүн санжырасы&quot; (18-кылымда Европада, кийинчерээк 1852-жылы Казанда жана 1871-жылы Санкт-Петербургда басылып чыккан).

Ядигар хан (1704-1714) каза болгондон кийин, Шергази хан (1714-1728) Хорезм тактысына отурган. Ал Илбарс хандын тун уулу Султан Гази хандын тукумунан болгон. Шергази хан Букарда[3] төрөлгөн, анын ата-бабалары көчүп келишкен, балким, бул Хорезмдеги саясий башаламандыктан улам болгон. Шергази хан Букарда медресени бүтүргөн жана жогорку билимдүү адам болгон. Ал династиянын башка өкүлдөрүнүн арасында өзүнүн жөндөмү менен айырмаланган, ошондуктан ал Амир Тимур сыяктуу эле Сахибкиран[3] деп аталган.

==Колдонулган адабияттар==
*«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

== Булактары ==
[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>9k6jvx2mvll05edlnwpf4o3nnebgv12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664642</id>
      <parentid>664641</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Хива]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>571512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="9k6jvx2mvll05edlnwpf4o3nnebgv12" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Кыйба&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uz|Xiva}}|сүрөт=View from the city walls, Khiva (4934484894).jpg|өлкө={{UZB}}|облус=[[Хорезм облусу|Хорезм]]|район=[[Кыйба району|Кыйба]]|lat_deg=41|lon_deg=60|lat_min=22|lat_sec=42|lat_dir=N|lon_min=21|lon_sec=50|lon_dir=E|өлкө картасы=Uzbekistan_adm_location_map.svg|калкы=105 300|элди каттоо жылы=2017}}

'''Кыйба'''&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/DLH2tcnsFju/ Instagram]&lt;/ref&gt; ({{Lang-uz|Xiva}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Хорезм облусу|Хорезм облусундагы]] шаар, [[Кыйба району|Кыйба районунун]] административдик борбору. Хорезмдин акыркы борбору.

Биздин заманга чейинки VI кылымда негизделген Кыйба Хорезм оазисинин түштүк бөлүгүндө, [[Аму-Дарыя|Аму-Дарыянын]] сол жээгинде, [[Түркмөнстан]] менен чектеш жерде жайгашкан. [[Улуу жибек жолу|Улуу Жибек жолунун]] эң жакшы сакталган шаарларынын бири болгон ал өзүнүн уникалдуу тарыхый жана архитектуралык мурасы менен белгилүү.

Кыйба байыркы доорлорго барып такалган терең тарыхы бар Хорезмдин ири маданий, диний жана соода борбору болгон. Шаар эң чоң өнүгүүсүн 16-19-кылымдарда [[Хива хандыгы|Кыйба хандыгынын]] борбору катары башынан өткөргөн. Шаардын борбордук бөлүгү, чеп дубалы менен курчалган Ичан-Кала, ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген жана анда ондогон медреселер, мечиттер, мунаралар жана сарайлар бар ачык асман алдындагы музей жайгашкан.

Бүгүнкү күндө Кыйба Өзбекстандын маанилүү туристтик жана маданий борбору болуп саналат жана дүйнө жүзүндөгү изилдөөчүлөрдүн, архитекторлордун жана саякатчылардын көңүлүн бурат. Өнүккөн туристтик инфраструктура жана улуттук тарыхый-архитектуралык корук статусу шаардын уникалдуу көрүнүшүн сактоого өбөлгө түзөт.

== Тарыхы ==

=== Байыркы жана орто кылымдардын башында Кыйба ===
Шаардын негизделиши жөнүндөгү кийинки уламышта анын суусу кереметтүү даамга ээ болгон Хейвак кудугунун айланасында өскөнү жана кудук Ыйык Китептеги Нухтун уулу Шемдин буйругу менен казылганы айтылат.&lt;ref name=&quot;centralasia-travel.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva|title=Хива. Достопримечательности Хивы. Гостиницы Хивы|publisher=Centralasia-travel.com|access-date=3013-05-01|lang=ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326031837/http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva|archive-date=2012-03-26|accessdate=2025-11-12|archivedate=2012-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326031837/http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva}}&lt;/ref&gt; Бул кудукту бүгүнкү күндө да Кыйбанын эски кварталы Ичан-Каладан көрүүгө болот.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/|title=Хива|access-date=2021-04-07|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213012852/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/|url-status=dead|accessdate=2025-11-12|archivedate=2021-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213012852/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/}}&lt;/ref&gt;

Кыйба Борбордук Азиянын батышында, Арал деңизинин түштүгүндө жайгашкан ири мамлекет болгон байыркы Хорезмдин шаарларынын бири болгон.

Археологиялык далилдер боюнча, Кыйба 2500 жылдан ашык убакыт мурун негизделген. Байыркы убакта шаар сактардын Хейвак деген аты менен белгилүү болгон. Кыйбанын негизделиши жөнүндөгү жазма булактар ​​көбүнчө уламыштарга бай. Алар шаардын пайда болушун Ыйык Китептеги Сулайман менен, ал эми башка версиялар боюнча Нух менен байланыштырышат. Кыйба жөнүндөгү уламыштар орус жана европалык саякатчылардын (А. Вамбери, Э. Желябужский) очерктеринде камтылган. Шаардын тарыхы жана келбети саякатчыларды гана эмес, аны басып алгандарды да таң калтырган. Бул окуялар, аскер кызматкерлеринин жана айрым чыгыш таануучулардын арийлер жана алардын мекени жөнүндөгү ошол кездеги кеңири тараган теорияларынан келип чыгып, кээде элдик адабияттын барактарына кирип турган.

Өз тарыхында шаар Ахемениддердин басып алуусун жана байыркы Хорезмдин чек аралары Колхидага чейин созулган гүлдөп-өнүгүү мезгилдерин башынан өткөргөн.

305-жылдан 995-жылга чейин Кыйбаны камтыган Хорезмди Афригиддер династиясы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html|title=Монеты Хорезма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216173435/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Вазамар (б.з. 3-кылымынын экинчи жарымы) жана башкалар башкарган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html|title=Монеты Хорезма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218011900/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Афригиддер зороастризмдин хорезмдик версиясын Абдаллах ибн Турсабастын тушунда ислам динин кабыл алганга чейин карманышкан деп жалпы кабыл алынган (Хорезм 712-жылы жергиликтүү жарандык согушка кийлигишкен Кутайба ибн Муслим тарабынан мусулмандардын таасири астына алынган). Хорезмдин башкаруучулары Ардвисура-Анахита кудайынын культун өнүктүрүшкөн деп эсептелет; анын символдорунун сүрөттөрү биздин заманга чейинки 2-кылымдан биздин замандын 8-кылымына чейинки монеталарда кездешет.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Вайнберг Б. И., Монеты древнего Хорезма. М., 1977, с. 34.&lt;/ref&gt;

Хорезмдиктер маркумдардын сөөктөрүн сөөк кутучаларына көмүшкөн, алар назиктерге (күрөөнүн бир түрү) коюлган. Хорезмден ондогон ар кандай сөөк кутучалары табылган, алардын ичинде Борбордук Азиядагы эң байыркысы (б.з.ч. 5-4-кылымдардын чегиндегиси). Зороастризм догматикалык дин болгон Сасани Иранында дээрлик эч кандай сөөк кутучалары же назик кутучалар табылган эмес. Бул салт Борбордук Азиянын зороастризмчилдерине, тактап айтканда, Хорезмге мүнөздүү болгон.&lt;ref&gt;Рапопорт Ю. А., 1996. Религия древнего Хорезма: некоторые итоги исследований // Этнографическое обозрение. № 6.&lt;/ref&gt; 712-жылы Хива Кутайба ибн Муслимдин арабдары тарабынан басып алынган.

=== Араб басып алуусу ===
Арабдардын Хорезмге жасаган алгачкы жортуулдары 7-кылымга таандык. 712-жылы Хорезмди араб кол башчысы Кутайба ибн Муслим басып алып, ал хорезмдик аристократияны мыкаачылык менен кырган. Кутайба Хорезмдик окумуштууларга өзгөчө мыкаачылык менен репрессия жүргүзгөн. [[Абу Райхан ал-Бируни|Аль-Бируни]] өзүнүн &quot;Өткөн муундардын жылнаамалары&quot; аттуу эмгегинде жазгандай, &quot;Кутайба Хорезмдик жазманы билгендердин баарын, алардын салттарын сактап калгандардын баарын жана алардын арасындагы окумуштуулардын баарын чачыратып, жок кылган, ошондуктан мунун баары караңгылыкка чөмүлгөн жана ислам пайда болгон учурда алардын тарыхы жөнүндө эмне белгилүү болгону жөнүндө чыныгы маалымат жок&quot;.

=== Кыйба 9-15-кылымдарда ===
Афригиддер династиясы 995-жылы Мамун ибн Мухаммед бийликке келип, борбору Көнө-Үргөнч болгон Хорезмшахтардын жаңы династиясын - Мамуниддерди негиздегенде аяктаган. 995-жылдан 1017-жылга чейин Хорезмди Мамуниддер династиясы башкарган. 1017-жылы Хорезм Махмуд Газнинин бийлигине өткөн. 11-кылымдын экинчи жарымында Кыйба селжуктардын бийлигине өткөн. 1097-жылы Ануштегинилер династиясы бийликке келген.

Хорезмдин негизги түрк тилдүү этникалык тобу түрктөр болгон. Көрүнүктүү окумуштуу жана этнограф Бируни (973-1048) өз эмгектеринде түрк айларынын аттарын жана Хорезмдин түрк калкы колдонгон түрк дары чөптөрүн келтирет.&lt;ref&gt;Абу Рейхан Беруни, Избранные произведения. т. 4. Перевод с арабского У.Каримова. Т., 1973, с.312&lt;/ref&gt; Бируни 1000-жылдары Хорезмде жазылган &quot;Өткөн муундардын эстеликтери&quot; аттуу эмгегинде Хорезмдин түрк калкы колдонгон жаныбарлар циклине ылайык түрк жыл аттарын келтирет: сычкан, од, барс, тушкан, луй, илан, юнт, куй, пичин, тагигу, тунгуз. Ошол эле эмгегинде ал түрк тилиндеги ай аттарын келтирет: улуг-ой, кичик-ой, биринчи-ой, экинчи-ой, үчүнчү-ой, түртинчи-ой, бешинчи-ой, алтынчы-ой, жетинче-ой, саккизинчи-ой, токкузинчи-ой, унинчи-ой.&lt;ref&gt;Абу Рейхан Бируни. Избранные произведения, I. Ташкент. АН УзбССР. 1957, с.87-89.&lt;/ref&gt;

IX жана XII кылымдар аралыгында көптөгөн ислам билим берүү мекемелеринен тышкары, Хорезмде илимдин ири борборлору: астрономия, математика, медицина, химия жана башкалар болгон.

Багдадда ошол кездеги башкаруучу Аль-Мамун тарабынан негизделген &quot;Акылмандык үйүн&quot; (иш жүзүндө илимдер академиясы) Хорезмден чыккан Мухаммед аль-Хорезми жетектеген. 9-кылымга чейин анын математика, география жана геодезия боюнча фундаменталдык эмгектери Европада белгилүү болуп, бүгүнкү күнгө чейин таасирдүү бойдон калууда.

Аль-Бируни, Нажм ад-Дин Кубра жана башка окумуштуулар жана теологдор, алардын аттары Хорезм менен да байланыштуу, артында чоң илимий мурас калтырышкан. Хива Нажм ад-Дин аль-Кубра деген ат менен белгилүү болгон Нажм ад-Дин Абу аль-Жаниб Ахмад ибн Умар аль-Хорезминин туулган жери болгон (1145, Кыйба – 1221, Үргөнч). Ал хорезмдик мистик жана теолог, көптөгөн философиялык жана теологиялык трактаттардын автору, суфий шейхи жана акын болгон.

Кыйбадан чыккан белгилүү окумуштуу Шихаб ад-Дин Абу Саад ибн Имран болгон. Ал көрүнүктүү юрист, аш-Шафиий мектебинин муфтийи болгон, лексикология, медицина, диалектика, лингвистика жана жакшы башкаруу илимин жакшы билген жана Хорезмдеги беш медреседе сабак берген. Ал ошондой эле моңголдор тарабынан өлтүрүлгөн&lt;ref&gt;Шихаб ад-дин ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны. М. Восточная литература. 1996, с. 89-90&lt;/ref&gt;.

1220-жылы шаар Чыңгыз хандын аскерлери тарабынан талкаланган.

Хорезмдин исламдашуу жана түрктөшүүсү адабий, илимий жана диний чыгармалардын жаралышына жана араб жана перс чыгармаларынын түрк тилине которулушуна чагылдырылган. Ыстанбулдагы Сулеймание китепканасында Хорезмде жасалган жана 1363-жылдын январь-февраль айларына таандык түрк тилине саптар аралык котормосу бар Куран сакталат.[4]

XIII кылымдын аягы - XIV кылымдын башындагы белгилүү хорезмдик түрк акыны жана жазуучусу Рабгузи (чыныгы аты Наср ад-Дин, Бурхан ад-Диндин уулу) болгон. Рабгузинин негизги чыгармасы болгон &quot;Рабгузинин пайгамбарлар жөнүндөгү жомоктору&quot; (&quot;Киссаи Рабгузи&quot;, 1309–10) диний темалардагы 72 жомоктон турат, негизинен Ыйык Китептен жана Курандан алынган. Жомоктор диний мүнөздө болуп, жакшылыкты үгүттөп, жамандыкты айыптайт.&lt;ref&gt;Киссас ул-анбиёи Рабгузий, 5 изд., Казан, 1881&lt;/ref&gt;

Хорезмдик дагы бир белгилүү түрк акыны Хафиз Хорезми болгон, ал 1353-жылы түрк тилинде &quot;Мухаббат-наме&quot; аттуу поэма жазган. Поэманын эки кол жазмасы сакталып калган: андан мурункусу 1432-жылы уйгур арибинде жазылган, экинчиси 1508–09-жылдары араб арибинде кайра жазылган. Уйгур кол жазмасы түрк тилиндеги 10 кат-ырдан турат. Эки кол жазма тең Британ музейинде сакталат.

=== Өзбек Шейбаниддер династиясынын доорунда Кыйба ===
[[Файл:Le_mausolée_du_cheik_Said_Alauddin_(Khiva,_Ouzbékistan)_(5596918457).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Le_mausol%C3%A9e_du_cheik_Said_Alauddin_(Khiva,_Ouzb%C3%A9kistan)_(5596918457).jpg|left|thumb|Кыйбадагы Саид Алауддиндин күмбөзү. XV к.]]
Кыйба башында Хорезмдин борбору болгон эмес. Тарыхчылардын айтымында, 1598-жылы Аму-Дарыя мурдагы борбору [[Үргөнч (шаар)|Үргөнчтөн]] (мурдагы Гурганж) чегинген.

Хандыктын аймагы аркылуу агып өткөн Аму-Дарыя Каспий деңизине [[Узбой]] деп аталган эски дарыя аркылуу агып&lt;ref&gt;Это является широко распространённым заблуждением, присущим географам XVII—XIX веков. Исследования, проведённые авторитетными учёными в XX веке, показали, что в исторический период, то есть в течение последних 10-15 тысяч лет, Амударья не впадала в Каспийское море.&lt;/ref&gt;, тургундарды суу менен камсыз кылып, ошондой эле Европага суу жолун камсыз кылган.

Кылымдар бою дарыя бир нече жолу өз нугун түп-тамырынан бери өзгөрткөн. Аму-Дарыянын 16-кылымдын аягындагы акыркы бурулушу Гурганжды талкалаган. Байыркы борбордун урандылары азыркы Кыйбадан 150 км алыстыкта, Куня-Үргөнч (Түркмөнстанда) конушунун жанында жайгашкан, бул &quot;эски Үргөнч&quot; дегенди билдирет.

1511-жылы Хива өзбек шайбаниддер династиясы башкарган мамлекеттин курамына кирген.

1598-жылы шаар биринчи жолу Кыйба хандыгынын борбору болгондо, ал 20 кылымдык тарыхы бар кичинекей чептүү шаар болгон.[2] Кыйбанын борбор катары статусу акыры Абулгази хандын (1643–1663) тушунда бекемделген. Андан кийин, мамлекет орус жазма булактарында көп учурда Кыйба хандыгы деп аталган. Бирок, расмий документтерде жана тыйындарда ал Хорезм деп атала берген.

Кыска мезгилдин ичинде Кыйба ислам дүйнөсүнүн руханий борборлорунун бирине айланган. Кыйбанын интенсивдүү өнүгүшү Абулгази хандын атасы, Шибанид арабы Мухаммед хандын (1602–1623) тушунда башталган, ал кезде Араб Мухаммед хан медресеси (1616), Ануш хан мечити жана мончолору (1657) жана Кожобердибий медресеси (1668) сыяктуу монументалдуу курулуштар курулган. Кыйба ханы Абулгази Бахадур хан эки тарыхый эмгектин автору катары белгилүү: &quot;Түркмөндөрдүн санжырасы&quot; (1661-жылы аяктаган) жана &quot;Түрктөрдүн санжырасы&quot; (18-кылымда Европада, кийинчерээк 1852-жылы Казанда жана 1871-жылы Санкт-Петербургда басылып чыккан).

Ядигар хан (1704-1714) каза болгондон кийин, Шергази хан (1714-1728) Хорезм тактысына отурган. Ал Илбарс хандын тун уулу Султан Гази хандын тукумунан болгон. Шергази хан Букарда[3] төрөлгөн, анын ата-бабалары көчүп келишкен, балким, бул Хорезмдеги саясий башаламандыктан улам болгон. Шергази хан Букарда медресени бүтүргөн жана жогорку билимдүү адам болгон. Ал династиянын башка өкүлдөрүнүн арасында өзүнүн жөндөмү менен айырмаланган, ошондуктан ал Амир Тимур сыяктуу эле Сахибкиран[3] деп аталган.

==Колдонулган адабияттар==
*«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

== Булактары ==
[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>9k6jvx2mvll05edlnwpf4o3nnebgv12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664643</id>
      <parentid>664642</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22903" sha1="q56hfua4dc7q9ctkqmrcsipum66ckxe" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Хива&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uz|Xiva}}|сүрөт=View from the city walls, Khiva (4934484894).jpg|өлкө={{UZB}}|облус=[[Хорезм облусу|Хорезм]]|район=[[Хива району|Хива]]|lat_deg=41|lon_deg=60|lat_min=22|lat_sec=42|lat_dir=N|lon_min=21|lon_sec=50|lon_dir=E|өлкө картасы=Uzbekistan_adm_location_map.svg|калкы=105 300|элди каттоо жылы=2017}}

'''Хива''' ({{Lang-uz|Xiva}}) – [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Хорезм облусу|Хорезм облусундагы]] шаар, [[Хива району|Хива районунун]] административдик борбору. Хорезмдин акыркы борбору.

Биздин заманга чейинки VI кылымда негизделген Хива Хорезм оазисинин түштүк бөлүгүндө, [[Аму-Дарыя|Аму-Дарыянын]] сол жээгинде, [[Түркмөнстан]] менен чектеш жерде жайгашкан. [[Улуу жибек жолу|Улуу Жибек жолунун]] эң жакшы сакталган шаарларынын бири болгон ал өзүнүн уникалдуу тарыхый жана архитектуралык мурасы менен белгилүү.

Хива байыркы доорлорго барып такалган терең тарыхы бар Хорезмдин ири маданий, диний жана соода борбору болгон. Шаар эң чоң өнүгүүсүн 16-19-кылымдарда [[Хива хандыгы|Хива хандыгынын]] борбору катары башынан өткөргөн. Шаардын борбордук бөлүгү, чеп дубалы менен курчалган Ичан-Кала, ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген жана анда ондогон медреселер, мечиттер, мунаралар жана сарайлар бар ачык асман алдындагы музей жайгашкан.

Бүгүнкү күндө Хива Өзбекстандын маанилүү туристтик жана маданий борбору болуп саналат жана дүйнө жүзүндөгү изилдөөчүлөрдүн, архитекторлордун жана саякатчылардын көңүлүн бурат. Өнүккөн туристтик инфраструктура жана улуттук тарыхый-архитектуралык корук статусу шаардын уникалдуу көрүнүшүн сактоого өбөлгө түзөт.

== Тарыхы ==

=== Байыркы жана орто кылымдардын башында Хива ===
Шаардын негизделиши жөнүндөгү кийинки уламышта анын суусу кереметтүү даамга ээ болгон Хейвак кудугунун айланасында өскөнү жана кудук Ыйык Китептеги Нухтун уулу Шемдин буйругу менен казылганы айтылат.&lt;ref name=&quot;centralasia-travel.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva|title=Хива. Достопримечательности Хивы. Гостиницы Хивы|publisher=Centralasia-travel.com|access-date=3013-05-01|lang=ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326031837/http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva|archive-date=2012-03-26|accessdate=2025-11-12|archivedate=2012-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326031837/http://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/sights/khiva}}&lt;/ref&gt; Бул кудукту бүгүнкү күндө да Хиванын эски кварталы Ичан-Каладан көрүүгө болот.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/|title=Хива|access-date=2021-04-07|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213012852/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/|url-status=dead|accessdate=2025-11-12|archivedate=2021-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213012852/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/khiva/}}&lt;/ref&gt;

Хива Борбордук Азиянын батышында, Арал деңизинин түштүгүндө жайгашкан ири мамлекет болгон байыркы Хорезмдин шаарларынын бири болгон.

Археологиялык далилдер боюнча, Хива 2500 жылдан ашык убакыт мурун негизделген. Байыркы убакта шаар сактардын Хейвак деген аты менен белгилүү болгон. Хиванын негизделиши жөнүндөгү жазма булактар ​​көбүнчө уламыштарга бай. Алар шаардын пайда болушун Ыйык Китептеги Сулайман менен, ал эми башка версиялар боюнча Нух менен байланыштырышат. Хива жөнүндөгү уламыштар орус жана европалык саякатчылардын (А. Вамбери, Э. Желябужский) очерктеринде камтылган. Шаардын тарыхы жана келбети саякатчыларды гана эмес, аны басып алгандарды да таң калтырган. Бул окуялар, аскер кызматкерлеринин жана айрым чыгыш таануучулардын арийлер жана алардын мекени жөнүндөгү ошол кездеги кеңири тараган теорияларынан келип чыгып, кээде элдик адабияттын барактарына кирип турган.

Өз тарыхында шаар Ахемениддердин басып алуусун жана байыркы Хорезмдин чек аралары Колхидага чейин созулган гүлдөп-өнүгүү мезгилдерин башынан өткөргөн.

305-жылдан 995-жылга чейин Хиваны камтыган Хорезмди Афригиддер династиясы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html|title=Монеты Хорезма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216173435/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Вазамар (б.з. 3-кылымынын экинчи жарымы) жана башкалар башкарган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html|title=Монеты Хорезма&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2019-03-09|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218011900/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Афригиддер зороастризмдин хорезмдик версиясын Абдаллах ибн Турсабастын тушунда ислам динин кабыл алганга чейин карманышкан деп жалпы кабыл алынган (Хорезм 712-жылы жергиликтүү жарандык согушка кийлигишкен Кутайба ибн Муслим тарабынан мусулмандардын таасири астына алынган). Хорезмдин башкаруучулары Ардвисура-Анахита кудайынын культун өнүктүрүшкөн деп эсептелет; анын символдорунун сүрөттөрү биздин заманга чейинки 2-кылымдан биздин замандын 8-кылымына чейинки монеталарда кездешет.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Вайнберг Б. И., Монеты древнего Хорезма. М., 1977, с. 34.&lt;/ref&gt;

Хорезмдиктер маркумдардын сөөктөрүн сөөк кутучаларына көмүшкөн, алар назиктерге (күрөөнүн бир түрү) коюлган. Хорезмден ондогон ар кандай сөөк кутучалары табылган, алардын ичинде Борбордук Азиядагы эң байыркысы (б.з.ч. 5-4-кылымдардын чегиндегиси). Зороастризм догматикалык дин болгон Сасани Иранында дээрлик эч кандай сөөк кутучалары же назик кутучалар табылган эмес. Бул салт Борбордук Азиянын зороастризмчилдерине, тактап айтканда, Хорезмге мүнөздүү болгон.&lt;ref&gt;Рапопорт Ю. А., 1996. Религия древнего Хорезма: некоторые итоги исследований // Этнографическое обозрение. № 6.&lt;/ref&gt; 712-жылы Хива Кутайба ибн Муслимдин арабдары тарабынан басып алынган.

=== Араб басып алуусу ===
Арабдардын Хорезмге жасаган алгачкы жортуулдары 7-кылымга таандык. 712-жылы Хорезмди араб кол башчысы Кутайба ибн Муслим басып алып, ал хорезмдик аристократияны мыкаачылык менен кырган. Кутайба Хорезмдик окумуштууларга өзгөчө мыкаачылык менен репрессия жүргүзгөн. [[Абу Райхан ал-Бируни|Аль-Бируни]] өзүнүн &quot;Өткөн муундардын жылнаамалары&quot; аттуу эмгегинде жазгандай, &quot;Кутайба Хорезмдик жазманы билгендердин баарын, алардын салттарын сактап калгандардын баарын жана алардын арасындагы окумуштуулардын баарын чачыратып, жок кылган, ошондуктан мунун баары караңгылыкка чөмүлгөн жана ислам пайда болгон учурда алардын тарыхы жөнүндө эмне белгилүү болгону жөнүндө чыныгы маалымат жок&quot;.

=== Хива 9-15-кылымдарда ===
Афригиддер династиясы 995-жылы Мамун ибн Мухаммед бийликке келип, борбору Көнө-Үргөнч болгон Хорезмшахтардын жаңы династиясын - Мамуниддерди негиздегенде аяктаган. 995-жылдан 1017-жылга чейин Хорезмди Мамуниддер династиясы башкарган. 1017-жылы Хорезм Махмуд Газнинин бийлигине өткөн. 11-кылымдын экинчи жарымында Хива селжуктардын бийлигине өткөн. 1097-жылы Ануштегинилер династиясы бийликке келген.

Хорезмдин негизги түрк тилдүү этникалык тобу түрктөр болгон. Көрүнүктүү окумуштуу жана этнограф Бируни (973-1048) өз эмгектеринде түрк айларынын аттарын жана Хорезмдин түрк калкы колдонгон түрк дары чөптөрүн келтирет.&lt;ref&gt;Абу Рейхан Беруни, Избранные произведения. т. 4. Перевод с арабского У.Каримова. Т., 1973, с.312&lt;/ref&gt; Бируни 1000-жылдары Хорезмде жазылган &quot;Өткөн муундардын эстеликтери&quot; аттуу эмгегинде Хорезмдин түрк калкы колдонгон жаныбарлар циклине ылайык түрк жыл аттарын келтирет: сычкан, од, барс, тушкан, луй, илан, юнт, куй, пичин, тагигу, тунгуз. Ошол эле эмгегинде ал түрк тилиндеги ай аттарын келтирет: улуг-ой, кичик-ой, биринчи-ой, экинчи-ой, үчүнчү-ой, түртинчи-ой, бешинчи-ой, алтынчы-ой, жетинче-ой, саккизинчи-ой, токкузинчи-ой, унинчи-ой.&lt;ref&gt;Абу Рейхан Бируни. Избранные произведения, I. Ташкент. АН УзбССР. 1957, с.87-89.&lt;/ref&gt;

IX жана XII кылымдар аралыгында көптөгөн ислам билим берүү мекемелеринен тышкары, Хорезмде илимдин ири борборлору: астрономия, математика, медицина, химия жана башкалар болгон.

Багдадда ошол кездеги башкаруучу Аль-Мамун тарабынан негизделген &quot;Акылмандык үйүн&quot; (иш жүзүндө илимдер академиясы) Хорезмден чыккан Мухаммед аль-Хорезми жетектеген. 9-кылымга чейин анын математика, география жана геодезия боюнча фундаменталдык эмгектери Европада белгилүү болуп, бүгүнкү күнгө чейин таасирдүү бойдон калууда.

Аль-Бируни, Нажм ад-Дин Кубра жана башка окумуштуулар жана теологдор, алардын аттары Хорезм менен да байланыштуу, артында чоң илимий мурас калтырышкан. Хива Нажм ад-Дин аль-Кубра деген ат менен белгилүү болгон Нажм ад-Дин Абу аль-Жаниб Ахмад ибн Умар аль-Хорезминин туулган жери болгон (1145, Хива – 1221, Үргөнч). Ал хорезмдик мистик жана теолог, көптөгөн философиялык жана теологиялык трактаттардын автору, суфий шейхи жана акын болгон.

Хивадан чыккан белгилүү окумуштуу Шихаб ад-Дин Абу Саад ибн Имран болгон. Ал көрүнүктүү юрист, аш-Шафиий мектебинин муфтийи болгон, лексикология, медицина, диалектика, лингвистика жана жакшы башкаруу илимин жакшы билген жана Хорезмдеги беш медреседе сабак берген. Ал ошондой эле моңголдор тарабынан өлтүрүлгөн&lt;ref&gt;Шихаб ад-дин ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны. М. Восточная литература. 1996, с. 89-90&lt;/ref&gt;.

1220-жылы шаар Чыңгыз хандын аскерлери тарабынан талкаланган.

Хорезмдин исламдашуу жана түрктөшүүсү адабий, илимий жана диний чыгармалардын жаралышына жана араб жана перс чыгармаларынын түрк тилине которулушуна чагылдырылган. Ыстанбулдагы Сулеймание китепканасында Хорезмде жасалган жана 1363-жылдын январь-февраль айларына таандык түрк тилине саптар аралык котормосу бар Куран сакталат.[4]

XIII кылымдын аягы - XIV кылымдын башындагы белгилүү хорезмдик түрк акыны жана жазуучусу Рабгузи (чыныгы аты Наср ад-Дин, Бурхан ад-Диндин уулу) болгон. Рабгузинин негизги чыгармасы болгон &quot;Рабгузинин пайгамбарлар жөнүндөгү жомоктору&quot; (&quot;Киссаи Рабгузи&quot;, 1309–10) диний темалардагы 72 жомоктон турат, негизинен Ыйык Китептен жана Курандан алынган. Жомоктор диний мүнөздө болуп, жакшылыкты үгүттөп, жамандыкты айыптайт.&lt;ref&gt;Киссас ул-анбиёи Рабгузий, 5 изд., Казан, 1881&lt;/ref&gt;

Хорезмдик дагы бир белгилүү түрк акыны Хафиз Хорезми болгон, ал 1353-жылы түрк тилинде &quot;Мухаббат-наме&quot; аттуу поэма жазган. Поэманын эки кол жазмасы сакталып калган: андан мурункусу 1432-жылы уйгур арибинде жазылган, экинчиси 1508–09-жылдары араб арибинде кайра жазылган. Уйгур кол жазмасы түрк тилиндеги 10 кат-ырдан турат. Эки кол жазма тең Британ музейинде сакталат.

=== Өзбек Шейбаниддер династиясынын доорунда Хива ===
[[Файл:Le_mausolée_du_cheik_Said_Alauddin_(Khiva,_Ouzbékistan)_(5596918457).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Le_mausol%C3%A9e_du_cheik_Said_Alauddin_(Khiva,_Ouzb%C3%A9kistan)_(5596918457).jpg|left|thumb|Хивадагы Саид Алауддиндин күмбөзү. XV к.]]
Хива башында Хорезмдин борбору болгон эмес. Тарыхчылардын айтымында, 1598-жылы Аму-Дарыя мурдагы борбору [[Үргөнч (шаар)|Үргөнчтөн]] (мурдагы Гурганж) чегинген.

Хандыктын аймагы аркылуу агып өткөн Аму-Дарыя Каспий деңизине [[Узбой]] деп аталган эски дарыя аркылуу агып&lt;ref&gt;Это является широко распространённым заблуждением, присущим географам XVII—XIX веков. Исследования, проведённые авторитетными учёными в XX веке, показали, что в исторический период, то есть в течение последних 10-15 тысяч лет, Амударья не впадала в Каспийское море.&lt;/ref&gt;, тургундарды суу менен камсыз кылып, ошондой эле Европага суу жолун камсыз кылган.

Кылымдар бою дарыя бир нече жолу өз нугун түп-тамырынан бери өзгөрткөн. Аму-Дарыянын 16-кылымдын аягындагы акыркы бурулушу Гурганжды талкалаган. Байыркы борбордун урандылары азыркы Хивадан 150 км алыстыкта, Куня-Үргөнч (Түркмөнстанда) конушунун жанында жайгашкан, бул &quot;эски Үргөнч&quot; дегенди билдирет.

1511-жылы Хива өзбек шайбаниддер династиясы башкарган мамлекеттин курамына кирген.

1598-жылы шаар биринчи жолу Хива хандыгынын борбору болгондо, ал 20 кылымдык тарыхы бар кичинекей чептүү шаар болгон.[2] Хиванын борбор катары статусу акыры Абулгази хандын (1643–1663) тушунда бекемделген. Андан кийин, мамлекет орус жазма булактарында көп учурда Хива хандыгы деп аталган. Бирок, расмий документтерде жана тыйындарда ал Хорезм деп атала берген.

Кыска мезгилдин ичинде Хива ислам дүйнөсүнүн руханий борборлорунун бирине айланган. Хиванын интенсивдүү өнүгүшү Абулгази хандын атасы, Шибанид арабы Мухаммед хандын (1602–1623) тушунда башталган, ал кезде Араб Мухаммед хан медресеси (1616), Ануш хан мечити жана мончолору (1657) жана Кожобердибий медресеси (1668) сыяктуу монументалдуу курулуштар курулган. Хива ханы Абулгази Бахадур хан эки тарыхый эмгектин автору катары белгилүү: &quot;Түркмөндөрдүн санжырасы&quot; (1661-жылы аяктаган) жана &quot;Түрктөрдүн санжырасы&quot; (18-кылымда Европада, кийинчерээк 1852-жылы Казанда жана 1871-жылы Санкт-Петербургда басылып чыккан).

Ядигар хан (1704-1714) каза болгондон кийин, Шергази хан (1714-1728) Хорезм тактысына отурган. Ал Илбарс хандын тун уулу Султан Гази хандын тукумунан болгон. Шергази хан Букарда[3] төрөлгөн, анын ата-бабалары көчүп келишкен, балким, бул Хорезмдеги саясий башаламандыктан улам болгон. Шергази хан Букарда медресени бүтүргөн жана жогорку билимдүү адам болгон. Ал династиянын башка өкүлдөрүнүн арасында өзүнүн жөндөмү менен айырмаланган, ошондуктан ал Амир Тимур сыяктуу эле Сахибкиран[3] деп аталган.

==Булактар==
*&quot;Кыргызстан&quot;. Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>q56hfua4dc7q9ctkqmrcsipum66ckxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Мюнхен техникалык университети</title>
    <ns>118</ns>
    <id>96636</id>
    <revision>
      <id>664554</id>
      <parentid>643043</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Мүнхен техникалык университети]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Мюнхен техникалык университети]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>643043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1185" sha1="cpimvvhj8xykkm5809gw7b9x2iz07q3" xml:space="preserve">[[Файл:Technische Universitaet Muenchen-1.jpg|thumb|Мүнхен техникалык университет.]]
'''Мүнхен техникалык университет''' ('''ТУМ''', {{lang-de|Technische Universität München}}) - изилдөө жогорку окуу жай болуп саналат. Анын кампустары [[Мүнхен|Мүнхенде]], Гархингде жана Фрайзинге-Вайенштефте жайгашкан. Ал TU9, [[Германия|Германиядагы]] белгилүү жана ири технология институттарынын коомдук бирикмесинин мүчөсү болуп саналат. 

ТУМдун бүтүрүүчүлөрү 13 [[Нобель сыйлыгы|Нобель сыйлыгынын]] лауреаттары, 18 Лейбниц премиясын утуучулары жана 10 IEEE мүчөсү болуп киргендер бар.

== Тарыхы ==

== Кампустары ==

== Жетекчилиги ==

== Шилтемелер ==

[[Категория:Германия]]
[[Категория:университеттер]]
[[Категория:1868-жыл]]</text>
      <sha1>cpimvvhj8xykkm5809gw7b9x2iz07q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башкыртстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105411</id>
    <revision>
      <id>664661</id>
      <parentid>560514</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:JigildikBot|JigildikBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>545126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16039" sha1="s244v2fa1lxlfv39jfcpsbh3qd0qrd9" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген= [[15-ноябрь]] [[1917|1917-жыл]]&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ҡасимов Салауат Фиҙрәт улы|Касимов С. Ф.]]'' [http://web.archive.org/web/20070316100228/http://turkolog.narod.ru/info/I14.htm Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[20-март]] [[1919|1919-жыл]]&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года [[Соглашение центральной Советской власти с Башкирским Правительством о Советской Автономной Башкирии|Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии]]. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башкирскую АССР]]{{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы  =417|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены [[Башҡорт Хөкүмәте|Башкирского Правительства]] находились под арестом в Оренбурге.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[11-октябрь]] [[1990|1990-жыл]]&lt;ref&gt;[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 ПЯТЬ АРГУМЕНТОВ В ПОЛЬЗУ СУВЕРЕНИТЕТА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php Декларация о государственном суверенитете]&lt;/ref&gt;
 |Кыргызча аталышы=Башкыртстан, Башкыртстан Республикасы
 |Расмий аталышы =Башҡортостан Республикаhы
 |Кыскача аталышы = 
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Coat of Arms of Bashkortostan.svg
 |Желек=Flag of Bashkortostan.svg
 |Гимндин аталышы=
 |Аудио=Anthem of Bashkortostan.ogg
 |Башкаруу формасы =Президенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=Bashkortostan_in_Russia.svg
|lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 28|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 56|lon_min = 16|lon_sec = 0
 |region = RU-BA
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Башкырт тили|башкыртча]],&lt;br /&gt; [[Орус тили|орусча]] 
 |Эгемендүүлүк күнү=
 |Эгемендүүлүгүн алды=
 |Борбор шаары= [[Файл:Flag of Ufa.svg|{{{1|20px}}}|]] [[Уфа]]
 |Ири шаарлар =Уфа, [[Стерлитамак]]
 |Башчыларынын милдеттери= [[Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]] &lt;br /&gt;[[Жогорку Кеңештин спикери]]
 |Башчылары= [[Хамитов Рустэм Закиевич|Рустэм Хамитов]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&amp;seed=1257/ Распоряжение Президента Республики Башкортостан от 4 августа 2012 года №РП-188 &quot;О внесении изменений в распоряжение Президента Республики Башкортостан от 18 июня 2011 года № РП-157]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;[[Марданов Рустэм Хабибович|Рустэм Марданов]]&lt;ref&gt;[http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&amp;seed=12159/ Указ Главы Республики Башкортостан от 26 ноября 2015 года №УГ-309 &quot;О Премьер-министре Правительства Республики Башкортостан&quot;]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;[[Толкачёв Константин Борисович|Константин Толкачёв]]
 |Аянты боюнча орду= 
 |Аянты=142 947 
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 
 |Калкы={{өсүү}}4&amp;nbsp;071&amp;nbsp;064 
 |Калкты каттоо жылы = 2016
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга = 
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=[[Орусиялык рубль|Орусия рублу]]
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = 
 |Этнохороним = башкырт,&lt;br /&gt; башкырттар
 |Домени = 
 |Телефон коду = 7
 |Убакыт аралыгы = +5
 |Штрих коду =
}}

Башкыртстан Республикасы ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}) же Башкыртстан, Башкырстан, Башкуртстан ({{lang-ba|Башҡортостан}}) — Орусия Федерациясы жана Башкыртстан Республикасы Конституцияларына жараштуу, укуктуу демократиялык мамлекет. Орусия Федерациясынын субъекти. Волга бою федералдык округуна жана Урал экономикалык районуна карайт. Пермь крайы, Свердловск, Челябинск, Оренбург облустары, Татарстан жана Удмуртия менен чектеш.

Аянты 143,6 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 4,1 млн (2005); негизинен [[башкырлар]], [[орус]], [[татар]] ж.б. улут өкүлдөрү жашайт. 

Администрациялык аймак жактан 54 районго, 21 шаарга, 40 шаарчага бөлүнөт. Борбору [[Уфа]] шаары. Шаар калкы 64,8%. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - Мамлекеттик  чогулуш (Өкүлдөр жана Мыйзам чыгаруу палаталарынан турат). 

[[Файл:Bashkortostan in Russia.svg|thumb|Башкыртстан.]]
Республиканын мамлекет башчысы - президент. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген Өкмөт (Министрлер Кеңеши) ишке ашырат. Чыгыш Европа түздүгүнүн четки чыгыш бөлүгүндө, Урал өндүрүндө жана Түштүк Уралдын капталында (бийиктиги 1640 м ге чейин; Жаман-Тоо чокусу) жайгашкан. Чыгышында Уралдын түштүк кырка тоолору (бийиктиги 1000-1500 м), түн.чыгышында Уфа бөксө тоосу (бийиктиги 500 м), түштүк-батышында Бугульма-Белебей дөңсөөсү (бийиктиги 450 м), түштүгүндө жалпы сырт тармактары жатат. Жаратылыш газы, көмүр, туз, чыгышында темир кени, жез, цинк, алтын казылып алынат. Климаты - континенттик. Январдын орточо температурасы -14-17°С ге чейин, июлдуку 16-20°С, жылдык жаан-чачыны 300-600 мм. 

Ири дарыялары: Акидил, Уфа. Чымдак - күл жана боз токой топурактуу. Аймагынын 40%ын токой ээлейт. Түндүгүнө аралаш, ийне жалбырактуу тоо токой, токойлуу талаа мүнөздүү, талаа зонасынын көп бөлүгү айдалган. Башкыр коругу уюшулган. Башкырстандын аймагында байыркы адамдар палеолитте эле отурукташкан. Б. з. 4-кылымынан Батыш Башкырттанга түштүктөгү аймактардан көчмөн уруулар келе баштаган. 9-10-кылымдагы араб жазма булактарында башкырлар «башгирд» («башгурт) деген ат менен аталган. 9-10-кылымда башкырлар Урал тоосунун  этектерин, Волга жана Яик дарыясынын өрөөндөрүн мекендешкен. 10-13-кылымда Башкырстан Волга-Камалык Болгария мамлекетине баш ийген. Башкыртар алгач бутпарастар болсо, 10-кылымдан тартып Волга-Камалык Болгариядан Батыш Башкырстанга [[Ислам|ислам дини]] таркай баштайт. 

1229-ж. Башкырстанга [[моңголдор]] басып кирип, 1236-ж. толук каратылган. Башкырстан Батыйдын агасы Шейбанинин улусуна кирген. 15-кылымдын 2-жарымында Алтын Ордо мамлекети бир нече хандыктарга бөлүнүп кеткен соң түштүк жана түштүк-чыгыш Башкырстан Ногой Ордосунун курамына, батышы Казан, түндүк-чыгышы Сибирь хандыктарынын курамына кирген. Орус аскерлери Казанды ээлеп, Казан хандыгы жоюлгандан (1552) кийин, падыша Иван IV Грозный хандыктын карамагындагы элдерди орус букаралыгына өтүүгө жана Орус мамлекетине салык төлөөгө чакырган. 

1557-ж. Башкырстандын көпчүлүк бөлүгү Орусиянын курамына кирип, калгандары 16-кылымдын аягы 17-кылымдын башында кошулушкан. 16-кылымда башкыр элинин калыптануусу аяктаган. 17-кылымдын 2-жарымы 18-кылымдын ортосундагы башкырлардын бир нече жолку (1662-64, 1681-83, 1704-11, 1735-40, 1755 ж. б.) көтөрүлүштөрү падышалык өкмөт тарабынан аёосуз басылган. Бул окуялар тарыхка 17-18-кылымдагы башкыр көтөрүлүштөрү деген ат менен кирген. 

1744-жылдан Башкырстан [[Оренбург]] губерниясынын (Уфа жана Исет провинциялары) карамагына кирген. 1865-ж. өз алдынча Уфа губерниясы түзүлгөн. [[Россия империясы]] тарабынан жүргүзүлгөн орусташтыруу саясаты 19-кылымдын башталышында кайрадан элдик толкундоолорго алып келген. 

1917-ж. 26-октябрда (8-ноябрь) Уфада Совет бийлиги орнотулган. 

1919-ж. 20-мартта борбору Стерлитамак шаары болгон РСФСРдин курамындагы алгачкы автономиялуу республика болуп, 1922-ж. 14-июнда борбору Уфа шаары болгон Чоң Башкыртстан Республикасы түзүлгөн. 

1925-ж. Башкыр АССРинин алгачкы Конституциясы, 1937-ж. жаңы Конституциясы кабыл алынган. 

1937-90-ж. аралыгында Башкырстандын социалдык-экономикалык, саясий өнүгүүсүндө бир топ өзгөрүүлөр болгон. Завод-фабрикалардын саны өсүп, республика өнүгүүнүн жаңы деңгээлине көтөрүлдү. 

1990-ж. Башкириянын статусун союздук республикаларга теңөө үчүн күрөш башталып, Башкирия АССРи Башкырстан болуп кайра түзүлдү. 1990-ж. октябрда Башкырт ССРинин мамлекеттик суверенитети тууралуу Декларациясы кабыл алынды. 1992-жылдын февралынан Башкыр Республикасы деп аталууда. Өнөр жайынын негизги тармагы: [[мунай казып алуу]], [[Мунай ажыратуу өнөр жайы|мунай ажыратуу]], нефть-химия. Ошондой эле машина куруу (мунай өнөр жайы үчүн аппаратура, химиялык өнөр жайы үчүн жабдуу, станок, мотор, электр-техника), металл иштетүү, кара металлургия, курулуш материалдар өндүрүшү, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш өнөр жайлары иштейт. Негизги өнөр жай борборлору: Уфа, Стерлитамак, Салават, Ишимбай. Айыл чарбасы дан эгин жана мал чарба продуктуларын чыгарууга адистешкен. Дан эгиндери (буудай, карабуудай, сулу, арпа), техникалык өсүмдүктөр (канткызылча, күнкарама), картөшкө жана жашылча айдалат. Багбанчылык өнүккөн. Мал чарбасы сүт-эт (уй, чочко), эт-жүн (кой) багытында. Үй куштары багылат. Аары чарбасы бар. Туймазы Уфа, Ишимбай Уфа, Ишимбай Орск ж. б. мунай жана газ куурлары курулган. Акидил жана Уфа дарыясында кеме жүрөт. Курорттору: Аксаково, Жангантоо, Алкино, Шафранов, Юматов, Яктыкөл ж. б. Илимий изилдөө институттары, университет ж. б. окуу жайлары бар. Опера жана балет (1938), драма театрлары, музыкалык окуу жайлары, филармония, консерватория, музей иштейт.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Колдонулган адабияттар ==
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
{{Орусия Федерациясынын субъектилери}}
[[Категория:Орусия]]</text>
      <sha1>s244v2fa1lxlfv39jfcpsbh3qd0qrd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664662</id>
      <parentid>664661</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15722" sha1="kvix05gmq9mlsaw4sj4cy47m8kwsdr6" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген= [[15-ноябрь]] [[1917|1917-жыл]]&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ҡасимов Салауат Фиҙрәт улы|Касимов С. Ф.]]'' [http://web.archive.org/web/20070316100228/http://turkolog.narod.ru/info/I14.htm Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[20-март]] [[1919|1919-жыл]]&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года [[Соглашение центральной Советской власти с Башкирским Правительством о Советской Автономной Башкирии|Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии]]. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башкирскую АССР]]{{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы  =417|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены [[Башҡорт Хөкүмәте|Башкирского Правительства]] находились под арестом в Оренбурге.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[11-октябрь]] [[1990|1990-жыл]]&lt;ref&gt;[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 ПЯТЬ АРГУМЕНТОВ В ПОЛЬЗУ СУВЕРЕНИТЕТА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php Декларация о государственном суверенитете]&lt;/ref&gt;
 |Кыргызча аталышы=Башкыртстан, Башкыртстан Республикасы
 |Расмий аталышы =Башҡортостан Республикаhы
 |Кыскача аталышы = 
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Coat of Arms of Bashkortostan.svg
 |Желек=Flag of Bashkortostan.svg
 |Гимндин аталышы=
 |Аудио=Anthem of Bashkortostan.ogg
 |Башкаруу формасы =Президенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=Bashkortostan_in_Russia.svg
|lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 28|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 56|lon_min = 16|lon_sec = 0
 |region = RU-BA
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Башкырт тили|башкыртча]],&lt;br /&gt; [[Орус тили|орусча]] 
 |Эгемендүүлүк күнү=
 |Эгемендүүлүгүн алды=
 |Борбор шаары= [[Файл:Flag of Ufa.svg|{{{1|20px}}}|]] [[Уфа]]
 |Ири шаарлар =Уфа, [[Стерлитамак]]
 |Башчыларынын милдеттери= [[Президент]] &lt;br /&gt; [[Премьер-министр]] &lt;br /&gt;[[Жогорку Кеңештин спикери]]
 |Башчылары= [[Хамитов Рустэм Закиевич|Рустэм Хамитов]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&amp;seed=1257/ Распоряжение Президента Республики Башкортостан от 4 августа 2012 года №РП-188 &quot;О внесении изменений в распоряжение Президента Республики Башкортостан от 18 июня 2011 года № РП-157]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;[[Марданов Рустэм Хабибович|Рустэм Марданов]]&lt;ref&gt;[http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&amp;seed=12159/ Указ Главы Республики Башкортостан от 26 ноября 2015 года №УГ-309 &quot;О Премьер-министре Правительства Республики Башкортостан&quot;]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;[[Толкачёв Константин Борисович|Константин Толкачёв]]
 |Аянты боюнча орду= 
 |Аянты=142 947 
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 
 |Калкы={{өсүү}}4&amp;nbsp;071&amp;nbsp;064 
 |Калкты каттоо жылы = 2016
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга = 
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=[[Орусиялык рубль|Орусия рублу]]
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = 
 |Этнохороним = башкырт,&lt;br /&gt; башкырттар
 |Домени = 
 |Телефон коду = 7
 |Убакыт аралыгы = +5
 |Штрих коду =
}}

'''Башкыртстан''' ({{lang-ba|Башҡортостан}}) же '''Башкыртстан Республикасы''' ({{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}) – Орусиянын субъекти.

Волга бою федералдык округуна жана Урал экономикалык районуна карайт. Пермь крайы, Свердловск, Челябинск, Оренбург облустары, Татарстан жана Удмуртия менен чектеш.

Аянты 143,6 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 4,1 млн (2005); негизинен [[башкырлар]], [[орус]], [[татар]] ж.б. улут өкүлдөрү жашайт. 

Администрациялык аймак жактан 54 районго, 21 шаарга, 40 шаарчага бөлүнөт. Борбору [[Уфа]] шаары. Шаар калкы 64,8%. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - Мамлекеттик  чогулуш (Өкүлдөр жана Мыйзам чыгаруу палаталарынан турат). 

[[Файл:Bashkortostan in Russia.svg|thumb|Башкыртстан]]
Республиканын мамлекет башчысы - президент. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген Өкмөт (Министрлер Кеңеши) ишке ашырат. Чыгыш Европа түздүгүнүн четки чыгыш бөлүгүндө, Урал өндүрүндө жана Түштүк Уралдын капталында (бийиктиги 1640 м ге чейин; Жаман-Тоо чокусу) жайгашкан. Чыгышында Уралдын түштүк кырка тоолору (бийиктиги 1000-1500 м), түн.чыгышында Уфа бөксө тоосу (бийиктиги 500 м), түштүк-батышында Бугульма-Белебей дөңсөөсү (бийиктиги 450 м), түштүгүндө жалпы сырт тармактары жатат. Жаратылыш газы, көмүр, туз, чыгышында темир кени, жез, цинк, алтын казылып алынат. Климаты - континенттик. Январдын орточо температурасы -14-17°С ге чейин, июлдуку 16-20°С, жылдык жаан-чачыны 300-600 мм. 

Ири дарыялары: Акидил, Уфа. Чымдак - күл жана боз токой топурактуу. Аймагынын 40%ын токой ээлейт. Түндүгүнө аралаш, ийне жалбырактуу тоо токой, токойлуу талаа мүнөздүү, талаа зонасынын көп бөлүгү айдалган. Башкыр коругу уюшулган. Башкырстандын аймагында байыркы адамдар палеолитте эле отурукташкан. Б. з. 4-кылымынан Батыш Башкырттанга түштүктөгү аймактардан көчмөн уруулар келе баштаган. 9-10-кылымдагы араб жазма булактарында башкырлар «башгирд» («башгурт) деген ат менен аталган. 9-10-кылымда башкырлар Урал тоосунун  этектерин, Волга жана Яик дарыясынын өрөөндөрүн мекендешкен. 10-13-кылымда Башкырстан Волга-Камалык Болгария мамлекетине баш ийген. Башкыртар алгач бутпарастар болсо, 10-кылымдан тартып Волга-Камалык Болгариядан Батыш Башкырстанга [[Ислам|ислам дини]] таркай баштайт. 

1229-ж. Башкырстанга [[моңголдор]] басып кирип, 1236-ж. толук каратылган. Башкырстан Батыйдын агасы Шейбанинин улусуна кирген. 15-кылымдын 2-жарымында Алтын Ордо мамлекети бир нече хандыктарга бөлүнүп кеткен соң түштүк жана түштүк-чыгыш Башкырстан Ногой Ордосунун курамына, батышы Казан, түндүк-чыгышы Сибирь хандыктарынын курамына кирген. Орус аскерлери Казанды ээлеп, Казан хандыгы жоюлгандан (1552) кийин, падыша Иван IV Грозный хандыктын карамагындагы элдерди орус букаралыгына өтүүгө жана Орус мамлекетине салык төлөөгө чакырган. 

1557-ж. Башкырстандын көпчүлүк бөлүгү Орусиянын курамына кирип, калгандары 16-кылымдын аягы 17-кылымдын башында кошулушкан. 16-кылымда башкыр элинин калыптануусу аяктаган. 17-кылымдын 2-жарымы 18-кылымдын ортосундагы башкырлардын бир нече жолку (1662-64, 1681-83, 1704-11, 1735-40, 1755 ж. б.) көтөрүлүштөрү падышалык өкмөт тарабынан аёосуз басылган. Бул окуялар тарыхка 17-18-кылымдагы башкыр көтөрүлүштөрү деген ат менен кирген. 

1744-жылдан Башкырстан [[Оренбург]] губерниясынын (Уфа жана Исет провинциялары) карамагына кирген. 1865-ж. өз алдынча Уфа губерниясы түзүлгөн. [[Россия империясы]] тарабынан жүргүзүлгөн орусташтыруу саясаты 19-кылымдын башталышында кайрадан элдик толкундоолорго алып келген. 

1917-ж. 26-октябрда (8-ноябрь) Уфада Совет бийлиги орнотулган. 

1919-ж. 20-мартта борбору Стерлитамак шаары болгон РСФСРдин курамындагы алгачкы автономиялуу республика болуп, 1922-ж. 14-июнда борбору Уфа шаары болгон Чоң Башкыртстан Республикасы түзүлгөн. 

1925-ж. Башкыр АССРинин алгачкы Конституциясы, 1937-ж. жаңы Конституциясы кабыл алынган. 

1937-90-ж. аралыгында Башкырстандын социалдык-экономикалык, саясий өнүгүүсүндө бир топ өзгөрүүлөр болгон. Завод-фабрикалардын саны өсүп, республика өнүгүүнүн жаңы деңгээлине көтөрүлдү. 

1990-ж. Башкириянын статусун союздук республикаларга теңөө үчүн күрөш башталып, Башкирия АССРи Башкырстан болуп кайра түзүлдү. 1990-ж. октябрда Башкырт ССРинин мамлекеттик суверенитети тууралуу Декларациясы кабыл алынды. 1992-жылдын февралынан Башкыр Республикасы деп аталууда. Өнөр жайынын негизги тармагы: [[мунай казып алуу]], [[Мунай ажыратуу өнөр жайы|мунай ажыратуу]], нефть-химия. Ошондой эле машина куруу (мунай өнөр жайы үчүн аппаратура, химиялык өнөр жайы үчүн жабдуу, станок, мотор, электр-техника), металл иштетүү, кара металлургия, курулуш материалдар өндүрүшү, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш өнөр жайлары иштейт. Негизги өнөр жай борборлору: Уфа, Стерлитамак, Салават, Ишимбай. Айыл чарбасы дан эгин жана мал чарба продуктуларын чыгарууга адистешкен. Дан эгиндери (буудай, карабуудай, сулу, арпа), техникалык өсүмдүктөр (канткызылча, күнкарама), картөшкө жана жашылча айдалат. Багбанчылык өнүккөн. Мал чарбасы сүт-эт (уй, чочко), эт-жүн (кой) багытында. Үй куштары багылат. Аары чарбасы бар. Туймазы Уфа, Ишимбай Уфа, Ишимбай Орск ж. б. мунай жана газ куурлары курулган. Акидил жана Уфа дарыясында кеме жүрөт. Курорттору: Аксаково, Жангантоо, Алкино, Шафранов, Юматов, Яктыкөл ж. б. Илимий изилдөө институттары, университет ж. б. окуу жайлары бар. Опера жана балет (1938), драма театрлары, музыкалык окуу жайлары, филармония, консерватория, музей иштейт.

== Булактар ==
* &quot;Кыргызстан&quot;. Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4{{Булактар}}
{{Орусия Федерациясынын субъектилери}}
[[Категория:Орусия]]</text>
      <sha1>kvix05gmq9mlsaw4sj4cy47m8kwsdr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Эдирне</title>
    <ns>118</ns>
    <id>113036</id>
    <revision>
      <id>664668</id>
      <parentid>557369</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Эдирне]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Эдирне]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибине ылайык]] (бир да булак жок)</comment>
      <origin>557369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3043" sha1="43715m2d5n552i6fvz0djaqfwgs6y6m" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу= шаар
|кыргызча аталышы= Эдирне
|расмий аталышы= {{lang-tr|Edirne}}
|сүрөт=
|сүрөт ачыктамасы=
|баш ийгени= шаар
|өлкө= Түркия
|герб=
|желек=
|бербдин сүрөттөлүшү=
|желектин сүрөттөлүшү=
|гербдин туурасы=
|желектин туурасы=
|lat_deg= 41|lat_min= 40|lat_sec= 37|lat_NS= N
|lon_deg= 26|lon_min= 33|lon_sec= 20|lon_EW= E
|CoordAddOn= type:city(1600000)_region:TR
|CoordScale= 1600000
|өлкө картасынын өлчөмү=
|облус картасынын өлчөмү=
|район картасынын өлчомү=
|облус түрү=
|облус=
|таблицадагы облус=
|район түрү=
|район=
|таблицадагы район=
|коомдун түрү= Түркиянын административдик бөлүнүшү{{!}}Ил
|коом= Эдирне
|таблицадагы коом= Эдирне (ил){{!}}Эдирне
|коомдүн түрү=
|ички бөлүнүшү= 9 аймак
|башчысынын түрү= Мэр
|башчысы= [[Реджеп Гүркан]] 
|негизделген күнү= 125
|биринчи белгиленген= 1453
|мурунку аталышы= Адрианопол (125)
|статустун берилиши= 1984
|аймагы= 6,098
|бийиктиктин түрү=
|ОЖ борборунун бийиктиги= 844
|климаты= 44.1
|расмий тили= Түрк тили
|расмий тили2=
|калкы= {{өсүү}} 165.979
|элди каттоо жылы= 2019
|жыштыгы= 196.7
|агломерация=400.280
|улутуук курамы=
|диний курамы= ислам, христиан
|этнохороним=
|убакыт аралыгы= +3
|DST= +2
|телефон коду= +90 284
|почта индекси= 22 000
|почта индекстери= 27x xx
|автоунаа коду= 22
|идентификатордун түрү=
|цифралык идентификатор=
|Commons түрмөгүндө= Edirne
|сайты= http://www.edirne.gov.tr/
|сайтынын тили= tr
|сайтынын тили2= en
|сайтынын тили3= fa
|сайтынын тили4= ru
}}

'''Эдирне''' ({{lang-fa|ادرنه}}; {{lang-tr|Edirne}}; {{lang-el|Αδριανοπούλη}}; {{lang-bg|Одрин}}; {{lang-ro|Adrianopole}}; {{lang-pl|Adrianopol}}, {{lang-ru|Эдирне}}) – [[Түркия|Түркиянын]] түндүк-батышындагы шаар, Эдирне провинциясынын административдик борбору. [[Болгария]] жана [[Греция|Грекия]] менен чек арага жакын маанилүү транспорт түйүнү, Стамбул менен Софиянын ортосундагы темир жол түйүнү.

{{Түркия шаарлары}}
[[Категория:Эдирне|*]]
[[Категория:Түркия шаарлары]]</text>
      <sha1>43715m2d5n552i6fvz0djaqfwgs6y6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М. Ауэзов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115826</id>
    <redirect title="Ауэзов Муктар Омарханович" />
    <revision>
      <id>664541</id>
      <parentid>372362</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Муктар Ауэзов]] на [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</comment>
      <origin>664541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</text>
      <sha1>hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев Нурсултан Абыш уулу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118704</id>
    <redirect title="Назарбаев Нурсултан Абишевич" />
    <revision>
      <id>664611</id>
      <parentid>642721</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Нурсултан Назарбаев]] на [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</comment>
      <origin>664611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</text>
      <sha1>002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119408</id>
    <revision>
      <id>664472</id>
      <parentid>664467</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>664472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="6x0fl56f4iv5nhq5udt3n7quptjwdkw" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''Токтосун Шамбетов'''
[[Файл:Toktosun Shambetov.png|200px|center|Токтосун Шамбетов]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;skyblue&quot; colspan=&quot;2&quot; | '''Жалпы маалымат'''
|-
| Туулган жери || Кыргызстан
|-
| Ишмердүүлүгү || журналист
|-
|}

Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович (1989-жылы 26-февралда төрөлгөн) -  [[журналист]]. 

==Кыскача өмүр баяны ==
1989-жылы 26-февралда [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Ат-башы районуна караштуу Ат-Башы айылында туулган. 1996-1997-жылдары [[Ат-Башы району|Ат-Башы районундагы]] Касыке Мамбеталиев мектебине кирип, 2007-жылы аяктаган. 2007-2012-жылдары Нарын мамлекеттик университетинин Агрардык техникалык факультетинде Жол кыймылын тейлөө адистигенде билим алган.

=== Журналисттик ишмердиги ===
Эмгек жолун 2008-жылы Нарын шаарындагы “Алмаз-Нарын” радиосунда алып баруучу болуп иштөө менен баштаган. 2011-жылы “Алмаз-Нарын” радиосунун аткаруучу директору болгон. Ушул эле жылдары naryn.kg сайтында кабарчы болуп иштеген.
 
2012-2015-жылдары Нарын шаарында журналистика тармагында түрдүү долбоорлордо иштеп, “Жаштар талкуулайт” ток-шоусун түзгөн. Ал “Нарын ТВ” каналында көрсөтүлүп турган. 

2012-2014-жылдары &quot;Азаттыктын» ([[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]]) Нарын облусундагы кабарчысы болуп иштеген. 

2014-2016-жылдары Бишкекте [[Азаттык Плюс|«Азаттык+»]] телепрограммасынын алып баруучусу болгон. 2016-жылдан бери [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] Бишкектеги кабарчысы. Акыркы учурда [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттыкта&quot;]] иликтөө программаларды жасайт.  
  
=== Сыйлыктары ===
Журналисттик ишмердүүлүгүнө байланыштуу Нарын облусундагы жергиликтүү мамлекеттик органдардын ар кандай ардак грамоталары менен сыйланган. Ушундай эле сыйлыктарды Кыргызстандагы бир нече министрликтерден дагы алган.
 
Нарындагы &quot;Мыкты жаш журналист 2013&quot; наамынын ээси.
 
==Интернеттеги шилтемелер==

* [https://www.azattyk.org/author/92532.html &quot;Азаттык&quot; үналгысынын сайтындагы Токтосун Шамбетов даярдаган макалалар, баяндар]
* [https://www.currenttime.tv/author/100141.html АВТОР: ТОКТОСУН ШАМБЕТОВ currenttime.tv]
* https://www.rferl.org/author/92544.html  
* [https://www.youtube.com/watch?v=QfNR2y9FrkQ&amp;index=62&amp;list=PLV7B3j7ygkPsDNRDQZQtIGtfSj3d2rYrS&amp;t=1235s Түрмөдөгү кыйноо - тирүүлүк тозогу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1fcZKLeKJVQ Данисте: Алыскы Ак-Шыйракта]
* [https://www.youtube.com/watch?v=H26HtII0XQg&amp;t=1665s Турак жай курулушундагы “афера”]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1Lx7RB5iUsU Дача СУ: учак кыйраткан кыял-тилектер]
* [https://www.azattyk.org/author/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2/vbkp_ Токтосун Шамбетовдун «Азаттыктагы» автордук барагы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=CE-LKSzVcvE AZATTYK TALK подкасты]
* [https://www.youtube.com/watch?v=5xTJEd3WIN0 Президенттин командасына 5 деген баа | Токтосун Шамбетов | Маек]

{{Интервикисиз}}


[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Журналисттер]]</text>
      <sha1>6x0fl56f4iv5nhq5udt3n7quptjwdkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664473</id>
      <parentid>664472</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Artelow &quot;[[Токтосун Шамбетов]]&quot; барагын &quot;[[Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович]]&quot; деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү</comment>
      <origin>664472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="6x0fl56f4iv5nhq5udt3n7quptjwdkw" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''Токтосун Шамбетов'''
[[Файл:Toktosun Shambetov.png|200px|center|Токтосун Шамбетов]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;skyblue&quot; colspan=&quot;2&quot; | '''Жалпы маалымат'''
|-
| Туулган жери || Кыргызстан
|-
| Ишмердүүлүгү || журналист
|-
|}

Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович (1989-жылы 26-февралда төрөлгөн) -  [[журналист]]. 

==Кыскача өмүр баяны ==
1989-жылы 26-февралда [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Ат-башы районуна караштуу Ат-Башы айылында туулган. 1996-1997-жылдары [[Ат-Башы району|Ат-Башы районундагы]] Касыке Мамбеталиев мектебине кирип, 2007-жылы аяктаган. 2007-2012-жылдары Нарын мамлекеттик университетинин Агрардык техникалык факультетинде Жол кыймылын тейлөө адистигенде билим алган.

=== Журналисттик ишмердиги ===
Эмгек жолун 2008-жылы Нарын шаарындагы “Алмаз-Нарын” радиосунда алып баруучу болуп иштөө менен баштаган. 2011-жылы “Алмаз-Нарын” радиосунун аткаруучу директору болгон. Ушул эле жылдары naryn.kg сайтында кабарчы болуп иштеген.
 
2012-2015-жылдары Нарын шаарында журналистика тармагында түрдүү долбоорлордо иштеп, “Жаштар талкуулайт” ток-шоусун түзгөн. Ал “Нарын ТВ” каналында көрсөтүлүп турган. 

2012-2014-жылдары &quot;Азаттыктын» ([[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]]) Нарын облусундагы кабарчысы болуп иштеген. 

2014-2016-жылдары Бишкекте [[Азаттык Плюс|«Азаттык+»]] телепрограммасынын алып баруучусу болгон. 2016-жылдан бери [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] Бишкектеги кабарчысы. Акыркы учурда [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттыкта&quot;]] иликтөө программаларды жасайт.  
  
=== Сыйлыктары ===
Журналисттик ишмердүүлүгүнө байланыштуу Нарын облусундагы жергиликтүү мамлекеттик органдардын ар кандай ардак грамоталары менен сыйланган. Ушундай эле сыйлыктарды Кыргызстандагы бир нече министрликтерден дагы алган.
 
Нарындагы &quot;Мыкты жаш журналист 2013&quot; наамынын ээси.
 
==Интернеттеги шилтемелер==

* [https://www.azattyk.org/author/92532.html &quot;Азаттык&quot; үналгысынын сайтындагы Токтосун Шамбетов даярдаган макалалар, баяндар]
* [https://www.currenttime.tv/author/100141.html АВТОР: ТОКТОСУН ШАМБЕТОВ currenttime.tv]
* https://www.rferl.org/author/92544.html  
* [https://www.youtube.com/watch?v=QfNR2y9FrkQ&amp;index=62&amp;list=PLV7B3j7ygkPsDNRDQZQtIGtfSj3d2rYrS&amp;t=1235s Түрмөдөгү кыйноо - тирүүлүк тозогу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1fcZKLeKJVQ Данисте: Алыскы Ак-Шыйракта]
* [https://www.youtube.com/watch?v=H26HtII0XQg&amp;t=1665s Турак жай курулушундагы “афера”]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1Lx7RB5iUsU Дача СУ: учак кыйраткан кыял-тилектер]
* [https://www.azattyk.org/author/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2/vbkp_ Токтосун Шамбетовдун «Азаттыктагы» автордук барагы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=CE-LKSzVcvE AZATTYK TALK подкасты]
* [https://www.youtube.com/watch?v=5xTJEd3WIN0 Президенттин командасына 5 деген баа | Токтосун Шамбетов | Маек]

{{Интервикисиз}}


[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Журналисттер]]</text>
      <sha1>6x0fl56f4iv5nhq5udt3n7quptjwdkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664476</id>
      <parentid>664473</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>664476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5839" sha1="3kn48f9hfb0xh4y106ycv5on3zyxhx8" xml:space="preserve">{{Журналист
|Ысымы                 = Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович
|Расмий ысымы          = 
|Сүрөт                 = Toktosun Shambetov.png
|Туурасы               = 280px
|Сүрөткө баяндама      = 
|Төрөлгөндөгү ысымы    = 
|Каймана аттары        = 
|Төрөлгөн датасы       = 26.2.1989
|Каза болгон датасы    = 
|Туулган жери          = [[Нарын облусу]], [[Ат-Башы району]], [[Ат-Башы (Ат-Башы району)|Ат-Башы айылы]]
|Каза болгон жери      = 
|Мүрзөсүнүн орду       = 
|Жарандыгы             = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
|Билими                = Нарын мамлекеттик университети
|Активдүү жылдары      = 2008 — а.у.
|Ишмердүүлүк тармагы   = журналистика
|Дини                  = ислам
|Эмгектеринин тили     = [[Кыргыз тили|кыргыз]], [[Орус тили|орус]]
|Иштеген жери          = Азаттык
|Атасы                 = 
|Энеси                 = 
|Жолдошу               = 
|Жубайы                = 
|Балдары               = 
|Кол тамгасы           = 
|Кол тамгасынын өлчөмү = 
|Сыйлыктары            = 
|Сайты                 = 
|Викиказына            = 
}}

'''Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович''' (1989-жылы 26-февралда төрөлгөн) —  [[журналист]]. 

==Кыскача өмүр баяны ==
1989-жылы 26-февралда [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Ат-башы районуна караштуу Ат-Башы айылында туулган. 1996-1997-жылдары [[Ат-Башы району|Ат-Башы районундагы]] Касыке Мамбеталиев мектебине кирип, 2007-жылы аяктаган. 2007-2012-жылдары Нарын мамлекеттик университетинин Агрардык техникалык факультетинде Жол кыймылын тейлөө адистигенде билим алган.

=== Журналисттик ишмердиги ===
Эмгек жолун 2008-жылы Нарын шаарындагы “Алмаз-Нарын” радиосунда алып баруучу болуп иштөө менен баштаган. 2011-жылы “Алмаз-Нарын” радиосунун аткаруучу директору болгон. Ушул эле жылдары naryn.kg сайтында кабарчы болуп иштеген.
 
2012-2015-жылдары Нарын шаарында журналистика тармагында түрдүү долбоорлордо иштеп, “Жаштар талкуулайт” ток-шоусун түзгөн. Ал “Нарын ТВ” каналында көрсөтүлүп турган. 

2012-2014-жылдары &quot;Азаттыктын» ([[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]]) Нарын облусундагы кабарчысы болуп иштеген. 

2014-2016-жылдары Бишкекте [[Азаттык Плюс|«Азаттык+»]] телепрограммасынын алып баруучусу болгон. 2016-жылдан бери [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] Бишкектеги кабарчысы. Акыркы учурда [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттыкта&quot;]] иликтөө программаларды жасайт.  
  
=== Сыйлыктары ===
Журналисттик ишмердүүлүгүнө байланыштуу Нарын облусундагы жергиликтүү мамлекеттик органдардын ар кандай ардак грамоталары менен сыйланган. Ушундай эле сыйлыктарды Кыргызстандагы бир нече министрликтерден дагы алган.
 
Нарындагы &quot;Мыкты жаш журналист 2013&quot; наамынын ээси.
 
==Интернеттеги шилтемелер==

* [https://www.azattyk.org/author/92532.html &quot;Азаттык&quot; үналгысынын сайтындагы Токтосун Шамбетов даярдаган макалалар, баяндар]
* [https://www.currenttime.tv/author/100141.html АВТОР: ТОКТОСУН ШАМБЕТОВ currenttime.tv]
* https://www.rferl.org/author/92544.html  
* [https://www.youtube.com/watch?v=QfNR2y9FrkQ&amp;index=62&amp;list=PLV7B3j7ygkPsDNRDQZQtIGtfSj3d2rYrS&amp;t=1235s Түрмөдөгү кыйноо - тирүүлүк тозогу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1fcZKLeKJVQ Данисте: Алыскы Ак-Шыйракта]
* [https://www.youtube.com/watch?v=H26HtII0XQg&amp;t=1665s Турак жай курулушундагы “афера”]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1Lx7RB5iUsU Дача СУ: учак кыйраткан кыял-тилектер]
* [https://www.azattyk.org/author/%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2/vbkp_ Токтосун Шамбетовдун «Азаттыктагы» автордук барагы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=CE-LKSzVcvE AZATTYK TALK подкасты]
* [https://www.youtube.com/watch?v=5xTJEd3WIN0 Президенттин командасына 5 деген баа | Токтосун Шамбетов | Маек]

{{Интервикисиз}}


[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Журналисттер]]</text>
      <sha1>3kn48f9hfb0xh4y106ycv5on3zyxhx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самарканд аэропорту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121101</id>
    <revision>
      <id>664625</id>
      <parentid>638715</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Самарканд (аба майдан)]]&quot; барагын &quot;[[Самарканд аэропорту]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>638711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6928" sha1="3zl4m7rl6n7wbgwiroo0fzpmegfiszx" xml:space="preserve">{{Аба майдан
| аталышы                    = Самаркан эл аралык аба майданы
| өздүк аталышы              = {{lang-uz|«Samarqand» xalqaro aeroporti&lt;br&gt;«Самарқанд» халқаро аэропорти}}
| лого                       = 
| логонун туурасы            = 
| сүрөт                      = 
| туурасы                    = 
| баяндамасы                 = 
| ИАТА                       = SKD
| ИКАО                       = UTSS
| ИЧКИ КОД                   = 
| ИГА                        = 
| ФАА                        = 
| ДМУ                        = 
| түрү                       = жарандык
| өлкө                       = {{Өлкө желеги|Өзбекстан}}
| жайгашкан жери             = [[Самаркан облусу]], [[Самаркан]] шаары, Ибн Сино көчөсү, 1
| lat_deg = 39 | lat_min = 41 | lat_sec = 55 | lat_dir = N
| lon_deg = 66 | lon_min = 59 | lon_sec = 17 | lon_dir = E
| region                     = 
| регион ПозКарты            = Өзбекстан
| позиция кода ИАТА          = 
| подпись ПозКарты           = Абамайдандын Өзбекстандагы жайгашуусу
| ачылган убакыты            = 
| жабылган убакыты           = 
| ээси                       = НАК «Узбекистон хаво йуллари»
| колдонуучу                 = «Самаркан» эларалык аба майданы» МБИ
| ээ-колдонуучусу            = 
| хаб катары колдонуучулар   = [[Uzbekistan Airways]]
| бийиктиги                  = +680 м
| аянты                      = 
| убакыт аралыгы             = +5
| жайкы убакыты              = 
| иш тартиби                 = күнү-түнү
| сайты                      = https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand 
| сайттын аталышы            = www.uzairways.com
| УКТ1-номуру                = 09/27
| УКТ1-ченеми                = 3100x60
| УКТ1-төшөмү                = асфальтобетон
| УКТ2-номуру                = 
| УКТ2-ченеми                = 
| УКТ2-төшөмү                = 
| УКТ3-номуру                = 
| УКТ3-ченеми                = 
| УКТ3-төшөмү                = 
| УКТ4-номуру                = 
| УКТ4-ченеми                = 
| УКТ4-төшөмү                = 
| А1-номуру                  = 
| А1-ченеми                  = 
| А1-төшөмү                  = 
| А2-номуру                  = 
| А2-ченеми                  = 
| А2-төшөмү                  = 
| жыл-стат                   = 
| жылдык жүргүнчү агымы      = {{Өсүү}} 500,000 жогору
| жылдык жүк агымы           = 
| учуулар-конуулар           = 
| сыйлыктары                 =
| шилтемелери                = 
}}

'''«Самаркан» эл аралык аба майданы''' ({{lang-uz|«Samarqand» xalqaro aeroporti / «Самарқанд» халқаро аэропорти}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] эл аралык аба майданы. Аба майдан өлкөнүн калкынын жыштыгы жана калаанын чоңдугу боюнча экинчи - [[Самаркан]] шаарынын түндүк четинде жайгашкан. Өзбекстандын эң ири абамайдандарынын бири жана [[Самарканд облусу|Самаркан облусундагы]] жалгыз аба майдан. Өзбекстандын «Uzbekistan Airways» улуттук авиакомпаниясынын негизги хабтарынын бири. Абамайдан орто сан менен жылына 500 000 жогору жүргүнчү тейлейт.

== 2018-жылга карата абаташырмандар жана багыттар ==
{{Airport-dest-list
| {{Орусия желеги}} [[Аэрофлот|Aeroflot]] | [[Шереметьево (абамайдан)|Мөскөө (Шереметьево)]], [[Пулково (абамайдан)|Санкт-Петербург (Пулково)]] 
| {{Орусия желеги}} [[S7 Airlines]] | [[Домодедово (абамайдан)|Мөскөө (Домодедово)]]
| {{Тажикстан желеги}} [[Tajik Air]] | [[Дүйшөмбү (абамайдан)|Дүйшөмбү]]
| {{Түркия желеги}} [[Turkish Airlines]] | [[Ататүрк (абамайдан)|Ыстанбул (Ататюрк)]]
| {{Орусия желеги}} [[Ural Airlines]] | [[Кольцово (абамайдан)|Екатеринбург]]
| {{Орусия желеги}} [[Utair]] | [[Внуково (абамайдан)|Мөскөө (Внуково)]]
| {{Өзбекстан желеги}} [[Uzbekistan Airways]] | [[Казан (абамайдан)|Казан]], [[Внуково (абамайдан)|Мөскөө (Внуково)]], [[Пулково (абамайдан)|Санкт-Петербург (Пулково)]], [[Ататүрк (абамайдан)|Ыстанбул (Ататюрк)]], [[Ташкен (абамайдан)|Ташкент]]
}}


== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Сырткы шилтемелер ==
* [https://www.flightradar24.com/data/airports/skd flightradar24.com сайтындагы «Букар» эларалык абамайданы тууралуу маалымат]
* [https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand Uzbekistan Airways абакомпаниясынын ырасмый сайтындагы «Самаркан» эларалык абамайданы тууралуу маалымат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703130128/https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand |date=2017-07-03 }}
* [http://airport.airlines-inform.ru/Samarkand.html airport.airlines-inform.ru сайтындагы «Букар» эларалык абамайданы тууралуу маалымат]
* [http://www.airways.uz/airport/SKD airways.uz сайтындагы «Букар» эларалык абамайданын каттамдарынын тизмеги]
* [https://rasp.yandex.ru/station/9623553?span=24&amp;type=tablo&amp;event=departure&amp;start=2016-07-05T00%3A00%3A00 Яндекс Тизмектаги «Букар» эларалык абамайданын каттамдарынын тизмеги]

{{Өзбекстандын аба майдандары}}

[[Категория:Өзбекстандын аба майдандары]]</text>
      <sha1>3zl4m7rl6n7wbgwiroo0fzpmegfiszx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664627</id>
      <parentid>664625</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/638711|638711]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6932" sha1="1eziq5h87f6ixlqiygae53yh07btfmu" xml:space="preserve">{{Аба майдан
| аталышы                    = Самарканд эл аралык аба майданы
| өздүк аталышы              = {{lang-uz|«Samarqand» xalqaro aeroporti&lt;br&gt;«Самарқанд» халқаро аэропорти}}
| лого                       = 
| логонун туурасы            = 
| сүрөт                      = 
| туурасы                    = 
| баяндамасы                 = 
| ИАТА                       = SKD
| ИКАО                       = UTSS
| ИЧКИ КОД                   = 
| ИГА                        = 
| ФАА                        = 
| ДМУ                        = 
| түрү                       = жарандык
| өлкө                       = {{Өлкө желеги|Өзбекстан}}
| жайгашкан жери             = [[Самаркан облусу]], [[Самаркан]] шаары, Ибн Сино көчөсү, 1
| lat_deg = 39 | lat_min = 41 | lat_sec = 55 | lat_dir = N
| lon_deg = 66 | lon_min = 59 | lon_sec = 17 | lon_dir = E
| region                     = 
| регион ПозКарты            = Өзбекстан
| позиция кода ИАТА          = 
| подпись ПозКарты           = Абамайдандын Өзбекстандагы жайгашуусу
| ачылган убакыты            = 
| жабылган убакыты           = 
| ээси                       = НАК «Узбекистон хаво йуллари»
| колдонуучу                 = «Самаркан» эларалык аба майданы» МБИ
| ээ-колдонуучусу            = 
| хаб катары колдонуучулар   = [[Uzbekistan Airways]]
| бийиктиги                  = +680 м
| аянты                      = 
| убакыт аралыгы             = +5
| жайкы убакыты              = 
| иш тартиби                 = күнү-түнү
| сайты                      = https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand 
| сайттын аталышы            = www.uzairways.com
| УКТ1-номуру                = 09/27
| УКТ1-ченеми                = 3100x60
| УКТ1-төшөмү                = асфальтобетон
| УКТ2-номуру                = 
| УКТ2-ченеми                = 
| УКТ2-төшөмү                = 
| УКТ3-номуру                = 
| УКТ3-ченеми                = 
| УКТ3-төшөмү                = 
| УКТ4-номуру                = 
| УКТ4-ченеми                = 
| УКТ4-төшөмү                = 
| А1-номуру                  = 
| А1-ченеми                  = 
| А1-төшөмү                  = 
| А2-номуру                  = 
| А2-ченеми                  = 
| А2-төшөмү                  = 
| жыл-стат                   = 
| жылдык жүргүнчү агымы      = {{Өсүү}} 500,000 жогору
| жылдык жүк агымы           = 
| учуулар-конуулар           = 
| сыйлыктары                 =
| шилтемелери                = 
}}

'''«Самаркан» эл аралык аба майданы''' ({{lang-uz|«Samarqand» xalqaro aeroporti / «Самарқанд» халқаро аэропорти}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] эл аралык аба майданы. Аба майдан өлкөнүн калкынын жыштыгы жана калаанын чоңдугу боюнча экинчи - [[Самаркан]] шаарынын түндүк четинде жайгашкан. Өзбекстандын эң ири абамайдандарынын бири жана [[Самарканд облусу|Самарканд облусундагы]] жалгыз аба майдан. Өзбекстандын «Uzbekistan Airways» улуттук авиакомпаниясынын негизги хабтарынын бири. Абамайдан орто сан менен жылына 500 000 жогору жүргүнчү тейлейт.

== 2018-жылга карата абаташырмандар жана багыттар ==
{{Airport-dest-list
| {{Орусия желеги}} [[Аэрофлот|Aeroflot]] | [[Шереметьево (абамайдан)|Мөскөө (Шереметьево)]], [[Пулково (абамайдан)|Санкт-Петербург (Пулково)]] 
| {{Орусия желеги}} [[S7 Airlines]] | [[Домодедово (абамайдан)|Мөскөө (Домодедово)]]
| {{Тажикстан желеги}} [[Tajik Air]] | [[Дүйшөмбү (абамайдан)|Дүйшөмбү]]
| {{Түркия желеги}} [[Turkish Airlines]] | [[Ататүрк (абамайдан)|Ыстанбул (Ататюрк)]]
| {{Орусия желеги}} [[Ural Airlines]] | [[Кольцово (абамайдан)|Екатеринбург]]
| {{Орусия желеги}} [[Utair]] | [[Внуково (абамайдан)|Мөскөө (Внуково)]]
| {{Өзбекстан желеги}} [[Uzbekistan Airways]] | [[Казан (абамайдан)|Казан]], [[Внуково (абамайдан)|Мөскөө (Внуково)]], [[Пулково (абамайдан)|Санкт-Петербург (Пулково)]], [[Ататүрк (абамайдан)|Ыстанбул (Ататюрк)]], [[Ташкен (абамайдан)|Ташкент]]
}}


== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Сырткы шилтемелер ==
* [https://www.flightradar24.com/data/airports/skd flightradar24.com сайтындагы «Букар» эларалык абамайданы тууралуу маалымат]
* [https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand Uzbekistan Airways абакомпаниясынын ырасмый сайтындагы «Самаркан» эларалык абамайданы тууралуу маалымат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703130128/https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand |date=2017-07-03 }}
* [http://airport.airlines-inform.ru/Samarkand.html airport.airlines-inform.ru сайтындагы «Букар» эларалык абамайданы тууралуу маалымат]
* [http://www.airways.uz/airport/SKD airways.uz сайтындагы «Букар» эларалык абамайданын каттамдарынын тизмеги]
* [https://rasp.yandex.ru/station/9623553?span=24&amp;type=tablo&amp;event=departure&amp;start=2016-07-05T00%3A00%3A00 Яндекс Тизмектаги «Букар» эларалык абамайданын каттамдарынын тизмеги]

{{Өзбекстандын аба майдандары}}

[[Категория:Өзбекстандын аба майдандары]]</text>
      <sha1>1eziq5h87f6ixlqiygae53yh07btfmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664629</id>
      <parentid>664627</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6937" sha1="hh8air69hz2h7de6diq9f4hn1m4fgnk" xml:space="preserve">{{Аба майдан
| аталышы                    = &quot;Самарканд&quot; эл аралык аэропорту
| өздүк аталышы              = {{lang-uz|&quot;Samarqand&quot; xalqaro aeroporti&lt;br&gt;&quot;Самарқанд&quot; халқаро аэропорти}}
| лого                       = 
| логонун туурасы            = 
| сүрөт                      = 
| туурасы                    = 
| баяндамасы                 = 
| ИАТА                       = SKD
| ИКАО                       = UTSS
| ИЧКИ КОД                   = 
| ИГА                        = 
| ФАА                        = 
| ДМУ                        = 
| түрү                       = жарандык
| өлкө                       = {{Өлкө желеги|Өзбекстан}}
| жайгашкан жери             = [[Самаркан облусу]], [[Самаркан]] шаары, Ибн Сино көчөсү, 1
| lat_deg = 39 | lat_min = 41 | lat_sec = 55 | lat_dir = N
| lon_deg = 66 | lon_min = 59 | lon_sec = 17 | lon_dir = E
| region                     = 
| регион ПозКарты            = Өзбекстан
| позиция кода ИАТА          = 
| подпись ПозКарты           = Абамайдандын Өзбекстандагы жайгашуусу
| ачылган убакыты            = 
| жабылган убакыты           = 
| ээси                       = НАК «Узбекистон хаво йуллари»
| колдонуучу                 = «Самаркан» эларалык аба майданы» МБИ
| ээ-колдонуучусу            = 
| хаб катары колдонуучулар   = [[Uzbekistan Airways]]
| бийиктиги                  = +680 м
| аянты                      = 
| убакыт аралыгы             = +5
| жайкы убакыты              = 
| иш тартиби                 = күнү-түнү
| сайты                      = https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand 
| сайттын аталышы            = www.uzairways.com
| УКТ1-номуру                = 09/27
| УКТ1-ченеми                = 3100x60
| УКТ1-төшөмү                = асфальтобетон
| УКТ2-номуру                = 
| УКТ2-ченеми                = 
| УКТ2-төшөмү                = 
| УКТ3-номуру                = 
| УКТ3-ченеми                = 
| УКТ3-төшөмү                = 
| УКТ4-номуру                = 
| УКТ4-ченеми                = 
| УКТ4-төшөмү                = 
| А1-номуру                  = 
| А1-ченеми                  = 
| А1-төшөмү                  = 
| А2-номуру                  = 
| А2-ченеми                  = 
| А2-төшөмү                  = 
| жыл-стат                   = 
| жылдык жүргүнчү агымы      = {{Өсүү}} 500,000 жогору
| жылдык жүк агымы           = 
| учуулар-конуулар           = 
| сыйлыктары                 =
| шилтемелери                = 
}}

'''&quot;Самарканд&quot; эл аралык аэропорту–''' ({{lang-uz|&quot;Samarqand&quot; xalqaro aeroporti / &quot;Самарқанд&quot; халқаро аэропорти}}) – [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] эл аралык аба майданы. Аба майдан өлкөнүн калкынын жыштыгы жана калаанын чоңдугу боюнча экинчи  [[Самарканд|Самаркан]] шаарынын түндүк четинде жайгашкан. Өзбекстандын эң ири абамайдандарынын бири жана [[Самарканд облусу|Самарканд облусундагы]] жалгыз аба майдан. Өзбекстандын «Uzbekistan Airways» улуттук авиакомпаниясынын негизги хабтарынын бири. Абамайдан орто сан менен жылына 500 000 жогору жүргүнчү тейлейт.

== 2018-жылга карата абаташырмандар жана багыттар ==
{{Airport-dest-list
| {{Орусия желеги}} [[Аэрофлот|Aeroflot]] | [[Шереметьево (абамайдан)|Мөскөө (Шереметьево)]], [[Пулково (абамайдан)|Санкт-Петербург (Пулково)]] 
| {{Орусия желеги}} [[S7 Airlines]] | [[Домодедово (абамайдан)|Мөскөө (Домодедово)]]
| {{Тажикстан желеги}} [[Tajik Air]] | [[Дүйшөмбү (абамайдан)|Дүйшөмбү]]
| {{Түркия желеги}} [[Turkish Airlines]] | [[Ататүрк (абамайдан)|Ыстанбул (Ататюрк)]]
| {{Орусия желеги}} [[Ural Airlines]] | [[Кольцово (абамайдан)|Екатеринбург]]
| {{Орусия желеги}} [[Utair]] | [[Внуково (абамайдан)|Мөскөө (Внуково)]]
| {{Өзбекстан желеги}} [[Uzbekistan Airways]] | [[Казан (абамайдан)|Казан]], [[Внуково (абамайдан)|Мөскөө (Внуково)]], [[Пулково (абамайдан)|Санкт-Петербург (Пулково)]], [[Ататүрк (абамайдан)|Ыстанбул (Ататюрк)]], [[Ташкен (абамайдан)|Ташкент]]
}}
== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.flightradar24.com/data/airports/skd flightradar24.com сайтындагы «Букар» эларалык абамайданы тууралуу маалымат]
* [https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand Uzbekistan Airways абакомпаниясынын ырасмый сайтындагы «Самаркан» эларалык абамайданы тууралуу маалымат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703130128/https://www.uzairways.com/ru/flights/mezhdunarodnyy-aeroport-samarkand |date=2017-07-03 }}
* [http://airport.airlines-inform.ru/Samarkand.html airport.airlines-inform.ru сайтындагы «Букар» эларалык абамайданы тууралуу маалымат]
* [http://www.airways.uz/airport/SKD airways.uz сайтындагы «Букар» эларалык абамайданын каттамдарынын тизмеги]
* [https://rasp.yandex.ru/station/9623553?span=24&amp;type=tablo&amp;event=departure&amp;start=2016-07-05T00%3A00%3A00 Яндекс Тизмектаги «Букар» эларалык абамайданын каттамдарынын тизмеги]

{{Өзбекстандын аба майдандары}}

[[Категория:Өзбекстандын аба майдандары]]</text>
      <sha1>hh8air69hz2h7de6diq9f4hn1m4fgnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122055</id>
    <redirect title="Назарбаев Нурсултан Абишевич" />
    <revision>
      <id>664612</id>
      <parentid>642718</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Нурсултан Назарбаев]] на [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</comment>
      <origin>664612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</text>
      <sha1>002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауэзов Муктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123334</id>
    <redirect title="Ауэзов Муктар Омарханович" />
    <revision>
      <id>664542</id>
      <parentid>372347</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Муктар Ауэзов]] на [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</comment>
      <origin>664542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</text>
      <sha1>hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Ханабат</title>
    <ns>118</ns>
    <id>123609</id>
    <revision>
      <id>664581</id>
      <parentid>643121</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Ханабат]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Ханабат]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибине ылайык]] (бир да булак жок)</comment>
      <origin>642969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5375" sha1="taaocylbkpi49e2hckkp1r0wth7h0lz" xml:space="preserve">{{ОЖ
|статусу                     = шаар
 |кыргызча аталышы           = Кан-Абад
 |расмий аталышы             ={{lang-uz|Xonobod}}
 |сүрөт                      =
 |сүрөт ачыктамасы           =
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Өзбекстан 
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           = 
|lat_dir=|lat_deg=40|lat_min=48|lat_sec=0
|lon_dir=|lon_deg=73|lon_min=0|lon_sec=0
  |CoordAddon                = 
  |CoordScale                = 
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 320
 |облус картасынын өлчөмү = 320
 |район картасынын өлчөмү = 320
 |облус түрү              = 
 |облус                     = Анжиян облусу
 |таблицадагы облус        = Анжиян облусу
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = 
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 1972-ж чейин — Ханабадский&lt;br&gt;1991-ж чейин — Советабад
 |статустун берилиши         = 1972
 |аймагы                     = 
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 603
 |климаты                    = 
 |расмий тили                = Өзбек тили 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     = 42 301
  |элди каттоо жылы          = 2020
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 
  |улуттук курамы            = [[кыргыздар]], [[өзбектер]]
  |диний курамы              = Ислам
  |этнохороним               =  
 |убакыт аралыгы             = +5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = (74) 734
 |почта индекси              = 171500
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = 
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              =
 |СОАТЕ                      =
}}

'''Кан-Абад''' ({{Lang-uz|Xonobod}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандагы]] облустук деңгээлдеги шаар, [[Андижан облусу|Андижан облусунун]] чыгышында жайгашкан.

Шаардын түптөлгөн так убактысы белгисиз. Ал [[Улуу жибек жолу|Улуу Жибек Жолунун боюнда]] ыңгайлуу жайгашкан [[Кыштак|айылдан]] келип чыккан. Шаар &quot;[[Кара-Дарыя|Кара-Дарыя]]&quot; дарыясынын жээгинде. Анын калкы 41 миң адамды түзөт.

== Негизги кооз жерлери ==

* Фозилмон-Ата булагы - дарылоочу минералдык суунун булагы;
* Алчали Сувинин булагы - кант диабетин дарылоо үчүн ичкен минералдык-шыпаалуу дары сууанун булагы;
* Хантахт - Хандын тактысы. Ага байланыштуу шаарга келген бир хан шаар тургундарынан шамалды кантип сатып алгандыгы жөнүндө шаар тургундары хандан сатып алышы керек деген уламышка байланышттуу:
* &quot;Ханабат Сихатгохи&quot; санаториясы
* &quot;Андижан Сув Омбори&quot; суу сактагычы (дамбанын түрү - бетон, тирөөч).

Эң бийик тоодогу шаарда [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштун]] баатырларына арналган эстелик орнотулган. Ошондой эле кичинекей, бирок абдан кооз карусель аттракциону бар. Өзбекстандын эң чыгыш чекити.

== Калктуу конуштар ==
* Хидирша
* Мехмонабад
* Фазилмон
* Алишер Навои
* Ханабат
* Бунёдкор
* Юксалиш
* Анкор
* Исстиклол
* А. Фитрат
* Мустакиллик
* Яңги хаёт
* Тейит
* Кемпирравот
* Алчаалы

== Дагы караңыз ==

== Эскермелер ==
{{Булактар}}

== Шилтемелер ==

[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>taaocylbkpi49e2hckkp1r0wth7h0lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>123640</id>
    <revision>
      <id>664484</id>
      <parentid>663704</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T14:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>8554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-45 */ жаңы бөлүм</comment>
      <origin>664484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589522" sha1="m14d1po0j4b6ukbxubu802jrwwd7ctm" xml:space="preserve">{{Архив|1}}

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463]
* View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] 

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]&lt;/code&gt;, the logic of Wikibase function &lt;code&gt;getAllStatements&lt;/code&gt; changed to behave like &lt;code&gt;getBestStatements&lt;/code&gt;. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]].

'''In depth'''
* Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488]

'''Meetings and events'''
* 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] &amp; [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:07, 12 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27732268 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057]
* View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676]

'''Updates for technical contributors'''
* On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380]

'''In depth'''
* There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis.

'''Meetings and events'''
* Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas.
* Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''.
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:01, 19 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27806858 --&gt;

== Викидеги саясат ==

# Кыргыз Википедиясы кыргыз тилинин негизги куралдарынын бири. Сиздин саясатыңызга таң калып алып жатам же сиз жекечиликке өтүп мага &quot;асылып&quot; жатасызбы? &quot;Көз жыргасын деп, кооздоо гана максатында жалган тууларды (жалган маалыматты) кошуп койгонуңуз — жол берилгис аракет&quot; деп сиз эмне себептен мен үчүн жыйынтык чыгарып жатасыз же менин &quot;Көз жыргасын&quot; деген оюмду окуй алып жаткандай сезилип жатат. 
# [[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow#Эскертме|Экинчи дүйнөлүк согуш]] барагы боюнча кайра-кайрадан эле жаза берүүнүн себеби эмнеде? Мен сизге чынын түшүндүрүп жаздым, желектердин тарыхый варианттын калыптарга кошууга камданып жатканымды. Дагы бир баса белгилей кеткен жери 5 сааттын ичинде мага сиз эскертме бердиңиз, башкаларга андай мамилеңизди тапкан жокмун! (Балким мен адашып жаткандырмын). Же баштаар замат аякта деген эреже барбы?
# Дагы мир мисал мен [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0&amp;action=history Воркута] барагын толуктап жаткан учурда, сиз 23 минуттун ичинде мен кошуп жаткан маалыматтарды жокко чыгырып койдуңуз. Мен бул учурда ал шаардын тарыхы боюнча маалыматтарды чогултуп жатканмын же кошуп жаткан маалыматтарды ар бир минут сайын сактоо керекпи?
# Эскертмелерде [[Википедия:Негизги принциптер|Викинин принциптерине]] таянасыз, бирок ал жакта убакыт боюнча чектер коюлган эмес. Жада калса [[Википедия:Википедиянын негизги эрежелери|эрежелерде]] 23 минут ичинде баарын толуктап сал деген маалымат да жок!
# Түштүк океаны деп атоонун себеби. Мен бул океандын аталышын Викидеги башка океандырдын аталышына окшотуруп бир стандартка келтирейин деген максатта кылганмын, себеби башка окендардын аталыштарын текшерип көрсөңуз: Атлантика океаны, Инди океаны, Түндүк Муз океаны. Мен эрежелердин &quot;арал, жарым арал, кырка тоо, жер, деңиз, океан, кысык, дарыя, канал, булуң, көчө, аянт, айыл ж.б.у.с. сөздөр географиялык энчилүү аттарга айкаша келсе, кичине тамга менен бөлөк жазылат: Арал деңизи, Балкаш көлү, Суусамыр өрөөнү, Жазы дарыясы, Курил аралдары&quot; пунктуна таянып жасадым, &quot;Түштүк&quot; деген термин бул океанга энчиленген аталыш эмеспи (дагы баса айтып коёюн мен суроо катары жазып жатам).
# Мен азыр Викинин принциптериндеги &quot;Википедияда бюракратизм жок&quot; деген пункта таянып бул суроолорду берип жатам. Себиби сиздин кээ бир текстердин жекечилике шек келтирген деп кабыл алып жатам жана эмне себептен &quot;[[Португалиянын Педро III]]&quot; ушул сыктуу мааниси жок, аталышы туура эмес, булагы жок барактар сизде суроо туудурбай эле менин кошкондорум эле 23 минуттан баштап эле суроо туудуруп калат дегендей.
# Чынын айтсам мен Викиге кошкон салымдарымды анализдедим жана жалпысынан жаман эмес, принциптерге жооп берген маалыматтарды кошуп жатам деген тыянакка келдим. 
# Эгер Викиде жарыяланган эрежелерди мен таппай жатсам шилтемелерди берип, багыттка салып коёт деген ниеттемин. 

[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 21:41, 24 ноябрь 2024 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]]
:1. &quot;Сиздин саясатыңыз&quot; дегенди кантип түшүнсө болот? Анда бул жазганыңыз менен мага асылып жатасызбы ошондо? Википедияда талаш маселе талкуу аркылуу чечилет. '''Билип туруп, жалган маалыматты''' жайгаштыруу — жол берилгис аракет, туура эле жаздым.&lt;br&gt;Жазганыңыз: ''[https://w.wiki/CBeH &quot;'''&lt;u&gt;Бул туралуу маалыматтым бар болчу&lt;/u&gt;''' жана желектердин тарыхый варианттарын кошууга камданып жаткам...&quot;]''.
&lt;br&gt;
:2. Биринчи жолу жазганымда: &quot;[[Колдонуучунун_баарлашуулары:Artelow#Жалган_туулар|''Маалыматты текшерип кошуу керек!'']]&quot; деп турат. Ал учурда билип туруп, жалган маалымат кошконуңузду билген эмесмин. '''Аракетиңизди ачыктап бергениңизден кийин''', анын '''жол берилгистиги''' анык болду, ошондо эскертме калтырдым. Эгеде &quot;&lt;u&gt;''бул тууралуу маалыматым бар болчу''&lt;/u&gt;&quot; деп жазбасаңыз, жооп башкача болмок. Ошондуктан &quot;&lt;u&gt;5 сааттын ичинде эскертме бердиңиз&lt;/u&gt;&quot; деп жазбай эле койсоңуз болот, эгер жалган маалыматты, анын жалган экендигин '''билип туруп''' ({{lang-ru|заведомо зная}}) жайгаштырганыңызды эртерээк билип калсам, эртерээк бермекмин 5 саат күтпөй. Башка жагдайда берилмек эмес. '''Же жалган маалыматты атайын жайгаштыр деген эреже барбы?'''
:&lt;br&gt;
:3. Жокко чыгарылганын көргөн жокмун. Туура эмес маалыматты көрдүм — түзөттүм. Маалыматты жоготконуңуз — '''өз күнөөңүз'''. Мен түзөтүп жаткан учурда да башка бирөө баракты түзөтүп, сактап койгон учурлар болгон, бирок '''маалыматым эч өчкөн эмес'''. Кунт койсоңуз, балким өчмөк эмес.&lt;br&gt;Дагы бир мисал: балким макаланын аталышын гана карабай, мазмунун окусаңыз, мындай болмок эмес: https://w.wiki/CBL$.
:&lt;br&gt;
:4. '''1, 2-пункттарды караңыз.'''
:&lt;br&gt;
:5. '''Энчилүү ат''' деген эмне экенин окусаңыз. Сиздики оп-оңой экен: &quot;бир стандартка келтирүү&quot;. Башка факторлорду эске албайт экенсиз. Анда &quot;Түндүк Америка&quot; дегенди &quot;Түндүк Америкасы&quot; деп өзгөртмөк экенсиз. &quot;Түштүк Кыргызстан&quot; → &quot;түштүк Кыргызстаны&quot;? Кыргыз Википедиясы кыргыз тилинин грамматикасына ылайык жазылат. Грамматикага ылайык ар кандай варианттар болот: &quot;Түштүк океан&quot;, &quot;Атлантика океаны&quot;. &quot;Түштүк океан&quot; — энчилүү ат, &quot;түштүк&quot; — катардагы сөз. &quot;Түштүк океан&quot; деген энчилүү атта &quot;түштүк&quot; — зат атооч. &quot;Атлантика океаны&quot; деген энчилүү атта &quot;Атлантика&quot; зат атооч эмес. '''Бул элементардуу грамматика'''. Мындан тышкары сиз булактарга таянышыңыз керек болчу, урдура бербей.
:&lt;br&gt;
:6. &quot;Португалиянын Педро III&quot; макаласын өз убагында көргөнүмдү '''далилдей аласызбы''' же жөн эле тийшип жатасызбы? Же Википедиянын админдери робот, жеке жашоосу жок, түзөткөн сайын, соңку түзөтүүлөрдү текшеришет же Википедиядагы ар бир макаланы карап чыгышкан деген ойдосузбу? Эмнеге сиз башкаларга караганда көбүрөөк түзөтүп жатасыз деп сураган жокмунго. Жанагы &quot;Түштүк океан&quot; же каталары көп домендер тууралуу дароо жазмакмын анда 1 жыл күтпөй.&lt;br&gt;
:'''Кошумча:''' &quot;Португалиянын Педро III&quot; макаласы качан түзүлгөн? Жооп: '''2022-ж. 3-июлунда'''. Эми ошол маалдагы салымымды карап чыгыңыз (мен карап чыктым), сурооңуз өзү чечилет. Муну да алдын ала '''бир текшерип койгон жоксуз'''...
:&lt;br&gt;
:7. Сыр ачайын: Википедияда 20 жыл салым кошуп жүргөндөргө да жазышат, сындашат ж.б. нерселерди кылышат. Негизи салымыңыз жакшы болгону үчүн сизге эми эч ким эч бир маселе боюнча жаза албайт бекен? [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 23:36, 24 ноябрь 2024 (UTC)
::Бул текстеги баардык сындарды кабыл алдым.
::Маселенин баары сиздин нейтралдуу эмес жазганыңыздан келип чыгып жатат, бир нерсе десе эле беттен алып &quot;Көз жыргасын деп&quot;, &quot;урдура бербей&quot; деген терминдерди колдонууну мен мазактоо деп кабыл алам жана ага жараша жооп бериш керек деп ойлоймун. Анан башканын жазганын бурмалоо дагы туура эмес &quot;Чынын айтсам мен Викиге кошкон салымдарымды анализдедим жана жалпысынан жаман эмес, принциптерге жооп берген маалыматтарды кошуп жатам деген тыянакка келдим.&quot; десем, дагы бурмалап &quot;Негизи салымыңыз жакшы болгону үчүн сизге эми эч ким эч бир маселе боюнча жаза албайт бекен?&quot; деп жатасыз. Мен, мага жазбасын же эскертме бербесин деп жаздымбы же кайрылдымбы? Жок, баардыгы сылык негизде болуусу зарыл. Тескерисинче мен адам баласы болгондугумдан мени туура жолго салып, каталарымды айтып туурса кубанычта боломун жана келечекте андай каталарды кайталабашка болгон аракетимди жумшаймын. 
::Сиздин аргументтүү берген эскертмелериңизди туура кабыл алып, эске алып, суроолор болсо сизге кайрылып эле жүрөмүн. Болочокто да суроо туулса кайрыламын жана жазамын.
::Сизден дагы бир жолу өтүнүч, ката кетирсем ток этер жерин белгилеңиз жана жекечиликке өтүп &quot;урдура бербей&quot; деген сымал терминдерди колдонуудан алыс болушуңузду суранам. &quot;&quot;Сиздин саясатыңыз&quot; дегенди кантип түшүнсө болот?&quot; деген текст сиздин кыжырыңызга кандай тийсе, мага менин кылгандарымды бир нерсе менен байланыштырып сыпаттоо, ошондой эле кыжырыма тийет.  [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 09:04, 25 ноябрь 2024 (UTC)
::::@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]]
:::1. &quot;&lt;u&gt;''Сиздин саясатыңыз''&lt;/u&gt;&quot; дегениңиз кыжырыма тийген жок. Болгону, жазганыңызды кандай түшүнсө болот деп сурап жатам. Сизге грамматика ж.б. белгилүү бир нерселер боюнча жазылган болсо, сиз &quot;''&lt;u&gt;сиздин саясатыңызга таң калып алып жатам&lt;/u&gt;''&quot; деп жатасыз. Бул жердин каеринде саясатты көрдүңүз — түшүнүксүз. Мен гана эмес, каалаган ошол маселелер боюнча жаза алмак сизге.
:::&lt;br&gt;
:::2. Жок, маселе аракеттериңизден чыгып жатат. Википедиянын негизги иш принциптери сизге бир нече жолу жакшы түшүндүрүлүп берилген. Википедия энциклопедия экенин унутпашыңыз керек.&lt;br&gt;
:::Ошондо '''жалган маалыматты кошконуңузду''' кантип түшүнүш керек? Жалган маалыматты кошуу '''максатын''' өзүңүз түшүндүрүп берген жоксуз. Тескеринче ак ниетиңизди болжолдоп, &quot;желектердин тарыхый варианттарын кошууга камданып жаткам...&quot; дегениңиздин негизинде: '''&quot;туулар жалган болсо да, калыптарым даяр болгуча макаланы кооздоп турсун&quot;''' десе керек дегенге келдим. Же &quot;''&lt;u&gt;адаштыруу максатында&lt;/u&gt;''&quot; десем туура болмокпу?
:::&lt;br&gt;Ар кандай кылсаңыз болмок, аларды талкуу барагыңызга жазгам:&lt;br&gt;1) мамлекеттердин өзүн гана кошсо болмок;&lt;br&gt;2) мамлекеттердин жанына тарыхый тууларды гана кошсо болмок;&lt;br&gt;3) тийбесе болмок.&lt;br&gt;
:::Жогорудагы варианттарынын бирин кылсаңыз эмне болот эле? '''Жооп:''' 1, 3-варантта калыптын/макаланын көркү бузулмак эмес, 1-варантта болгону туулар кошулмак эмес. '''1-жыйынтык: тууларды кошууну көздөгөнсүз'''. 2-вариантта калыптын/макаланын көркү бузулмак (туусу коюлбаган мамлекеттердин аталыштары калыптын чектери боюнча тегизделмек, туусу барлар туу боюнча тезизделмек). '''2-жыйынтык: көрктү көздөгөсүз'''. Баарын (жообуңузду да) эске алганда '''эскертмеде жазганыма келебиз.'''
:::&lt;br&gt;
:::3. ''&lt;u&gt;&quot;Негизи салымыңыз жакшы болгону үчүн сизге эми эч ким эч бир маселе боюнча жаза албайт бекен?&quot;&lt;/u&gt;''. Ал '''сүйлөмдүн маңызы — кандай гана, качантан бери салым кошпоңуз, сизге баары бир жазышат.''' Ошондо бурмалоо эмнеде? Түшүндүрө бере аласызбы? Муну '''негизсиз айыптоо''' деп эсептесе болот.
:::&lt;br&gt;&quot;''&lt;u&gt;Чынын айтсам мен Викиге кошкон салымдарымды анализдедим жана жалпысынан жаман эмес, принциптерге жооп берген маалыматтарды кошуп жатам деген тыянакка келдим&lt;/u&gt;''&quot; — муну кандай максатта жаздыңыз? Туура эмес түшүнүп калышыңыз мүмкүн деп, ушул жазганыңызга жооп бербешим керек беле? Ошол жазганыңыз боюнча эмне дешим керек эле? Жазганымдын баары &quot;бурмалоо&quot;, &quot;мазактоо&quot; экен. 
:::&lt;br&gt;
:::4. Жазганыңызды окуп чыксаңыз биринчиден: &quot;нейтралдуу эмес&quot; (негизсиз айыптоо), &quot;бурмалоо&quot; (негизсиз айыптоо), &quot;мазактоо&quot; (негизсиз айыптоо), &quot;жекечиликке өтүп мага &quot;асылып&quot; жатасызбы&quot; (негизсиз айыптоо), &quot;ага жараша жооп бериш керек деп ойлоймун&quot; (бул сөз кыжырыма тийди дегендин ордуна эскалация), &quot;сизде суроо туудурбай&quot; (тастыкталган жок), &quot;кошуп жаткан маалыматтарды жокко чыгырып койдуңуз&quot; (тастыкталган жок).
:::&lt;br&gt;
:::5. &quot;''&lt;u&gt;Тескерисинче мен адам баласы болгондугумдан мени туура жолго салып, каталарымды айтып туурса кубанычта боломун жана келечекте андай каталарды кайталабашка болгон аракетимди жумшаймын.&lt;/u&gt;''&quot; Артыңыздан эч ким текшерүүгө милдеттүү эмес. Википедиянын негизги принциптери сизге белгилүү. Катышып жатканыңызга салыштырмалуу көп болду. Салымыңызды ошол принциптерге ылайык келтирсеңиз кемчиликтер азаймак. Ошол негизги ката. Иш принцибин өзгөртүү керек деп бир жолу эмес айтылган. Мисал: макалалар [https://w.wiki/CBhr булактар менен коштолушу керек деп 2023-ж. 6-майында жазгам], анан [https://w.wiki/CBht 2023-ж. 26-декабрында бир да булагы жок &quot;‎Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VII чакырылышынын депутаттары&quot; макаласы сыяктуу бир нече макала түзгөнсүз], машиналык котормо аркылуу көптөгөн макала түздүңүз. Муну кантип түшүнүү керек?&lt;br&gt;'''Өзүңүздү биринчи кезекте өзүңүз текшеришиңиз керек!''' [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:25, 25 ноябрь 2024 (UTC)
::::1. Кабыл алдым.
::::2. Жалган менен туура эместин айырмасы ар башкача го. Туунун туура эмес вариантын кошуптурмун аны моюнга алышым зарыл жана алам. Жалган деген тыянак туура эмес, мен Тывага Гондурастын же Кениянын желегин кошкон жерим жок да.  
::::Дагы бир жолу тактоо максатында жооп берип койсоңуз эмне үчүн кээ бир макалалар ушундай суроолорду жана талаш-тартыштарды жаратпайт? Мисалы Улуу Ата-Мекендик согуш барагында сиз жазгандай &quot;жалган&quot; туулар узак убакыт бою колбашчылардын жанында туруп суроо жараткан эмес (Герман империясынын желеги турган)
::::3. ''&quot;Чынын айтсам мен Викиге кошкон салымдарымды анализдедим жана жалпысынан жаман эмес, принциптерге жооп берген маалыматтарды кошуп жатам деген тыянакка келдим.&quot;'' бул ой толгоо, сиз аны буруп туруп ''&quot;бул мага жазбаш керек&quot;'' дептир деген жыйынтыкка келип, анысы аз келгенсип ''&quot;Муну негизсиз айыптоо&quot;'' деп эсептеп жатасыз. Негизсиз айыптоо, деги эле айыктоо экенинин бир дагы изи жок. Сиз ''Шашып эптеп-септеп түзөтпөңүз!'' деп жатсаңыз анан жасам да жооп катары, себеби мен эптеп-септеп деген мен такыр макул эмесмин, кандай сапаттагы барактарды кошуп жатканымды да билем!
::::Дагы деле сиз мен үчүн ''&quot;Туура эмес түшүнөсүз деп&quot;'' жазган деп жыйынтык чыгарып жатасыз. Бул менин оюмда дагы жок нерсе эле. Сиз башка бирөө үчүн жыйынтык чыгаруудан алыс болсоңуз.
::::''&quot;Көз жыргасын деп&quot;, &quot;урдура бербей&quot; деген терминдерди колдонууну мен мазактоо деп кабыл алам жана ага жараша жооп бериш керек деп ойлоймун'' деп так жазып жатсам, кайрадан &quot;''Жазганымдын баары &quot;бурмалоо&quot;, &quot;мазактоо&quot; экен&quot;'' деп дагы буруп койдуңуз же мен калп айтып жатамбы? Качан мен администратордун жазганынын баары мазактоо же бурмалоо деп кайрылдым эле? Сиз теманын нугун такыр башка жакка буруп салып жатасыз! Бул маалыматтын контекстинен чымчып алып, аны бурмалоо деп эсептелет. Бакырайып эле көрүнүп турат го, адамдын жекечилигин сыпаттоо экени. 
::::4. ''&quot;нейтралдуу эмес&quot;, &quot;бурмалоо&quot;, &quot;мазактоо&quot;, &quot;асылып жатасызбы&quot;, &quot;ага жараша жооп бериш керек деп ойлоймун&quot;, &quot;сизде суроо туудурбай&quot;'' - так эле ушундай, ''&quot;Көз жыргасын деп&quot;, &quot;урдура бербей&quot;'' деген сиздин кайрылууңуз адамгерчиликке жатабы же мени сиз урдура берген алдамчы катары кабыл алып жатасызбы? Мен сизге кайрылганда бир дагы жолу жекечиликке өткөн жерим жок жана сиздин ар бир кадамга баа же сыпаттоо берген жерим жок. 
::::Так жана нейтралдуу болуш керек! ''Даги бир жолу Википедия жеке баракчаңыз'' эмес деп ороңдогонуңуз эмнеси же сиздикиби? Бул басмырлоо же мен калп айтып жатамбы? 
::::5. Дагы деле сиз башка нукка салып кетип жатасыз, эч ким менин артыман текшерүүгө милдеттүү эмес, сиз айтпасаңыз деле мен аны билем же сураныч катары кайрылуу Викинин негизги принциптерине каршы келип калды беле?
::::Химба макаласын булагы жок түзгөн да мен, сиз айткан сынды кабыл алып ага булак кошуп оңдогон да мен. Депуттар туралуу барактарга булак кошпогон мен, алар ушул себептен башка мейкиндике которулган. Мен тараптан булагы жок экенин билип, сиздин [[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow#КР ЖКнын чакырылыштарынын депутаттары тууралуу|сынды кабыл алдым го]].  [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:12, 25 ноябрь 2024 (UTC)
:::::@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]]
:::::2. Бул контекстте айырмасы жок. Маалыматтын жалган экенин билип туруп аны тараттыңыз. Сөздөр менен ойносо болот, бирок бул аракетиңизди өзгөртпөйт. '''Жообуңуз менен ынанган жокмун, жол берилгис аракеттериңизди актап эле жатасыз'''. Сиз өз кылганыңыз үчүн жооп бериңиз биринчи кезекте.&lt;br /&gt;
:::::3.Жазганыңыздын максаты эмнеде деген суроо берилген. Жооп берген жоксуз. '''Жооп берсеңиз же жооптон качып жатасызбы?'''
:::::Өз түшүнүгүм боюнча жооп бердим репликага. Бирөөнүн түшүнүгү бурмалоо эмес, билип алыңыз. Эч бир жаман жери жок репликаларга таарына бересизби? Бирок, таарындым деп, башкаларды негизсиз айыптабашыңыз керек.&lt;br /&gt; &lt;u&gt;'''Шашып эптеп-септеп түзөткөн болсоңуз'''&lt;/u&gt; (жетим тоолор, домендер, Түштүк океан ж.б.), ошону жазам да. Эч ким антип жазбашы үчүн өзүңүздү жөнгө салыңыз, '''жоопкерчиликти башкаларга жүктөбөй''. Факт менен жооп берген жоксуз. ''&quot;Аргументтериңиз&quot; жеке оюңуз менен чектелип жатат,''' бир да шилтеме келтирип, сөзүңүздү далилдей алган жоксуз'''. Тескеринче''' негизсиз айыптооңуз аныкталды (Воркута макаласында түзөтүүмдү жокко чыгардыңыз деген, &quot;Португалиянын Педро III&quot; макаласы боюнча). Шилтеме келтирип айптарыңызды жокко чыгардым. Дагы бир жолу мындай көрүнүш кайталанса, чаралар көрүлөт. Өз сөзүңүздү далилдешиңиз керек, '''далилдей албасаңыз жазбай койгонуңуз оң.'''&lt;br /&gt;
:::::4. Ынанган жокмун, сөздөрдү далилдегенди үйрөнүңүз. Конкреттүү шилтемелерди келтирдим, аларга комментарий берген жоксуз, жооптон качып жатасыз. Бир да жарактуу аргумент уккан жокмун.&lt;br /&gt;
:::::5. Википедия бул эксперименттер үчүн аянтчаңыз эмес, эгерде грамматиканы жакшы түшүнө элек болсоңуз, булактарга таянбасаңыз массалык түрдө макалаларды кайра атабаңыз. '''Мындай көрүнүш боюнча эскертме бердим.'''&lt;br /&gt;
:::::6. Демек туура эмес/жалган маалыматты кошуп жатканыңызды билип туруп, аны кошуп жатасызбы ошондо? Билсеңиз кошпоңуз, дагы бир жолу атайлап жалган маалымат кошулса чаралар көрүлөт. Кабыл алдым деп улам айта берет экенсиз, бирок бир нече айдан кийин кайра эле башталат экен. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 16:33, 25 ноябрь 2024 (UTC)
::::::Мына эми сиздин репликаңыз эми репликага окшоп келе жатат. Бул тексте мен дагы кичине сыпаттоо терминдерин колдондум. Бирок дагы бир жолу кайталап жатам сиз бөйрөктөн шыйрак чыгарып башка адамдардын сөздөрүн бурмалоодон алыс болушуңузду суранам. Дагы башка адамдын акыбалын сыпаттоого такыр эле укук берилген эмес. Мага кайрадан дагы таарынды деп диагноз коюп жатасыз. Мен таарынгандай Вики менин мурасым эмес.  Сиз ток этер жерин жазышыңыз керек. Мен сизден айырмаланып, сиздин кылган иштериңизге эптеп-септеп деп баа берген жерим жок, бирок администратордун кылып жатканы нукуралуктун үлгүсү дегендей эреже да, принцип да жок.
::::::Сиз айткан шилтемелердин баарына жооп берип, туура эмес деп табылган пункттар менен макул болсом ал дагы сизге жакпай жатат. Кабыл алам деп айтып кайра кайталана берет деп, кабыл албаймын деп анан сизге окшоп айтышып жатып калышым туура эмес деп мен моюнга алып жатсам, дагы сизде суроо туудуруп жатат.
::::::Ката болгон, азыр дагы каталар Викиде толтура, келечекте да боло берет же идеалдуу түптөлгөн Вики бар бекен.
::::::Туура эмес кылган нерсени мен моюнга алгандан кийин сиз так ошолорго жармашып улам-улам баса белгилей беришиңиз мен үчүн такыр түшүнүксүз болуп турат. 
::::::Мен стандарт боюнча суроо берсем аларды буйтап өтүп көз жаздымда калтырып коюп жатасыз жана өзүңүзгө ыңгайлуу жерлерин гана билгилеп. Мисал катары экинчи дүйнөлүк согуштун ажыртылгыс бөлүгү болгон Ата Мекендик согуштагы кол башчылардын жалган туулары, башка тилдеги текстер эмнеге сизде суроо жаратпаган жана жаратпайт, бул дагы мен үчүн түшүнүксүз.
::::::Же мен тарыхый тууларды кошуп жатканда чындыкты айтпай, ий мен билбей калыптырмын десем туура болот беле? Мен сизге ката кетиргенимди так айтсам, туулар калыбы боюнча пландалып жаткан иштерим менен бөлүшкөндү так айтсам ошого жармаштыңыз да калдыңыз. Калп айттып, мен билген эмесмин десем бали дегендей эле көз карашта болуп жатасыз.
::::::Менин кайрылууларымдын эң негизги себеби сиз басмырлап сыпаттоо менен эскертүү калтырууңуз болуп жатат.
::::::Баланча баракта баланча маалыматты туура эмес же жалган деген форматтоо берүү зарыл, сиздин формат баланча баракта баланча маалыматты эптеп-септеп көзгө жакшы көрүнсүн деп жалгандарды кошуп коюптурсуз дегендей болуп жатат.
::::::Сиз башка адам катасын мойнуна алып жатса аны алсыздык деп балабаңыз, мен деле сизге окшоп сөз жедирбей, менин кылганым нукуралуктун эталону дегендей көз карашты кармана алам.
::::::Домендер, жетим тоолор, туулар, океан ж.б. кабыл алдым, туура эмес маалыматтарды оңдодум, келечекте мындай каталарды кетирбегенге аракет кылам деген маанидеги жоопту жазып жатсам эмнеси сизге жакпай жатат. Кайра кайра аргументсиз жооп катары белгилөөнүн себеби түшүнүксүз. Катаны моюнга алуу аргумент эмей анан эмне?
::::::Мен макалаларды кошкондо толук категориясы менен кошууга аракет кылам.  Мисалы домендер, сиз аны массалык кошуу дегениңиз менен макулмун. Бул Викинин тереңдик статистикасына терс таасирин тийгизерин түшүнүп турам. Бирок түптөлү этабындагы Викилерде мындай көрүнүштөр болуп келет.
::::::Кептин баары, сиз жекечиликке өтүп, адамдын психологиялык кабыл алуусун божомолдоп жана анын ниетин билбей туруп, билгендей жазганыңызда болуп жатат. Орусча айтканда: вы не должны переходить на личность, не должны оценивать намерение  и внутреннее состояние участника в негативном ключе, не зная реальное намерение участника. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 18:22, 25 ноябрь 2024 (UTC)
:::::::@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]]
:::::::1) '''&quot;Бурмалоо&quot; боюнча суроого жооп берген жоксуз'''. Кайра-кайра эле бир репликаны кайтала бергениңиз сизге жардам бербейт.
:::::::2) Тоо этер жерин жаздым, өз кемчиликтериңизди моюнга албай, шылтоолорду ойлоп табып жатасыз. Бир да сөзүңүздү шилтеме, талдоо менен негиздей албадыңыз. Ошондуктан бул талкуудан жыйынтык чыгара албай жатасыз. '''Айтканыңызды негиздегенди үйрөнүшүңүз керек.'''
:::::::3) Дагы бир жолу жазганымды окуп чыгып, суроолорума жооп бериңиз жакшы болмок. Жообуңузду алмайынча, суроолорума жооп алдым деп эсептей албайм. Жообуңузда '''конкретика жок, баарын аралыштырып, суроомду келтирип жооп бере албай жатасыз/жооп бергиңиз келбей жатат'''.
:::::::4) Жабылган темаларды өзүңүз кайра-кайра демилгелеп жатпайсызбы. '''Жазып жатпайсызбы:''' ''&lt;u&gt;&quot;Көз жыргасын&quot; деген оюмду окуй алып жаткандай сезилип жатат.&quot;&lt;/u&gt;''
:::::::'''Жообум:'''
:::::::&lt;blockquote&gt;Ошондо жалган маалыматты кошконуңузду кантип түшүнүш керек? Жалган маалыматты кошуу максатын өзүңүз түшүндүрүп берген жоксуз. Тескеринче ак ниетиңизди болжолдоп, &quot;желектердин тарыхый варианттарын кошууга камданып жаткам...&quot; дегениңиздин негизинде: &quot;туулар жалган болсо да, калыптарым даяр болгуча макаланы кооздоп турсун&quot; десе керек дегенге келдим. Же &quot;адаштыруу максатында&quot; десем туура болмокпу?
:::::::: Ар кандай кылсаңыз болмок, аларды талкуу барагыңызга жазгам:
:::::::: 1) мамлекеттердин өзүн гана кошсо болмок;
:::::::: 2) мамлекеттердин жанына тарыхый тууларды гана кошсо болмок;
:::::::: 3) тийбесе болмок.
:::::::&lt;blockquote&gt;Жогорудагы варианттарынын бирин кылсаңыз эмне болот эле? Жооп: 1, 3-варантта калыптын/макаланын көркү бузулмак эмес, 1-варантта болгону туулар кошулмак эмес. 1-жыйынтык: тууларды кошууну көздөгөнсүз. 2-вариантта калыптын/макаланын көркү бузулмак (туусу коюлбаган мамлекеттердин аталыштары калыптын чектери боюнча тегизделмек, туусу барлар туу боюнча тезизделмек). 2-жыйынтык: көрктү көздөгөсүз. Баарын (жообуңузду да) эске алганда эскертмеде жазганыма келебиз.&quot;Көз жыргасын&quot; деген оюмду окуй алып жаткандай сезилип жатат.&quot;&lt;/u&gt;''&lt;/blockquote&gt;
:::::::'''Демек, жыйынтыгым туура чыгыптыр да. Анткени сиз &quot;жок андай эмес&quot;, &quot;жок башкача болгон&quot; дегендин ордуна конкретикадан качып, актанып баштадыңыз.'''&lt;br&gt;
:::::::5) Тескеринче, '''ар бир''' сурооңузга жооп бердим.''' Сиз болсо болбогон нерселерди ойлоп чыгып, анын далилдей албай, кайтарым суроолордон баш тартып жатасыз'''. Бир темадан экинчи темага секирип, берилген суроолорго жооп бергендин ордуна, '''кайра-кайра эле шилтемесиз, негиздемесиз айыптап жатасыз'''.&lt;br&gt;
:::::::6) Улуу Ата Мекендик согушту жөн коюп, '''эмне үчүн жалган маалыматты атайын жайгаштырдыңыз''', мына ушул суроого жооп бериңиз биринчи, жооптон качпай. '''Мектепте эмеспиз''', &quot;Ваняны карыңыз эмнеге аныкы мындай эмнеге мага болбойт&quot; дегенге жеттиңиз.&lt;br&gt;
:::::::7) Эскертме боюнча репликаңызга жооп: 4-пунктта. Негиздеменин пункттары боюнча комментарий бере алган жоксуз, аны менен сөздөрүмдү ырастап жатасыз. Демек эскертме туура берилди, &quot;басмырлоо&quot; дегениңиз эскертмени жактырбай жатканыңыздан чыгып жатат, ошол эле.&lt;br&gt;
:::::::8) Ар бир катаңызды чыгара баштасам, таарынасыз кайра. + унутуп калсаңыз талкуу барагыңызды кайрадан окуп чыгыңыз. Баары жазылуу, канча баракта ката, кандай ката ж.б. Домендерден баштап, жетим тоолор менен бүтүп. Кунт коюп түзөтпөгөнүңүздүн кесепети, бул жерден да аны далилдеп жатасыз.
:::::::9) Сөз жедирбегенге аргументтериңиз жок, аргументтерди келтиргенди билбей жатасыз. Сөз жедирбегениңиз кайра-кайра кайталоо менен бүтүп жатат. Мындай учурда сиз менен эч ким талкууну улантпайт. Википедия тууралуу түшүнүгүңүз төмөн экен: &quot;эталон&quot;, &quot;стандарт&quot;. Аргумент келтириңиз деп жатышса, сөз жедирбейм деп жатасыз. Бул мектептин деңгээли.&lt;br&gt;
:::::::10) Википедиянын негизги принциптери бар, калганы өзүңүздү актоо. Машиналык котормо, машиналык тормо бойдон кала берет.&lt;br&gt;
:::::::11) Акыркы сөздөрүңүздү өзүңүзгө айтыңыз. Мен сизге караганда сөздөрүмдү шилтеме, анализ менен негиздеп бергем, сизде эч нерсе жок. '''Кеңеш: берилген суроолорго дароо жооп берсеңиз, баш тартпай, ошондо талкуу натыйжалуу болот.''' [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 19:23, 25 ноябрь 2024 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]].
* The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;B&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for bold and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;I&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928]
* Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: &lt;bdi&gt;bswiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;elwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;euwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;fawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;fiwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikiquote&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikisource&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikiversity&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikivoyage&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;idwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;lvwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;plwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;ptwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;urwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;viwikisource&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;zhwikisource&lt;/bdi&gt;. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. 
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to &quot;protected&quot; [[phab:T377765|if it includes a protected variable]].

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;,&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and un-selecting &quot;&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Live Autocompletion&lt;/bdi&gt;&quot;.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069]

'''Meetings and events'''
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:42, 25 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27847039 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Two new parser functions were added this week. The &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS:&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the &lt;code&gt;mos&lt;/code&gt; language code prefix of Mooré Wikipedia]].
* Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/]
* Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: &lt;bdi&gt;arwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;cawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;mediawikiwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;orwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wawiktionary&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wikidatawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;zhwiki&lt;/bdi&gt;. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910]
* This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the &quot;Download as PDF&quot; system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438]

'''Updates for technical contributors'''
* In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:23, 2 декабрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27873992 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;#wikimedia-techdocs&lt;/bdi&gt; IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]].

'''Updates for editors'''
[[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted.
* The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the &quot;[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=specialcx&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=collections&amp;active-list=suggestions&amp;from=es&amp;to=en All collection]&quot; category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;page-collection&gt; &lt;/page-collection&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based &amp; Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion.
* The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365]
* The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, &lt;code dir=ltr&gt;archiveUrl&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;archiveDate&lt;/code&gt;, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&amp;diff=1261320172&amp;oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&amp;q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&amp;regex=1&amp;title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|&lt;code&gt;voy:id:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726]
* Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[git:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system.
* The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]].
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:16, 9 декабрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27919424 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]].

'''Updates for editors'''
* Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history.
* Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles.
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information.
* The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped.

'''Updates for technical contributors'''
* There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:25, 16 декабрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27942374 --&gt;

== Қарақалпақстан ==

досым, Каракалпакстан туралы макалада менин редактировкамды артка кайтарган себебин билсем болама [[Колдонуучу:Qaraqalpaq patriyotı|Qaraqalpaq patriyotı]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Qaraqalpaq patriyotı|баарлашуу]]) 05:18, 5 январь 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline.

'''Updates for editors'''
* On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the &lt;code dir=ltr&gt;inproject:&lt;/code&gt; keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|&lt;code&gt;w:tig:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise.
* Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its &lt;code&gt;sub&lt;/code&gt; field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139]
* Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Common.css]]&lt;/bdi&gt; until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027]

'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:42, 14 январь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28048614 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846]
* On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as &quot;manually patrolled&quot; instead of &quot;autopatrolled&quot;, which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's &quot;Insert link&quot; feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]].

'''Updates for technical contributors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912]
* The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:37, 21 январь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28129769 --&gt;

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 январь 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year.

'''Updates for editors'''
* iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145]
* Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''

* For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki_user_history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; dump, the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;anonymous&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; field will be renamed to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;is_anonymous&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:15, 27 январь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28149374 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors who use the &quot;Special characters&quot; editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722]
* Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;code&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements.
* Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki.
** (1) Administrators should update the local versions of the page &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Citoid-template-type-map.json&lt;/code&gt; to include entries for &lt;code dir=ltr&gt;preprint&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;standard&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;dataset&lt;/code&gt;; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&amp;diff=1189164774&amp;oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&amp;diff=1270832208&amp;oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset'].
** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&amp;diff=1270829051&amp;oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&amp;diff=1270831369&amp;oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are &lt;code dir=ltr&gt;archiveID&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;identifier&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;repository&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;organization&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;repositoryLocation&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;committee&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;versionNumber&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|&lt;code&gt;w:knc:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:09, 4 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28203495 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''

* The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February.

'''Updates for editors'''
* The &quot;Special pages&quot; portlet link will be moved from the &quot;Toolbox&quot; into the &quot;Navigation&quot; section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211]
* As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (&lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]&lt;/code&gt;). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a &quot;default for all languages&quot;]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511]
* The function &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;getDescription&lt;/code&gt; was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660]
* As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;/page/related&lt;/code&gt; endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the &quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;morelike&lt;/code&gt;&quot; action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/]

'''In depth'''

* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the &quot;Contribute&quot; menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. 
* The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:12, 11 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28231022 --&gt;

== Википедиялар макалаларындагы “Логотип” сөзү маселеси. ==

Саламатсызбы! Мен темага тиешелүү макалаларды жазып жатып, “''логотип''” сөзүн колдонгонмун. Кийин кимдир бирөө “''логотип''” сөзүн “''эн белги''” деп өзгөртүрдү. Буга мен булак таба албадым. Бирок ошол убакта [[Кыргыз Википедиясы]] барагында “''Эн белги''” деп жазылып турганын көрдүм. Кыргыз Википедиясынын Телеграм тайпасына ушул маселе боюнча жазып сурадым, “''логотип''” сөзү “''эн белги''” деп аталышын алар жазышты. Соңунда бардык жазган макалалардагы “''логотип''” сөзүн “эн белги” деп өзгөртүрүп чыктым. Эми сиз болсо кайра “''логотип''” деп атап жатыптырсыз. Эртең бирөө келип “''эмблема''” деп өзгөртүрүп койсо таң калбайм. [[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] 23:11, 11 февраль 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Википедия '''сурамжылоо боюнча жазылбайт'''. Википедияны ар ким түзөтө берет, кимдир бирөө бирдеме десе эле аныкы туура боло бербейт. Макалаларды жазганда да, кайра атаганда да '''булактарга гана таянуу керек!'''
:[[Логотип]] менен эн белгинин (эмблеманын; [https://cbd.minjust.gov.kg/158777/edition/1113366/kg башка мааниде да колдонулат, мисалы :&quot;ички өндүрүштө жасалган, ошондой эле сатуу үчүн сырттан алынып келинген баалуу металлдардын эритиндилеринен жасалган зергердик жана башка буюмдарды мамлекеттик '''эн белги''' менен эн тамгалоону, анализдөөнү жана пробалоону жүргүзөт&quot;]) деген түшүнүктөрдүн айырмасы бар. [https://www.bbc.com/kyrgyz/news/story/2011/01/110114_dordoi &quot;Мейдин Кыргызстан” деген эн белги чапталып...&quot;] – мына дагы бир мисал. Ошондуктан, биринчиден сөздүн '''маанисин түшүнүп''', түзөтүү керек.
:[[Талкуу:Кыргыз Википедиясы|Кыргыз Википедиясынын талкуу барагында]] кеңири маалымат бердим. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 23:52, 11 февраль 2025 (UTC)

== Википедиялар макалаларындагы тышкы шилтемелер ==

@[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] Сиз айткандай баарын “логотип” деп өзгөртүрүп чыктым. Бул маселе түшүнүктүү. Мен башка маселе боюнча. Кыргыз Википедиясы барагы түшүнүктүү. Бирок башка википедияларга байланыштуу макалаларда калыптын ичинде башкы баракка шилтеме бар деп, макаланын шилтемелер бөлүмүндөгү башкы баракка шилтемени өчүрбөй эле койгон жакшы деп ойлойм. Себеби мен башка википедияларды да карап чыктым. Алар дагы шилтемелер бөлүмүндө башкы баракка шилтеме беришкен, түркчө айтканда zaten калыптын ичинде шилтеме бар болсо да. Жадакалса [[Англис Википедиясы]] дагы берген. [[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] 13:49, 12 февраль 2025 (UTC)

:Анда кала берсин. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:27, 13 февраль 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Communities using growth tools can now showcase one event on the &lt;code&gt;{{#special:Homepage}}&lt;/code&gt; for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at &lt;code&gt;{{#special:CommunityConfiguration}}&lt;/code&gt;. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]].

'''Updates for editors'''
[[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]]
* Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102]
* You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324]
* When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like &quot;1.23&quot; or localized alphabetic markers like &quot;a b c&quot; in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed.  As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like &quot;1.23&quot; once the alphabetic markers are all used.
* The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements.
* A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488]
* Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193]

'''Updates for technical contributors'''
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640]
* Developers of tools that run on-wiki should note that &lt;code dir=ltr&gt;mw.Uri&lt;/code&gt; is deprecated. Tools requiring &lt;code dir=ltr&gt;mw.Uri&lt;/code&gt; must explicitly declare &lt;code dir=ltr&gt;mediawiki.Uri&lt;/code&gt; as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native &lt;code dir=ltr&gt;URL&lt;/code&gt; API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:17, 17 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28275610 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348]
* The &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]&lt;/bdi&gt; portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://wikibooks.org wikibooks.org]&lt;/bdi&gt;, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|&lt;code&gt;wikt:sat:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289]

'''Meetings and events'''
* The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&amp;A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 25 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28296129 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The &quot;{{int:Minerva-page-actions-editfull}}&quot; link is accessible from the &quot;{{int:minerva-page-actions-overflow}}&quot; menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180]
* Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching &quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;mw-ref&lt;/code&gt;&quot; from their local &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Common.css]]&lt;/bdi&gt;. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&amp;regex=1&amp;namespaces=8&amp;title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&amp;oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers (&quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[1]&lt;/code&gt;&quot;) are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks (&quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;mw:referencedBy&lt;/code&gt;&quot;) should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you.
* When editors embed a file (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:MediaWiki.png]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{:File:MediaWiki.png}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109]
* When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010]
* When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797]
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline.
* Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|&lt;code&gt;w:syl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:31, 4 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28334563 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844]
* The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline &amp; Limited Internet Use|Join the discussion]] or email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;aramadan@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;!
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors.
* An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:09, 10 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28372257 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC].

'''Updates for editors'''

* The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=ig&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based &amp; Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as &quot;Collections&quot;, from wiki-projects and campaigns.
* On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard.
* The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]].
* Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131]
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation.
* The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:48, 17 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28412594 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;#campaigns-product-team&lt;/bdi&gt; tag).
* Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;#campaigns-product-team&lt;/bdi&gt; tag). Participants of past events can cancel their registration at any time.
* Administrators at wikis that have a customized &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Sidebar]]&lt;/bdi&gt; should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;* specialpages-url|specialpages&lt;/code&gt;. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927]
* The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]].
* Developers who use the &lt;code dir=ltr&gt;mw.Api&lt;/code&gt; JavaScript library, can now identify the tool using it with the &lt;code dir=ltr&gt;userAgent&lt;/code&gt; parameter: &lt;code dir=ltr&gt;var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );&lt;/code&gt;. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:43, 24 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28443127 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]&lt;/bdi&gt; - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable.

'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:05, 1 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28473566 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;font-size&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;line-height&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;size-icon&lt;/code&gt;.
* The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:53, 7 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28507470 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914]
* File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914]

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for.
* To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662]
* &quot;Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?&quot; This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies.
* On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]&lt;/bdi&gt;. After this date, scholarly articles will be available through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]&lt;/bdi&gt;, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]&lt;/bdi&gt; endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]].
* The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:25, 15 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28540654 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16]
* A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Following its publication on HuggingFace, the &quot;Structured Contents&quot; dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Meetings and events'''
* The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect &quot;peacock&quot; or &quot;overly-promotional&quot; or &quot;non-neutral&quot; language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:00, 21 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28578245 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]].
* Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks&lt;/code&gt;, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks_ipindex&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks_compat&lt;/code&gt; are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]&lt;/code&gt; and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]&lt;/code&gt; new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=es&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events.

'''Meetings and events'''
* The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on &quot;Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects&quot;. You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:32, 28 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28585685 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May.

'''Updates for editors'''
* For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released:
** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities.
** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who use the &lt;code dir=ltr&gt;moment&lt;/code&gt; library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the &lt;code dir=ltr&gt;Intl&lt;/code&gt; library or the new &lt;code dir=ltr&gt;mediawiki.DateFormatter&lt;/code&gt; library. The &lt;code dir=ltr&gt;moment&lt;/code&gt; library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]].
* Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (&lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;wbt_*&lt;/code&gt;) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:15, 6 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28665011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|&quot;Get shortened URL&quot;]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]].
* Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]].
* The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|&lt;code&gt;w:nup:&lt;/code&gt;]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references.
* The &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;/page/data-parsoid&lt;/code&gt; REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6.

'''Meetings and events'''
* The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]].
* The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:38, 12 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28714188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test.

'''Updates for editors'''

* From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]].
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]]  [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]].
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template.
* Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751]

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* The &lt;code dir=ltr&gt;mw.title&lt;/code&gt; object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named &lt;code dir=ltr&gt;isDisambiguationPage&lt;/code&gt;. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with &lt;code dir=ltr&gt;mw.loader.load&lt;/code&gt;. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;gitlab.wikimedia.org&lt;/bdi&gt; without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:13, 19 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28724712 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

'''Updates for editors'''
* Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new &lt;code&gt;+&lt;/code&gt; toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]&lt;/code&gt; parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019]
* This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future.
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The previously deprecated &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]&lt;/code&gt; views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]&lt;/code&gt; views instead.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:05, 26 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28788673 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]].

'''Updates for editors'''
* It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the &lt;code dir=ltr&gt;_default&lt;/code&gt; key in the local &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]&lt;/bdi&gt; page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting the week of June 2, bots logging in using &lt;code dir=ltr&gt;action=login&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;action=clientlogin&lt;/code&gt; will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using &lt;code dir=ltr&gt;action=login&lt;/code&gt; without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205]
* From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;async&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;await&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:55, 2 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28819186 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716]
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121]
* Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492]
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]].
* Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named &lt;code dir=ltr&gt;pageImage&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;pageAssessments&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:17, 10 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28846858 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:38, 16 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]

'''Updates for editors'''
* Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001]
* Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519]
* A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023]

'''Updates for technical contributors'''
* Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates]
* The &lt;code dir=ltr&gt;all_links&lt;/code&gt; variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to &lt;code dir=ltr&gt;new_links&lt;/code&gt; for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the &quot;Add a Link&quot; Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:21, 23 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 --&gt;

== Интерфейс админы ==

Айбек, привет. Я являюсь админом интерфейса в Татарской Википедии и, если необходимо, могу параллельно делать это и в Киргизской Википедии. При обновлении это не долго. Для этого нужно будет выбрать меня админом интерфейса, можно и на полгода, а после того, как я скопирую с татарского и создам нужные страницы, вы сможете продолжить. Жду ответа, если это будет интересно.--[[Колдонуучу:Il Nur|Il Nur]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Il Nur|баарлашуу]]) 18:19, 25 июнь 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]].

'''Updates for editors'''
* AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599]
* Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's &quot;Find in page&quot; function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special &quot;favourite list&quot;. The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:41, 30 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28917415 --&gt;

== Файлдарды киргизүү ==

Ассаламу алейкум! Мен футбол клубдар жөнүндө макалаларды түзүп [[Ливерпуль (футбол клубу)|баштадым]]. Логотиптерин кошоюн дегенде Википедияга файлын киргизип туруп кошуш керек. Файл киргизе албадым, администраторлор гана киргизе алат экен. Ушул жерин карап бериңиз деп суранам. [[Колдонуучу:Arsensky|Arsensky]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Arsensky|баарлашуу]]) 17:38, 3 июль 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts.

'''Updates for editors'''
* Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]].
* Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22]
* Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]].
* Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]].
* It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of &quot;Connecting People through Linked Open Data&quot;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:06, 8 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28930584 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the &quot;featured&quot; tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details.

'''Meetings and events'''
* [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now!
* [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:10, 14 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28980963 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=fi#/ ... More]&quot; category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new &quot;{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}&quot; filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257]
* Administrators can now limit &quot;Add a Link&quot; to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|&quot;Add a Link&quot;]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test &amp; &quot;Add a Link&quot; Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 &amp; 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmflabs.org&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmcloud.org&lt;/code&gt;. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:43, 21 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29005283 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598]
* On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council]
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:27, 29 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29051727 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439]
* Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035]
* Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account&lt;/code&gt; and use a value defined in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipboptions&lt;/code&gt;. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets can now include &lt;code dir=ltr&gt;.vue&lt;/code&gt; files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099]
* Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918]
* Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task.
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 03:41, 5 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29083927 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]].
* The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an &quot;X&quot; to a back arrow. This helps to distinguish it from the other &quot;X&quot; button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944]
* Editors on some wikis will see a new toggle for &quot;Group results by page&quot; on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of &quot;One common data source, multiple local wikis&quot;. Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons]
* Lua code can add warnings when something is wrong, by using the &lt;code dir=ltr&gt;mw.addWarning()&lt;/code&gt; function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:30, 11 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29106516 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Later this week, people who are logged-in and have the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to &quot;Thank&quot; individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849]
* An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716]
* An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227]
* Five new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|&lt;code&gt;s:tl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|&lt;code&gt;s:mad:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|&lt;code&gt;w:rki:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490]
** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|&lt;code&gt;b:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|&lt;code&gt;wikt:zgh:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:38, 19 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29127690 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: &lt;code&gt;width: fit-content&lt;/code&gt;; &lt;code&gt;ruby-align&lt;/code&gt;; relative units such as &lt;code&gt;lh&lt;/code&gt;; and custom strings in &lt;code&gt;list-style-type&lt;/code&gt;. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619]
* On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455]
* Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240]
* Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|&lt;code&gt;wikt:bew:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. &lt;code&gt;rc_new&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;rc_type&lt;/code&gt; are being removed in favor of &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt;. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt; instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] 
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more.

'''Meetings and events'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:13, 26 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29175124 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki]
* The lists in the footer of the editing interface, such as &quot;Templates used on this page,&quot; will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066]
* On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the &lt;code&gt;Special:RecentChanges&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Special:Watchlist&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;Special:RelatedChanges&lt;/code&gt; pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions now has a new capability called &quot;lightweight enumeration types&quot;, an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more.
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more.

'''Meetings and events'''
* Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions:
** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&amp;t=15910s shared tools to help communities search for these].
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:51, 1 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29196010 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]].

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like &lt;code dir=ltr&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an &quot;m&quot; domain (like &lt;code dir=ltr&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the &quot;Desktop view&quot; opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] 
* Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698]
* Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:15, 9 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29238161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* References lists that are made using the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references/&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941]
* Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]].
* Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including:
** for the &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;^&lt;/code&gt;) and end-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;$&lt;/code&gt;) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599]
** for both &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;insource:&lt;/code&gt; keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (&lt;code dir=ltr&gt;\d&lt;/code&gt;), whitespace (&lt;code dir=ltr&gt;\s&lt;/code&gt;), and word characters (&lt;code dir=ltr&gt;\w&lt;/code&gt;); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (&lt;code dir=ltr&gt;\r&lt;/code&gt;), newline (&lt;code dir=ltr&gt;\n&lt;/code&gt;), tab (&lt;code dir=ltr&gt;\t&lt;/code&gt;), and unicode (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;\uHHHH&lt;/code&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212]
* When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043]

'''Updates for technical contributors'''
* The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]].
* Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288]
* The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets.
* Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. 
* A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17:08, 15 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29263921 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ &quot;Listen to Wikipedia&quot;] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]].

'''Updates for editors'''
* Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator.
* A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#contentmodel}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254]
* Adding or editing a &lt;code&gt;DISPLAYTITLE&lt;/code&gt; for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DISPLAYTITLE}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; would no longer have the literal text &quot;DISPLAYTITLE&quot; or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. 
* Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:56, 22 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29305556 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/]

'''Updates for editors'''
* The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]].
* As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]].
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]].
* On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563]
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test.
* The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with &lt;code&gt;sp-contributions-blocked-notice&lt;/code&gt;] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with &lt;code&gt;blocked-notice-logextract&lt;/code&gt;] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed.
* There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;[ ] |&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; after the fragment identifier (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|&lt;code&gt;q:ms:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, editors using Lua modules will be able to use the &lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]&lt;/code&gt; function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once.
* A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product &amp; Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:53, 29 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29355230 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects.
'''Updates for editors'''
* Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like &lt;code&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), instead of via a redirect to an &quot;m&quot; domain (like &lt;code&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the &quot;Desktop view&quot; opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], &lt;code dir=ltr&gt;creationdate:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;lasteditdate:&lt;/code&gt;, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;&gt;2024&lt;/code&gt;) and relative dates (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;today-1d&lt;/code&gt;), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593]
* [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402]
* An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957]
'''Updates for technical contributors'''
* The field &lt;code dir=ltr&gt;rev_sha1&lt;/code&gt; in the revision database table is being removed in favor of &lt;code dir=ltr&gt;content_sha1&lt;/code&gt; in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Starting on Monday, October 6, API endpoints under the &lt;code&gt;rest.php&lt;/code&gt; path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17:24, 6 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29400897 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. 

'''Updates for editors'''

* Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579]
* This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095]
* Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531]

'''Updates for technical contributors'''

* The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:00, 13 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29434481 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415]

'''Updates for technical contributors'''
* The work to reroute all traffic to API endpoints under the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;rest.php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]].
* Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:37, 20 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29478670 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]].
* Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285]

'''Updates for technical contributors'''

* The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]].
* The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/]
* Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures.
* A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]].
* Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:32, 27 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29513638 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958]
* For users with &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools &quot;{{int:Skin-action-addsection}}&quot; or &quot;{{int:Discussiontools-replybutton}}&quot; widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778]
* Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861]
* Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments.  [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318]
'''Updates for technical contributors'''
* Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as &quot;Get shortened URL&quot;. There are 30 wikis that also install an older &quot;ShortUrl&quot; extension. The old extension will soon be removed. This means &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will not be advertised under article titles via HTML &lt;code dir=ltr&gt;class=&quot;title-shortlink&quot;&lt;/code&gt;. The &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188]
* On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board.
* MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]]

'''In depth'''
* In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:35, 3 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29552512 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in &quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T379264]
* MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347]
* Using the &quot;{{int:showpreview}}&quot; or &quot;{{int:showdiff}}&quot; buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097]
* Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454]
* The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment]
* The Reader Growth team is launching an experiment called &quot;Image browsing&quot; to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185]

'''Updates for technical contributors'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28.
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from &lt;code&gt;&lt;user id&gt;&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;mw:&lt;identity type&gt;:&lt;user id&gt;&lt;/code&gt;, where &lt;code&gt;&lt;identity type&gt;&lt;/code&gt; is typically &lt;code dir=ltr&gt;CentralAuth:&lt;/code&gt;&lt;!-- not a typo --&gt; (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;local:&lt;wiki id&gt;&lt;/code&gt; (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the &lt;code&gt;sessionJwt&lt;/code&gt; cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$9&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; or emailing other users &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;10&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612]
* A &lt;code&gt;REL1_45&lt;/code&gt; branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/]
* The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:38, 10 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29606150 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November.
* Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]].
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|&lt;code&gt;s:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''&quot;Report Visual Bug&quot;'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
* Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;hackathon@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17:26, 17 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29627455 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the &quot;DWIM&quot; (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''&lt;span lang=&quot;und&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;cxfcnmt&lt;/span&gt;'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''&lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;счастье&lt;/span&gt;'' (&quot;happiness&quot;) that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734]
* Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the &quot;{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}&quot; preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417]

'''Updates for technical contributors'''
*  Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/]
* The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for &lt;code dir=ltr&gt;format=xml'''&amp;xlst={stylesheet}'''&lt;/code&gt; will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/]
* The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (&lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Main graph or &lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query-scholarly.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15:56, 24 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29702226 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]].
* The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476]
* Two new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|&lt;code&gt;w:tok:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|&lt;code&gt;q:pcm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:58, 1 декабрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29732328 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions.

'''Updates for editors'''
* Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either &lt;bdi lang=&quot;ka-Latn&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''bedniereba''&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;ka-Cyrl&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''бедниереба''&lt;/bdi&gt; will now suggest the existing article about &lt;bdi lang=&quot;ka&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ბედნიერება&lt;/bdi&gt; (&quot;happiness&quot;). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development.
* Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new &quot;Edit full page&quot; button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project.
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025.
* A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711]
* Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/]
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17:45, 8 декабрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29738112 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927]

'''Updates for technical contributors'''
* To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the &lt;code dir=ltr&gt;externallinks&lt;/code&gt; table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:03, 15 декабрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29796010 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-52&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324]
* The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping &quot;First Steps&quot; in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546]

'''Updates for technical contributors'''
* Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute &lt;code dir=ltr&gt;data-mw=&quot;interface&quot;&lt;/code&gt; to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with &lt;code dir=ltr&gt;data-mw-interface=&quot;&quot;&lt;/code&gt;, to avoid potential conflicts with other &lt;code dir=ltr&gt;data-mw&lt;/code&gt; attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week.
'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:45, 22 декабрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29831856 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:34, 12 январь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:30, 19 январь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 --&gt;

== Пунктуация боюнча ==

Саламатсызбы! Кыргыз Википедиясында тыныш белгилерин колдонуу боюнча чакан эскертме бергим келди. Айрыкча тиренин колдонулушунда [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BD%D1%83%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%3AArtelow&amp;diff=448445&amp;oldid=444040 бул жерде башкача], ал [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F&amp;diff=638819&amp;oldid=566376 бул өзгөртүүдө болсо башкача] колдонуптурсуз. Ошондой эле тырмакчалардын көрүнүшү да ар түрдүү колдонулуп жатат. Ушул эки пунктуациялык белги боюнча бир туруктуу чечимге келип, андан кийин бирдиктүү стандартка келтирсек, абдан жакшы болмок деп ойлойм. --[[Колдонуучу:Janabaevazizbek|Раскольниковдун иниси]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Janabaevazizbek|баарлашуу]]) 22:04, 22 январь 2026 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Janabaevazizbek|Janabaevazizbek]]. Азыркы кыргыз адабий тилинде &quot;&quot; – мындай тырмакчалар колдонулат! Бардык кыргыз тилиндеги ченемдик укуктук актыларыбызда дал ушундай. Ошол эле учурда &quot;–&quot; (en dash) тиреси колдонулат. Ошол эле белгилер &quot;Кыргызстан&quot; улуттук энциклопедиясынын массалык түрдө жүктөлгөн макалаларында колдонулат! ― «»  орус тилдүү Википедиянын таасиринен улам инерция менен колдонуп келгенбиз (алгач орус тилдүү Википедияга катыша баштап, орус тилинде колдонулуп келген тышын белгилерин мен да колдончумун)!
:'''Сизге да эскерме''': &quot;МедиаВики&quot; мейкиндигин этияттык менен түзөтүңүз! Жамаат менен макулдашпай, бир топ баракты түздүңүз. Эми булактарды автоматтык түрдө тариздөө функциясы иштебей калган! [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 22:30, 22 январь 2026 (UTC)
::Келип чыккан көйгөйдү толугураак жазыңызчы. --[[Колдонуучу:Janabaevazizbek|Раскольниковдун иниси]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Janabaevazizbek|баарлашуу]]) 11:25, 24 январь 2026 (UTC)
::@[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]]@[[Колдонуучу:Janabaevazizbek|Janabaevazizbek]] Кутман кеч!
::Урматтуу википедиячылар, ушул тырмакча маселеси боюнча бир нече жылдарден бери маалыматтарды издеп жана тактоого аракет кылып келем. ''&quot;Азыркы кыргыз адабий тилинде &quot;&quot; – мындай тырмакчалар колдонулат!&quot;'' бул маалымат менен такыр макул эмесмин же булактарга, эрежелерге шилтеме берилген эмес. 
::Аскар Турсуновдун КЫРГЫЗ ТИЛИНИН ТЫНЫШ БЕЛГИЛЕРИ. Оӊдолуп, толукталып экинчи басылышы аталышындагы китепте тыныш белгилери мындайча берилген – чекит (.); суроо белгиси (?); илеп белгиси (!); көп чекит (...); үтүр (,); үтүрлүү чекит (;); кош чекит (:); сызыкча ( – ); кашаа (); тырмакча («»). Бул китеп Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын расмий сайтынын башкы барагында жайгаштырылган. Сайтка [https://mamtil.gov.kg/ky шилтеме], китепке [https://mamtil.gov.kg/storage/link/ru/39/166071529262fc811c9b62d.pdf шилтеме].
::Бул маселени тактап, эрежелердин, кабыл алынган мыйзамдардын/токтомдордун негизинде бир чечим кабыл алып анан кандайдыр бир жыйынтык чыгарсак деген сунуш беремин. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:56, 29 январь 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:18, 26 январь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17:44, 2 февраль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:31, 9 февраль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:17, 16 февраль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:04, 23 февраль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17:52, 2 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:53, 9 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:36, 16 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16:51, 23 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:26, 30 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16:19, 6 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature.
'''Updates for editors'''
* On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=query&amp;meta=notifications&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15:19, 13 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30380527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest &quot;Liquid Glass&quot; visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The &lt;code&gt;mirrors.wikimedia.org&lt;/code&gt; service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; directly, please update them to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;file&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;filerevision&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&amp;title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15:00, 20 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30432763 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:06, 27 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 апрель 2026 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:43, 4 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:20, 11 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:22, 18 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; have been replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:52, 25 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:09, 1 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:30, 8 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16:49, 15 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13:05, 23 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11:48, 29 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13:57, 6 июль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16:12, 13 июль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.

'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, &quot;media-limit-reached&quot;, will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 05:47, 21 июль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), templates (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML and parser tags (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), and magic words (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the &quot;User&quot; namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:50, 27 июль 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:46, 3 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting &quot;{{int:Mw-math-mathjax}}&quot; in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:46, 10 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.

'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:04, 17 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:46, 24 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.

'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:53, 31 август 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the &quot;[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]&quot; option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option, as gadgets are always loaded through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:44, 7 сентябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].

'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a &quot;read more&quot; button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15:31, 14 сентябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Suggestion mode&quot; Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing &quot;experimental&quot; edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Updates for technical contributors'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11:56, 27 сентябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].  For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10:49, 28 сентябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.

'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. 
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

18:52, 5 октябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-42&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref name=&quot;Miller2026-1&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304]

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs.
* The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077]
* [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]].
* Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075]

'''Updates for technical contributors'''
* There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response.

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 07:40, 13 октябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31142468 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-43&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20.
* An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14:38, 19 октябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31178499 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-44&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal.
* Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced.

'''Updates for editors'''
* A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308]

'''Updates for technical contributors'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:57, 26 октябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31199592 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-45&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Many Wikimedia tools were taken offline last week because of a [[:w:PHP2Shell|security vulnerability in PHP]]. This affected many websites worldwide. [[m:Special:MyLanguage/Toolforge|Toolforge]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services|Cloud VPS]] have been back up since October 22. Many important tools have been gradually restored. Some tools need the respective volunteer maintainers to restart them. Others still need to upgrade to a patched PHP version. Some tools were using older versions of PHP which are not supported by the recent security patches. They will require maintainers to upgrade to a more recent version. This might require additional effort. You can follow the work [[:wikitech:Talk:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community#Exceptions|on Wikitech]].

'''Updates for editors'''
* A new optional search experiment is running in the Wikipedia Android and iOS apps for Arabic, French, and Japanese Wikipedias. Participating readers can search inside articles and open quoted passages directly in their source articles, no answers or summaries are generated. This is the first of four experiments in [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|Phase 2 of Semantic Search]]. It began on October 22 and runs for 20 days. Feedback is welcome on the project’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|discussion page]].
* The [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences|Future Audiences]] team is planning to bring [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences/Share_card|Share Cards]] to Wikipedia on mobile. This feature gives users the option to share a visually appealing card with friends, based on the article they are reading. The card contains the article’s title, image, opening text, and related attribution, and links back to the article for full reading. Editors are invited to try out this feature by adding &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;?useformat=mobile&amp;sharecard=1&lt;/code&gt; to any article URL from October 29 to November 8. Share any thoughts on the [[m:Talk:Future_Audiences/Share_card| project talk page]] and report any bugs on [[phab:T439161|Phabricator]]. 
* The default renderer for math formulas will change on November 2. After the change, the server sends the formula as MathML, and your browser uses MathJax to show it. This is the last step towards the Mathoid/RESTBase deprecation process, for sustainability and security reasons. You can [[w:en:Wikipedia:WikiProject Mathematics/MathFormattingBugs|ask questions or report problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T375238]
* Do you have an idea for a new feature, or a bug that needs fixing? [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Submit your suggestion for the community wish list by November 8!]]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.3|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14:23, 3 ноябрь 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31236748 --&gt;</text>
      <sha1>m14d1po0j4b6ukbxubu802jrwwd7ctm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арнольд Рүүтел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126319</id>
    <revision>
      <id>664660</id>
      <parentid>662459</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25829" sha1="7h3zjz8uejj8da117ql0sy348oe4r26" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Арнольд Рүүтел|расмий ысымы={{lang-et|Arnold Rüütel}}|сүрөтү=Vabariigi President Arnold Rüütel.jpg|кызматы=[[Эстония|Эстониянын]] 2-чи [[Эстониянын Президенти|Президенти]]|кызматы_2=[[Эстониянын Жогорку Кеңешинин Төрагасы]]|кызматы_3=[[Эстон КСР Жогорку Кеңешинин Президиумунун Төрагасы]]|жубайы=Иңгрид Рүүтел|партиясы=Эстониянын консервативдик элдик партиясы|туулган жери=Лаймьяла, Сааремаа, [[Эстония]]|туулган жылы=1928-ж.|андан мурунку инсан_2=Энн-Арно Силлари|андан кийинки инсан_3=Жоюлган|андан мурунку инсан_3=Иван Кэбин|андан кийинки инсан_2=Жоюлган|андан кийинки инсан=Тоомас Хендрик Илвес|андан мурунку инсан=Леннарт Мери|кол тамгасы=Signature of Arnold Rüütel.png|билими=Эстониянын айыл чарба академиясы|иш баштоо убагы=[[8-октябрь]] [[2001]]|иш аяктоо убагы=[[9-октябрь]] [[2006]]|иш баштоо убагы_2=[[29-март]] [[1990]]|иш аяктоо убагы_2=[[6-октябрь]] [[1992]]|иш баштоо убагы_3=[[8-апрель]] [[1983]]|иш аяктоо убагы_3=[[28-март]] [[1990]]|туулган датасы={{birth date and age|1928|5|10|df=y}}|желек=Flag of the President of Estonia.svg|желек_2=Flag of Estonia.svg|желек2_2=Flag of Estonian SSR.svg|желек_3=Flag of Estonian SSR.svg|өтөгөн жылы=31-декабрь 2024|каза болгон жылы=31-декабрь 2024-ж.|каза болгон жери=[[Таллинн]], [[Эстония]]}}

'''Арнольд Рүүтел''' ({{Lang-et|Arnold Rüütel}}; 10-май 1928-ж., Лаймьяла, [[Сааремаа Эзель|Сааремаа]], [[Эстония]] – {{ӨлгөнДата|31|12|2024}},  [[Таллинн]], [[Эстония]]) – кеңештик жана эстондук саясий жана мамлекеттик ишмер. Эстониянын Президенти (2001–2006), Эстон КСР Жогорку Кеңешинин Президиумунун Төрагасы (1983-1990), Эстония Жогорку Кеңешинин Төрагасы (1990-1992). Эстон КСРинен КСРБ Жогорку Кеңешинин 11-чакырылышынын (1984-1989) Улуттар кеңешинин депутаты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва|accessdate=2013-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926213742/http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|archivedate=2011-09-26|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Балалыгы ==
Рүүтел Сааремаадагы Лаймьала приходунун Пахавалла айылында туулган. Анын ата-энеси Феодор Рүүтел (1900−1965) жана Яулиа Рүүтел (1905−1990) болгон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meiemaa.ee/index.php?content=artiklid&amp;sub=1&amp;artid=81812|title=Arnold Rüütel 90|first=Bruno|last=Pao|publisher=Meie Maa|date=May 10, 2018|access-date=February 2, 2020|language=et|accessdate=2022-02-08|archivedate=2021-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514012747/https://www.meiemaa.ee/index.php?content=artiklid&amp;sub=1&amp;artid=81812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vp2001-2006.president.ee/en/president/facts.php|title=ARNOLD RÜÜTEL, President of the Republic of Estonia|publisher=The President of the Republic of Estonia|access-date=February 2, 2020|accessdate=2022-02-08|archivedate=2022-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155721/https://vp2001-2006.president.ee/en/president/facts.php}}&lt;/ref&gt;1949-жылы Йянедадагы айыл чарба техникумун бүтүргөн. 

== Кеңеш бийлигинин жылдарында ==
[[Файл:Karl_XXII_istutatud_tamm_Vana-Antsa_pargis.jpg|thumb|Рүүтел биринчи катчысы Йоханнес Кябин жана башка партиянын мүчөлөрү менен Вана-Антсла манор комплексинде жана сейилбагында 1978-ж.]]
Сааремаада баш агроном (1949-1950), андан кийин Тартудагы айыл чарбасын механизациялоо окууканада окутуучу (1955-1957) болуп иштеген. Ошол эки жумуштун ортосунда ал Кеңештик Армиянын катарында кызмат өтөдү. 1957-жылы Ветеринария жана мал чарба илим-изилдее институтунун тажрыйба чарбасынын директору, 1963-жылы Тарту референс совхозунун директору болуп дайындалып, бул кызматта 1969-жылга чейин калган. 1964-жылы Эстониянын айыл чарба академиясын бүтүргөн. 1969-1977-жылдары Рүүтел Эстониянын Айыл чарба академиясынын ректору болгон. 1983-жылдын 8-апрелинде Эстон КСР Жогорку Кеңешинин Президиумунун Төрагасы болуп дайындалган; ошентип ал КСРБ Жогорку Кеңешинин Төрагасынын 15 орун басарынын бири да болгон. 1990-жылы 29-мартта Эстония Республикасынын Жогорку Кеңешинин Төрагасы болуп шайланган. Ал 1991-жылдын 20-августунда Эстониянын эгемендүүлүгүн ырастоо учурунда кызмат кылган. Рүүтел 1992-жылдын 6-октябрына чейин кызматын уланткан.

== Эгемендүүлүк Эстония ==
Рүүтел ошондой эле 1991-1992-жылдары Эстония Республикасынын жаңы Мыйзамтизмесинин долбоорун иштеп чыккан Мыйзамтизмелик Ассамблеянын мүчөсү болгон. Ал 1992-жылы биринчи президенттик шайлоого талапкер катары катышкан. Эл добуш берген биринчи турда Рүүтел 43% добуш алып, биринчи келген. Экинчи тур Риигикогуда болуп етту, анын мучелеру биринчи турдун эки башкы кандидаты учун добуш беришти; анда Рүүтел Ленарт Мериге утулуп калды.
[[Файл:Arnold_Rüütel_Vasknarva_piirivalvekordonis.jpg|thumb|Рүүтел чек ара заставасында.]]
1991-жылы Рүүтел айыл чарба боюнча докторлук даражасын алган. Ал 1994-жылдан 2000-жылга чейин Эстониянын Элдик союзунун төрагасы болуп иштеген жана 1995-жылы Эстония мажлисинин Риигикогунун мүчөсү болуп шайланган, ал жерде 1997-жылга чейин төраганын орун басары болуп иштеген. 1996-жылдагы шайлоодо президенттикке ат салышкан. (бул жолу эч кандай элдик добушу жок кыйыр шайлоо) жана дагы бир жолу Мериге утулуп калды.

== Президенттик мөөнөтү ==
[[Файл:Est_UN.jpg|thumb|Рүүтел [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттардын Уюмунда]].]]
Ал 2001-жылдын 21-сентябрында шайлоочулар коллегиясында президент болуп шайланып, акыркы турда Тоомас Савини 186га каршы 155ке каршы добуш менен жеңип алган. Рүүтел 2001-жылдын 8-октябрында Республиканын президенти болуп инаугурациясы болгон. Март Лаардын кабинети акыры ошол эле убакта кулаган. жыл. Рүүтел өзүнүн шайлоо алдындагы манифестинде анын негизги максаты Эстониянын тез экономикалык өзгөрүүлөрүнүн көптөгөн адамдарга тийгизген терс таасирин азайтуу жана коомдун ичинде көбүрөөк тилектештикке умтулуу болорун жарыялады.

=== Тышкы саясат ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;3&quot; |Арнольд Рүүтелдин дипломатиялык сапарларынын тизмеси
|-
|Шаары жана өлкөсү
|Датасы
|Белгилер
|-
|{{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]
|6-ноябрь 2001-ж.
|Иш сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vp2001-2006.president.ee/en/duties/visits.php?gid=15569|title=The President of the Republic of Estonia 2001-2006: Working visit to Republic of Poland 6.11.2001|accessdate=2022-02-08|archivedate=2022-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155723/https://vp2001-2006.president.ee/en/duties/visits.php?gid=15569}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flagicon|Finland}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]]
|20-21-ноябрь 2001-ж.
|Расмий сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vp2001-2006.president.ee/en/duties/visits.php?gid=15573|title=The President of the Republic of Estonia 2001-2006: State Visit to the Republic of Finland 20.-21.11.2001|accessdate=2022-02-08|archivedate=2022-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155721/https://vp2001-2006.president.ee/en/duties/visits.php?gid=15573}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flagicon|Russia}} [[Москва|Маскөө]], [[Орусия]]
|21-январь 2005-ж.
|Иш сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vp2001-2006.president.ee/en/duties/?gid=57940|title=The President of the Republic of Estonia 2001-2006: The President of the Republic met with Patriarch Alexy II|accessdate=2022-02-08|archivedate=2022-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155723/https://vp2001-2006.president.ee/en/duties/?gid=57940}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 2006-жылы талапкер ===
Рүүтелдин кызмат мөөнөтү аяктаганы бир нече талаш-тартыштардын көлөкөсүндө калды. 2005-жылдын 24-февралында Эгемендүүлүк күнүндөгү аскердик парадда Рүүтел жоокерлерди «Жеңиш күнү» менен бир нече жолу куттуктаган (Эстониянын Жеңиш күнү 23-июнда), бул ошол кездеги 77 жаштагы президенттин психикалык саламаттыгы тууралуу кептерди жараткан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.epl.ee/artikkel/351231|title=REIN TAAGEPERA: Meil on õigus teada – Eesti Päevaleht Online&lt;!--Bot-generated title--&gt;|access-date=September 24, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220533/http://www.epl.ee/artikkel/351231|archive-date=September 26, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006-жылдын январында Эстония телекөрсөтүүсү Рүүтелдин жашы жете элек неберелери президенттик сарайда кече уюштуруп, спирт ичимдиктерин ичкенин билдирген.&lt;ref&gt;Nikolai Adashkevich, [http://en.rian.ru/world/20060120/43093009.html &quot;Estonia leader shocked by granddaughters' palace parties-paper&quot;], RIA Novosti, January 20, 2006.&lt;/ref&gt; Ошол эле жылдын аягында Eesti Ekspress гезити архивдик документтерди жарыялаган, анда Рүүтел Эстон ССРинин башкы кызматкери катары [[КГБ|МКК]] тарабынан окумуштуу Йоханнес Хинтти (кийинчерээк көрсөтмөлүү сотто түрмөгө кесилген) куугунтуктоого катышкан.&lt;ref name=&quot;ekspress.ee&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ekspress.ee/viewdoc/488DE795A14D909EC22571D90041AA80|title=Eesti Ekspress / Rüütel käsutas KGB Desintegraatori kallale&lt;!--Bot-generated title--&gt;|access-date=September 8, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002256/http://www.ekspress.ee/viewdoc/488DE795A14D909EC22571D90041AA80|archive-date=September 27, 2007|url-status=dead|accessdate=2022-02-08|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927002256/http://www.ekspress.ee/viewdoc/488DE795A14D909EC22571D90041AA80}}&lt;/ref&gt; Рүүтелдин өзү Хинтти коргоого аракет кылганын пикирдеген.&lt;ref&gt;[http://vp2001-2006.vpk.ee/en/duties/statements.php?gid=80789 The President of the Republic of Estonia 2001–2006: Statement of the President of the Republic of Estonia on September 5, 2006&lt;!--Bot-generated title--&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200448/http://vp2001-2006.vpk.ee/en/duties/statements.php?gid=80789|date=September 27, 2007}}&lt;/ref&gt;

Рүүтелдин мөөнөтү 2006-жылдын октябрь айында бүтүшү керек болгондуктан, ал 2006-жылдын 7-июнунда кайра шайланууга талапкер болоорун жарыялап, анын талапкерлиги боюнча божомолдорду токтотту.&lt;ref&gt;[http://www.delfi.ee/archive/article.php?id=13099491&amp;categoryID=120&amp;ndate=1149627600 DELFI: Rüütel kandideerib teiseks ametiajaks&lt;!--Bot-generated title--&gt;]&lt;/ref&gt; Августтун аягында мажлис президентти шайлай алган жок. Эне Эргма менен Тоомас Хендрик Илвестин мажлисте шайланышына Рүүтелдин тарапкерлери тоскоол болуп, бюллетендерди чыгарышкан жок. Шайлоочулар коллегиясы 23-сентябрда президентке добуш берүү үчүн чогулушту. Акыркы сурамжылоолор (2006-жылдын сентябрь) Рүүтелди элдин колдоосу 31%дын тегерегинде экенин көрсөттү (Илвестин колдоосу 51%); Рүүтел кары-картаңдар жана орус тилдүү азчылык арасында популярдуу болгон.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.epl.ee/artikkel/354152|title=Ilves suurendas oma edumaad Rüütli ees – Eesti Päevaleht Online&lt;!--Bot-generated title--&gt;|access-date=September 25, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220317/http://www.epl.ee/artikkel/354152|archive-date=September 26, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Шайлоочулар коллегиясында Рүүтел Илвес үчүн 174 добушка каршы 162 добуш алды. Рүүтел жеңүүчүнү куттуктап, өз жардамын сунуштады. Демек, Рүүтелдин президенттик мөөнөтү мөөнөтү аяктаганда аяктап, Ильвес 2006-жылдын 9-октябрында кызматка киришкен.

== Кийинки иш-чаралар ==
Рүүтел 2016-жылдагы Эстониядагы президенттик шайлоодо Эстониянын Консервативдик Элдик партиясынын өкүлү Март Хельмени колдоорун билдирди.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.delfi.ee/a/75702647|title=Arnold Rüütel toetab presidendiks Mart Helmet|website=Delfi|access-date=30 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohtuleht.ee/760858/arnold-ruutel-peab-parimaks-presidendikandidaadiks-mart-helmet|title=Arnold Rüütel peab parimaks presidendikandidaadiks Mart Helmet|website=www.ohtuleht.ee|access-date=30 November 2017}}&lt;/ref&gt; Кызматтан кеткенден бери ал мурдагы кесиптештери, анын ичинде Казакстандын президенти [[Нурсултан Назарбаев]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.akorda.kz/ru/events/glava-gosudarstva-nursultan-nazarbaev-prinyal-eks-prezidenta-estonskoi-respubliki-arnolda-ryuitelya |accessdate=2022-02-08 |archivedate=2019-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190908054603/http://www.akorda.kz/ru/events/glava-gosudarstva-nursultan-nazarbaev-prinyal-eks-prezidenta-estonskoi-respubliki-arnolda-ryuitelya }}&lt;/ref&gt; жана Молдованын президенти Петру Лучински&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Former Estonian president sends message on support of Moldova's European aspirations|url=http://president.md/eng/presa/arnold-rtel-fost-presedinte-al-estoniei-in-perioada-2001-2006-a-transmis-un-mesaj-de-sustinere-a-aspiratiilor-europene-ale-republicii-moldova|access-date=2020-11-03|website=president.md|language=en|accessdate=2022-02-08|archivedate=2022-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155721/http://president.md/eng/presa/arnold-rtel-fost-presedinte-al-estoniei-in-perioada-2001-2006-a-transmis-un-mesaj-de-sustinere-a-aspiratiilor-europene-ale-republicii-moldova}}&lt;/ref&gt; менен жолугушууларды улантты. 

Ал 2024-жылы 31-декабрда 96 жашында каза болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.delfi.ee/artikkel/120340917/96-aastaselt-suri-president-arnold-ruutel|title=96-aastaselt suri president Arnold Rüütel|lang=et|website=Delfi|access-date=2024-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.err.ee/1609561162/suri-arnold-ruutel|title=Suri Arnold Rüütel|lang=et|website=ERR|date=2024-12-31|access-date=2024-12-31}}&lt;/ref&gt;. Ал 11-январда Таллинндеги Мецакалмисту көрүстөнүнө (Токой көрүстөнү) коюлган. Эстония эли мурдагы президентке акыркы сапарга узатуу азасын 10-январда Кадриорг сарайында өткөрдү.&lt;ref&gt;{{cite web|title=С Арнольдом Рюйтелем все жители Эстонии смогут проститься в Кадриоргском дворце 10 января|url=https://rus.err.ee/1609566700/prowanie-s-arnoldom-rjujtelem-sostoitsja-v-kadriorgskom-dvorce-10-janvarja|website=ERR|date=2025-01-03|access-date=2025-01-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Эстония өкмөтү 11-январды улуттук аза күтүү күнү деп жарыялап, аза күтүү желектерин көтөрдү.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Правительство объявило день похорон Арнольда Рюйтеля общегосударственным днем траура|url=https://rus.err.ee/1609570966/pravitelstvo-objavilo-den-pohoron-arnolda-rjujtelja-obwegosudarstvennym-dnem-traura|website=ERR|date=2025-01-09|access-date=2025-01-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt; 

== Сыйлыктар ==

* {{Flag|СССР}} [[Кеңештер Бирлиги]]: «Ардак Белгиси» ордени (1964)
* {{Flag|СССР}} [[Кеңештер Бирлиги]]: Ленин ордени (1971)
* {{Flag|СССР}} [[Кеңештер Бирлиги]]: Элдердин Достугу ордени (1981)
* {{Flag|Эстония}} [[Эстония]]: Мары Юрдунын Крест ордени (2001)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearer/281/arnold-ruutel|title=Vabariigi President|website=www.president.ee|access-date=2019-08-17}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Эстония}} [[Эстония]]: Мамлекеттик Герб ордени (2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearer/17616/arnold-ruutel|title=Vabariigi President|website=www.president.ee|access-date=2019-08-17}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Финляндия}} [[Финляндия]]: Ак Роза ордени (2001)
* {{Flag|Норвегия}} [[Норвегия]]: Ыйык Олаф ордени (2002)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kongehuset.no/tildelinger.html?tid=28028&amp;sek=27995|title=Tildelinger av ordener og medaljer|website=www.kongehuset.no|language=no|access-date=2019-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314021951/https://www.kongehuset.no/tildelinger.html?tid=28028&amp;sek=27995|archivedate=2020-03-14|accessdate=2022-02-08}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Польша}} [[Польша]]: Ак Бүркүт ордени&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20020200351|title=Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 12 marca 2002 r. o nadaniu orderu.|website=prawo.sejm.gov.pl|access-date=2019-08-17|accessdate=2022-02-08|archivedate=2020-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200530010550/http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20020200351}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Португалия}} [[Португалия]]: Генрих Деңизсүзүүчү ордени (2003)&lt;ref name=&quot;Portugal&quot;&gt;[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&amp;list=1 Portuguese President's website]&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Португалия}} [[Португалия]]: Сантьяго ордени&lt;ref name=&quot;Portugal&quot; /&gt;
* {{Flag|Люксембург}} [[Люксембург]]: Адольф Нассау ордени (2003)
* {{Flag|Исландия}} [[Исландия]]: Шумкар ордени (2004)
* {{Flag|Словакия}} [[Словакия]]: Экилүү Ак Крест ордени (2005)&lt;ref&gt;Slovak republic website, [http://www.slovak-republic.org/symbols/honours/ State honours] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413004835/http://www.slovak-republic.org/symbols/honours/|date=April 13, 2016}} : 1st Class received in 2005 (click on &quot;Holders of the Order of the 1st Class White Double Cross&quot; to see the holders' table)&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Италия}} [[Италия]]: Италия Республикасынын Эмгек сиңирген эмгеги үчүн ордени&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/137383|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|website=www.quirinale.it|access-date=2019-08-17}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Латвия}} [[Латвия]]: Үч Жылдыздар ордени
* {{Flag|Литва}} [[Литва]]: Улуу Витаутас ордени (2004)&lt;ref&gt;[http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html Lithuanian Presidency] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419212238/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html|date=April 19, 2014}}, Lithuanian Orders searching form&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Филиппин}} [[Филиппин]]: Гузи Тынчтык сыйлыгы (2013)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Arnold Rüütel got the Gusi Peace Prize in the Statesmanship category (delfi.ee - news in Estonian) |url=http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/president-arnold-ruutel-palvis-gusi-rahupreemia-riigimehelikkuse-kategoorias.d?id=67194420 |accessdate=2022-02-08 |archivedate=2013-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202222534/http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/president-arnold-ruutel-palvis-gusi-rahupreemia-riigimehelikkuse-kategoorias.d?id=67194420 }}&lt;/ref&gt;

== Галереясы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:GW Bush in Riga 2005.jpg|Жорж Буш, Вайра Виче-Фрайберга, Арнольд Рүүтел жана Валдас Адамкус [[Рига]]да, 7-май, 2005-жыл.
Файл:George W. Bush John Paul II funeral.jpg|Рюйтель Альберт II жана Бельгиянын ханышасы Паола, Даниянын ханзаадасы Хенрик, Бернадетт Ширак, Португалиянын президенти Хорхе Сампайо, АКШнын президенти Жорж Буш жана биринчи айым Лаура Буш жана Филиппиндин президенти Глория Макапагал Арройо менен акыркы сапарга [[Иоанн Павел II]]нин узатуу зыйнатында .
Файл:Putin and Alexy II with Estonian President (2005-01-20).jpg|Арнольд Рүүтел, [[Владимир Путин]] жана Патриарх Алексий II менен 2005-жылдын январында.
Файл:Arnold and Ingrid Rüütel - Laulupidu 2009.jpg|Арнольд Рүүтел жана анын жубайы Ингрид Рүүтел 2009-жылы Эстониянын XXV ыр фестивалында (Лаулупиду).
Файл:Arnold Rüütel, poliitik ja põllumajandusteadlane, Eesti Vabariigi president 2013.jpg|2013-жылы Арнольд Рүүтелге арналган конференси
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

{{Эстониянын президенттери}}
[[Категория:Инсандар:Эстония]]
[[Категория:Эстониянын президенттери]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Эстония]]</text>
      <sha1>7h3zjz8uejj8da117ql0sy348oe4r26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev</title>
    <ns>3</ns>
    <id>126435</id>
    <revision>
      <id>664522</id>
      <parentid>643094</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) */ жаңы бөлүм</comment>
      <origin>664522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23177" sha1="6v2kzdh69spbukfkq5lg9i4cedhk3wg" xml:space="preserve">== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
{{бөгөттөө|1 жыл.|Мурда бир нече жолу берилген эскертүүлөргө, талкууларга жана мурдагы бөгөттөөлөргө карабастан, колдонуучу булактарга таянбастан макалалардын аталыштарын өзгөртүү жана консенсуссуз кайра атоо аракеттерин бүгүнкү күнгө чейин улантып келген.
Шаарлардын жана башка географиялык объектилердин аталыштары ишенимдүү булактарсыз өзгөртүлүп, айрым макалаларда аталыштар жарым-жартылай гана алмаштырылып, энциклопедиялык сапатка зыян келтирилген. Бул аракеттер Кыргыз Википедиясынын текшерилүүчүлүк, консенсус жана нейтралдуулук принциптерине каршы келет.
Колдонуучудан мындан ары түзөтүүлөрдү жүргүзүүдө Википедиянын аталыш берүү эрежелерин жана ишенимдүү булактарга таянуу талабын сактоо талап кылынат.}}
--[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:52, 4 апрель 2026 (UTC)

== Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) ==
Убактылуу аккаунттар аркылуу бөгөттөн баш тартуу: https://w.wiki/fykz жана https://w.wiki/fym8

Викиказынадагы салымы: https://w.wiki/fyn7, глобалдуу салымы: [https://stalktoy.toolforge.org/for/Almanbet%20Jan%C4%B1%C5%9Fev Stalk toy].

'''Жамаатка:'''&lt;br&gt;
@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] @[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] @[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кесиптештер. Викимаалымат – машина окуй турган маалымат базасы, анын Википедия жана башка Викимедиа долбоорлору менен байланышы өтө тыгыз. Мисалы, кээ бир көп тилдүү калыптар (ошол эле Викиказынадагы, Метадагы ж.б.) тийиштүү тилдеги сөздөрдү түздөн-түз Викимаалыматтан алышат (андай калыпта туура эмес сөздү көрүп калсаңыздар – Викимаалыматты караңыз). Ошондой эле, аны чоң тил моделдери (жасалма интеллект), издөө системалы (гугл ж.б.) колдонушат (эми [https://enterprise.wikimedia.com/ Викимедиа Enterprise] аркылуу да). Бул кыргыз тили үчүн чоң сокку.

Башка тилдүү долбоорлордон да бизге тиешелүү элементтерди өзгөртүп кетишет: https://w.wiki/fz4w (ал колдонуучу Википедиядан тышкары башка долбоорлордо да жигердүү), https://w.wiki/eULU (Кыргыз Википедиясында ал элементтердин бирине тутушкан макаланы да өзгөткөн).

Негизи мындай учурларда (Almanbet Janışev'ге тиешелүү) глобалдуу бөгөткө өтүнүү керек. '''Бөгөттөн баш тартуу''', '''бир нече аккаунт колдонуу''' (мисалы, добуш берүүдө, талкууда ж.б. учурларда) ж.б. кооптуу аракеттер көп негизи. Мунун баарын байкоо үчүн ар бир салымын дыкат изилдөө керек, мурда түзөткөн жана/же түзгөн макалаларын улам текшерип туруу керек, кандайдыр бир шек жараткан файлды кошсо – Викиказынага өтүп, ал файлды ким жүктөгөнүн текшерүү керек ж.б. Дагы бир мисал: https://w.wiki/fz9N, https://w.wiki/fzC2, https://w.wiki/fzDj ([https://www.facebook.com/groups/948221259264883/posts/1585707328849603/ фейсбуктан]; ж.б.у.с. түзөтмөлөр көп, бир нече IP'лерден бир нече жыл кылынып келген).

Дагы бир мисал: https://w.wiki/CLP2 (Кыргыз Википедиясына тиешеси бар териштирүү), https://w.wiki/eBsi, https://w.wiki/CLNx (башкалар тарабынан да өтүнмөлөр болгон).

Мунун баарын ж.б. (башка да окуялар болгон) документтештирүү керек (кийинчерээк институцияларды түзөбүз), бул биринчи кадам. Ошондо, Википедияны жакшы коргой алабыз. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 20:07, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6v2kzdh69spbukfkq5lg9i4cedhk3wg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664523</id>
      <parentid>664522</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) */</comment>
      <origin>664523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23177" sha1="cdofgy6r68o6f1adc4u800cgj6833a4" xml:space="preserve">== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
{{бөгөттөө|1 жыл.|Мурда бир нече жолу берилген эскертүүлөргө, талкууларга жана мурдагы бөгөттөөлөргө карабастан, колдонуучу булактарга таянбастан макалалардын аталыштарын өзгөртүү жана консенсуссуз кайра атоо аракеттерин бүгүнкү күнгө чейин улантып келген.
Шаарлардын жана башка географиялык объектилердин аталыштары ишенимдүү булактарсыз өзгөртүлүп, айрым макалаларда аталыштар жарым-жартылай гана алмаштырылып, энциклопедиялык сапатка зыян келтирилген. Бул аракеттер Кыргыз Википедиясынын текшерилүүчүлүк, консенсус жана нейтралдуулук принциптерине каршы келет.
Колдонуучудан мындан ары түзөтүүлөрдү жүргүзүүдө Википедиянын аталыш берүү эрежелерин жана ишенимдүү булактарга таянуу талабын сактоо талап кылынат.}}
--[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:52, 4 апрель 2026 (UTC)

== Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) ==
Убактылуу аккаунттар аркылуу бөгөттөн баш тартуу: https://w.wiki/fykz жана https://w.wiki/fym8

Викиказынадагы салымы: https://w.wiki/fyn7, глобалдуу салымы: [https://stalktoy.toolforge.org/for/Almanbet%20Jan%C4%B1%C5%9Fev Stalk toy].

'''Жамаатка:'''&lt;br&gt;
@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] @[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] @[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кесиптештер. Викимаалымат – машина окуй турган маалымат базасы, анын Википедия жана башка Викимедиа долбоорлору менен байланышы өтө тыгыз. Мисалы, кээ бир көп тилдүү калыптар (ошол эле Викиказынадагы, Метадагы ж.б.) тийиштүү тилдеги сөздөрдү түздөн-түз Викимаалыматтан алышат (андай калыпта туура эмес сөздү көрүп калсаңыздар – Викимаалыматты караңыз). Ошондой эле, аны чоң тил моделдери (жасалма интеллект), издөө системалы (гугл ж.б.) колдонушат (эми [https://enterprise.wikimedia.com/ Викимедиа Enterprise] аркылуу да). Бул кыргыз тили үчүн чоң сокку.

Башка тилдүү долбоорлордон да бизге тиешелүү элементтерди өзгөртүп кетишет: https://w.wiki/fz4w (ал колдонуучу Википедиядан тышкары башка долбоорлордо да жигердүү), https://w.wiki/eULU (Кыргыз Википедиясында ал элементтердин бирине тутушкан макаланы да өзгөткөн).

Негизи мындай учурларда (Almanbet Janışev'ге тиешелүү) глобалдуу бөгөттү өтүнүү керек. '''Бөгөттөн баш тартуу''', '''бир нече аккаунт колдонуу''' (мисалы, добуш берүүдө, талкууда ж.б. учурларда) ж.б. кооптуу аракеттер көп негизи. Мунун баарын байкоо үчүн ар бир салымын дыкат изилдөө керек, мурда түзөткөн жана/же түзгөн макалаларын улам текшерип туруу керек, кандайдыр бир шек жараткан файлды кошсо – Викиказынага өтүп, ал файлды ким жүктөгөнүн текшерүү керек ж.б. Дагы бир мисал: https://w.wiki/fz9N, https://w.wiki/fzC2, https://w.wiki/fzDj ([https://www.facebook.com/groups/948221259264883/posts/1585707328849603/ фейсбуктан]; ж.б.у.с. түзөтмөлөр көп, бир нече IP'лерден бир нече жыл кылынып келген).

Дагы бир мисал: https://w.wiki/CLP2 (Кыргыз Википедиясына тиешеси бар териштирүү), https://w.wiki/eBsi, https://w.wiki/CLNx (башкалар тарабынан да өтүнмөлөр болгон).

Мунун баарын ж.б. (башка да окуялар болгон) документтештирүү керек (кийинчерээк институцияларды түзөбүз), бул биринчи кадам. Ошондо, Википедияны жакшы коргой алабыз. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 20:07, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cdofgy6r68o6f1adc4u800cgj6833a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664524</id>
      <parentid>664523</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) */</comment>
      <origin>664524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23173" sha1="9oizrgjfcuv37e29b1quv4tjs2c8c6v" xml:space="preserve">== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
{{бөгөттөө|1 жыл.|Мурда бир нече жолу берилген эскертүүлөргө, талкууларга жана мурдагы бөгөттөөлөргө карабастан, колдонуучу булактарга таянбастан макалалардын аталыштарын өзгөртүү жана консенсуссуз кайра атоо аракеттерин бүгүнкү күнгө чейин улантып келген.
Шаарлардын жана башка географиялык объектилердин аталыштары ишенимдүү булактарсыз өзгөртүлүп, айрым макалаларда аталыштар жарым-жартылай гана алмаштырылып, энциклопедиялык сапатка зыян келтирилген. Бул аракеттер Кыргыз Википедиясынын текшерилүүчүлүк, консенсус жана нейтралдуулук принциптерине каршы келет.
Колдонуучудан мындан ары түзөтүүлөрдү жүргүзүүдө Википедиянын аталыш берүү эрежелерин жана ишенимдүү булактарга таянуу талабын сактоо талап кылынат.}}
--[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:52, 4 апрель 2026 (UTC)

== Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) ==
Убактылуу аккаунттар аркылуу бөгөттөн баш тартуу: https://w.wiki/fykz жана https://w.wiki/fym8

Викиказынадагы салымы: https://w.wiki/fyn7, глобалдуу салымы: [https://stalktoy.toolforge.org/for/Almanbet%20Jan%C4%B1%C5%9Fev Stalk toy].

'''Жамаатка:'''&lt;br&gt;
@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] @[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] @[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кесиптештер. Викимаалымат – машина окуй турган маалымат базасы, анын Википедия жана башка Викимедиа долбоорлору менен байланышы өтө тыгыз. Мисалы, кээ бир көп тилдүү калыптар (ошол эле Викиказынадагы, Метадагы ж.б.) тийиштүү тилдеги сөздөрдү түздөн-түз Викимаалыматтан алышат (андай калыпта туура эмес сөздү көрүп калсаңыздар – Викимаалыматты караңыз). Ошондой эле, аны чоң тил моделдери (жасалма интеллект), издөө системалы (гугл ж.б.) колдонушат (эми [https://enterprise.wikimedia.com/ Викимедиа Enterprise] аркылуу да). Бул кыргыз тили үчүн чоң сокку.

Башка тилдүү долбоорлордон да бизге тиешелүү элементтерди өзгөртүп кетишет: https://w.wiki/fz4w (ал колдонуучу Википедиядан тышкары башка долбоорлордо да жигердүү), https://w.wiki/eULU (Кыргыз Википедиясында ал элементтердин бирине тутушкан макаланы да өзгөткөн).

Негизи мындай учурларда (Almanbet Janışev'ге тиешелүү) глобалдуу бөгөттү өтүнүү керек. '''Бөгөттөн баш тартуу''', '''бир нече аккаунт колдонуу''' (мисалы, добуш берүүдө, талкууда ж.б. учурларда) ж.б. кооптуу аракеттер көп негизи. Мунун баарын байкоо үчүн ар бир салымын дыкат изилдөө керек, мурда түзөткөн жана/же түзгөн макалаларын улам текшерип туруу керек, кандайдыр бир шек жараткан файлды кошсо – Викиказынага өтүп, ал файлды ким жүктөгөнүн текшерүү керек ж.б. Дагы бир мисал: https://w.wiki/fz9N, https://w.wiki/fzC2, https://w.wiki/fzDj ([https://www.facebook.com/groups/948221259264883/posts/1585707328849603/ фейсбуктан]; ж.б.у.с. түзөтмөлөр көп, бир нече IP'лерден бир нече жыл кылынып келген).

Дагы бир мисал: https://w.wiki/CLP2 (Кыргыз Википедиясына тиешеси бар териштирүү), https://w.wiki/eBsi, https://w.wiki/CLNx (башкалар тарабынан да өтүнмөлөр болгон).

Мунун баарын ж.б. (башка да окуялар болгон) документтештирүү керек (кийинчерээк институттарды түзөбүз), бул биринчи кадам. Ошондо, Википедияны жакшы коргой алабыз. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 20:07, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9oizrgjfcuv37e29b1quv4tjs2c8c6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664525</id>
      <parentid>664524</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Мөөнөтсүз бөгөт (11.04.2026) */ кыргыз форматы</comment>
      <origin>664525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23173" sha1="rrv3u4rehoqsrsf9jgdxvk7qw6tnex6" xml:space="preserve">== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
{{бөгөттөө|1 жыл.|Мурда бир нече жолу берилген эскертүүлөргө, талкууларга жана мурдагы бөгөттөөлөргө карабастан, колдонуучу булактарга таянбастан макалалардын аталыштарын өзгөртүү жана консенсуссуз кайра атоо аракеттерин бүгүнкү күнгө чейин улантып келген.
Шаарлардын жана башка географиялык объектилердин аталыштары ишенимдүү булактарсыз өзгөртүлүп, айрым макалаларда аталыштар жарым-жартылай гана алмаштырылып, энциклопедиялык сапатка зыян келтирилген. Бул аракеттер Кыргыз Википедиясынын текшерилүүчүлүк, консенсус жана нейтралдуулук принциптерине каршы келет.
Колдонуучудан мындан ары түзөтүүлөрдү жүргүзүүдө Википедиянын аталыш берүү эрежелерин жана ишенимдүү булактарга таянуу талабын сактоо талап кылынат.}}
--[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:52, 4 апрель 2026 (UTC)

== Мөөнөтсүз бөгөт (04.11.2026) ==
Убактылуу аккаунттар аркылуу бөгөттөн баш тартуу: https://w.wiki/fykz жана https://w.wiki/fym8

Викиказынадагы салымы: https://w.wiki/fyn7, глобалдуу салымы: [https://stalktoy.toolforge.org/for/Almanbet%20Jan%C4%B1%C5%9Fev Stalk toy].

'''Жамаатка:'''&lt;br&gt;
@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] @[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] @[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кесиптештер. Викимаалымат – машина окуй турган маалымат базасы, анын Википедия жана башка Викимедиа долбоорлору менен байланышы өтө тыгыз. Мисалы, кээ бир көп тилдүү калыптар (ошол эле Викиказынадагы, Метадагы ж.б.) тийиштүү тилдеги сөздөрдү түздөн-түз Викимаалыматтан алышат (андай калыпта туура эмес сөздү көрүп калсаңыздар – Викимаалыматты караңыз). Ошондой эле, аны чоң тил моделдери (жасалма интеллект), издөө системалы (гугл ж.б.) колдонушат (эми [https://enterprise.wikimedia.com/ Викимедиа Enterprise] аркылуу да). Бул кыргыз тили үчүн чоң сокку.

Башка тилдүү долбоорлордон да бизге тиешелүү элементтерди өзгөртүп кетишет: https://w.wiki/fz4w (ал колдонуучу Википедиядан тышкары башка долбоорлордо да жигердүү), https://w.wiki/eULU (Кыргыз Википедиясында ал элементтердин бирине тутушкан макаланы да өзгөткөн).

Негизи мындай учурларда (Almanbet Janışev'ге тиешелүү) глобалдуу бөгөттү өтүнүү керек. '''Бөгөттөн баш тартуу''', '''бир нече аккаунт колдонуу''' (мисалы, добуш берүүдө, талкууда ж.б. учурларда) ж.б. кооптуу аракеттер көп негизи. Мунун баарын байкоо үчүн ар бир салымын дыкат изилдөө керек, мурда түзөткөн жана/же түзгөн макалаларын улам текшерип туруу керек, кандайдыр бир шек жараткан файлды кошсо – Викиказынага өтүп, ал файлды ким жүктөгөнүн текшерүү керек ж.б. Дагы бир мисал: https://w.wiki/fz9N, https://w.wiki/fzC2, https://w.wiki/fzDj ([https://www.facebook.com/groups/948221259264883/posts/1585707328849603/ фейсбуктан]; ж.б.у.с. түзөтмөлөр көп, бир нече IP'лерден бир нече жыл кылынып келген).

Дагы бир мисал: https://w.wiki/CLP2 (Кыргыз Википедиясына тиешеси бар териштирүү), https://w.wiki/eBsi, https://w.wiki/CLNx (башкалар тарабынан да өтүнмөлөр болгон).

Мунун баарын ж.б. (башка да окуялар болгон) документтештирүү керек (кийинчерээк институттарды түзөбүз), бул биринчи кадам. Ошондо, Википедияны жакшы коргой алабыз. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 20:07, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rrv3u4rehoqsrsf9jgdxvk7qw6tnex6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664526</id>
      <parentid>664525</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14241" sha1="gvvd6bqb5mubl4pz1hbweb7s748qpna" xml:space="preserve">== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
{{бөгөттөө|1 жыл.|Мурда бир нече жолу берилген эскертүүлөргө, талкууларга жана мурдагы бөгөттөөлөргө карабастан, колдонуучу булактарга таянбастан макалалардын аталыштарын өзгөртүү жана консенсуссуз кайра атоо аракеттерин бүгүнкү күнгө чейин улантып келген.
Шаарлардын жана башка географиялык объектилердин аталыштары ишенимдүү булактарсыз өзгөртүлүп, айрым макалаларда аталыштар жарым-жартылай гана алмаштырылып, энциклопедиялык сапатка зыян келтирилген. Бул аракеттер Кыргыз Википедиясынын текшерилүүчүлүк, консенсус жана нейтралдуулук принциптерине каршы келет.
Колдонуучудан мындан ары түзөтүүлөрдү жүргүзүүдө Википедиянын аталыш берүү эрежелерин жана ишенимдүү булактарга таянуу талабын сактоо талап кылынат.}}
--[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:52, 4 апрель 2026 (UTC)

== Мөөнөтсүз бөгөт (04.11.2026) ==
Убактылуу аккаунттар аркылуу бөгөттөн баш тартуу: https://w.wiki/fykz жана https://w.wiki/fym8

Викиказынадагы салымы: https://w.wiki/fyn7, глобалдуу салымы: [https://stalktoy.toolforge.org/for/Almanbet%20Jan%C4%B1%C5%9Fev Stalk toy].

'''Жамаатка:'''&lt;br&gt;
@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] @[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] @[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кесиптештер. Викимаалымат – машина окуй турган маалымат базасы, анын Википедия жана башка Викимедиа долбоорлору менен байланышы өтө тыгыз. Мисалы, кээ бир көп тилдүү калыптар (ошол эле Викиказынадагы, Метадагы ж.б.) тийиштүү тилдеги сөздөрдү түздөн-түз Викимаалыматтан алышат (андай калыпта туура эмес сөздү көрүп калсаңыздар – Викимаалыматты караңыз). Ошондой эле, аны чоң тил моделдери (жасалма интеллект), издөө системалы (гугл ж.б.) колдонушат (эми [https://enterprise.wikimedia.com/ Викимедиа Enterprise] аркылуу да). Бул кыргыз тили үчүн чоң сокку.

Башка тилдүү долбоорлордон да бизге тиешелүү элементтерди өзгөртүп кетишет: https://w.wiki/fz4w (ал колдонуучу Википедиядан тышкары башка долбоорлордо да жигердүү), https://w.wiki/eULU (Кыргыз Википедиясында ал элементтердин бирине тутушкан макаланы да өзгөткөн).

Негизи мындай учурларда (Almanbet Janışev'ге тиешелүү) глобалдуу бөгөттү өтүнүү керек. '''Бөгөттөн баш тартуу''', '''бир нече аккаунт колдонуу''' (мисалы, добуш берүүдө, талкууда ж.б. учурларда) ж.б. кооптуу аракеттер көп негизи. Мунун баарын байкоо үчүн ар бир салымын дыкат изилдөө керек, мурда түзөткөн жана/же түзгөн макалаларын улам текшерип туруу керек, кандайдыр бир шек жараткан файлды кошсо – Викиказынага өтүп, ал файлды ким жүктөгөнүн текшерүү керек ж.б. Дагы бир мисал: https://w.wiki/fz9N, https://w.wiki/fzC2, https://w.wiki/fzDj ([https://www.facebook.com/groups/948221259264883/posts/1585707328849603/ фейсбуктан]; ж.б.у.с. түзөтмөлөр көп, бир нече IP'лерден бир нече жыл кылынып келген).

Дагы бир мисал: https://w.wiki/CLP2 (Кыргыз Википедиясына тиешеси бар териштирүү), https://w.wiki/eBsi, https://w.wiki/CLNx (башкалар тарабынан да өтүнмөлөр болгон).

Мунун баарын ж.б. (башка да окуялар болгон) документтештирүү керек (кийинчерээк институттарды түзөбүз), бул биринчи кадам. Ошондо, Википедияны жакшы коргой алабыз. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 20:07, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gvvd6bqb5mubl4pz1hbweb7s748qpna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664527</id>
      <parentid>664526</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мөөнөтсүз бөгөт (04.11.2026) */</comment>
      <origin>664527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14217" sha1="l4u06fvg9trmuo6mmwztt4hlrbmsnhp" xml:space="preserve">== Саламатсызбы ==
Саламатсызбы. [https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Q%C4%B1r%C4%9F%C4%B1zstan%27d%C4%B1n_anuran%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1 Бул макалаңыз] өчүрүлдү. Кыргыз Википедияда макалалар кириллицада жазылат. Ошондой эле, Википедия - энциклопедия болгондуктан, бардык киргизилген маалымат булактар менен коштолуш керек. Болбосо өчүрүлүшү мүмкүн. Рахмат.--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:47, 16 февраль 2022 (UTC)

== Сиздин добушуңуз керек! ==

Саламатсызбы! Мен өзүмдү администраторлукка шайлоого бул макалада — [[Википедия:Администраторду шайлоо|Шайлоо]] сиздин ой пикириңиз керек. Чоң рахмат. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:50, 26 январь 2023 (UTC)

== Саламатсызбы! ==

Арыбаңыз!
Мен сиздин “Украинанын административдик бөлүнүшү” макаласына салым кошконуңуз үчүн чоң ыраазычылык билдирем. Жана сиздин башка өлкөлөрдүн акимий бөлүнүшү тууралуу салымыңыз үчүн да ыраазычылык билдирем!

Сизге бул багытта жардам керек болсо, мага кайрылыңыз, бирге Кыргыз Википедиясын өнүктүрөлү. [[Колдонуучу:Lauriswift911|Lauriswift911]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Lauriswift911|баарлашуу]]) 18:31, 3 февраль 2023 (UTC)

== Административдик/акимий ==

Саламатсызбы. Кыргыз тилинде «аким» — жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысы ([http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112302 «Жергиликтуу мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-беренеси]). Жергиликтүү мам. администрацияны эл акимчилик дейт. Акимчиликтер райондун деңгээлинде гана иштейт.

«Акимий» сын атоочун ишенимдүү булактарда колдонгонун көрө элекмин. Буга байланыштуу «административдикти» «акимийге» алмаштырбоону суранам. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 14:55, 16 апрель 2023 (UTC)

== Эскертүү ==

Саламатсызбы.&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHy &quot;Нью-Дели&quot; дегенди &quot;Жаңы Дели&quot; деп өзгөткөнүңүз].&lt;br&gt;
[https://w.wiki/AjHz колдонулбаган &quot;Жаңы Йорк&quot; дегенди кошконуңуз].&lt;br&gt;
Кайрадан &quot;административдик&quot; деген сөз &quot;акимий&quot; менен алмаштырып баштадыңыз. Макалаларды булактарга таянбай кайра атап жатасыз (мисалы, [https://w.wiki/AjH$ &quot;Омск&quot; макаласын &quot;Омбу&quot; деп кайра атаганыңыз]). Мындай көрүнүш кайталанса убактылуу бөгөттөлүшүңүз мүмкүн. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 21:00, 22 июль 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 01.09.2024 ==

{{бөгөттөө|21 күн.| Берилген эскертмелерге карабастан, булактарга таянбастан, көптөгөн макалаларды [https://w.wiki/B4uC кайра атоону улантуу]}} [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 12:07, 1 сентябрь 2024 (UTC)

== Бөгөттөө 10.10.2024 ==

{{бөгөттөө|1 жыл.| Берилген эскертмелерге жана мурдагы бөгөттөргө карабастан, булактарга таянбастан/консенсустук эмес [https://w.wiki/B4uC кайра атоолорду улантуу]}}--[[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 10:43, 10 октябрь 2024 (UTC)

== Аталыштарды өз башымча өзгөртүү ==

Саламатсызбы! Көп түзөтүү жана өзгөрүүлөрдү кылып жатасыз, чоң рахмат. Бирок айрым нюанстар бар. '''Уфа''' шаары макаласын '''[[Үпү]]''' деп өзгөртүргөнсүз. Бул сөздү кайсы булактан алдыңыз? Кайсы мамлекеттик сайттарда же кыргыз тили сөздүктөрү китептеринде ушундай жазылган экен, булак келтирип анан өзгөртсөңүз максаттуу болмок. Көптөгөн макалаларды өз башымча өзгөртүрүп жатасыз, кызыгы эч кандай булаксыз. Эгер мындай көрүнүш улана берсе, Жамаат порталына үстүңүздөн кайрылганга мажбур болом. Иштериңизге ийгилик! [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:30, 12 ноябрь 2025 (UTC)

:@[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]] Кутман күн. Эң туура белгилеп кеткенсиз. Дагы бир мисал [[Зөүдерзээ]] барагынын аталышында ө жана ү кайдан алынганы белсиз. Бул географиялык объект Нидерландда жайгашкан жана жергиликтүү тилде Zuiderzee деп аталат жана ө же ү тыбыштары жок. [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 12:01, 12 ноябрь 2025 (UTC)
:Тил билими. Башкыртча: Өфө, Казакча: Үфі [[Колдонуучу:Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) 16:24, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Тил билимиңиз жакшы экен, бирок бул энциклопедия. Энциклопедия тил билими менен өзгөртүлбөйт, анык булактар менен өзгөртүлөт. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:28, 12 ноябрь 2025 (UTC)
::Анан бул — [[Кыргыз Википедиясы]]. Казакча кандай айтылат, башкыртча кандай айтылат бизге кызыгы жок. Бизге булактарда, кыргыз тили сөздүк китептеринде жазылган анык кыргыз тили маанилүү. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 16:32, 12 ноябрь 2025 (UTC)

== Сонку эскертүү ==

Мен жазган макалаларды өз башымча аталышын өзгөртүргөнүңүз үчүн админстраторлорго кайрылам. Сиз өзү буга чейин бекеринен бөгөттөлбөгөн экенсиз, мен эми түшүндүм. Дагы бир жолу бөгөт алууга даяр туруңуз. [[Колдонуучу:Baydastann|&lt;span style=&quot;color:black&quot; class=&quot;skin-invert&quot;&gt;'''Baydastann '''&lt;/span&gt;]] &lt;small&gt;([[Колдонуучунун баарлашуулары:Baydastann|'''талкуу''']])&lt;/small&gt; 11:13, 21 январь 2026 (UTC)

== Бөгөттөө 04.04.2026 ==
{{бөгөттөө|1 жыл.|Мурда бир нече жолу берилген эскертүүлөргө, талкууларга жана мурдагы бөгөттөөлөргө карабастан, колдонуучу булактарга таянбастан макалалардын аталыштарын өзгөртүү жана консенсуссуз кайра атоо аракеттерин бүгүнкү күнгө чейин улантып келген.
Шаарлардын жана башка географиялык объектилердин аталыштары ишенимдүү булактарсыз өзгөртүлүп, айрым макалаларда аталыштар жарым-жартылай гана алмаштырылып, энциклопедиялык сапатка зыян келтирилген. Бул аракеттер Кыргыз Википедиясынын текшерилүүчүлүк, консенсус жана нейтралдуулук принциптерине каршы келет.
Колдонуучудан мындан ары түзөтүүлөрдү жүргүзүүдө Википедиянын аталыш берүү эрежелерин жана ишенимдүү булактарга таянуу талабын сактоо талап кылынат.}}
--[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Aiyanakk|баарлашуу]]) 21:52, 4 апрель 2026 (UTC)

== Мөөнөтсүз бөгөт (04.11.2026) ==
Убактылуу аккаунттар аркылуу бөгөттөн баш тартуу: https://w.wiki/fykz жана https://w.wiki/fym8

Викиказынадагы салымы: https://w.wiki/fyn7, глобалдуу салымы: [https://stalktoy.toolforge.org/for/Almanbet%20Jan%C4%B1%C5%9Fev Stalk toy].

'''Жамаатка:'''&lt;br&gt;
@[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] @[[Колдонуучу:Aiyanakk|Aiyanakk]] @[[Колдонуучу:Baydastann|Baydastann]]
Викимаалымат – машина окуй турган маалымат базасы, анын Википедия жана башка Викимедиа долбоорлору менен байланышы өтө тыгыз. Мисалы, кээ бир көп тилдүү калыптар (ошол эле Викиказынадагы, Метадагы ж.б.) тийиштүү тилдеги сөздөрдү түздөн-түз Викимаалыматтан алышат (андай калыпта туура эмес сөздү көрүп калсаңыздар – Викимаалыматты караңыз). Ошондой эле, аны чоң тил моделдери (жасалма интеллект), издөө системалы (гугл ж.б.) колдонушат (эми [https://enterprise.wikimedia.com/ Викимедиа Enterprise] аркылуу да). Бул кыргыз тили үчүн чоң сокку.

Башка тилдүү долбоорлордон да бизге тиешелүү элементтерди өзгөртүп кетишет: https://w.wiki/fz4w (ал колдонуучу Википедиядан тышкары башка долбоорлордо да жигердүү), https://w.wiki/eULU (Кыргыз Википедиясында ал элементтердин бирине тутушкан макаланы да өзгөткөн).

Негизи мындай учурларда (Almanbet Janışev'ге тиешелүү) глобалдуу бөгөттү өтүнүү керек. '''Бөгөттөн баш тартуу''', '''бир нече аккаунт колдонуу''' (мисалы, добуш берүүдө, талкууда ж.б. учурларда) ж.б. кооптуу аракеттер көп негизи. Мунун баарын байкоо үчүн ар бир салымын дыкат изилдөө керек, мурда түзөткөн жана/же түзгөн макалаларын улам текшерип туруу керек, кандайдыр бир шек жараткан файлды кошсо – Викиказынага өтүп, ал файлды ким жүктөгөнүн текшерүү керек ж.б. Дагы бир мисал: https://w.wiki/fz9N, https://w.wiki/fzC2, https://w.wiki/fzDj ([https://www.facebook.com/groups/948221259264883/posts/1585707328849603/ фейсбуктан]; ж.б.у.с. түзөтмөлөр көп, бир нече IP'лерден бир нече жыл кылынып келген).

Дагы бир мисал: https://w.wiki/CLP2 (Кыргыз Википедиясына тиешеси бар териштирүү), https://w.wiki/eBsi, https://w.wiki/CLNx (башкалар тарабынан да өтүнмөлөр болгон).

Мунун баарын ж.б. (башка да окуялар болгон) документтештирүү керек (кийинчерээк институттарды түзөбүз), бул биринчи кадам. Ошондо, Википедияны жакшы коргой алабыз. [[Колдонуучу:Bosogo|Bosogo]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Bosogo|баарлашуу]]) 20:07, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l4u06fvg9trmuo6mmwztt4hlrbmsnhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Херсон облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130019</id>
    <revision>
      <id>664694</id>
      <parentid>662984</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/528666|528666]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13641" sha1="4ajom924hlhhl3nn75haaz3ljrj4wq6" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик|Кыргызча аталышы=Херсон облусу|Өлкө={{UKR}}|Абалы=Облус|Өздүк аталышы={{lang-uk|Херсонська область}}|Белгиси=Coat_of_Arms_of_Kherson_Oblast.svg|Желеги=Flag_of_Kherson_Oblast.svg|Карта=Kherson_in_Ukraine_(claims_hatched).svg|Акимчилик бирдигинин картасы=Kherson_oblast_location_map.svg|Курамында=5 району|Борбору=[[Херсон]]|Түзүлгөн убакыты=[[30-март]] [[1944]]|Тили=[[Украин тили|украинче]]|Санак жылы=2022|Калктын саны бойунча оруну=21|Калкы={{Азайуу}} {{num|1000370}}&lt;ref&gt;[http://ukrstat.gov.ua/ Государственная служба статистики Украины]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;|Жыштыгы=36,12|Минималдуу бийиктиги=0|Орточо бийиктиги=46|Максималдуу бийиктиги=102|Жер аянты=28 461|Жер аянты боунча оруну=7|Жер аянтынын пайызы=4,72|ISO=UA-65|Телефон коду=+380 55|Почто индекстери=73xxx, 74xxx, 75xxx|Интернет-домени=kherson.ua; ks.ua|Унаа коду=ВТ|Сайты=https://khoda.gov.ua/}}

'''Херсон облусу''' ({{lang-uk|Херсонська область}}) — [[Украина|Украинанын]] административдик-аймактык бирдиги, өлкөнүн түштүгүндө, [[Днепр]]дин төмөнкү агымынын эки жээгинде жайгашкан.

Батышта [[Николаев облусу]], түндүгүндө [[Днепропетровск облусу]], чыгышында [[Запорожье облусу]], түштүгүндө [[Кырым Муктар Республикасы]] менен чектешет. [[Кара деңиз|Кара]] жана [[Азов деңизи|Азов]] деңиздеринин жээгинде жайгашкан.

Облустун аянты 28,4 миң км² (Украинада 7-орун), 2022-жылдын башына карата калкынын саны 1,0 миллион адамга (21-орун) бааланган. Административдик борбору жана ири шаары — [[Херсон]], башка ири шаарлары — Новая Каховка, Каховка жана Алёшки.

Облус 1944-жылы немистик баскынчылардан бошотулгандан кийин [[Украина ССР]]инин [[Запорожье облусу|Запорожье облусунан]] бөлүнүп, түзүлгөн. [[Орусиянын Украинага басып кирүүсү 2022|Орусиянын 2022-жылдын февраль айынын аягынан бери Украинага басып киришинин]] натыйжасында аймактын басымдуу бөлүгү Орусиянын баскынчылыгында калган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rferl.org/a/life-in-occupied-kherson/31823429.html|title=Undercover In Ukraine's Occupied Kherson: 'You Don't Know What Will Happen Tomorrow'|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-moscow-referendums-crimea-7129a6d1f5ab81279ac7cf1a6be0996b|title=Occupied Ukrainian city fears sham Russian referendum plans|website=AP NEWS|date=2022-04-28|access-date=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;. 30-сентябрда [[Орусия]] аймактын аннексияланганын жарыялады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;. Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн контрчабуулунун жүрүшүндө 2022-жылдын 6-октябрына карата Украина аймактын 400 км&lt;sup&gt;²&lt;/sup&gt;ден ашык аймагын өз көзөмөлүнө кайтарып алган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2022/10/06/ukraine-war-kyiv-liberates-more-villages-in-kherson-as-russias-annexation-map-shrinks|title=Ukraine 'liberates' more of Kherson and other key developments|website=euronews|date=2022-10-06|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;. Ал эми 2022-жылдын 11-ноябрында украин аскерлери Херсондун өзүнө кирген&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-11-11|website=BBC News Україна|title=Українські війська зайшли у Херсон. Їх вітають натовпи містян|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-63597151}}&lt;/ref&gt;. Шаардан чыгаар алдында орус аскерлери шаардын негизги инфраструктурасын, анын ичинде электр жана суу менен камсыздоону талкалашкан&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2022/11/12/world/europe/kherson-ukraine-russia.html Amid Joy in Kherson, a Humanitarian Disaster Looms], [[The New York Times]], 12.11.2022&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
2020-жылдын 1-январына карата облустун калкынын саны 1 027 913 адамды, анын ичинде шаар калкы 631 317 адамды же 61,4%ды, айыл калкы 396 596 адамды же 38,6%ды түздү&lt;ref name=&quot;Сборник2020&quot;&gt;[http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року] // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 54-57&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Туруктуу калк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/statfile_c.asp|title=Населення України|website=database.ukrcensus.gov.ua|access-date=2022-06-17|accessdate=2023-01-27|archivedate=2013-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922132911/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/statfile_c.asp}}&lt;/ref&gt;
|-
!
!
!1926
!1939
!1941
!1944
!1959
!1970
!1979
!1989
|-
|
|
|736 000
|{{Көбөйүү}}743 000
|{{Көбөйүү}}780 800
|{{Көбөйүү}}502 800
|{{Көбөйүү}}824 167
|{{Көбөйүү}}1 029 988
|{{Көбөйүү}}1 163 435
|{{Көбөйүү}}1 236 970
|-
!1990
!1991
!1992
!1993
!1994
!1995
!1996
!1997
!1998
!1999
|-
|{{Көбөйүү}}1 244 316
|{{Көбөйүү}}1 252 444
|{{Көбөйүү}}1 262 103
|{{Көбөйүү}}1 271 641
|{{Азайуу}}1 270 956
|{{Азайуу}}1 262 119
|{{Азайуу}}1 250 649
|{{Азайуу}}1 238 034
|{{Азайуу}}1 227 678
|{{Азайуу}}1 215 806
|-
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
|-
|{{Азайуу}}1 202 837
|{{Азайуу}}1 187 119
|{{Азайуу}}1 172 689
|{{Азайуу}}1 159 940
|{{Азайуу}}1 148 379
|{{Азайуу}}1 136 751
|{{Азайуу}}1 125 026
|{{Азайуу}}1 115 639
|{{Азайуу}}1 106 070
|{{Азайуу}}1 097 768
|-
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
|{{Азайуу}}1 091 999
|{{Азайуу}}1 086 805
|{{Азайуу}}1 081 935
|{{Азайуу}}1 076 800
|{{Азайуу}}1 071 135
|{{Азайуу}}1 066 444
|{{Азайуу}}1 060 924
|{{Азайуу}}1 054 217
|{{Азайуу}}1 045 549
|{{Азайуу}}1 036 208
|-
!2020
!2021
!2022
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Азайуу}}1 026 481
|{{Азайуу}}1 015 275
|{{Азайуу}}1 000 500
|
|
|
|
|
|
|
|}

=== Улуттук курамы ===
2001-жылдагы эл каттоого ылайык, 1 миңден ашкан элдерди көрсөтүү&lt;ref name=&quot;Census2001&quot;&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/kherson/|title=Всеукраинская перепись населения Украины 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Херсонская область|publisher=Официальный сайт Государственного комитета статистики Украины // 2001.ukrcensus.gov.ua|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Улуту
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Пайыз мамилеси
|-
|Бардыгы
|1 175,1
|100 %
|-
|[[Украиндер]]
|961,6
|82,0 %
|-
|[[Орустар]]
|165,2
|14,1 %
|-
|[[Белорустар|Беларустар]]
|8,2
|0,7 %
|-
|[[Татарлар]]
|5,4
|0,5 %
|-
|[[Армяндар]]
|4,5
|0,4 %
|-
|[[Молдавандар]]
|4,2
|0,4 %
|-
|[[Түрктөр]]
|3,7
|0,3 %
|-
|[[Кырым татарлары|Кырым татарлар]]
|2,1
|0,2 %
|-
|[[Цыгандар]]
|1,8
|0,1 %
|-
|[[Жөөттөр]]
|1,7
|0,1 %
|-
|[[Поляктар]]
|1,6
|0,1 %
|-
|[[Немистер]]
|1,4
|0,1 %
|-
|[[Азербайжандар]]
|1,3
|0,1 %
|-
|[[Корейлер]]
|1,2
|0,1 %
|-
|[[Болгарлар]]
|1,0
|0,1 %
|-
|Башка улуттар 
жана улутун көрсөтпөгөндөр
|
|0,5 %
|}

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
{{АймакКартасы+|Украина Херсон облусу|caption=Херсон облусунун райондору 2020-жылдын 17-июлунан тартып|places={{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat=46.63|lon=32.60|background=|mark=Green pog.svg|marksize=18|label_size=120|link=|label=[[Херсон]]|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat=47.18|lon=33.38|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Берислав району|Берислав&lt;br&gt; району]]'''|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.30|lon_deg=34.60|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Геническ району|Геническ&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.55|lon_deg=33.75|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Каховка району|Каховка&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.15|lon_deg=32.70|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Скадовск району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.45|lon=33.00|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Херсон району|Херсон&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}|float=rihgt|width=400}}
Херсон облусунун административдик борбору — [[Херсон]] шаары.

=== Райондору ===
2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 5 районго бөлүнүшү кабыл алынган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|title=Постанова Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|archivedate=2020-07-21|accessdate=2023-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карты&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|title=Нові райони: карти + склад|access-date=2020-08-17|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302224321/https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Району
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Аянты&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Херсонська область - Райони |url=https://decentralization.gov.ua/areas/0552/rayons |accessdate=2023-01-27 |archivedate=2022-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127132217/https://decentralization.gov.ua/areas/0552/rayons }}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
!Акимий борбору
|-
|1
|Берислав району
|99,1
|4 760
|Берислав ш.
|-
|2
|Геническ району
|122,4
|3 008
|Геническ ш.
|-
|3
|Каховка району
|224,7
|6 395
|Новая Каховка ш.
|-
|4
|Скадовск району
|127,0
|5 244
|Скадовск ш.
|-
|5
|Херсон району
|464,4
|3 649
|[[Херсон]] ш.
|}
Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт ({{Lang-uk|об'єднана територіальна громада}}).

== Колдонулган адабияттар ==

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
[[Категория:Украина]]
[[Категория:Украинанын облустары]]

&lt;references /&gt;{{Украинанын административдик-аймактык түзүлүшү}}</text>
      <sha1>4ajom924hlhhl3nn75haaz3ljrj4wq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664695</id>
      <parentid>664694</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13614" sha1="sevj365aqkj3hcpkpmnjyj362ribusu" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик|Кыргызча аталышы=Херсон облусу|Өлкө={{UKR}}|Абалы=Облус|Өздүк аталышы={{lang-uk|Херсонська область}}|Белгиси=Coat_of_Arms_of_Kherson_Oblast.svg|Желеги=Flag_of_Kherson_Oblast.svg|Карта=Kherson_in_Ukraine_(claims_hatched).svg|Акимчилик бирдигинин картасы=Kherson_oblast_location_map.svg|Курамында=5 району|Борбору=[[Херсон]]|Түзүлгөн убакыты=[[30-март]] [[1944]]|Тили=[[Украин тили|украинче]]|Санак жылы=2022|Калктын саны бойунча оруну=21|Калкы={{Азайуу}} {{num|1000370}}&lt;ref&gt;[http://ukrstat.gov.ua/ Государственная служба статистики Украины]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;|Жыштыгы=36,12|Минималдуу бийиктиги=0|Орточо бийиктиги=46|Максималдуу бийиктиги=102|Жер аянты=28 461|Жер аянты боунча оруну=7|Жер аянтынын пайызы=4,72|ISO=UA-65|Телефон коду=+380 55|Почто индекстери=73xxx, 74xxx, 75xxx|Интернет-домени=kherson.ua; ks.ua|Унаа коду=ВТ|Сайты=https://khoda.gov.ua/}}

'''Херсон облусу''' ({{lang-uk|Херсонська область}}) – [[Украина|Украинанын]] административдик-аймактык бирдиги, өлкөнүн түштүгүндө, [[Днепр]]дин төмөнкү агымынын эки жээгинде жайгашкан.

Батышта [[Николаев облусу]], түндүгүндө [[Днепропетровск облусу]], чыгышында [[Запорожье облусу]], түштүгүндө [[Кырым Муктар Республикасы]] менен чектешет. [[Кара деңиз|Кара]] жана [[Азов деңизи|Азов]] деңиздеринин жээгинде жайгашкан.

Облустун аянты 28,4 миң км² (Украинада 7-орун), 2022-жылдын башына карата калкынын саны 1,0 миллион адамга (21-орун) бааланган. Административдик борбору жана ири шаары – [[Херсон]], башка ири шаарлары – Новая Каховка, Каховка жана Алёшки.

Облус 1944-жылы немистик баскынчылардан бошотулгандан кийин [[Украина ССР]]инин [[Запорожье облусу|Запорожье облусунан]] бөлүнүп, түзүлгөн. [[Орусиянын Украинага басып кирүүсү 2022|Орусиянын 2022-жылдын февраль айынын аягынан бери Украинага басып киришинин]] натыйжасында аймактын басымдуу бөлүгү Орусиянын баскынчылыгында калган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rferl.org/a/life-in-occupied-kherson/31823429.html|title=Undercover In Ukraine's Occupied Kherson: 'You Don't Know What Will Happen Tomorrow'|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-moscow-referendums-crimea-7129a6d1f5ab81279ac7cf1a6be0996b|title=Occupied Ukrainian city fears sham Russian referendum plans|website=AP NEWS|date=2022-04-28|access-date=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;. 30-сентябрда [[Орусия]] аймактын аннексияланганын жарыялады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;. Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн контрчабуулунун жүрүшүндө 2022-жылдын 6-октябрына карата Украина аймактын 400 км&lt;sup&gt;²&lt;/sup&gt;ден ашык аймагын өз көзөмөлүнө кайтарып алган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2022/10/06/ukraine-war-kyiv-liberates-more-villages-in-kherson-as-russias-annexation-map-shrinks|title=Ukraine 'liberates' more of Kherson and other key developments|website=euronews|date=2022-10-06|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;. Ал эми 2022-жылдын 11-ноябрында украин аскерлери Херсондун өзүнө кирген&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-11-11|website=BBC News Україна|title=Українські війська зайшли у Херсон. Їх вітають натовпи містян|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-63597151}}&lt;/ref&gt;. Шаардан чыгаар алдында орус аскерлери шаардын негизги инфраструктурасын, анын ичинде электр жана суу менен камсыздоону талкалашкан&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2022/11/12/world/europe/kherson-ukraine-russia.html Amid Joy in Kherson, a Humanitarian Disaster Looms], [[The New York Times]], 12.11.2022&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
2020-жылдын 1-январына карата облустун калкынын саны 1 027 913 адамды, анын ичинде шаар калкы 631 317 адамды же 61,4%ды, айыл калкы 396 596 адамды же 38,6%ды түздү&lt;ref name=&quot;Сборник2020&quot;&gt;[http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року] // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 54-57&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Туруктуу калк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/statfile_c.asp|title=Населення України|website=database.ukrcensus.gov.ua|access-date=2022-06-17|accessdate=2023-01-27|archivedate=2013-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922132911/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/statfile_c.asp}}&lt;/ref&gt;
|-
!
!
!1926
!1939
!1941
!1944
!1959
!1970
!1979
!1989
|-
|
|
|736 000
|{{Көбөйүү}}743 000
|{{Көбөйүү}}780 800
|{{Көбөйүү}}502 800
|{{Көбөйүү}}824 167
|{{Көбөйүү}}1 029 988
|{{Көбөйүү}}1 163 435
|{{Көбөйүү}}1 236 970
|-
!1990
!1991
!1992
!1993
!1994
!1995
!1996
!1997
!1998
!1999
|-
|{{Көбөйүү}}1 244 316
|{{Көбөйүү}}1 252 444
|{{Көбөйүү}}1 262 103
|{{Көбөйүү}}1 271 641
|{{Азайуу}}1 270 956
|{{Азайуу}}1 262 119
|{{Азайуу}}1 250 649
|{{Азайуу}}1 238 034
|{{Азайуу}}1 227 678
|{{Азайуу}}1 215 806
|-
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
|-
|{{Азайуу}}1 202 837
|{{Азайуу}}1 187 119
|{{Азайуу}}1 172 689
|{{Азайуу}}1 159 940
|{{Азайуу}}1 148 379
|{{Азайуу}}1 136 751
|{{Азайуу}}1 125 026
|{{Азайуу}}1 115 639
|{{Азайуу}}1 106 070
|{{Азайуу}}1 097 768
|-
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
|{{Азайуу}}1 091 999
|{{Азайуу}}1 086 805
|{{Азайуу}}1 081 935
|{{Азайуу}}1 076 800
|{{Азайуу}}1 071 135
|{{Азайуу}}1 066 444
|{{Азайуу}}1 060 924
|{{Азайуу}}1 054 217
|{{Азайуу}}1 045 549
|{{Азайуу}}1 036 208
|-
!2020
!2021
!2022
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Азайуу}}1 026 481
|{{Азайуу}}1 015 275
|{{Азайуу}}1 000 500
|
|
|
|
|
|
|
|}

=== Улуттук курамы ===
2001-жылдагы эл каттоого ылайык, 1 миңден ашкан элдерди көрсөтүү&lt;ref name=&quot;Census2001&quot;&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/kherson/|title=Всеукраинская перепись населения Украины 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Херсонская область|publisher=Официальный сайт Государственного комитета статистики Украины // 2001.ukrcensus.gov.ua|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Улуту
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Пайыз мамилеси
|-
|Бардыгы
|1 175,1
|100 %
|-
|[[Украиндер]]
|961,6
|82,0 %
|-
|[[Орустар]]
|165,2
|14,1 %
|-
|[[Белорустар|Беларустар]]
|8,2
|0,7 %
|-
|[[Татарлар]]
|5,4
|0,5 %
|-
|[[Армяндар]]
|4,5
|0,4 %
|-
|[[Молдавандар]]
|4,2
|0,4 %
|-
|[[Түрктөр]]
|3,7
|0,3 %
|-
|[[Кырым татарлары|Кырым татарлар]]
|2,1
|0,2 %
|-
|[[Цыгандар]]
|1,8
|0,1 %
|-
|[[Жөөттөр]]
|1,7
|0,1 %
|-
|[[Поляктар]]
|1,6
|0,1 %
|-
|[[Немистер]]
|1,4
|0,1 %
|-
|[[Азербайжандар]]
|1,3
|0,1 %
|-
|[[Корейлер]]
|1,2
|0,1 %
|-
|[[Болгарлар]]
|1,0
|0,1 %
|-
|Башка улуттар 
жана улутун көрсөтпөгөндөр
|
|0,5 %
|}

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
{{АймакКартасы+|Украина Херсон облусу|caption=Херсон облусунун райондору 2020-жылдын 17-июлунан тартып|places={{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat=46.63|lon=32.60|background=|mark=Green pog.svg|marksize=18|label_size=120|link=|label=[[Херсон]]|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat=47.18|lon=33.38|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Берислав району|Берислав&lt;br&gt; району]]'''|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.30|lon_deg=34.60|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Геническ району|Геническ&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.55|lon_deg=33.75|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Каховка району|Каховка&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.15|lon_deg=32.70|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Скадовск району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.45|lon=33.00|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Херсон району|Херсон&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}|float=rihgt|width=400}}
Херсон облусунун административдик борбору – [[Херсон]] шаары.

=== Райондору ===
2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 5 районго бөлүнүшү кабыл алынган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|title=Постанова Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|archivedate=2020-07-21|accessdate=2023-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карты&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|title=Нові райони: карти + склад|access-date=2020-08-17|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302224321/https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Району
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Аянты&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Херсонська область - Райони |url=https://decentralization.gov.ua/areas/0552/rayons |accessdate=2023-01-27 |archivedate=2022-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127132217/https://decentralization.gov.ua/areas/0552/rayons }}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
!Акимий борбору
|-
|1
|Берислав району
|99,1
|4 760
|Берислав ш.
|-
|2
|Геническ району
|122,4
|3 008
|Геническ ш.
|-
|3
|Каховка району
|224,7
|6 395
|Новая Каховка ш.
|-
|4
|Скадовск району
|127,0
|5 244
|Скадовск ш.
|-
|5
|Херсон району
|464,4
|3 649
|[[Херсон]] ш.
|}
Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт ({{Lang-uk|об'єднана територіальна громада}}).

== Булактар ==

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
[[Категория:Украина]]
[[Категория:Украинанын облустары]]

&lt;references /&gt;{{Украинанын административдик-аймактык түзүлүшү}}</text>
      <sha1>sevj365aqkj3hcpkpmnjyj362ribusu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664696</id>
      <parentid>664695</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Херсон облусу]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13614" sha1="sevj365aqkj3hcpkpmnjyj362ribusu" xml:space="preserve">{{Административдик бирдик|Кыргызча аталышы=Херсон облусу|Өлкө={{UKR}}|Абалы=Облус|Өздүк аталышы={{lang-uk|Херсонська область}}|Белгиси=Coat_of_Arms_of_Kherson_Oblast.svg|Желеги=Flag_of_Kherson_Oblast.svg|Карта=Kherson_in_Ukraine_(claims_hatched).svg|Акимчилик бирдигинин картасы=Kherson_oblast_location_map.svg|Курамында=5 району|Борбору=[[Херсон]]|Түзүлгөн убакыты=[[30-март]] [[1944]]|Тили=[[Украин тили|украинче]]|Санак жылы=2022|Калктын саны бойунча оруну=21|Калкы={{Азайуу}} {{num|1000370}}&lt;ref&gt;[http://ukrstat.gov.ua/ Государственная служба статистики Украины]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;|Жыштыгы=36,12|Минималдуу бийиктиги=0|Орточо бийиктиги=46|Максималдуу бийиктиги=102|Жер аянты=28 461|Жер аянты боунча оруну=7|Жер аянтынын пайызы=4,72|ISO=UA-65|Телефон коду=+380 55|Почто индекстери=73xxx, 74xxx, 75xxx|Интернет-домени=kherson.ua; ks.ua|Унаа коду=ВТ|Сайты=https://khoda.gov.ua/}}

'''Херсон облусу''' ({{lang-uk|Херсонська область}}) – [[Украина|Украинанын]] административдик-аймактык бирдиги, өлкөнүн түштүгүндө, [[Днепр]]дин төмөнкү агымынын эки жээгинде жайгашкан.

Батышта [[Николаев облусу]], түндүгүндө [[Днепропетровск облусу]], чыгышында [[Запорожье облусу]], түштүгүндө [[Кырым Муктар Республикасы]] менен чектешет. [[Кара деңиз|Кара]] жана [[Азов деңизи|Азов]] деңиздеринин жээгинде жайгашкан.

Облустун аянты 28,4 миң км² (Украинада 7-орун), 2022-жылдын башына карата калкынын саны 1,0 миллион адамга (21-орун) бааланган. Административдик борбору жана ири шаары – [[Херсон]], башка ири шаарлары – Новая Каховка, Каховка жана Алёшки.

Облус 1944-жылы немистик баскынчылардан бошотулгандан кийин [[Украина ССР]]инин [[Запорожье облусу|Запорожье облусунан]] бөлүнүп, түзүлгөн. [[Орусиянын Украинага басып кирүүсү 2022|Орусиянын 2022-жылдын февраль айынын аягынан бери Украинага басып киришинин]] натыйжасында аймактын басымдуу бөлүгү Орусиянын баскынчылыгында калган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rferl.org/a/life-in-occupied-kherson/31823429.html|title=Undercover In Ukraine's Occupied Kherson: 'You Don't Know What Will Happen Tomorrow'|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-moscow-referendums-crimea-7129a6d1f5ab81279ac7cf1a6be0996b|title=Occupied Ukrainian city fears sham Russian referendum plans|website=AP NEWS|date=2022-04-28|access-date=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;. 30-сентябрда [[Орусия]] аймактын аннексияланганын жарыялады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;. Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн контрчабуулунун жүрүшүндө 2022-жылдын 6-октябрына карата Украина аймактын 400 км&lt;sup&gt;²&lt;/sup&gt;ден ашык аймагын өз көзөмөлүнө кайтарып алган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2022/10/06/ukraine-war-kyiv-liberates-more-villages-in-kherson-as-russias-annexation-map-shrinks|title=Ukraine 'liberates' more of Kherson and other key developments|website=euronews|date=2022-10-06|access-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;. Ал эми 2022-жылдын 11-ноябрында украин аскерлери Херсондун өзүнө кирген&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2022-11-11|website=BBC News Україна|title=Українські війська зайшли у Херсон. Їх вітають натовпи містян|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-63597151}}&lt;/ref&gt;. Шаардан чыгаар алдында орус аскерлери шаардын негизги инфраструктурасын, анын ичинде электр жана суу менен камсыздоону талкалашкан&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2022/11/12/world/europe/kherson-ukraine-russia.html Amid Joy in Kherson, a Humanitarian Disaster Looms], [[The New York Times]], 12.11.2022&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
2020-жылдын 1-январына карата облустун калкынын саны 1 027 913 адамды, анын ичинде шаар калкы 631 317 адамды же 61,4%ды, айыл калкы 396 596 адамды же 38,6%ды түздү&lt;ref name=&quot;Сборник2020&quot;&gt;[http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року] // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 54-57&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Туруктуу калк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/statfile_c.asp|title=Населення України|website=database.ukrcensus.gov.ua|access-date=2022-06-17|accessdate=2023-01-27|archivedate=2013-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922132911/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/statfile_c.asp}}&lt;/ref&gt;
|-
!
!
!1926
!1939
!1941
!1944
!1959
!1970
!1979
!1989
|-
|
|
|736 000
|{{Көбөйүү}}743 000
|{{Көбөйүү}}780 800
|{{Көбөйүү}}502 800
|{{Көбөйүү}}824 167
|{{Көбөйүү}}1 029 988
|{{Көбөйүү}}1 163 435
|{{Көбөйүү}}1 236 970
|-
!1990
!1991
!1992
!1993
!1994
!1995
!1996
!1997
!1998
!1999
|-
|{{Көбөйүү}}1 244 316
|{{Көбөйүү}}1 252 444
|{{Көбөйүү}}1 262 103
|{{Көбөйүү}}1 271 641
|{{Азайуу}}1 270 956
|{{Азайуу}}1 262 119
|{{Азайуу}}1 250 649
|{{Азайуу}}1 238 034
|{{Азайуу}}1 227 678
|{{Азайуу}}1 215 806
|-
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
|-
|{{Азайуу}}1 202 837
|{{Азайуу}}1 187 119
|{{Азайуу}}1 172 689
|{{Азайуу}}1 159 940
|{{Азайуу}}1 148 379
|{{Азайуу}}1 136 751
|{{Азайуу}}1 125 026
|{{Азайуу}}1 115 639
|{{Азайуу}}1 106 070
|{{Азайуу}}1 097 768
|-
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
|{{Азайуу}}1 091 999
|{{Азайуу}}1 086 805
|{{Азайуу}}1 081 935
|{{Азайуу}}1 076 800
|{{Азайуу}}1 071 135
|{{Азайуу}}1 066 444
|{{Азайуу}}1 060 924
|{{Азайуу}}1 054 217
|{{Азайуу}}1 045 549
|{{Азайуу}}1 036 208
|-
!2020
!2021
!2022
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Азайуу}}1 026 481
|{{Азайуу}}1 015 275
|{{Азайуу}}1 000 500
|
|
|
|
|
|
|
|}

=== Улуттук курамы ===
2001-жылдагы эл каттоого ылайык, 1 миңден ашкан элдерди көрсөтүү&lt;ref name=&quot;Census2001&quot;&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/kherson/|title=Всеукраинская перепись населения Украины 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Херсонская область|publisher=Официальный сайт Государственного комитета статистики Украины // 2001.ukrcensus.gov.ua|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Улуту
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Пайыз мамилеси
|-
|Бардыгы
|1 175,1
|100 %
|-
|[[Украиндер]]
|961,6
|82,0 %
|-
|[[Орустар]]
|165,2
|14,1 %
|-
|[[Белорустар|Беларустар]]
|8,2
|0,7 %
|-
|[[Татарлар]]
|5,4
|0,5 %
|-
|[[Армяндар]]
|4,5
|0,4 %
|-
|[[Молдавандар]]
|4,2
|0,4 %
|-
|[[Түрктөр]]
|3,7
|0,3 %
|-
|[[Кырым татарлары|Кырым татарлар]]
|2,1
|0,2 %
|-
|[[Цыгандар]]
|1,8
|0,1 %
|-
|[[Жөөттөр]]
|1,7
|0,1 %
|-
|[[Поляктар]]
|1,6
|0,1 %
|-
|[[Немистер]]
|1,4
|0,1 %
|-
|[[Азербайжандар]]
|1,3
|0,1 %
|-
|[[Корейлер]]
|1,2
|0,1 %
|-
|[[Болгарлар]]
|1,0
|0,1 %
|-
|Башка улуттар 
жана улутун көрсөтпөгөндөр
|
|0,5 %
|}

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
{{АймакКартасы+|Украина Херсон облусу|caption=Херсон облусунун райондору 2020-жылдын 17-июлунан тартып|places={{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat=46.63|lon=32.60|background=|mark=Green pog.svg|marksize=18|label_size=120|link=|label=[[Херсон]]|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat=47.18|lon=33.38|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Берислав району|Берислав&lt;br&gt; району]]'''|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.30|lon_deg=34.60|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Геническ району|Геническ&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.55|lon_deg=33.75|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Каховка району|Каховка&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.15|lon_deg=32.70|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Скадовск району]]'''|position=top}}
{{ПозКарта~|Украина Херсон облусу|lat_deg=46.45|lon=33.00|mark=green pog.svg|marksize=1|label_size=100|background=|label='''[[Херсон району|Херсон&lt;br&gt; району]]'''|position=top}}|float=rihgt|width=400}}
Херсон облусунун административдик борбору – [[Херсон]] шаары.

=== Райондору ===
2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 5 районго бөлүнүшү кабыл алынган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|title=Постанова Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|archivedate=2020-07-21|accessdate=2023-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карты&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|title=Нові райони: карти + склад|access-date=2020-08-17|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302224321/https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Району
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Аянты&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Херсонська область - Райони |url=https://decentralization.gov.ua/areas/0552/rayons |accessdate=2023-01-27 |archivedate=2022-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127132217/https://decentralization.gov.ua/areas/0552/rayons }}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
!Акимий борбору
|-
|1
|Берислав району
|99,1
|4 760
|Берислав ш.
|-
|2
|Геническ району
|122,4
|3 008
|Геническ ш.
|-
|3
|Каховка району
|224,7
|6 395
|Новая Каховка ш.
|-
|4
|Скадовск району
|127,0
|5 244
|Скадовск ш.
|-
|5
|Херсон району
|464,4
|3 649
|[[Херсон]] ш.
|}
Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт ({{Lang-uk|об'єднана територіальна громада}}).

== Булактар ==

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
[[Категория:Украина]]
[[Категория:Украинанын облустары]]

&lt;references /&gt;{{Украинанын административдик-аймактык түзүлүшү}}</text>
      <sha1>sevj365aqkj3hcpkpmnjyj362ribusu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Казакстандын административдик бөлүнүшү</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130179</id>
    <revision>
      <id>664621</id>
      <parentid>645299</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="plt3t2vpswermoj4nfc1ug4xsaxgy9k" xml:space="preserve">{{Багыттоочу жадыбал
 |аталышы                     = Казакстандын административдик бөлүнүшү
 |state                  = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |navbar                 =
 |стиль_негизги_башжазуу = {{Түс|Казакстан}} 
 |стиль_башжазуу         = {{Түс|Казакстан}} 
 |башжазуу               =  [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] [[Казакстандын административдик бөлүнүшү]]
 |сүрөт                  = 
 |тизмек_классы          = hlist

|башжазуу1 = Облустар
|тизмек1   = [[Абай облусу]]{{·w}}[[Акмоло облусу]]{{·w}}[[Актөбө облусу]]{{·w}}[[Алма Ата облусу|Алмата облусу]]{{·w}}[[Атырау облусу]]{{·w}}[[Батыш Казакстан облусу]]{{·w}}[[Жамбыл облусу]]{{·w}}[[Жети-Суу облусу]]{{·w}}[[Караганды облусу]]{{·w}}[[Костанай облусу]]{{·w}}[[Кызыл-Ордо облусу]]{{·w}}[[Маңкыштоо облусу]]{{·w}}[[Павлодар облусу]]{{·w}}[[Түндүк Казакстан облусу]]{{·w}}[[Түркстан облусу (Казакстан)|Түркстан облусу]]{{·w}}[[Улуу-Тоо облусу]]{{·w}}[[Чыгыш Казакстан облусу]]

|башжазуу2 = Республикалык &lt;br/&gt; маанидеги шаарлар
|тизмек2   = '''[[Астана]]'''{{·w}}[[Алмата]]{{·w}}[[Чымкент]]

|башжазуу3 = Жоюлган облустар
|тизмек3   = [[Жезказган облусу]]{{·w}}[[Көкчө-Тоо облусу]]{{·w}}[[Семей облусу]]{{·w}}[[Талды-Коргон облусу]]{{·w}}[[Торгой облусу]]

}}
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:География калыптары]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>plt3t2vpswermoj4nfc1ug4xsaxgy9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664622</id>
      <parentid>664621</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Калып:Казакстандын административдик бөлүнүшү]]&quot; ([Түзөтүү=Allow only autoconfirmed users] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="plt3t2vpswermoj4nfc1ug4xsaxgy9k" xml:space="preserve">{{Багыттоочу жадыбал
 |аталышы                     = Казакстандын административдик бөлүнүшү
 |state                  = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |navbar                 =
 |стиль_негизги_башжазуу = {{Түс|Казакстан}} 
 |стиль_башжазуу         = {{Түс|Казакстан}} 
 |башжазуу               =  [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] [[Казакстандын административдик бөлүнүшү]]
 |сүрөт                  = 
 |тизмек_классы          = hlist

|башжазуу1 = Облустар
|тизмек1   = [[Абай облусу]]{{·w}}[[Акмоло облусу]]{{·w}}[[Актөбө облусу]]{{·w}}[[Алма Ата облусу|Алмата облусу]]{{·w}}[[Атырау облусу]]{{·w}}[[Батыш Казакстан облусу]]{{·w}}[[Жамбыл облусу]]{{·w}}[[Жети-Суу облусу]]{{·w}}[[Караганды облусу]]{{·w}}[[Костанай облусу]]{{·w}}[[Кызыл-Ордо облусу]]{{·w}}[[Маңкыштоо облусу]]{{·w}}[[Павлодар облусу]]{{·w}}[[Түндүк Казакстан облусу]]{{·w}}[[Түркстан облусу (Казакстан)|Түркстан облусу]]{{·w}}[[Улуу-Тоо облусу]]{{·w}}[[Чыгыш Казакстан облусу]]

|башжазуу2 = Республикалык &lt;br/&gt; маанидеги шаарлар
|тизмек2   = '''[[Астана]]'''{{·w}}[[Алмата]]{{·w}}[[Чымкент]]

|башжазуу3 = Жоюлган облустар
|тизмек3   = [[Жезказган облусу]]{{·w}}[[Көкчө-Тоо облусу]]{{·w}}[[Семей облусу]]{{·w}}[[Талды-Коргон облусу]]{{·w}}[[Торгой облусу]]

}}
&lt;noinclude&gt;
[[Категория:География калыптары]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>plt3t2vpswermoj4nfc1ug4xsaxgy9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Габдулла Тукай</title>
    <ns>118</ns>
    <id>131707</id>
    <revision>
      <id>664652</id>
      <parentid>572775</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Абдулла Токой]]&quot; барагын &quot;[[Габдулла Тукай]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>572775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="7wcupazttydfhu609frq84o5z281snz" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Габдулла Тукай
 |Нукура ысымы           = {{тил|tt|Ğabdulla Tuqay}}
 |Сүрөт                = Tuqay_portrait.jpg
 |Туурасы              = 180px
 |Туулган датасы       = 26.5.1886
 |Туулган жери         = 
 |Өлгөн датасы         = 15.5.1913
 |Өлгөн жери           = 
 |Ишмердүүлүгү = 
 |Кол тамгасы          = Tuqay signature.jpg
}}

'''Абдулла Мукамбетарип уулу Тукай''' ({{тил|tt|Ğabdulla Möxämmädğärif ulı Tuqay}}) (26 бугу 1886 - 15 бугу 1913) — татар адабиятынын классиги, адабият таануучу, публицист, азыркы татар адабиятынын жана адабий тилинин негиздөөчүлөрүнүн бири. 

== Булактар ==
*Тукай Габдулла // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / мөхәррир А. М. Прохоров — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.

[[Категория:Татар жазуучулары]]
[[Категория:Арип боюнча жазуучулар]]
[[Категория:Татар акындары]]</text>
      <sha1>7wcupazttydfhu609frq84o5z281snz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664653</id>
      <parentid>664652</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/568547|568547]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="tkd4uy8sljeusran7lyt9b8g4ndb5c2" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Габдулла Тукай
 |Нукура ысымы           = {{тил|tt|Ğabdulla Tuqay}}
 |Сүрөт                = Tuqay_portrait.jpg
 |Туурасы              = 180px
 |Туулган датасы       = 26.5.1886
 |Туулган жери         = 
 |Өлгөн датасы         = 15.5.1913
 |Өлгөн жери           = 
 |Ишмердүүлүгү = 
 |Кол тамгасы          = Tuqay signature.jpg
}}

'''Габдулла Тукай''' ({{тил|tt|Ğabdulla Tuqay}}) (26 бугу 1886 - 15 бугу 1913) — татар адабиятынын классиги, адабият таануучу, публицист, азыркы татар адабиятынын жана адабий тилинин негиздөөчүлөрүнүн бири. 

== Булактар ==
*Тукай Габдулла // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / мөхәррир А. М. Прохоров — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.

[[Категория:Татар жазуучулары]]
[[Категория:Арип боюнча жазуучулар]]
[[Категория:Татар акындары]]</text>
      <sha1>tkd4uy8sljeusran7lyt9b8g4ndb5c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664654</id>
      <parentid>664653</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Габдулла Тукай]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Габдулла Тукай]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>664653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="tkd4uy8sljeusran7lyt9b8g4ndb5c2" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Габдулла Тукай
 |Нукура ысымы           = {{тил|tt|Ğabdulla Tuqay}}
 |Сүрөт                = Tuqay_portrait.jpg
 |Туурасы              = 180px
 |Туулган датасы       = 26.5.1886
 |Туулган жери         = 
 |Өлгөн датасы         = 15.5.1913
 |Өлгөн жери           = 
 |Ишмердүүлүгү = 
 |Кол тамгасы          = Tuqay signature.jpg
}}

'''Габдулла Тукай''' ({{тил|tt|Ğabdulla Tuqay}}) (26 бугу 1886 - 15 бугу 1913) — татар адабиятынын классиги, адабият таануучу, публицист, азыркы татар адабиятынын жана адабий тилинин негиздөөчүлөрүнүн бири. 

== Булактар ==
*Тукай Габдулла // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / мөхәррир А. М. Прохоров — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.

[[Категория:Татар жазуучулары]]
[[Категория:Арип боюнча жазуучулар]]
[[Категория:Татар акындары]]</text>
      <sha1>tkd4uy8sljeusran7lyt9b8g4ndb5c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132420</id>
    <revision>
      <id>664636</id>
      <parentid>650780</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4397" sha1="7fy8czqnc1i5cf123z04gsi5ys88sb5" xml:space="preserve">{{ОЖ|макамы=Атайын статусу бар шаар|кыргызча аталышы=Киев|расмий аталышы={{lang-uk|Київ}}|желек=Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|герб=COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|сүрөт=17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|сүрөт ачыктамасы=[[Эгемендик Майданы]]|өлкө={{UKR}}|облус=[[Киев облусу]]|калкы={{азайуу}}2 950 702|элди каттоо жылы=2022|жыштыгы=4481}}

'''Киев''' ({{Lang-uk|Київ}}) – [[Украина|Украинанын]] борбору жана ири шаары. Ал [[Днепр|Днепрдин]] орто агымында, Днепрдин түндүгүндө жайгашкан. Украинанын саясий, социалдык-экономикалык, транспорттук, окуу-илимий, тарыхый, маданий жана руханий борбору. [[Украинанын административдик-аймактык түзүлүшү|Украинанын административдик-аймактык түзүлүш тутумунда]] Киев Конституцияда аныкталган өзгөчө статуска ээ жана [[Киев облусу|Киев облусунун]] административдик борбору болгонуна карабастан, бир дагы облустун курамына кирбейт&lt;ref&gt;''А.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Шушківський Г.&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Івакін Я.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Верменич.'' [https://esu.com.ua/search_articles.php?id=11194 Київ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022014149/https://esu.com.ua/search_articles.php?id=11194|date=22 жовтня 2021}} // [[Енциклопедія сучасної України|Енциклопедія Сучасної України]]: електронна версія [вебсайт] / гол. редкол.: І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Дзюба, А.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Жуковський, М.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Железняк та ін.; НАН України, НТШ. Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2012.&lt;/ref&gt;. Украинанын борбордук бийлик органдарынын, чет элдик өкүлчүлүктөрдүн, Украинада иштеген көпчүлүк ишканалардын жана коомдук бирикмелердин штаб-квартиралары.

«Убактылуу жылдар жомогуна» ылайык, Киевди бир туугандары Щек жана Хорив жана эжеси Лыбидь менен Полян князы Кий негиздеген. Археологиялык маалыматтарга жана жазма булактарга караганда, Киевдин тынымсыз өнүгүшүнүн башталышы 5-кылымдын 2-жарымына туура келет. – 6-кылымдын биринчи жарымы; Киевдин экспансиясынын борбору Замкова тоосу болгон. Шаар өзүнүн бүткүл тарыхында Полянанын, [[Киев орус мамлекети|Рустун]] жана [[Украинанын административдик-аймактык түзүлүшү|Украинанын]] борбору, ошондой эле аттас княздыктын, жердин, воеводалыктын, уезддин, полктун, вице-корольдуктун, губерниянын, округдун, райондун административдик борбору болгон. генералдык округ, атап айтканда православдык мегаполис, генерал-губернатордук жана аскер округу.

Чыгыш Европанын жана [[Христиан дини|христиан дининин]] эң байыркы тарыхый борборлорунун бири - Ыйык София собору жана [[Киев-Печёра лаврасы]] [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген.

== Булактар ==

&lt;references /&gt;{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}</text>
      <sha1>7fy8czqnc1i5cf123z04gsi5ys88sb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түштүк Америка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133110</id>
    <revision>
      <id>664722</id>
      <parentid>649801</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>130</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing COL_orthographic.svg with [[File:Mapa_de_Colombia_con_límites_marítimos.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Mapa de Colombia con límites maríti</comment>
      <origin>664722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25129" sha1="2ff77gjjxc0hx5idpetttjmn7ocoy9a" xml:space="preserve">{{Материк
 |Аталышы                   = Түштүк Америка
 |Сүрөт                     = South America (orthographic projection).svg
 |Сүрөткө баяндама          = Батыш жарым шарынын картасындагы Түштүк Америка
 |Аянты                     = 17 840 000
 |Калкы                     = 438 039 139
 |Калктын жыштыгы           = 21,4
 |Этнохороними              = түштүк америкалык, түштүк америкалыктар
 |Курамындагы өлкөлөр       = 13
 |Көз каранды өлкөлөр       = 3
 |Таанылбаган аймактар      =
 |Тилдери                   = [[Индей тилдери|индей тилдеринде]], [[Португал тили|португалча]], [[Испан тили|испанча]], [[Англис тили|англисче]], [[Нидерланд тили|нидерландча]] 
 |Убакыт аралыгы            = [[UTC+2:00|UTC-2]] дөн [[UTC−05:00|UTC-5]] 
 |Домени                    = 
 |Ири шаарлары              = {{Желек|Бразилия}} [[Сан-Паулу]] (12,1 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Перу}} [[Лима]] (9,6 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Колумбия}} [[Богота]] (7,9 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]] (6,2 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Чили}} [[Сантьяго]] (6,2 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]] (3,1 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Бразилия}} [[Бразилиа]] (3 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Бразилия}} [[Салвадор]] (2,6 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Бразилия}} [[Форталеза]] (2,5 млн)
&lt;br&gt;{{Желек|Венесуэла}} [[Каракас]] (2,0 млн)
|Викиказына =South America
}}

'''Түштүк Америка''' — Батыш жарым шардын түштүгүндө жайгашкан Жер планетасынын алты континентинин (материгинин) бири. Батышынан - [[Тынч океан|Тынч океанынын]], чыгышынан - [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]], түндүгүнө - эки Американын ортосундагы табигый чек болгон [[Кариб деңизи|Кариб деңизинин]] суулары менен чулганат. Материктин түндүк-батышындагы Панама моюнчасы Түштүк Американы [[Түндүк Америка]] менен байланыштырат. Эки континент кошулуп Америка дүйнө бөлүгүн түзөт.

Түштүк Американын жер аянты 17,840,000 чарчы километр. Түштүк Америка аймагы боюнча төртүнчү орунда (Азия, Африка жана Түндүк Америкадан кийин) жана калкынын саны боюнча бешинчи орунда (Азия, Африка, Европа жана Түндүк Америкадан кийин) турат&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |title=Большая российская энциклопедия. Южная Америка |url=https://bigenc.ru/c/iuzhnaia-amerika-6f89a7?ysclid=m9tuamn3io60707544 |accessdate=2025-04-23 |archivedate=2026-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260119193323/https://bigenc.ru/c/iuzhnaia-amerika-6f89a7?ysclid=m9tuamn3io60707544 }}&lt;/ref&gt;.

Түндүктөн түштүккө карай 7548 км, батыштан чыгышка карай 5150 км аймакты ээлейт&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Материктин орточо бийиктиги — 580 м, эң жогорку чекити 6960 метрге жетип [[Аконкагуа]] тоосунда жайгашкан, эң төмөнкү чекит — Вальдес жарым аралы (-42 м)&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

==Этимология==
Континенттин аталышында «Америка» сөзүн Мартин Вальдземюллер, Америго Веспуччи атынын латын вариантын картага түшүрүп жатып биринчилерден болуп колдонгон, ал эми Веспуччи жердин Христофор Колумб тарабынан ачылышы Индияга таандыгы жок, жана бул жер Европалыктарга мурда белгисиз болгон Жаңы Дүйнө деп сунуштаган.
==Тарыхы==
Түштүк Америкада адамзаттын отурукташуусу болжол менен 15 000 жыл мурда башталган. Континенттеги азыркы учурда белгилүү болгон эң байыркы цивилизация — Перудагы Норте-Чико же Карал-Супе маданияты, ал болжол менен б.з.ч. 3500-жылдары пайда болгон жана Американын эң алгачкы цивилизациясы катары таанылат&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/South-America Encyclopædia Britannica. South America]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://education.nationalgeographic.org/resource/south-america-human-geography/ National Geographic. South America: Human Geography]&lt;/ref&gt;. 

Кийинчерээк, Анд тоолорунун аймагында [[Инк падышачылыгы]] пайда болуп, 1438-жылы Перунун Куско шаарын негиздешкен. Инктер өз доорунда эң ири жана өнүккөн цивилизация болуп, алардын падышачылыгы азыркы [[Перу]], [[Боливия]], [[Эквадор]], [[Чили]], [[Аргентина]] жана [[Колумбия|Колумбиянын]] аймактарын камтыган. Инк падышачылыгы учурунда башкаруу системасы, жол тармагы жана архитектурасы өзгөчө өнүккөн. 
[[Файл:Johann_Moritz_Rugendas_in_Brazil_2.jpg|left|thumb|250x250px|Кулду эл алдында сабоо. Бразилия, XIX кылым]]
1494-жылы Испания менен Португалиянын ортосунда Тордесильяс келишими түзүлүп, анын негизинде Түштүк Америка эки державанын ортосунда бөлүнгөн. Испания континенттин батыш бөлүгүн, ал эми Португалия чыгыш жээгин, азыркы Бразилияны колониялаштырган. Европалык колонизаторлор жергиликтүү элдерди кулчулукка алып, алардын маданиятын жана жашоо образын өзгөртүшкөн. Ошондой эле, Африкадан кулдар алып келинип, алар плантацияларда жана шахталарда иштетилген. Колониялык доордо католик дини кеңири жайылып, испан жана португал тилдери негизги тилдерге айланган. Бул мезгилде жергиликтүү калктын саны оор шарттар, оорулар жана зордук-зомбулуктун айынан кескин азайган&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 
[[Файл:Soldadosargentinos3.jpg|left|thumb|305x305px|Фолкленд согушу учурундагы аргентиналык жоокерлер]]
XIX кылымдын башында Түштүк Америкада көз карандысыздык үчүн күрөш башталып, 1815–1822-жылдары көптөгөн жаңы мамлекеттер пайда болгон. Бул кыймылдардын башында Симон Боливар жана Хосе де Сан-Мартин сыяктуу лидерлер турган. Алардын жетекчилиги астында көптөгөн өлкөлөр испан жана португал бийлигинен бошонуп, өз алдынча мамлекеттерге айланышкан. Мисалы, Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу жана Боливиянын көз карандысыздыкка жетишишкен. Бирок, бул күрөштөрдүн натыйжасында экономика начарлап, калктын саны азайган жана коомдо ар түрдүү топторго бөлүнүүлөр пайда болгон&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. 

XX кылымда Түштүк Америкада саясий жана экономикалык туруксуздук, аскердик төңкөрүштөр жана авторитардык режимдер кеңири жайылган. АКШнын аймактагы таасири күчөп, айрым учурларда алардын кийлигишүүсү менен өкмөттөр алмашкан. Мисалы, Куба революциясы жана Чилидеги Пиночеттин режими ушул доордун көрүнүктүү мисалдары болуп саналат&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 

1990-жылдардан кийин көптөгөн өлкөлөр демократиялык жолду тандап, экономикалык реформаларды жүргүзө башташкан. Бирок, социалдык теңсиздик, коррупция жана саясий туруксуздук дагы деле чоң көйгөйлөр бойдон калууда&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.  

==Географиясы==
Түштүк Америка үч бурчтук формага ээ, анын негизи экватордук алкакта жайгашкан, ал эми бийиктиктери түштүк уюлду көздөй багытталган. Материк экватор менен анын түндүк бөлүгүндө кесип өтөт. Түштүк Американы түштүк тропик дагы кесип өтөт. Континенттин аянтынын көпчүлүк бөлүгү дал ушул параллелдердин ортосунда жайгашкан.

=== Географиялык изилдөөлөр ===
Генуэзиялык деңиз саякатчысы Кристобаль Коломбо, испан падышасынын алдында кызмат кылып, Христофор Колумб деген ат менен тарыхта калган. Эгерде Жер шар формасында болсо, анда батышка сүзүү менен, байлыктардын жана кенчтердин жомоктогудай жери болгон Индия же Кытайга сүзүп барса болот деп божомолдогон. 1492-жылы [[Христофор Колумб|Христофор Колумбдун]] экспедициясы Антил аралдарына жеткен жана батыш жарым шарда жайгашкан материктердин биринчи ачуучусу болуп калган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://bb.edu.gov.kg/index.php/KR:География:_Түштүк_Америка Билим Булагы. География: Түштүк Америка]&lt;/ref&gt;.

ХV кылымдын аягында флоренциялык саякатчы [[Америго Веспуччи]] Колумб тарабынан ачылган жерлердин жаратылышын кылдат изилдеген. Бул жерлер Евразиянын бир бөлүгү эмес, жаңы материк болуп эсептелет деген жыйынтыкка келген. Кийин бул материкти Америгия же Америка деп атоону сунушташкан&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Материктин жаратылышын изилдөөдө немец географы жана табият таануучу Александр Гумбольддун ролу чоң, ал 1799-1804 - жылдары Борбордук жана Түштүк Америка боюнча саякаттаган. ХIХ кылымда материктин кээ бир аймактарынын тереңирээк изилдениши башталган. 1821-1828 - жылдары Григорий Иванович Лангсдорф жетектеген орустардын экспедициясы Бразилиянын ички аймактарын изилдеген. Амазонка ойдуңунун геологиялык түзүлүшү, климаты, өсүмдүктөрү жана жаныбарлары жөнүндө баалуу маалыматтарды англиялык саякатчы Генри Бейтс 1848-1859 - жылдары экспедиция мезгилинде чогулткан&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Гидрографиясы ==

=== Дарыялары ===
[[Файл:Iguazu Décembre 2007 - Panorama 4.jpg|thumb|right|280px|Игуасу шаркыратмалары]]
[[Файл:Angel Falls Venezuela.jpg|thumb|right|280px|Анхель шаркыратмасы]]
Түштүк Америкадагы эң ири дарыя системаларына [[Амазонка]], [[Ориноко]] жана [[Парана]] кирет. Бул дарыялардын жалпы алабы 9 583 000 км² түзөт.

Түштүк Америкада дүйнөдөгү эң бийик шаркыратма — [[Анхель]] (Венесуэлада) жайгашкан. Ошондой эле бул материкте эң кубаттуу шаркыратма — Игуасу да орун алган.

Континенттеги негизги дарыялар:

* [[Амазонка]] — дүйнөдөгү эң узун жана суусу эң көп дарыялардын бири;
* [[Парана]] — түштүктөгү маанилүү дарыя, энергетика жана транспорт үчүн чоң роль ойнойт;
* [[Парагвай дарыясы|Парагвай]] — Парана дарыясынын ири куймасы, бир нече мамлекеттер аркылуу агат;
* [[Уругвай (дарыя)|Уругвай]] — Бразилия менен Уругвай чек арасынан агып өтүп, Рио-де-ла-Платага куят;
* [[Ориноко]] — негизинен Венесуэла аймагында агып, Кариб деңизине жакын жайгашкан.

=== Көлдөрү ===
Түштүк Американын көпчүлүк көлдөрү Анд тоолорунда жайгашкан. Алардын эң ириси жана дүйнөдөгү эң бийик суу транспорту жүрүүчү көл — [[Титикака]], ал [[Боливия]] менен [[Перу|Перунун]] чек арасында орун алган.

Континенттеги аянты боюнча эң чоң көл болуп Маракайбо көлү эсептелет. Ал Венесуэлада жайгашкан жана Жер планетасындагы эң байыркы көлдөрдүн бири болуп саналат.

==Саясий түзүлүшү==

=== Эгемендүү мамлекеттер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Желеги
!Аталышы
!Расмий аталышы
!ISO
!Борбору
! colspan=&quot;2&quot; |Аянты/Орду
! colspan=&quot;2&quot; |Калкы/жыштыгы &lt;small&gt;адам/км²&lt;/small&gt;
!Тили
!Акча бирдиги
!Карта
|-
|[[Файл:Flag_of_Argentina.svg|link=Flag_of_Argentina|border|center|100x100px]]
|[[Аргентина]]
|''Аргентина Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |ARG
| align=&quot;center&quot; |[[Буэнос-Айрес]]
|2,780,400 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;The World Factbook. [https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/country-comparison/ Мамлекеттер, жер жана суу аянттарынын маалыматтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204222711/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/country-comparison/ |date=2021-02-04 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |8&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|45,276,780&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;БУУ. Department of Economic and Social Affairs Population Division. [https://population.un.org/wpp/ 2022 Revision of World Population Prospects] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|16,8
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Аргентина песосу]]
|[[Файл:ARG_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Bolivia_(state).svg|link=Flag_of_Bolivia|border|center|100x100px]]
|[[Боливия]]
|''Көп улуттуу Боливия мамлекети''
| align=&quot;center&quot; |BOL
| align=&quot;center&quot; |[[Ла-Пас]], [[Сукре]]
|1,098,581 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |27&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|12,079,472&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|11,1
|[[Испан тили|Испанча]], [[Кечуа тили|кечуача]], [[Аймара тили|аймарача]], [[Гуарани (тил)|гуараниче]] ж.б. 33 тилде
|[[Боливия боливианосу]]
|[[Файл:BOL_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Brazil.svg|link=Flag_of_Brazil|border|center|100x100px]]
|[[Бразилия]]
|''Бразил Федеративдик Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |BRA
| align=&quot;center&quot; |[[Бразилиа]]
|8,514,877 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |5&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|214,326,223&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|25,7
|[[Португал тили|Португалча]]
|[[Бразилия реалы]]
|[[Файл:BRA_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Chile.svg|link=Flag_of_Chile|border|center|100x100px]]
|[[Чили]]
|''Чили Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |CHL
| align=&quot;center&quot; |[[Сантьяго]]
|756,102 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |37&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|19,493,184&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|24,5
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Чили песосу]]
|[[Файл:CHL_orthographic_(+all_claims).svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Colombia.svg|link=Flag_of_Colombia|border|center|100x100px]]
|[[Колумбия]]
|''Колумбия Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |COL
| align=&quot;center&quot; |[[Богота]]
|1,138,910 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |25&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|51,516,562&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|43,3
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Колумбия песосу]]
|[[Файл:Mapa de Colombia con límites marítimos.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Ecuador.svg|link=Flag_of_Ecuador|border|center|100x100px]]
|[[Эквадор]]
|''Эквадор Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |ECU
| align=&quot;center&quot; |[[Кито]]
|283,561 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |73&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|17,797,737&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|61,7
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[АКШ доллары]]
|[[Файл:ECU_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Guyana.svg|link=Flag_of_Guyana|border|center|100x100px]]
|[[Гайана]]
|''Кооперативдик Гайана Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |GUY
| align=&quot;center&quot; |[[Жоржтаун]]
|214,969 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |85&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|804,567&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|3,7
|[[Англис тили|Англисче]]
|[[Гайана доллары]]
|[[Файл:GUY_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Paraguay.svg|link=Flag_of_Paraguay|border|center|100x100px]]
|[[Парагвай]]
|''Парагвай Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |PRY
| align=&quot;center&quot; |[[Асунсьон]]
|406,752 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |58&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|6,703,799&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|18,3
|[[Испан тили|Испанча]], [[Гуарани (тил)|гуараниче]]
|[[Парагвай гуараниси]]
|[[Файл:PRY_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Peru.svg|link=Flag_of_Peru|border|center|100x100px]]
|[[Перу]]
|''Перу Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |PER
| align=&quot;center&quot; |[[Лима]]
|1,285,216 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |19&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|33,715,471&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|25,2
|[[Испан тили|Испанча]], [[Кечуа тили|кечуача]], [[Аймара тили|аймарача]]
|[[Перу солу]]
|[[Файл:PER_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Suriname.svg|link=Flag_of_Suriname|border|center|100x100px]]
|[[Суринам]]
|''Суринам Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |SUR
| align=&quot;center&quot; |[[Парамарибо]]
|163,820 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |90&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|612,985&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|3,9
|[[Нидерланд тили|Нидерландча]]
|[[Суринам доллары]]
|[[Файл:SUR_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|link=Flag_of_Uruguay|border|center|100x100px]]
|[[Уругвай]]
|''Чыгыш Уругвай Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |URY
| align=&quot;center&quot; |[[Монтевидео]]
|176,215 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |88&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|3,426,260&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|19,4
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Уругвай песосу]]
|[[Файл:URY_orthographic.svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Venezuela.svg|link=Flag_of_Venezuela|border|center|100x100px]]
|[[Венесуэла]]
|''Боливариана Венесуэла Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |VEN
| align=&quot;center&quot; |[[Каракас]]
|912,050 км&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |32&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|28,199,867&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|33,5
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Венесуэла боливары]]
|[[Файл:VEN_orthographic.svg|center|150x150px]]
|}

=== Көз каранды аймактар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Желеги
!Аталышы
!ISO
!Борбору
!Кайсы мамлекетке баш ийет
!Аянты
!Калкы
!Тили
!Карта
|-
|[[Файл:Flag_of_French_Guiana.svg|border|center|100x100px]]
|[[Гвиана]]
|GUF
| align=&quot;center&quot; |[[Кайенна]]
|{{Өлкө желеги|Франция|өлчөмү=44x20px}}
|83,534 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;The World Factbook. [https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/country-comparison/ Мамлекеттер, жер жана суу аянттарынын маалыматтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204222711/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/country-comparison/ |date=2021-02-04 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|294,071
|[[Француз тили|Французча]]
|[[Файл:French_Guiana_(orthographic_projection).svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|border|center|100x100px]]
|[[Фолкленд (Мальвина) аралдары|Фолкленд аралдары]]
|FLK
|[[Порт-Стэнли]]
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия|өлчөмү=44x20px}}
|12,173 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|3,398
|[[Англис тили|Англисче]]
|[[Файл:Falkland_Islands_(orthographic_projection).svg|center|150x150px]]
|-
|[[Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|border|center|100x100px]]
|[[Түштүк Георгия жана Сандвич аралдары]]
|SGS
|[[Кинг-Эдуард-Пойнт]]
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия|өлчөмү=44x20px}}
|3,903 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|Туруктуу жашаган калкы жок&lt;ref&gt;[https://gov.gs/ Түштүк Георгия жана Сандвич аралдарынын Өкмөтү] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|[[Англис тили|Англисче]]
|[[Файл:South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands_on_the_globe_(South_America_centered).svg|center|150x150px]]
|}
== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [https://ucblibraries.summon.serialssolutions.com/#!/search?pn=1&amp;ho=t&amp;include.ft.matches=f&amp;l=en&amp;q=South%20America Колорадо университетинин Боулдер китепканасы. Түштүк Америка]
* [https://education.nationalgeographic.org/resource/resource-library-ancient-civilizations-south-america/ National Geographic. Байыркы цивилизациялар: Түштүк Америка]&lt;br /&gt;
{{Калып:Дүйнө аймактары}}
[[Категория:Түштүк Америка]]
[[Категория:Дүйнө макроаймактары]]</text>
      <sha1>2ff77gjjxc0hx5idpetttjmn7ocoy9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түштүк Америка өлкөлөрүнүн жана көз каранды аймактарынын тизмеси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133785</id>
    <revision>
      <id>664721</id>
      <parentid>640571</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>130</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing COL_orthographic.svg with [[File:Mapa_de_Colombia_con_límites_marítimos.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Mapa de Colombia con límites maríti</comment>
      <origin>664721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11309" sha1="hdgbw1jfx00twm2l3kjmiw1scjykztv" xml:space="preserve">[[Файл:South America (orthographic projection).svg|right|250px]]
[[Түштүк Америка|Түштүк Америкада]] 12 эгемендүү мамлекет жана 3 көз каранды аймак жайгашкан&lt;ref&gt;[https://www.countryaah.com/south-american-countries/ List of Countries in South America]&lt;/ref&gt;. Батышынан [[Тынч океан|Тынч океанынын]] түндүгүнөн жана чыгышынан [[Атлантика океаны|Атлантика океанынын]] суулары менен чулганып турат, түндүк-батышында [[Түндүк Америка]] жана [[Кариб деңизи]] орун алган.

[[Түштүк Америка|Түштүк Американын]] аянты болжол менен 17,840,000 чарчы километр (6,890,000 чарчы миль) же жер бетинин дээрлик 3,5% түзөт.

[[2018-жыл|2018-жылга]] карата алынган маалыматтардын негизинде калкынын саны 430 миллион адамдан ашкан. [[Түштүк Америка]] аянты боюнча бардык континенттердин ичинен төртүнчү орунда ([[Азия]], [[Африка]] жана [[Түндүк Америка|Түндүк Америкадан]] кийин) жана калкы боюнча бешинчи орунда ([[Азия]], [[Африка]], [[Европа]] жана [[Түндүк Америка|Түндүк Америкадан]] кийин) турат.

[[Түндүк Америка|Түндүк]] менен [[Түштүк Америка|Түштүк Американын]] чек арасы географиялык жактан [[Панама мойногу]] аркылуу өтөт, бирок атластарда жана башка булактарда эң көп кездешкен маалыматтарга ылайык [[Колумбия]] жана [[Панама|Панаманын]] чек арасы боюнча бөлүнгөн, дээрлик бардык атластарда [[Панама]] толугу менен [[Түндүк Америка|Түндүк Америкага]] жана/же [[Борбордук Америка|Борбордук Америкага]] кирген мамлекет катары көрсөтүлгөн.

== Эгемендүү мамлекеттер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Желеги
!Аталышы
!Расмий аталышы
!ISO
!Борбору
! colspan=&quot;2&quot; |Аянты/Орду
! colspan=&quot;2&quot; |Калкы/жыштыгы &lt;small&gt;адам/км²&lt;/small&gt;
!Тили
!Акча бирдиги
!Карта
|-
|[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|centre|100px|link=Flag of Argentina]]
|[[Аргентина]]
|''Аргентина Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |ARG 
| align=&quot;center&quot; |[[Буэнос-Айрес]]
|2,780,400 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;The World Factbook. [https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/country-comparison/ Мамлекеттер, жер жана суу аянттарынын маалыматтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204222711/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/country-comparison/ |date=2021-02-04 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |8&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|45,276,780&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;БУУ. Department of Economic and Social Affairs                        Population Division. [https://population.un.org/wpp/ 2022 Revision of World Population Prospects] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|16,8
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Аргентина песосу]]
|[[Файл:ARG orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Bolivia (state).svg|border|centre|100px|link=Flag of Bolivia]]
|[[Боливия]]
|''Көп улуттуу Боливия мамлекети''
| align=&quot;center&quot; |BOL
| align=&quot;center&quot; |[[Ла-Пас]], [[Сукре]]
|1,098,581 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |27&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|12,079,472&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|11,1
|[[Испан тили|Испанча]], [[Кечуа тили|кечуача]], [[Аймара тили|аймарача]], [[Гуарани (тил)|гуараниче]] ж.б. 33 тилде
|[[Боливия боливианосу]]
|[[Файл:BOL orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|centre|100px|link=Flag of Brazil]]
|[[Бразилия]]
|''Бразил Федеративдик Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |BRA
| align=&quot;center&quot; |[[Бразилиа]]
|8,514,877 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |5&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|214,326,223&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|25,7
|[[Португал тили|Португалча]]
|[[Бразилия реалы]]
|[[Файл:BRA orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Chile.svg|border|centre|100px|link=Flag of Chile]]
|[[Чили]]
|''Чили Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |CHL
| align=&quot;center&quot; |[[Сантьяго]]
|756,102 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |37&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|19,493,184&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|24,5
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Чили песосу]]
|[[Файл:CHL orthographic (+all claims).svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Colombia.svg|border|centre|100px|link=Flag of Colombia]]
|[[Колумбия]]
|''Колумбия Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |COL
| align=&quot;center&quot; |[[Богота]]
|1,138,910 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |25&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|51,516,562&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|43,3
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Колумбия песосу]]
| [[Файл:Mapa de Colombia con límites marítimos.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Ecuador.svg|border|centre|100px|link=Flag of Ecuador]]
|[[Эквадор]]
|''Эквадор Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |ECU
| align=&quot;center&quot; |[[Кито]]
|283,561 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |73&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|17,797,737&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|61,7
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[АКШ доллары]]
|[[Файл:ECU orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Guyana.svg|border|centre|100px|link=Flag of Guyana]]
|[[Гайана]]
|''Кооперативдик Гайана Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |GUY
| align=&quot;center&quot; |[[Жоржтаун]]
|214,969 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |85&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|804,567&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|3,7
|[[Англис тили|Англисче]]
|[[Гайана доллары]]
|[[Файл:GUY orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Paraguay.svg|border|centre|100px|link=Flag of Paraguay]]
|[[Парагвай]]
|''Парагвай Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |PRY
| align=&quot;center&quot; |[[Асунсьон]]
|406,752 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |58&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|6,703,799&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|18,3
|[[Испан тили|Испанча]], [[Гуарани (тил)|гуараниче]]
|[[Парагвай гуараниси]]
|[[Файл:PRY orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Peru.svg|border|centre|100px|link=Flag of Peru]]
|[[Перу]]
|''Перу Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |PER
| align=&quot;center&quot; |[[Лима]]
|1,285,216 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |19&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|33,715,471&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|25,2
|[[Испан тили|Испанча]], [[Кечуа тили|кечуача]], [[Аймара тили|аймарача]]
|[[Перу солу]]
|[[Файл:PER orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Suriname.svg|border|centre|100px|link=Flag of Suriname]]
|[[Суринам]]
|''Суринам Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |SUR
| align=&quot;center&quot; |[[Парамарибо]]
|163,820 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |90&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|612,985&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|3,9
|[[Нидерланд тили|Нидерландча]]
|[[Суринам доллары]]
|[[Файл:SUR orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|centre|100px|link=Flag of Uruguay]]
|[[Уругвай]]
|''Чыгыш Уругвай Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |URY
| align=&quot;center&quot; |[[Монтевидео]]
|176,215 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |88&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|3,426,260&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|19,4
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Уругвай песосу]]
|[[Файл:URY orthographic.svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of Venezuela.svg|border|centre|100px|link=Flag of Venezuela]]
|[[Венесуэла]]
|''Боливариана Венесуэла Республикасы''
| align=&quot;center&quot; |VEN
| align=&quot;center&quot; |[[Каракас]]
|912,050 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |32&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|28,199,867&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|33,5
|[[Испан тили|Испанча]]
|[[Венесуэла боливары]]
|[[Файл:VEN orthographic.svg|centre|150px]]
|}

== Көз каранды аймактар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Желеги
!Аталышы
!ISO
!Борбору
!Кайсы мамлекетке баш ийет
!Аянты
!Калкы
!Тили
!Карта
|-
|[[Файл:Flag of French Guiana.svg|border|centre|100px]]
|[[Гвиана]]
|GUF
| align=&quot;center&quot; |[[Кайенна]]
|{{Өлкө желеги|Франция|өлчөмү=44x20px}}
|83,534 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|294,071
|[[Француз тили|Французча]]
|[[Файл:French Guiana (orthographic projection).svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of the Falkland Islands.svg|border|centre|100px]]
|[[Фолкленд (Мальвина) аралдары|Фолкленд аралдары]]
|FLK
|[[Порт-Стэнли]]
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия|өлчөмү=44x20px}}
|12,173 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|3,398
|[[Англис тили|Англисче]]
|[[Файл:Falkland Islands (orthographic projection).svg|centre|150px]]
|-
|[[Файл:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|centre|100px]]
|[[Түштүк Георгия жана Сандвич аралдары]]
|SGS
|[[Кинг-Эдуард-Пойнт]]
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия|өлчөмү=44x20px}}
|3,903 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|Туруктуу жашаган калкы жок&lt;ref&gt;[https://gov.gs/ Түштүк Георгия жана Сандвич аралдарынын Өкмөтү] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|[[Англис тили|Англисче]]
|[[Файл:South Georgia and the South Sandwich Islands on the globe (South America centered).svg|centre|150px]]
|}

== Булактар ==
{{Булактар}}


== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.luminocity3d.org/WorldPopDen/#3/20.00/10.00 Дүйнө боюнча калктын жыштыгы]{{ref-en}}
{{Калып:Дүйнө аймактары}}
{{Калып:Түштүк Америка}}

[[Категория:Мамлекеттер тизмеси]]</text>
      <sha1>hdgbw1jfx00twm2l3kjmiw1scjykztv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Омск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134178</id>
    <revision>
      <id>664516</id>
      <parentid>651276</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-45098-12|~2026-45098-12]] ([[User talk:~2026-45098-12|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>647232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3037" sha1="3u9poob6bs6gi3nmgm817yitom7fbh6" xml:space="preserve">[[Файл:Omsk Collage 2016.png|thumb|Омбу.]]
'''Омск''' же '''Омбу'''&lt;ref&gt;[https://www.azattyk.org/a/qara-qyrgyz-avtonom-oblusuna-100-cyl_14-10-2024_chorotegin/33157507.html Тарых: &quot;Кара Кыргыз&quot; аталышындагы “кара” сөзүнүн таржымалы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ruhesh.kg/ky/dasmiya/1460-muratov-abdikerim/abdikerim-muratov-toktogul-abaktan-kachkanbi-zhe-boshotulganbi Дасмия]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ({{Lang-ru|Омск}}) – Орусиядагы ири шаар. [[Омск облусу|Омск облусунун]] административдик борбору. Эртишке Ом дарыясы куя бериштеги порт. Калкы 1,1 млн (2024). Ири жолдор тоому. Транссибирь магистралындагы темир жол түйүнү. Эки аэропорту бар. Учурда Сибирдин өнөр жай, транспорт, маданий жана илимий борбору. Машина куруу жана металл иштетүү (өндүрүш бирикмелери: «Полёт», «Сибирь приборлору жана системалары», «Омбутрансмаш»), нефть ажыратуу, нефть-химиялык («Омбу каучук», «Омбушина», «Омбуагрегат», «Завод технического углерода» ААКтары, «Полистрол» ЖАКы), жеңил, жыгаччылык, тамакаш (пиво кайнатуу, эт комбинаты), авиа-космос өнөр жай ишканалары иштейт. Омскде 28 ЖОЖ [анын ичинде Омск университети (1974-ж. уюшулган), филиалдар жана 14 мамлекеттик], китепканалар (анын ичинде атайын азиздер үчүн), сүрөт галереясы, край таануу жана сүрөт искусство музейлери, 4 театр (музыкалык, куурчак ж. б.), филармония, цирк бар.

Шаар 1716-ж. негизделген. 1782-ж. чейин Омбу абагы. Омбу 1808–1917-ж. Сибирь казак-орус аскерлеринин административдик борбору болгон. 1782–97жана 1804-жылдан шаар. 2003-жылдан жыл сайын агрардык-техникалык «Агро-Омск» көргөзмө-жармаңкеси өткөрүлүп турат. Төрт ЖЭБ иштейт.

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

[[Категория:Россия шаарлары‎]]
[[Категория:1716-жыл]]</text>
      <sha1>3u9poob6bs6gi3nmgm817yitom7fbh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664517</id>
      <parentid>664516</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="m4xxfs47dnc8o9gnmmbzwgaaoaghydx" xml:space="preserve">[[Файл:Omsk Collage 2016.png|thumb|Омск]]
'''Омск''' – Орусиядагы [[Омск облусу|Омск облусунун]] административдик борбору.

Иртышка Омь дарыясы куя бериштеги порт. Калкы 1,1 млн (2024). Ири жолдор тоому. Транссибирь магистралындагы темир жол түйүнү. Эки аэропорту бар. Учурда Сибирдин өнөр жай, транспорт, маданий жана илимий борбору. Машина куруу жана металл иштетүү (өндүрүш бирикмелери: &quot;Полёт&quot;, &quot;Сибирь приборлору жана системалары&quot;, &quot;Омсктрансмаш&quot;), нефть ажыратуу, нефть-химиялык (&quot;Омский каучук&quot;, &quot;Омскшина&quot;, &quot;Омскагрегат&quot;, &quot;Завод технического углерода&quot; ААКтары, &quot;Полистрол&quot; ЖАКы), жеңил, жыгаччылык, тамакаш (пиво кайнатуу, эт комбинаты), авиа-космос өнөр жай ишканалары иштейт. Омскто 28 ЖОЖ, анын ичинде Омск университети (1974-ж. уюшулган), филиалдар жана 14 мамлекеттик, китепканалар (анын ичинде атайын азиздер үчүн), сүрөт галереясы, край таануу жана сүрөт искусство музейлери, 4 театр (музыкалык, куурчак ж. б.), филармония, цирк бар.

Шаар 1716-ж. негизделген. 1782-ж. чейин Омск абагы. Омск 1808–1917-ж. Сибирь казак-орус аскерлеринин административдик борбору болгон. 1782–97жана 1804-жылдан шаар. 2003-жылдан жыл сайын агрардык-техникалык &quot;Агро-Омск&quot; көргөзмө-жармаңкеси өткөрүлүп турат. Төрт ЖЭБ иштейт.

==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
[[Категория:1716-жыл]]</text>
      <sha1>m4xxfs47dnc8o9gnmmbzwgaaoaghydx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Севастополь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135034</id>
    <revision>
      <id>664508</id>
      <parentid>663899</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T17:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-57530-98|~2026-57530-98]] ([[User talk:~2026-57530-98|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>647251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6684" sha1="ts4foq52zlw4d0aieuyq808hgwh3yv3" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Ак-Жар|макамы=Шаар|сүрөт={{Фотомонтаж
 | photo1a = 1356 Памятник затопленным кораблям.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = St Vladimir Chersonesos 2012 G8.jpg|300px{{!}}
 | photo2b = Sevastopol Chersonesus Basilica of 1935 IMG 0704 1725.jpg|300px{{!}}
 | photo3a = Sevastopol Institute of biology of the Southern Seas IMG 4276 1725.jpg|300px{{!}}
 | photo3b = Chersonesos Bell.jpg|300px{{!}}
 | photo4a = Balaklava, Sevastopol.jpg|300px{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}|герб=COA_of_Sevastopol.svg|желек=Flag_of_Sevastopol.svg|өлкө=Украина|макамдын берилиши=1783|статустун берилиши=1783|негизделген күнү=14-июль 1783|калкы = 558 302
 |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 18
 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 31|lon_sec = 21
 |CoordAddon                 = 
 |CoordScale                 = 
 |өлкө картасынын өлчөмү     = 
 |облус картасынын өлчөмү    = 
 |район картасынын өлчөмү    = 
 |облус түрү                 = Облус
 |облус                      = Кырым Республикасы
 |коомдун түрү               = 
 |коом                       = 
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башчысынын түрү            = 
 |башчысы                    = Михаил Развожаев
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 50
 |климаты                    = 
 |расмий тили                = орусча
 |расмий тили2               = 
 |элди каттоо жылы           = 2025
 |жыштыгы                    = 634
 |агломерация                = 
 |улуттук курамы             = 
 |диний курамы               = православдар, мусулмандар
 |этнохороним                = 
 |убакыт аралыгы             = +3
 |DST                        = 
 |телефон коду               = 	+7 8692
 |почта индекси              = 292001
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 92, 192 RUS
 |идентификатордун түрү      = ОКАТО
 |цифралык идентификатор     = 67000000
 |Commons түрмөгүндө         = Sevastopol
 |сайты                      = https://sev.gov.ru
 |сайтынын тили              =ru
}}

'''Севастополь''' ({{Lang-uk|Севастополь}}; {{lang-gr|Σεβαστούπολη}} — &quot;императорлук / улуу / урматтуу шаар&quot;) же '''Ак-Жар''' ({{Lang-crh|Aqyar}}) — Крым жарым аралынын аймагындагы порт шаар. Крым Муктар Республикасынын курамына кирбейт, Украинанын 27 административдик бирдиктеринин бири.

Крым жарым аралынын түштүк-батышында, көп сандаган (30дан ашык) Кара деңиз булуңдарынын жээгинде жайгашкан өзгөчө статуска ээ шаар, алардын эң маанилүүсү жана эң чоңу Акжар болуп саналат, анда негизги деңиз базасы жана ири порттору жайгашкан. [[Кара деңиз|Кара деңиздин]] суулары батыштан жана түштүктөн жууп турат. Кырым тоолорунун үч кыркалары тең аймактын аймагынан келип чыгат: Сырткы, Ички жана Башкы.

2014-жылдын мартынан бери шаар убактылуу Орусиянын мыйзамсыз аскердик басып алууда турат, бул БУУнун Башкы ассамблеясынын Украинанын аймактык бүтүндүгүн колдоо боюнча резолюциясы менен толук тастыкталган.

== Аталышы ==
1783-жылы Ахтияр булуңунун жээгинде түптөлгөн булуңдун аты Акяр конушунан келип чыккан (кырым татарчасынан ак — «ак», яр — «жар»).

1784-жылы [[Крым хандыгы]] аннексиялангандан кийин орус императрица [[Екатерина II|Екатерина IIнин]] «Грек долбоорунун» алкагында шаар грекче Севастополь деп аталган&lt;ref&gt;[[Мустафін Олексій Рафаїлович|Олексій Мустафін]]. [https://espreso.tv/vigadani-mista-prichornomorya-krapleni-karti-rosiyskoi-imperii Вигадані міста Причорномор'я. Краплені карти Російської імперії]&lt;/ref&gt;. Грекчеден которгондо ''себастос'' &quot;ыйык&quot;, &quot;улуу&quot;, &quot;ардактуу&quot; дегенди билдирет, ошондой эле &quot;Sebastos&quot; Византиянын императордук титулу, латынча &quot;Август&quot;, polis - &quot;шаар&quot; дегенге окшош.

1797-жылы император Павел I шаардын атын Ахтияр деп өзгөрткөн, бирок Севастополь деген аталыш ошол убакта параллелдүү колдонулуп келген, муну ошол кездеги карталар тастыктап турат. 1826-жылы Севастополь деген аталыш шаарга кайтарылган&lt;ref name=&quot;Полное собрание законов Российской империи&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=321&amp;root=2%2F1%2F|title=29.02.1826, ПСЗ-2, № 222|access-date=2022-08-03|archive-date=2020-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609091245/http://nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=321&amp;root=2%2F1%2F|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

15-кылымга чейинАкжардын ордунда, Херсонес шаары (Корсундун байыркы русчасы) болгон.

== Булактар ==
{{Булактар}}
{{Орусия Федерациясынын субъектилери}}
[[Категория:Украина шаарлары]]</text>
      <sha1>ts4foq52zlw4d0aieuyq808hgwh3yv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гамаль Абдель Насер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135042</id>
    <revision>
      <id>664531</id>
      <parentid>593630</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Жамал Абдунасыр]]&quot; барагын &quot;[[Гамаль Абдель Насер]]&quot; деп кайра атады: мурдагы аталышты кайтаруу</comment>
      <origin>593630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3290" sha1="4uz6eavs7i4e725m8smjx8f5xzuyz3y" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Жамал Абдунасыр|расмий ысымы={{lang-ar|جمال عبد الناصر}}|өлкө=|туулган жылы=15-январь 1918|туулган жери=Александрия, Мисир Падышалыгы|кызматы=2-чи [[Мисирдин Президенти]]|андан мурунку инсан=[[Мухаммад Нажиб]]|андан кийинки инсан=[[Аныбар Садат]]}}

'''Жамал Абдунасыр Кусейин''', Гамаль Абдел Насер ({{Lang-ar|جَمَالُ عَبْدُ ٱلنَّاصِرِ حُسَيْنُ}}; 15. 1. 1918, Египет, Асьют провинциясы, Бени-Мур шаары – 28. 9. 1970, Каир) –  [[Египет|Мисирдин]] мамлекеттик жана саясий ишмери, 1939-жылы Каир аскер окуу жайын (1939), Генералдык штабдын аскер коллежин (1942) бүткөн. Мисир жана Судан аскер бөлүктөрүндө кызмат өтөгөн. 1948– 49-жылдардагы Араб-Израиль согушуна катышкан. 1949– 52-жылыподполковник наамында Мисир генералдык штабынын аскер коллежинде мугалим. 1949-жылы «Эркин офицерлер» жашыруун саясий уюмунун негиздеп жана жетектеп, 1952-жылы 23-июлда мамлекеттик төңкөрүштү ишке ашырган. 1953-жылы премьер-министрдин орун басары, 1954-56-жылы премьер-министр, ошол эле убакта президенттин кызматын да кошо аткарган. 1956-жылдын июнь айы- нан Мисирдин президенти. 1958-жылдан Бириккен Араб Республикасынын (Сирияны кошкондо) президенти. 1956-жылы Мисирге каршы багытталган Англия-Франция-Израиль агрессиясына каршы көтөрүлгөн египет элинин күрөшүн жетектеген. 1956-жылдан Мисир куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы. Өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө көбүрөөк көңүл бурган. Н. улуттук көз карандысыздык үчүн күрөшкөн араб элдеринин биримдигин катуу колдогон. 1963- жылдан Араб социалисттик союзунун (1964) төрагасы. Араб өлкөлөрүнө каршы уюштурулган Израиль агрессиясынын натыйжаларын жоюу үчүн 1968-жылы 30-мартта атайын Аракет программасын иштеп чыккан.
[[Категория:Инсандар]]
== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7</text>
      <sha1>4uz6eavs7i4e725m8smjx8f5xzuyz3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664532</id>
      <parentid>664531</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Гамаль Абдель Насер]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>593630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3290" sha1="4uz6eavs7i4e725m8smjx8f5xzuyz3y" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Жамал Абдунасыр|расмий ысымы={{lang-ar|جمال عبد الناصر}}|өлкө=|туулган жылы=15-январь 1918|туулган жери=Александрия, Мисир Падышалыгы|кызматы=2-чи [[Мисирдин Президенти]]|андан мурунку инсан=[[Мухаммад Нажиб]]|андан кийинки инсан=[[Аныбар Садат]]}}

'''Жамал Абдунасыр Кусейин''', Гамаль Абдел Насер ({{Lang-ar|جَمَالُ عَبْدُ ٱلنَّاصِرِ حُسَيْنُ}}; 15. 1. 1918, Египет, Асьют провинциясы, Бени-Мур шаары – 28. 9. 1970, Каир) –  [[Египет|Мисирдин]] мамлекеттик жана саясий ишмери, 1939-жылы Каир аскер окуу жайын (1939), Генералдык штабдын аскер коллежин (1942) бүткөн. Мисир жана Судан аскер бөлүктөрүндө кызмат өтөгөн. 1948– 49-жылдардагы Араб-Израиль согушуна катышкан. 1949– 52-жылыподполковник наамында Мисир генералдык штабынын аскер коллежинде мугалим. 1949-жылы «Эркин офицерлер» жашыруун саясий уюмунун негиздеп жана жетектеп, 1952-жылы 23-июлда мамлекеттик төңкөрүштү ишке ашырган. 1953-жылы премьер-министрдин орун басары, 1954-56-жылы премьер-министр, ошол эле убакта президенттин кызматын да кошо аткарган. 1956-жылдын июнь айы- нан Мисирдин президенти. 1958-жылдан Бириккен Араб Республикасынын (Сирияны кошкондо) президенти. 1956-жылы Мисирге каршы багытталган Англия-Франция-Израиль агрессиясына каршы көтөрүлгөн египет элинин күрөшүн жетектеген. 1956-жылдан Мисир куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы. Өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө көбүрөөк көңүл бурган. Н. улуттук көз карандысыздык үчүн күрөшкөн араб элдеринин биримдигин катуу колдогон. 1963- жылдан Араб социалисттик союзунун (1964) төрагасы. Араб өлкөлөрүнө каршы уюштурулган Израиль агрессиясынын натыйжаларын жоюу үчүн 1968-жылы 30-мартта атайын Аракет программасын иштеп чыккан.
[[Категория:Инсандар]]
== Булактар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7</text>
      <sha1>4uz6eavs7i4e725m8smjx8f5xzuyz3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664533</id>
      <parentid>664532</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2717" sha1="73b35acb3es4fxhy8pltfjgbao28i1n" xml:space="preserve">'''Насер Гамаль Абдель''', Гамаль Абдан Насир (15. 1. 1918, Египет, Асьют провинциясы, Бени-Мур шаары – 28. 9. 1970, Каир) – Египеттин мамлекеттик жана саясий ишмери, 1939-жылы Каир аскер окуу жайын (1939), Генералдык штабдын аскер коллежин (1942) бүткөн. Египет жана Судан аскер бөлүктөрүндө кызмат өтөгөн. 1948– 49-жылдардагы Араб-Израиль согушуна катышкан. 1949– 52-жылыподполковник наамында Египет генералдык штабынын аскер коллежинде мугалим. 1949-жылы «Эркин офицерлер» жашыруун саясий уюмунун негиздеп жана жетектеп, 1952-жылы 23-июлда мамлекеттик төңкөрүштү ишке ашырган. 1953-жылы премьер-министрдин орун басары, 1954-56-жылы премьер-министр, ошол эле убакта президенттин кызматын да кошо аткарган. 1956-жылдын июнь айы- нан Египеттин президенти. 1958-жылдан Бириккен Араб Республикасынын (Сирияны кошкондо) президенти. 1956-жылы Египетке каршы багытталган Англия-Франция-Израиль агрессиясына каршы көтөрүлгөн египет элинин күрөшүн жетектеген. 1956-жылдан Египет куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы. Өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө көбүрөөк көңүл бурган. Н. улуттук көз карандысыздык үчүн күрөшкөн араб элдеринин биримдигин катуу колдогон. 1963- жылдан Араб социалисттик союзунун (1964) төрагасы. Араб өлкөлөрүнө каршы уюштурулган Израиль агрессиясынын натыйжаларын жоюу үчүн 1968-жылы 30-мартта атайын Аракет программасын иштеп чыккан.
[[Категория:Инсандар]]
==Булактар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7</text>
      <sha1>73b35acb3es4fxhy8pltfjgbao28i1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Утрехт университети</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135100</id>
    <revision>
      <id>664676</id>
      <parentid>643020</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Үтрехт университети]]&quot; барагын &quot;[[Утрехт университети]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>643020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16609" sha1="94a3qjyv9s001p6cyofuu0x0qajm9d5" xml:space="preserve">{{Университет карточкасы|кыскартуу=UU|сүрөт=Academiegebouw-utrecht-the-netherlands.png|негизделген=1636|эл аралык=Utrecht University|түрү=Мамлекеттик|студенттери=30 374 (2015)|чет-өлкөлүк студенттери=1683 (2015)|жайгашкан жери={{flagicon|Netherlands}} [[Үтрехт]], [[Нидерланд]]|сайты=http://www.uu.nl/|аталышы=Утрехт Университети}}

'''Үтрехт университети''' ('''UU'''; {{Lang-nl|Universiteit Utrecht}}, мурда ''Rijksuniversiteit Utrecht'') — [[Утрехт|Нидерланддын]] [[Үтрехт]] шаарындагы коомдук изилдөө университети. Университет 1636-жылдын 26-мартында түзүлгөн, ал Нидерланддагы эң эски университеттердин бири болуп эсептелинет. 2023-жылы 39 769 студент окуган жана 8929 окутуучу жана кызматкер иштеген. 400дөн ашуун Докторлук даражасы дипломдор берилип, 7765 илимий макала жарыяланган. Университеттин 2023-жылдагы бюджети 2,8 миллиард евро&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; (үчүнчү жактар тарабынан тапшырылган жумуштан түшкөн киреше 319 миллион евро) жана Утрехт университетинин Медициналык борбору үчүн 1,643 миллиард евро бөлүнгөн.

Университеттин дисциплиналар аралык изилдөөлөрү жашоо илимдерине, туруктуулукка карай жолдорго, жаштардын динамикасына жана ачык коомдор үчүн мекемелерге багытталган. Окутууда жана изилдөөлөрдө теңчиликти, ар түрдүүлүктү жана инклюзияны баалоого басым жасалат. Үтрехт университетинин [[Тарбиялануучу|бүтүрүүчүлөрү]] жана окутуучулары арасында бир катар атактуу окумуштуулары бар, анын ичинде 12 [[Нобель сыйлыгы|Нобель Сыйлыгы]], 1 Пулитцер Сыйлыгы, 2 Вольф Сыйлыгы, 2 [[Улуттук илимий медал|Илимдин улуттук медалы]], 21 Спиноза Сыйлыгы жана 3 Стивен Сыйлыгынын лауреаты. Университеттин бүтүрүүчүлөрүнүн арасында бир нече мамлекет жана өкмөт башчылары бар, анын ичинде: 4  Голландия падышалык үйүнүн мүчөсү, Нидерланддын 6 Премьер-министри, Американы Негиздөөчү Ата жана [[Америка Кошмо Штаттары]] Конституциясына кол коюучу Хью Уильямсон, 1 Улуу Британия жана Ирландиянын Бириккен Падышалыгынын премьер-министри Уильям Питт (Биринчи), 4 чет элдик мамлекет же өкмөт башчылары жана 35 Нидерланд Өкмөтүнүн Министрлери. Эркин рыноктун алгачкы жактоочуларынын бири болгон англис экономисти Николас Барбон Утрехт университетинде окуган.&lt;ref name=&quot;100 Notable alumni&quot;&gt;{{Cite web|url=https://edurank.org/uni/utrecht-university/alumni/|title=UU alumni|publisher=edu rank}}&lt;/ref&gt; Аналитикалык геометриянын ыкмаларын иштеп чыккан француз философу, окумуштуусу жана математиги [[Рене Декарт|Рене Декартка]] Утрехт университетинин медицина профессору Генрик Режиус физикадан сабак берген&lt;ref name=&quot;Rene Decrates&quot;&gt;{{Cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/descartes/|title=Rene Decrates|publisher=plato.stanford.edu}}&lt;/ref&gt;.

Үтрехт университетинин бүтүрүүчүлөрү жалпысынан 13 алтын Олимпиадалык медал утуп алган&lt;ref name=&quot;DUB&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dub.uu.nl/en/depth/meet-uu-students-who-will-compete-paris-olympics|title=DUB|publisher=DUB}}&lt;/ref&gt;.

Үтрехт университетин Хенк Куммелинг ([[Ректор|Ректор Магнификус]]), Антон Пижперс (төрага), Маргот ван дер Старре (Вице-төрага) жана Нильс Врисвейктен (Студенттик баалоочу) турган университеттин кеңеши жетектейт. Коимбра тобуна (Coimbra Group), Европа изилдөө университеттеринин лигасына (League of European Research Universities), Үтрехт тармагына (Utrecht Network) жана Европа университеттер ассоциациясына (European University Association) мүчөлүгү аркылуу эл аралык деңгээлдеги башка институттар менен тыгыз байланышы бар.

== Тарыхы ==
[[Файл:Gable_decoration_at_the_Utrecht_University_headquarter_building_(academiegebouw)_Utrecht_-_panoramio.jpg|left|thumb| Университет залынын имаратында габель жасалгасы (''Academiegebouw [nl]'' ).]]
[[Файл:Portret_van_Bernardus_Schotanus,_RP-P-OB-16.079.jpg|right|thumb| Бернардус Шотанус, университеттин биринчи [[Ректор|ректору]], укук жана математика профессору]]
Үтрехт университети 1636-жылы 26-мартта негизделген&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uu.nl/en/organisation/profile/tradition-and-history/history|title=The History of Utrecht University|publisher=Utrecht University|accessdate=2024-09-13|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622202143/https://www.uu.nl/en/organisation/profile/tradition-and-history/history}}&lt;/ref&gt;.  Алгач университетте ондогон гана студент окуган. Жети профессор төрт факультетте (философия, теология, медицина жана укук) иштеген. Бардык студенттерге башталгыч билимди философия факультетинен алган. 

Үтрехт университети XVII кылымда гүлдөп, Лейден (1575) жана [[Гронинген университети|Гронинген]] (1614) сыяктуу эски университеттер менен болгон атаандаштыкка карабастан Нидерландынын &quot;Алтын дооруна&quot; олуттуу салым кошкон. Лейден, атап айтканда, ушул күнгө чейин атаандаштыгын далилдеп келет. Азыркы Сонненборг обсерваториясынын базасында [[ботаникалык бак]] курулган жана үч жылдан кийин [[:nl:Bestand:Smeetoren Utrecht.jpg|Смееторен]] астрономиялык обсерваторияны кошкон. Университетке чет өлкөлөрдөн (өзгөчө Германиядан, Англиядан жана Шотландиядан) көптөгөн студенттер келген. Алар жаңы философиянын жактоочулары ([[Рене Декарт]] Үтрехтте бир нече жыл жашаган) менен катаал [[Кальвинизм|реформатор]] теолог Воэтиустун жактоочуларынын ортосундагы интеллектуалдык жана теологиялык күрөшкө күбө болушкан. Алар ошондой эле атактуу голландиялык юрист, университеттин бүтүрүүчүсү жана укук профессору Йоханнес Воеттин окууларына күбө болушту. 
[[Файл:RooseveltUtrecht1948.jpg|left|thumb| Элеонора Рузвельтке 1948-жылы укук илимдеринин ардактуу доктору наамы ыйгарылган.]]
1806-жылы Нидерланддын француз оккупациялык бийлиги Утрехт университетинин рейтингин ''école secondaire'' (орто мектеп) деңгээлине түшүргөн, бирок 1813-жылы Нидерланддын Бириккен Королдугу түзүлгөндөн кийин ал мурдагы статусуна ээ болгон&lt;ref name=&quot;History&quot;/&gt;. Лейден, Лөвен, Гронинген, Үтрехт жана [[Гент университети|Гент]] жаңы мамлекеттин беш университети ({{Lang-nl|hoge scholen}}) болуп эсептелген. Эки университет (Левен жана Гент) 1830-жылы жаңы [[Бельгия]] мамлекетинин курамына кирген. Натыйжада Үтрехт университети Нидерланддын үч университетинин бири болуп калган. Француз оккупациясынын учурунда Луи Наполеон Утрехттин борборунда сарай курууга буйрук берген, ал акыры шаар борборундагы университеттин китепканасына айланган&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. 

Үтрехт университети Нидерланддын &quot;Алтын доордо&quot; илимдин өнүгүүсүндө маанилүү роль ойногон. Улуттук ветеринардык мектеп (нидерл. ''Rijks Veeartsenijschool'') 1918-жылы Утрехт университетинин ветеринардык медицина факультети болуп өзгөрүлгөн.

Университеттин өсүшү менен тарыхый шаардын борборундагы академиялык имараттар университеттин мейкиндикке болгон муктаждыгын канааттандыра алган жок. Ошондуктан, 1960-жылдардан баштап, университеттин бир кыйла бөлүгү шаардын эң чыгыш бөлүгүн ээлеген жана Де Билттин түштүгүндө жайгашкан де Аутхоф кампусуна көчүрүлгөн. Бирок университет өзүнүн имараттарын жана тарыхый шаардын борборундагы катышуусун сактап калган.

== Түзүлүшү ==
[[Файл:Utrecht_Academiegebouw.jpg|right|thumb| Үтрехт университетинин залы (''Academiegebouw[nl]''), 1894-жылы курулган]]
Университет 58 бакалавр жана 150дөн ашуун аспирантура программаларын сунуш кылган жети [[Факультет|факультеттен]] турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uu.nl/en/organisation/governance-and-organisation/faculties|title=Faculties – Organisation|publisher=Utrecht University}}&lt;/ref&gt;. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;left&quot; |Факультет
! align=&quot;left&quot; | Бөлүм
|-
| Геология факультети
|
* Жер илимдери бөлүмү
* [[Физикалык география]] кафедрасы
* Туруктуу өнүгүү бөлүмү (Коперник институту)
* [[Антропогеография|Адам географиясы]] жана мейкиндикти пландаштыруу бөлүмү
|-
| Гуманитардык факультет
|
* [[Тарых]] жана [[Искусство таануу|искусство тарыхы]] бөлүмү
* [[Тил|Тилдер]], [[адабият]] жана коммуникация бөлүмү
* Медиа жана маданият таануу бөлүмү
* [[Философия]] жана дин таануу бөлүмү
|-
| Укук, экономика жана башкаруу факультети&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uu.nl/faculty/leg/en/pages/default.aspx|title=Faculty of Law, Economics and Governance|publisher=Utrecht University}}&lt;/ref&gt;
|
* Утрехт университетинин [[укук]] факультети
* Утрехт университетинин Экономика мектеби (USE)
* Утрехт университетинин башкаруу мектеби (USG)
|-
| [[Медицина]] факультети
|-
| Илим факультети
|
* [[Биология]] кафедрасы
* [[Химия]] кафедрасы
* Маалымат жана эсептөө илимдери бөлүмү
* [[Математика]] кафедрасы
* [[Фармация|Фармацевтика илимдери]] бөлүмү
* Физика жана [[астрономия]] кафедрасы
|-
| Социалдык жана жүрүм турум илимдери факультети
|
* [[Педагогика|Билим берүү жана педагогика]] бөлүмү
* Социалдык илимдер кафедрасы
* [[Психология]] кафедрасы
|-
| [[Ветеринария]] факультети
|}
Ошондой эле үч факультеттер аралык бөлүмдөр бар:

* Үтрехт Университетинин Колледжи
* Рузвельт Университетинин Колледжи
* Билим берүү жана окутуу борбору 

== Кампус ==
Гуманитардык жана укук жана башкаруунун эки чоң факультети Үтрехт шаарында жайгашкан. Калган беш факультет жана административдик кызматтардын көбү шаардын четинде жайгашкан. Үтрехт университетинин колледжи, Үтрехт Экономика мектеби менен бирге Нидерланддын мурдагы аскер базасы болгон Кромхут Казернеде жайгашкан. Рузвельт университетинин колледжи Нидерланддын түштүк-батышындагы Мидделбург шаарында жайгашкан.&lt;gallery&gt;
Файл:De_Uithof_(nouveau_campus_de_l'Université_d'Utrecht).JPG|alt=Utrecht Science Park| Утрехт Илимий паркы
Файл:UtrechtUCgebouw.jpg|alt=University College|Университет колледжи
Файл:Minnaertgebouw3.jpg|alt=Minnaert Building|Minnaert имараты
Файл:Juridische_Bibliotheek_(Bibliothèque_de_Droit_et_d'Economie).JPG|alt=Juridische Bibliotheek (former law library)|Juridische Bibliotheek (мурдагы укук китепканасы)
Файл:Vie_étudiante_à_Utrecht.JPG|alt=Student life, Neude square, Utrecht city centre|Студенттик жашоо, Neude аянты, Утрехт шаарынын борбору
Файл:FortHoofddijk01.jpg|alt=Utrecht University Botanic Gardens| Утрехт университетинин ботаникалык бакчасы
Файл:David-de-Wied-gebouw_Leuvenlaan-4_De-Uithof_Utrecht_Nederland.JPG|alt=David de Wied building|David de Wied имараты
&lt;/gallery&gt;
== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://profs.library.uu.nl/index.php/info/info_english Catalogus Professorum Academiae Rheno-Traiectinae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021191048/http://profs.library.uu.nl/index.php/info/info_english |date=2020-10-21 }} – Catalogue listing all professors who have held chairs at Utrecht University
* [https://dataverse.nl/dataverse/UU Utrecht University datasets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818042438/https://dataverse.nl/dataverse/UU |date=2019-08-18 }}</text>
      <sha1>94a3qjyv9s001p6cyofuu0x0qajm9d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664677</id>
      <parentid>664676</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Утрехт университети]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>643020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16609" sha1="94a3qjyv9s001p6cyofuu0x0qajm9d5" xml:space="preserve">{{Университет карточкасы|кыскартуу=UU|сүрөт=Academiegebouw-utrecht-the-netherlands.png|негизделген=1636|эл аралык=Utrecht University|түрү=Мамлекеттик|студенттери=30 374 (2015)|чет-өлкөлүк студенттери=1683 (2015)|жайгашкан жери={{flagicon|Netherlands}} [[Үтрехт]], [[Нидерланд]]|сайты=http://www.uu.nl/|аталышы=Утрехт Университети}}

'''Үтрехт университети''' ('''UU'''; {{Lang-nl|Universiteit Utrecht}}, мурда ''Rijksuniversiteit Utrecht'') — [[Утрехт|Нидерланддын]] [[Үтрехт]] шаарындагы коомдук изилдөө университети. Университет 1636-жылдын 26-мартында түзүлгөн, ал Нидерланддагы эң эски университеттердин бири болуп эсептелинет. 2023-жылы 39 769 студент окуган жана 8929 окутуучу жана кызматкер иштеген. 400дөн ашуун Докторлук даражасы дипломдор берилип, 7765 илимий макала жарыяланган. Университеттин 2023-жылдагы бюджети 2,8 миллиард евро&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; (үчүнчү жактар тарабынан тапшырылган жумуштан түшкөн киреше 319 миллион евро) жана Утрехт университетинин Медициналык борбору үчүн 1,643 миллиард евро бөлүнгөн.

Университеттин дисциплиналар аралык изилдөөлөрү жашоо илимдерине, туруктуулукка карай жолдорго, жаштардын динамикасына жана ачык коомдор үчүн мекемелерге багытталган. Окутууда жана изилдөөлөрдө теңчиликти, ар түрдүүлүктү жана инклюзияны баалоого басым жасалат. Үтрехт университетинин [[Тарбиялануучу|бүтүрүүчүлөрү]] жана окутуучулары арасында бир катар атактуу окумуштуулары бар, анын ичинде 12 [[Нобель сыйлыгы|Нобель Сыйлыгы]], 1 Пулитцер Сыйлыгы, 2 Вольф Сыйлыгы, 2 [[Улуттук илимий медал|Илимдин улуттук медалы]], 21 Спиноза Сыйлыгы жана 3 Стивен Сыйлыгынын лауреаты. Университеттин бүтүрүүчүлөрүнүн арасында бир нече мамлекет жана өкмөт башчылары бар, анын ичинде: 4  Голландия падышалык үйүнүн мүчөсү, Нидерланддын 6 Премьер-министри, Американы Негиздөөчү Ата жана [[Америка Кошмо Штаттары]] Конституциясына кол коюучу Хью Уильямсон, 1 Улуу Британия жана Ирландиянын Бириккен Падышалыгынын премьер-министри Уильям Питт (Биринчи), 4 чет элдик мамлекет же өкмөт башчылары жана 35 Нидерланд Өкмөтүнүн Министрлери. Эркин рыноктун алгачкы жактоочуларынын бири болгон англис экономисти Николас Барбон Утрехт университетинде окуган.&lt;ref name=&quot;100 Notable alumni&quot;&gt;{{Cite web|url=https://edurank.org/uni/utrecht-university/alumni/|title=UU alumni|publisher=edu rank}}&lt;/ref&gt; Аналитикалык геометриянын ыкмаларын иштеп чыккан француз философу, окумуштуусу жана математиги [[Рене Декарт|Рене Декартка]] Утрехт университетинин медицина профессору Генрик Режиус физикадан сабак берген&lt;ref name=&quot;Rene Decrates&quot;&gt;{{Cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/descartes/|title=Rene Decrates|publisher=plato.stanford.edu}}&lt;/ref&gt;.

Үтрехт университетинин бүтүрүүчүлөрү жалпысынан 13 алтын Олимпиадалык медал утуп алган&lt;ref name=&quot;DUB&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dub.uu.nl/en/depth/meet-uu-students-who-will-compete-paris-olympics|title=DUB|publisher=DUB}}&lt;/ref&gt;.

Үтрехт университетин Хенк Куммелинг ([[Ректор|Ректор Магнификус]]), Антон Пижперс (төрага), Маргот ван дер Старре (Вице-төрага) жана Нильс Врисвейктен (Студенттик баалоочу) турган университеттин кеңеши жетектейт. Коимбра тобуна (Coimbra Group), Европа изилдөө университеттеринин лигасына (League of European Research Universities), Үтрехт тармагына (Utrecht Network) жана Европа университеттер ассоциациясына (European University Association) мүчөлүгү аркылуу эл аралык деңгээлдеги башка институттар менен тыгыз байланышы бар.

== Тарыхы ==
[[Файл:Gable_decoration_at_the_Utrecht_University_headquarter_building_(academiegebouw)_Utrecht_-_panoramio.jpg|left|thumb| Университет залынын имаратында габель жасалгасы (''Academiegebouw [nl]'' ).]]
[[Файл:Portret_van_Bernardus_Schotanus,_RP-P-OB-16.079.jpg|right|thumb| Бернардус Шотанус, университеттин биринчи [[Ректор|ректору]], укук жана математика профессору]]
Үтрехт университети 1636-жылы 26-мартта негизделген&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uu.nl/en/organisation/profile/tradition-and-history/history|title=The History of Utrecht University|publisher=Utrecht University|accessdate=2024-09-13|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622202143/https://www.uu.nl/en/organisation/profile/tradition-and-history/history}}&lt;/ref&gt;.  Алгач университетте ондогон гана студент окуган. Жети профессор төрт факультетте (философия, теология, медицина жана укук) иштеген. Бардык студенттерге башталгыч билимди философия факультетинен алган. 

Үтрехт университети XVII кылымда гүлдөп, Лейден (1575) жана [[Гронинген университети|Гронинген]] (1614) сыяктуу эски университеттер менен болгон атаандаштыкка карабастан Нидерландынын &quot;Алтын дооруна&quot; олуттуу салым кошкон. Лейден, атап айтканда, ушул күнгө чейин атаандаштыгын далилдеп келет. Азыркы Сонненборг обсерваториясынын базасында [[ботаникалык бак]] курулган жана үч жылдан кийин [[:nl:Bestand:Smeetoren Utrecht.jpg|Смееторен]] астрономиялык обсерваторияны кошкон. Университетке чет өлкөлөрдөн (өзгөчө Германиядан, Англиядан жана Шотландиядан) көптөгөн студенттер келген. Алар жаңы философиянын жактоочулары ([[Рене Декарт]] Үтрехтте бир нече жыл жашаган) менен катаал [[Кальвинизм|реформатор]] теолог Воэтиустун жактоочуларынын ортосундагы интеллектуалдык жана теологиялык күрөшкө күбө болушкан. Алар ошондой эле атактуу голландиялык юрист, университеттин бүтүрүүчүсү жана укук профессору Йоханнес Воеттин окууларына күбө болушту. 
[[Файл:RooseveltUtrecht1948.jpg|left|thumb| Элеонора Рузвельтке 1948-жылы укук илимдеринин ардактуу доктору наамы ыйгарылган.]]
1806-жылы Нидерланддын француз оккупациялык бийлиги Утрехт университетинин рейтингин ''école secondaire'' (орто мектеп) деңгээлине түшүргөн, бирок 1813-жылы Нидерланддын Бириккен Королдугу түзүлгөндөн кийин ал мурдагы статусуна ээ болгон&lt;ref name=&quot;History&quot;/&gt;. Лейден, Лөвен, Гронинген, Үтрехт жана [[Гент университети|Гент]] жаңы мамлекеттин беш университети ({{Lang-nl|hoge scholen}}) болуп эсептелген. Эки университет (Левен жана Гент) 1830-жылы жаңы [[Бельгия]] мамлекетинин курамына кирген. Натыйжада Үтрехт университети Нидерланддын үч университетинин бири болуп калган. Француз оккупациясынын учурунда Луи Наполеон Утрехттин борборунда сарай курууга буйрук берген, ал акыры шаар борборундагы университеттин китепканасына айланган&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. 

Үтрехт университети Нидерланддын &quot;Алтын доордо&quot; илимдин өнүгүүсүндө маанилүү роль ойногон. Улуттук ветеринардык мектеп (нидерл. ''Rijks Veeartsenijschool'') 1918-жылы Утрехт университетинин ветеринардык медицина факультети болуп өзгөрүлгөн.

Университеттин өсүшү менен тарыхый шаардын борборундагы академиялык имараттар университеттин мейкиндикке болгон муктаждыгын канааттандыра алган жок. Ошондуктан, 1960-жылдардан баштап, университеттин бир кыйла бөлүгү шаардын эң чыгыш бөлүгүн ээлеген жана Де Билттин түштүгүндө жайгашкан де Аутхоф кампусуна көчүрүлгөн. Бирок университет өзүнүн имараттарын жана тарыхый шаардын борборундагы катышуусун сактап калган.

== Түзүлүшү ==
[[Файл:Utrecht_Academiegebouw.jpg|right|thumb| Үтрехт университетинин залы (''Academiegebouw[nl]''), 1894-жылы курулган]]
Университет 58 бакалавр жана 150дөн ашуун аспирантура программаларын сунуш кылган жети [[Факультет|факультеттен]] турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uu.nl/en/organisation/governance-and-organisation/faculties|title=Faculties – Organisation|publisher=Utrecht University}}&lt;/ref&gt;. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;left&quot; |Факультет
! align=&quot;left&quot; | Бөлүм
|-
| Геология факультети
|
* Жер илимдери бөлүмү
* [[Физикалык география]] кафедрасы
* Туруктуу өнүгүү бөлүмү (Коперник институту)
* [[Антропогеография|Адам географиясы]] жана мейкиндикти пландаштыруу бөлүмү
|-
| Гуманитардык факультет
|
* [[Тарых]] жана [[Искусство таануу|искусство тарыхы]] бөлүмү
* [[Тил|Тилдер]], [[адабият]] жана коммуникация бөлүмү
* Медиа жана маданият таануу бөлүмү
* [[Философия]] жана дин таануу бөлүмү
|-
| Укук, экономика жана башкаруу факультети&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uu.nl/faculty/leg/en/pages/default.aspx|title=Faculty of Law, Economics and Governance|publisher=Utrecht University}}&lt;/ref&gt;
|
* Утрехт университетинин [[укук]] факультети
* Утрехт университетинин Экономика мектеби (USE)
* Утрехт университетинин башкаруу мектеби (USG)
|-
| [[Медицина]] факультети
|-
| Илим факультети
|
* [[Биология]] кафедрасы
* [[Химия]] кафедрасы
* Маалымат жана эсептөө илимдери бөлүмү
* [[Математика]] кафедрасы
* [[Фармация|Фармацевтика илимдери]] бөлүмү
* Физика жана [[астрономия]] кафедрасы
|-
| Социалдык жана жүрүм турум илимдери факультети
|
* [[Педагогика|Билим берүү жана педагогика]] бөлүмү
* Социалдык илимдер кафедрасы
* [[Психология]] кафедрасы
|-
| [[Ветеринария]] факультети
|}
Ошондой эле үч факультеттер аралык бөлүмдөр бар:

* Үтрехт Университетинин Колледжи
* Рузвельт Университетинин Колледжи
* Билим берүү жана окутуу борбору 

== Кампус ==
Гуманитардык жана укук жана башкаруунун эки чоң факультети Үтрехт шаарында жайгашкан. Калган беш факультет жана административдик кызматтардын көбү шаардын четинде жайгашкан. Үтрехт университетинин колледжи, Үтрехт Экономика мектеби менен бирге Нидерланддын мурдагы аскер базасы болгон Кромхут Казернеде жайгашкан. Рузвельт университетинин колледжи Нидерланддын түштүк-батышындагы Мидделбург шаарында жайгашкан.&lt;gallery&gt;
Файл:De_Uithof_(nouveau_campus_de_l'Université_d'Utrecht).JPG|alt=Utrecht Science Park| Утрехт Илимий паркы
Файл:UtrechtUCgebouw.jpg|alt=University College|Университет колледжи
Файл:Minnaertgebouw3.jpg|alt=Minnaert Building|Minnaert имараты
Файл:Juridische_Bibliotheek_(Bibliothèque_de_Droit_et_d'Economie).JPG|alt=Juridische Bibliotheek (former law library)|Juridische Bibliotheek (мурдагы укук китепканасы)
Файл:Vie_étudiante_à_Utrecht.JPG|alt=Student life, Neude square, Utrecht city centre|Студенттик жашоо, Neude аянты, Утрехт шаарынын борбору
Файл:FortHoofddijk01.jpg|alt=Utrecht University Botanic Gardens| Утрехт университетинин ботаникалык бакчасы
Файл:David-de-Wied-gebouw_Leuvenlaan-4_De-Uithof_Utrecht_Nederland.JPG|alt=David de Wied building|David de Wied имараты
&lt;/gallery&gt;
== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://profs.library.uu.nl/index.php/info/info_english Catalogus Professorum Academiae Rheno-Traiectinae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021191048/http://profs.library.uu.nl/index.php/info/info_english |date=2020-10-21 }} – Catalogue listing all professors who have held chairs at Utrecht University
* [https://dataverse.nl/dataverse/UU Utrecht University datasets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818042438/https://dataverse.nl/dataverse/UU |date=2019-08-18 }}</text>
      <sha1>94a3qjyv9s001p6cyofuu0x0qajm9d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664678</id>
      <parentid>664677</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/538205|538205]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16609" sha1="lpbwpc3iqyeplv2unsyo9r7lkvtemtt" xml:space="preserve">{{Университет карточкасы|кыскартуу=UU|сүрөт=Academiegebouw-utrecht-the-netherlands.png|негизделген=1636|эл аралык=Utrecht University|түрү=Мамлекеттик|студенттери=30 374 (2015)|чет-өлкөлүк студенттери=1683 (2015)|жайгашкан жери={{flagicon|Netherlands}} [[Утрехт]], [[Нидерланд]]|сайты=http://www.uu.nl/|аталышы=Утрехт Университети}}

'''Утрехт университети''' ('''UU'''; {{Lang-nl|Universiteit Utrecht}}, мурда ''Rijksuniversiteit Utrecht'') — [[Утрехт|Нидерланддын]] [[Утрехт]] шаарындагы коомдук изилдөө университети. Университет 1636-жылдын 26-мартында түзүлгөн, ал Нидерланддагы эң эски университеттердин бири болуп эсептелинет. 2023-жылы 39 769 студент окуган жана 8929 окутуучу жана кызматкер иштеген. 400дөн ашуун Докторлук даражасы дипломдор берилип, 7765 илимий макала жарыяланган. Университеттин 2023-жылдагы бюджети 2,8 миллиард евро&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; (үчүнчү жактар тарабынан тапшырылган жумуштан түшкөн киреше 319 миллион евро) жана Утрехт университетинин Медициналык борбору үчүн 1,643 миллиард евро бөлүнгөн.

Университеттин дисциплиналар аралык изилдөөлөрү жашоо илимдерине, туруктуулукка карай жолдорго, жаштардын динамикасына жана ачык коомдор үчүн мекемелерге багытталган. Окутууда жана изилдөөлөрдө теңчиликти, ар түрдүүлүктү жана инклюзияны баалоого басым жасалат. Утрехт университетинин [[Тарбиялануучу|бүтүрүүчүлөрү]] жана окутуучулары арасында бир катар атактуу окумуштуулары бар, анын ичинде 12 [[Нобель сыйлыгы|Нобель Сыйлыгы]], 1 Пулитцер Сыйлыгы, 2 Вольф Сыйлыгы, 2 [[Улуттук илимий медал|Илимдин улуттук медалы]], 21 Спиноза Сыйлыгы жана 3 Стивен Сыйлыгынын лауреаты. Университеттин бүтүрүүчүлөрүнүн арасында бир нече мамлекет жана өкмөт башчылары бар, анын ичинде: 4  Голландия падышалык үйүнүн мүчөсү, Нидерланддын 6 Премьер-министри, Американы Негиздөөчү Ата жана [[Америка Кошмо Штаттары]] Конституциясына кол коюучу Хью Уильямсон, 1 Улуу Британия жана Ирландиянын Бириккен Падышалыгынын премьер-министри Уильям Питт (Биринчи), 4 чет элдик мамлекет же өкмөт башчылары жана 35 Нидерланд Өкмөтүнүн Министрлери. Эркин рыноктун алгачкы жактоочуларынын бири болгон англис экономисти Николас Барбон Утрехт университетинде окуган.&lt;ref name=&quot;100 Notable alumni&quot;&gt;{{Cite web|url=https://edurank.org/uni/utrecht-university/alumni/|title=UU alumni|publisher=edu rank}}&lt;/ref&gt; Аналитикалык геометриянын ыкмаларын иштеп чыккан француз философу, окумуштуусу жана математиги [[Рене Декарт|Рене Декартка]] Утрехт университетинин медицина профессору Генрик Режиус физикадан сабак берген&lt;ref name=&quot;Rene Decrates&quot;&gt;{{Cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/descartes/|title=Rene Decrates|publisher=plato.stanford.edu}}&lt;/ref&gt;.

Утрехт университетинин бүтүрүүчүлөрү жалпысынан 13 алтын Олимпиадалык медал утуп алган&lt;ref name=&quot;DUB&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dub.uu.nl/en/depth/meet-uu-students-who-will-compete-paris-olympics|title=DUB|publisher=DUB}}&lt;/ref&gt;.

Утрехт университетин Хенк Куммелинг ([[Ректор|Ректор Магнификус]]), Антон Пижперс (төрага), Маргот ван дер Старре (Вице-төрага) жана Нильс Врисвейктен (Студенттик баалоочу) турган университеттин кеңеши жетектейт. Коимбра тобуна (Coimbra Group), Европа изилдөө университеттеринин лигасына (League of European Research Universities), Утрехт тармагына (Utrecht Network) жана Европа университеттер ассоциациясына (European University Association) мүчөлүгү аркылуу эл аралык деңгээлдеги башка институттар менен тыгыз байланышы бар.

== Тарыхы ==
[[Файл:Gable_decoration_at_the_Utrecht_University_headquarter_building_(academiegebouw)_Utrecht_-_panoramio.jpg|left|thumb| Университет залынын имаратында габель жасалгасы (''Academiegebouw [nl]'' ).]]
[[Файл:Portret_van_Bernardus_Schotanus,_RP-P-OB-16.079.jpg|right|thumb| Бернардус Шотанус, университеттин биринчи [[Ректор|ректору]], укук жана математика профессору]]
Утрехт университети 1636-жылы 26-мартта негизделген&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uu.nl/en/organisation/profile/tradition-and-history/history|title=The History of Utrecht University|publisher=Utrecht University|accessdate=2024-09-13|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622202143/https://www.uu.nl/en/organisation/profile/tradition-and-history/history}}&lt;/ref&gt;.  Алгач университетте ондогон гана студент окуган. Жети профессор төрт факультетте (философия, теология, медицина жана укук) иштеген. Бардык студенттерге башталгыч билимди философия факультетинен алган. 

Утрехт университети XVII кылымда гүлдөп, Лейден (1575) жана [[Гронинген университети|Гронинген]] (1614) сыяктуу эски университеттер менен болгон атаандаштыкка карабастан Нидерландынын &quot;Алтын дооруна&quot; олуттуу салым кошкон. Лейден, атап айтканда, ушул күнгө чейин атаандаштыгын далилдеп келет. Азыркы Сонненборг обсерваториясынын базасында [[ботаникалык бак]] курулган жана үч жылдан кийин [[:nl:Bestand:Smeetoren Utrecht.jpg|Смееторен]] астрономиялык обсерваторияны кошкон. Университетке чет өлкөлөрдөн (өзгөчө Германиядан, Англиядан жана Шотландиядан) көптөгөн студенттер келген. Алар жаңы философиянын жактоочулары ([[Рене Декарт]] Утрехтте бир нече жыл жашаган) менен катаал [[Кальвинизм|реформатор]] теолог Воэтиустун жактоочуларынын ортосундагы интеллектуалдык жана теологиялык күрөшкө күбө болушкан. Алар ошондой эле атактуу голландиялык юрист, университеттин бүтүрүүчүсү жана укук профессору Йоханнес Воеттин окууларына күбө болушту. 
[[Файл:RooseveltUtrecht1948.jpg|left|thumb| Элеонора Рузвельтке 1948-жылы укук илимдеринин ардактуу доктору наамы ыйгарылган.]]
1806-жылы Нидерланддын француз оккупациялык бийлиги Утрехт университетинин рейтингин ''école secondaire'' (орто мектеп) деңгээлине түшүргөн, бирок 1813-жылы Нидерланддын Бириккен Королдугу түзүлгөндөн кийин ал мурдагы статусуна ээ болгон&lt;ref name=&quot;History&quot;/&gt;. Лейден, Левен, Гронинген, Утрехт жана [[Гент университети|Гент]] жаңы мамлекеттин беш университети ({{Lang-nl|hoge scholen}}) болуп эсептелген. Эки университет (Левен жана Гент) 1830-жылы жаңы [[Бельгия]] мамлекетинин курамына кирген. Натыйжада Утрехт университети Нидерланддын үч университетинин бири болуп калган. Француз оккупациясынын учурунда Луи Наполеон Утрехттин борборунда сарай курууга буйрук берген, ал акыры шаар борборундагы университеттин китепканасына айланган&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;. 

Утрехт университети Нидерланддын &quot;Алтын доордо&quot; илимдин өнүгүүсүндө маанилүү роль ойногон. Улуттук ветеринардык мектеп (нидерл. ''Rijks Veeartsenijschool'') 1918-жылы Утрехт университетинин ветеринардык медицина факультети болуп өзгөрүлгөн.

Университеттин өсүшү менен тарыхый шаардын борборундагы академиялык имараттар университеттин мейкиндикке болгон муктаждыгын канааттандыра алган жок. Ошондуктан, 1960-жылдардан баштап, университеттин бир кыйла бөлүгү шаардын эң чыгыш бөлүгүн ээлеген жана Де Билттин түштүгүндө жайгашкан де Аутхоф кампусуна көчүрүлгөн. Бирок университет өзүнүн имараттарын жана тарыхый шаардын борборундагы катышуусун сактап калган.

== Түзүлүшү ==
[[Файл:Utrecht_Academiegebouw.jpg|right|thumb| Утрехт университетинин залы (''Academiegebouw[nl]''), 1894-жылы курулган]]
Университет 58 бакалавр жана 150дөн ашуун аспирантура программаларын сунуш кылган жети [[Факультет|факультеттен]] турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uu.nl/en/organisation/governance-and-organisation/faculties|title=Faculties – Organisation|publisher=Utrecht University}}&lt;/ref&gt;. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;left&quot; |Факультет
! align=&quot;left&quot; | Бөлүм
|-
| Геология факультети
|
* Жер илимдери бөлүмү
* [[Физикалык география]] кафедрасы
* Туруктуу өнүгүү бөлүмү (Коперник институту)
* [[Антропогеография|Адам географиясы]] жана мейкиндикти пландаштыруу бөлүмү
|-
| Гуманитардык факультет
|
* [[Тарых]] жана [[Искусство таануу|искусство тарыхы]] бөлүмү
* [[Тил|Тилдер]], [[адабият]] жана коммуникация бөлүмү
* Медиа жана маданият таануу бөлүмү
* [[Философия]] жана дин таануу бөлүмү
|-
| Укук, экономика жана башкаруу факультети&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uu.nl/faculty/leg/en/pages/default.aspx|title=Faculty of Law, Economics and Governance|publisher=Utrecht University}}&lt;/ref&gt;
|
* Утрехт университетинин [[укук]] факультети
* Утрехт университетинин Экономика мектеби (USE)
* Утрехт университетинин башкаруу мектеби (USG)
|-
| [[Медицина]] факультети
|-
| Илим факультети
|
* [[Биология]] кафедрасы
* [[Химия]] кафедрасы
* Маалымат жана эсептөө илимдери бөлүмү
* [[Математика]] кафедрасы
* [[Фармация|Фармацевтика илимдери]] бөлүмү
* Физика жана [[астрономия]] кафедрасы
|-
| Социалдык жана жүрүм турум илимдери факультети
|
* [[Педагогика|Билим берүү жана педагогика]] бөлүмү
* Социалдык илимдер кафедрасы
* [[Психология]] кафедрасы
|-
| [[Ветеринария]] факультети
|}
Ошондой эле үч факультеттер аралык бөлүмдөр бар:

* Утрехт Университетинин Колледжи
* Рузвельт Университетинин Колледжи
* Билим берүү жана окутуу борбору 

== Кампус ==
Гуманитардык жана укук жана башкаруунун эки чоң факультети Утрехт шаарында жайгашкан. Калган беш факультет жана административдик кызматтардын көбү шаардын четинде жайгашкан. Утрехт университетинин колледжи, Утрехт Экономика мектеби менен бирге Нидерланддын мурдагы аскер базасы болгон Кромхут Казернеде жайгашкан. Рузвельт университетинин колледжи Нидерланддын түштүк-батышындагы Мидделбург шаарында жайгашкан.&lt;gallery&gt;
Файл:De_Uithof_(nouveau_campus_de_l'Université_d'Utrecht).JPG|alt=Utrecht Science Park| Утрехт Илимий паркы
Файл:UtrechtUCgebouw.jpg|alt=University College|Университет колледжи
Файл:Minnaertgebouw3.jpg|alt=Minnaert Building|Minnaert имараты
Файл:Juridische_Bibliotheek_(Bibliothèque_de_Droit_et_d'Economie).JPG|alt=Juridische Bibliotheek (former law library)|Juridische Bibliotheek (мурдагы укук китепканасы)
Файл:Vie_étudiante_à_Utrecht.JPG|alt=Student life, Neude square, Utrecht city centre|Студенттик жашоо, Neude аянты, Утрехт шаарынын борбору
Файл:FortHoofddijk01.jpg|alt=Utrecht University Botanic Gardens| Утрехт университетинин ботаникалык бакчасы
Файл:David-de-Wied-gebouw_Leuvenlaan-4_De-Uithof_Utrecht_Nederland.JPG|alt=David de Wied building|David de Wied имараты
&lt;/gallery&gt;
== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://profs.library.uu.nl/index.php/info/info_english Catalogus Professorum Academiae Rheno-Traiectinae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021191048/http://profs.library.uu.nl/index.php/info/info_english |date=2020-10-21 }} – Catalogue listing all professors who have held chairs at Utrecht University
* [https://dataverse.nl/dataverse/UU Utrecht University datasets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818042438/https://dataverse.nl/dataverse/UU |date=2019-08-18 }}</text>
      <sha1>lpbwpc3iqyeplv2unsyo9r7lkvtemtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зеленодольск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135147</id>
    <revision>
      <id>664528</id>
      <parentid>560582</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Жашыл-Өзөн]]&quot; барагын &quot;[[Зеленодольск]]&quot; деп кайра атады: мурдагы аталышты кайтаруу</comment>
      <origin>560582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11629" sha1="ami62ojjmc5a8rq5he9htd50hkualj8" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Жашыл-Өзөн&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-tt|Яшел Үзән}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Зеленодольск}}|расмий аталышы={{lang-tt|Яшел Үзән}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Зеленодольск}}|желек=Flag_of_Zelenodolsk_(Tatarstan).gif|герб=Coat_of_Arms_of_Zelenodolsk_(Tatarstan).png|өлкө картасы=Russia_political_location_map_(Crimea_disputed).svg|облус  картасы=|негизделген күнү=1865|облус=Татарстан|калкы=99 137|жыштыгы=2 627,54|аймагы=37,73|облус картасы=Outline_Map_of_Tatarstan.svg|сүрөт=Zeleny Dol Station and surroundings 08-2016 img5.jpg}}

'''Жашыл-Өзөн''' ({{Lang-ru|Зеленодольск}}, {{lang-tt|Яше́л Үзә́н}}) — [[Орусия|Орусиянын]] [[Татарстан|Татарстан Республикасындагы]] шаар.

1958-жылдан Зеленодольск районунун административдик борбору. Өзүнүн курамында бирден-бир калктуу конуш катары шаардык поселка статусу менен Зеленодольск шаарынын муниципалитетин түзөт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/917016287|title=Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 24-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Зеленодольский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе»|access-date=2018-03-22|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306030756/http://docs.cntd.ru/document/917016287|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

ОФ Өкмөтүнүн 2014-жылдын 29-июлундагы № 1398-р токтому менен (2016-жылдын 13-майындагы өзгөртүүлөр жана толуктоолор менен) &quot;Моношаарлардын тизмесин бекитүү жөнүндө&quot; бирдиктүү шаарлардын тизмесине киргизилген. Орусия Федерациясынын эң оор социалдык-экономикалык абалы менен өнөр жай шаарлары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://government.ru/media/files/41d4f68fb74d798eae71.pdf|title=Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 N 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»|access-date=2016-02-24|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615102156/http://government.ru/media/files/41d4f68fb74d798eae71.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологиясы ==
Заманбап Жашыл-Өзөн жакын жерде пайда болгон алгачкы конуштардын бири документтерде жазылган Жашыл-Өзөн деген расмий аталышка ээ болгон. Бул Чоң Парат кыштагынан 1802-жылы пайда болгон конуш болгон. Тургундар аны Гари деп аташкан, анткени конуш үчүн жер токой күйгөн аймакка бөлүнгөн. 1893-жылы курулган темир жол вокзалы да жакынкы айылдын расмий аталышы Жашыл-Өзөндүн атынан аталган. 1932-жылы Парат айылы шаар статусун алып, Жашыл-Өзөн деп аталган'''{{sfn|Поспелов|2008|с=195}}'''.

== Тарыхы ==
Шаар Чоң Парат жүзүнүн бир бөлүгү болгон Параттын Мари айылынын ордунда пайда болгон. 1865-жылы Кабачищи кыштагы (парат дыйкандарынын айдоо жер участогунун «Кабачищенский поляны» аталышы менен) деп аталган. 1897-жылдан айыл Парацкий Затон (Парат), 1928-жылдан Жашыл-Өзөн жумушчу айылы деп аталып калган. 1932-жылы Жашыл-Өзөн шаарына айландырылган.

19-кылымдын аяк ченинен тартып арткы суулар кыштай турган жана дарыя кемелерин оңдоочу жайга айланган, бул Зеленодольск кеме куруучу заводдун (азыркы Горький атындагы Жашыл-Өзөн заводу) башталышы болгон.

Куйбышев суу сактагычынын суунун децгээли-нин жогорулашынын жана жээк зонасын суу каптап кетишинин натыйжасында Куйбышев ГЭСинин курулушунда жээк сызыгы абдан өзгөргөн&lt;ref name=&quot;warfly&quot;&gt;{{Cite web|url=http://warfly.ru/?lat=55.84192962707313&amp;lon=48.52182588303922&amp;z=14|title=Аэрофотосъёмка Второй Мировой Войны|access-date=2013-01-31|archive-date=2015-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605044551/http://warfly.ru/?lat=55.84192962707313&amp;lon=48.52182588303922&amp;z=14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1958-жылы 16-июлда Жашыл-Өзөн районунун борбору болуп калды&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета СССР. № 16 (911), 1958 г.&lt;/ref&gt;.

Азыр эң ири мамлекеттик-жеке инвестициялык долбоор 2025-жылга чейин агломерациянын чегинде Жашыл-Өзөн менен Казан ортосундагы М-7 федералдык жолунун боюнда 3,64 миң га аянтта жаңы спутниктик шаар &quot;Грин Дол&quot; түзүлө баштады. болжолдуу калкы 100 (келечекте 157) миң адам, турак жай фонду 4,1 млн м², курулуштун баасы 140 млрд рубль. Айшанын жанындагы аллювиалдык жарым саздак жерлерде жана андан ары Ореховка аркылуу пландалган Жашыл-Өзөн кичи-районунан «Эдил Венециясы» кичирайонунан көп кабаттуу имараттарга айланган негизинен аз кабаттуу имараттар менен Келечекте Жашыл-Өзөндү Казанга кошууга мүмкүндүк берген Залесныйдын Казан айылы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://116.ru/news/379.html|title=Архивированная копия|accessdate=2010-07-26|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090207033939/http://116.ru/news/379.html|archivedate=2009-02-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tatar-inform.ru/news/2008/06/10/118409/|title=Татарстанские предприятия представили инвесторам свои мультипроекты|access-date=2010-07-26|archive-date=2012-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028110600/http://www.tatar-inform.ru/news/2008/06/10/118409/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?s=880d4f357446b7992bbff5f8ae2044fa&amp;p=21839342&amp;postcount=586|title=SkyscraperCity — View Single Post — Строительство в Казани|access-date=2010-07-26|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122246/http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?s=880d4f357446b7992bbff5f8ae2044fa&amp;p=21839342&amp;postcount=586|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://info.tatcenter.ru/stroy/86221.htm|title=Город-спутник Зелёный Дол ждёт инвесторов|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://archive.today/20120709172554/http://info.tatcenter.ru/article/86221/|archivedate=2012-07-09|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Акбалы ==
Акбалы мелүүн континенттик, Казандын акбалына окшош.

== Калкы ==
Росстаттын маалыматы боюнча, 2024-жылдын 1-январына карата калкынын саны боюнча шаар Орусия Федерациясындагы 1119 шаардын ичинен 173-орунда турган.

Шаардын калкы мурда 100 миң адамга жеткен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/chslmo_20.doc|title=Численность населения муниципальных районов и городских округов Республики Татарстан на начало 2020 г. и в среднем за 2019 г.|access-date=2020-04-18|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325082057/https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/chslmo_20.doc|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Фотогалереясы ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot;&gt;
Файл:Rainbow_mirn.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Rainbow_mirn.jpg|Панорама{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Мирный кичи районунун үстүндөгү асан-үсөнү
Файл:Петропавловская_церковь.JPG|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C.JPG|Петир{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} менен Пабыл чиркөөсү, 1890-1892, б. Гари. Шаардагы эң эски имарат.
Файл:Zeleny_Dol_Station_and_surroundings_08-2016_img5.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Zeleny_Dol_Station_and_surroundings_08-2016_img5.jpg|Жашыл{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Өзөн бекитинин жанындагы Жашыл-Өзөндүн көрүнүшү
Файл:Зеленодольск_Жилой_комплекс_завода_Волго-Вишерского_общества.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE-%D0%92%D0%B8%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.jpg|Полукамушки{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} району, шаардын негизги кооз жерлеринин бири. Кыш полдор 1898-жылы курулуп, 1931-жылы ага жыгач полдор кошулган, ошондуктан алар өз аталышын алышкан.
Файл:Дк_родина_июнь_2020.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%94%D0%BA_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C_2020.jpg|&quot;Родина{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot; маданият сарайы
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>ami62ojjmc5a8rq5he9htd50hkualj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664529</id>
      <parentid>664528</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11541" sha1="b2cir7b549upa5tbdhyaqiy13dmvgp5" xml:space="preserve">{{ОЖ-Орусия|кыргызча аталышы=Зеленодольск|расмий аталышы={{lang-tt|Яшел Үзән}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Зеленодольск}}|желек=Flag_of_Zelenodolsk_(Tatarstan).gif|герб=Coat_of_Arms_of_Zelenodolsk_(Tatarstan).png|өлкө картасы=Russia_political_location_map_(Crimea_disputed).svg|облус  картасы=Outline_Map_of_Tatarstan.svg|негизделген күнү=1865|облус=Татарстан|калкы=99 137|жыштыгы=2 627,54|аймагы=37,73}}

'''Зеленодольск''' ({{Lang-ru|Зеленодольск}}, {{lang-tt|Яше́л Үзә́н}}) – [[Орусия|Орусиянын]] [[Татарстан|Татарстан Республикасындагы]] шаар.

1958-жылдан Зеленодольск районунун административдик борбору. Өзүнүн курамында бирден-бир калктуу конуш катары шаардык поселка статусу менен Зеленодольск шаарынын муниципалитетин түзөт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/917016287|title=Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 24-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Зеленодольский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе»|access-date=2018-03-22|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306030756/http://docs.cntd.ru/document/917016287|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

ОФ Өкмөтүнүн 2014-жылдын 29-июлундагы № 1398-р токтому менен (2016-жылдын 13-майындагы өзгөртүүлөр жана толуктоолор менен) &quot;Моношаарлардын тизмесин бекитүү жөнүндө&quot; бирдиктүү шаарлардын тизмесине киргизилген. Орусия Федерациясынын эң оор социалдык-экономикалык абалы менен өнөр жай шаарлары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://government.ru/media/files/41d4f68fb74d798eae71.pdf|title=Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 N 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»|access-date=2016-02-24|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615102156/http://government.ru/media/files/41d4f68fb74d798eae71.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологиясы ==
Заманбап Зеленодольскко жакын жерде пайда болгон алгачкы конуштардын бири документтерде жазылган Зеленый Дол деген расмий аталышка ээ болгон. Бул Чоң Парат кыштагынан 1802-жылы пайда болгон конуш болгон. Тургундар аны Гари деп аташкан, анткени конуш үчүн жер токой күйгөн аймакка бөлүнгөн. 1893-жылы курулган темир жол вокзалы да жакынкы айылдын расмий аталышы Зеленый Долдун атынан аталган. 1932-жылы Парат айылы шаар статусун алып, Зеленодольск деп аталган'''{{sfn|Поспелов|2008|с=195}}'''.

== Тарыхы ==
Шаар Чоң Парат жүзүнүн бир бөлүгү болгон Параттын Мари айылынын ордунда пайда болгон. 1865-жылы Кабачищи кыштагы (парат дыйкандарынын айдоо жер участогунун «Кабачищенский поляны» аталышы менен) деп аталган. 1897-жылдан айыл Парацкий Затон (Парат), 1928-жылдан Зеленый Дол жумушчу айылы деп аталып калган. 1932-жылы Зеленодольск шаарына айландырылган.

19-кылымдын аяк ченинен тартып арткы суулар кыштай турган жана дарыя кемелерин оңдоочу жайга айланган, бул Зеленодольск кеме куруучу заводдун (азыркы Горький атындагы Зеленодольск заводу) башталышы болгон.

Куйбышев суу сактагычынын суунун децгээли-нин жогорулашынын жана жээк зонасын суу каптап кетишинин натыйжасында Куйбышев ГЭСинин курулушунда жээк сызыгы абдан өзгөргөн&lt;ref name=&quot;warfly&quot;&gt;{{Cite web|url=http://warfly.ru/?lat=55.84192962707313&amp;lon=48.52182588303922&amp;z=14|title=Аэрофотосъёмка Второй Мировой Войны|access-date=2013-01-31|archive-date=2015-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605044551/http://warfly.ru/?lat=55.84192962707313&amp;lon=48.52182588303922&amp;z=14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1958-жылы 16-июлда Зеленодольск районунун борбору болуп калды&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета СССР. № 16 (911), 1958 г.&lt;/ref&gt;.

Азыр эң ири мамлекеттик-жеке инвестициялык долбоор 2025-жылга чейин агломерациянын чегинде Зеленодольск менен Казань ортосундагы М-7 федералдык жолунун боюнда 3,64 миң га аянтта жаңы спутниктик шаар &quot;Грин Дол&quot; түзүлө баштады. болжолдуу калкы 100 (келечекте 157) миң адам, турак жай фонду 4,1 млн м², курулуштун баасы 140 млрд рубль. Айшанын жанындагы аллювиалдык жарым саздак жерлерде жана андан ары Ореховка аркылуу пландалган Зеленодольск кичирайонунан «Волжская Венеция» кичирайонунан көп кабаттуу имараттарга айланган негизинен аз кабаттуу имараттар менен Келечекте Зеленодольскту Казанга кошууга мүмкүндүк берген Залесныйдын Казан айылы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://116.ru/news/379.html|title=Архивированная копия|accessdate=2010-07-26|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090207033939/http://116.ru/news/379.html|archivedate=2009-02-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tatar-inform.ru/news/2008/06/10/118409/|title=Татарстанские предприятия представили инвесторам свои мультипроекты|access-date=2010-07-26|archive-date=2012-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028110600/http://www.tatar-inform.ru/news/2008/06/10/118409/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?s=880d4f357446b7992bbff5f8ae2044fa&amp;p=21839342&amp;postcount=586|title=SkyscraperCity — View Single Post — Строительство в Казани|access-date=2010-07-26|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122246/http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?s=880d4f357446b7992bbff5f8ae2044fa&amp;p=21839342&amp;postcount=586|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://info.tatcenter.ru/stroy/86221.htm|title=Город-спутник Зелёный Дол ждёт инвесторов|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://archive.today/20120709172554/http://info.tatcenter.ru/article/86221/|archivedate=2012-07-09|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Акбалы ==
Акбалы мелүүн континенттик, Казандын акбалына окшош.

== Калкы ==
Росстаттын маалыматы боюнча, 2024-жылдын 1-январына карата калкынын саны боюнча шаар Орусия Федерациясындагы 1119 шаардын ичинен 173-орунда турган.

Шаардын калкы мурда 100 миң адамга жеткен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/chslmo_20.doc|title=Численность населения муниципальных районов и городских округов Республики Татарстан на начало 2020 г. и в среднем за 2019 г.|access-date=2020-04-18|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325082057/https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/chslmo_20.doc|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Фотогалереясы ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot;&gt;
Файл:Rainbow_mirn.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Rainbow_mirn.jpg|Панорама{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Мирный кичи районунун үстүндөгү асан-үсөнү
Файл:Петропавловская_церковь.JPG|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C.JPG|Петир{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} менен Пабыл чиркөөсү, 1890-1892, б. Гари. Шаардагы эң эски имарат.
Файл:Zeleny_Dol_Station_and_surroundings_08-2016_img5.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Zeleny_Dol_Station_and_surroundings_08-2016_img5.jpg|Жашыл{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Өзөн бекитинин жанындагы Зеленодольсктун көрүнүшү
Файл:Зеленодольск_Жилой_комплекс_завода_Волго-Вишерского_общества.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE-%D0%92%D0%B8%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.jpg|Полукамушки{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} району, шаардын негизги кооз жерлеринин бири. Кыш полдор 1898-жылы курулуп, 1931-жылы ага жыгач полдор кошулган, ошондуктан алар өз аталышын алышкан.
Файл:Дк_родина_июнь_2020.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%94%D0%BA_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C_2020.jpg|&quot;Родина{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot; маданият сарайы
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>b2cir7b549upa5tbdhyaqiy13dmvgp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664530</id>
      <parentid>664529</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Зеленодольск]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11541" sha1="b2cir7b549upa5tbdhyaqiy13dmvgp5" xml:space="preserve">{{ОЖ-Орусия|кыргызча аталышы=Зеленодольск|расмий аталышы={{lang-tt|Яшел Үзән}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Зеленодольск}}|желек=Flag_of_Zelenodolsk_(Tatarstan).gif|герб=Coat_of_Arms_of_Zelenodolsk_(Tatarstan).png|өлкө картасы=Russia_political_location_map_(Crimea_disputed).svg|облус  картасы=Outline_Map_of_Tatarstan.svg|негизделген күнү=1865|облус=Татарстан|калкы=99 137|жыштыгы=2 627,54|аймагы=37,73}}

'''Зеленодольск''' ({{Lang-ru|Зеленодольск}}, {{lang-tt|Яше́л Үзә́н}}) – [[Орусия|Орусиянын]] [[Татарстан|Татарстан Республикасындагы]] шаар.

1958-жылдан Зеленодольск районунун административдик борбору. Өзүнүн курамында бирден-бир калктуу конуш катары шаардык поселка статусу менен Зеленодольск шаарынын муниципалитетин түзөт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/917016287|title=Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 24-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Зеленодольский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе»|access-date=2018-03-22|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306030756/http://docs.cntd.ru/document/917016287|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

ОФ Өкмөтүнүн 2014-жылдын 29-июлундагы № 1398-р токтому менен (2016-жылдын 13-майындагы өзгөртүүлөр жана толуктоолор менен) &quot;Моношаарлардын тизмесин бекитүү жөнүндө&quot; бирдиктүү шаарлардын тизмесине киргизилген. Орусия Федерациясынын эң оор социалдык-экономикалык абалы менен өнөр жай шаарлары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://government.ru/media/files/41d4f68fb74d798eae71.pdf|title=Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 N 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»|access-date=2016-02-24|archive-date=2016-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615102156/http://government.ru/media/files/41d4f68fb74d798eae71.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологиясы ==
Заманбап Зеленодольскко жакын жерде пайда болгон алгачкы конуштардын бири документтерде жазылган Зеленый Дол деген расмий аталышка ээ болгон. Бул Чоң Парат кыштагынан 1802-жылы пайда болгон конуш болгон. Тургундар аны Гари деп аташкан, анткени конуш үчүн жер токой күйгөн аймакка бөлүнгөн. 1893-жылы курулган темир жол вокзалы да жакынкы айылдын расмий аталышы Зеленый Долдун атынан аталган. 1932-жылы Парат айылы шаар статусун алып, Зеленодольск деп аталган'''{{sfn|Поспелов|2008|с=195}}'''.

== Тарыхы ==
Шаар Чоң Парат жүзүнүн бир бөлүгү болгон Параттын Мари айылынын ордунда пайда болгон. 1865-жылы Кабачищи кыштагы (парат дыйкандарынын айдоо жер участогунун «Кабачищенский поляны» аталышы менен) деп аталган. 1897-жылдан айыл Парацкий Затон (Парат), 1928-жылдан Зеленый Дол жумушчу айылы деп аталып калган. 1932-жылы Зеленодольск шаарына айландырылган.

19-кылымдын аяк ченинен тартып арткы суулар кыштай турган жана дарыя кемелерин оңдоочу жайга айланган, бул Зеленодольск кеме куруучу заводдун (азыркы Горький атындагы Зеленодольск заводу) башталышы болгон.

Куйбышев суу сактагычынын суунун децгээли-нин жогорулашынын жана жээк зонасын суу каптап кетишинин натыйжасында Куйбышев ГЭСинин курулушунда жээк сызыгы абдан өзгөргөн&lt;ref name=&quot;warfly&quot;&gt;{{Cite web|url=http://warfly.ru/?lat=55.84192962707313&amp;lon=48.52182588303922&amp;z=14|title=Аэрофотосъёмка Второй Мировой Войны|access-date=2013-01-31|archive-date=2015-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605044551/http://warfly.ru/?lat=55.84192962707313&amp;lon=48.52182588303922&amp;z=14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1958-жылы 16-июлда Зеленодольск районунун борбору болуп калды&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета СССР. № 16 (911), 1958 г.&lt;/ref&gt;.

Азыр эң ири мамлекеттик-жеке инвестициялык долбоор 2025-жылга чейин агломерациянын чегинде Зеленодольск менен Казань ортосундагы М-7 федералдык жолунун боюнда 3,64 миң га аянтта жаңы спутниктик шаар &quot;Грин Дол&quot; түзүлө баштады. болжолдуу калкы 100 (келечекте 157) миң адам, турак жай фонду 4,1 млн м², курулуштун баасы 140 млрд рубль. Айшанын жанындагы аллювиалдык жарым саздак жерлерде жана андан ары Ореховка аркылуу пландалган Зеленодольск кичирайонунан «Волжская Венеция» кичирайонунан көп кабаттуу имараттарга айланган негизинен аз кабаттуу имараттар менен Келечекте Зеленодольскту Казанга кошууга мүмкүндүк берген Залесныйдын Казан айылы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://116.ru/news/379.html|title=Архивированная копия|accessdate=2010-07-26|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090207033939/http://116.ru/news/379.html|archivedate=2009-02-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tatar-inform.ru/news/2008/06/10/118409/|title=Татарстанские предприятия представили инвесторам свои мультипроекты|access-date=2010-07-26|archive-date=2012-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028110600/http://www.tatar-inform.ru/news/2008/06/10/118409/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?s=880d4f357446b7992bbff5f8ae2044fa&amp;p=21839342&amp;postcount=586|title=SkyscraperCity — View Single Post — Строительство в Казани|access-date=2010-07-26|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122246/http://www.skyscrapercity.com/showpost.php?s=880d4f357446b7992bbff5f8ae2044fa&amp;p=21839342&amp;postcount=586|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://info.tatcenter.ru/stroy/86221.htm|title=Город-спутник Зелёный Дол ждёт инвесторов|accessdate=2011-01-21|archiveurl=https://archive.today/20120709172554/http://info.tatcenter.ru/article/86221/|archivedate=2012-07-09|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Акбалы ==
Акбалы мелүүн континенттик, Казандын акбалына окшош.

== Калкы ==
Росстаттын маалыматы боюнча, 2024-жылдын 1-январына карата калкынын саны боюнча шаар Орусия Федерациясындагы 1119 шаардын ичинен 173-орунда турган.

Шаардын калкы мурда 100 миң адамга жеткен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/chslmo_20.doc|title=Численность населения муниципальных районов и городских округов Республики Татарстан на начало 2020 г. и в среднем за 2019 г.|access-date=2020-04-18|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325082057/https://tatstat.gks.ru/storage/mediabank/chslmo_20.doc|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Фотогалереясы ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot;&gt;
Файл:Rainbow_mirn.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Rainbow_mirn.jpg|Панорама{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Мирный кичи районунун үстүндөгү асан-үсөнү
Файл:Петропавловская_церковь.JPG|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C.JPG|Петир{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} менен Пабыл чиркөөсү, 1890-1892, б. Гари. Шаардагы эң эски имарат.
Файл:Zeleny_Dol_Station_and_surroundings_08-2016_img5.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Zeleny_Dol_Station_and_surroundings_08-2016_img5.jpg|Жашыл{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Өзөн бекитинин жанындагы Зеленодольсктун көрүнүшү
Файл:Зеленодольск_Жилой_комплекс_завода_Волго-Вишерского_общества.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE-%D0%92%D0%B8%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.jpg|Полукамушки{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} району, шаардын негизги кооз жерлеринин бири. Кыш полдор 1898-жылы курулуп, 1931-жылы ага жыгач полдор кошулган, ошондуктан алар өз аталышын алышкан.
Файл:Дк_родина_июнь_2020.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%94%D0%BA_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C_2020.jpg|&quot;Родина{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot; маданият сарайы
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>b2cir7b549upa5tbdhyaqiy13dmvgp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тинчлик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135166</id>
    <revision>
      <id>664669</id>
      <parentid>557293</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Тынчтык (шаар)]]&quot; барагын &quot;[[Тинчлик]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>557293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9695" sha1="kjmnucdvjkghzwh6fd6hnlhgo923spx" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Тынчтык&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uz|Tinchlik}}&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;|өлкө={{UZB}}|облус түрү=Облусу|район=Алты-Арык району|район түрү=Району|облус=Фергана облусу}}

'''Тынчтык''' ({{lang-uz|Tinchlik / Тинчлик}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Фергана облусу|Фергана облусунун]] Алты-Арык түмөнүндөгү шаары.

== Тарыхы ==
19-кылымда орус генералы жана мамлекеттик ишмер Петр Ванновскийдин урматына аталган Ванновский айылы 1941-жылы шаардык айыл статусун алган.

1963-жылы атактуу өзбек акынынын урматына [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза Хакимзаде]] атындагы айыл деп аталып калган. 1974-жылдан Хамза шаары. 2012-жылдан бери — Тынчтык.

Шаарды 2 бөлүккө бөлүп турган Улуу Баргана каналы агат. Канал 1939-1940-жылдары курулуп, андан кийин шаарды суу менен камсыздоо жана чарбалык жерлерди сугаруу жакшырган.

Бул жергиликтуу калкты жергиликтуу жашылча-жемиш менен камсыз кылууну жакшыртууга мүмкүндүк берди. Жүзүмдүн ар кандай сорттору шаар ичинде жана шаар четинде активдүү өстүрүлөт.

Тынчтык аймактагы жүзүм жана мөмө-жемиш экспорттоочуларынын бири катары белгилүү. Түшүмдүн көлөмү ушунчалык чоң болгондуктан, шаарда жүзүм сактоо үчүн чоң муздаткыч курулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10339-Altyarykskij-rajon.html|title=Алтыарыкский район - Узбекистан - Ферганская область|publisher=tochka-na-karte.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104220114/https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10339-Altyarykskij-rajon.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
[[Фергана (шаар)|Баргана]] шаарынан 25 км батыш тарапта жайгашкан. Шаарда Тынчтык (мурдагы Алты-Арык, Ванновская) темир жол бекети ([[Кокон (шаар)|Кокон]] – [[Маргалаң]] линиясында)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10514-Tinchlik.html|title=Тинчлик, город - Узбекистан - Ферганская область - Алтыарыкский район|publisher=tochka-na-karte.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030081120/https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10514-Tinchlik.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; бар.

== Өнөр жайы ==
Тынчтык — Алты-Арык районунун өнөр жай борбору. Мунай сактагычтар, элеваторлор, минералдык сууларды куюучу жайлар бар. Шаарда жеңил өнөр жай ишканалары жайгашкан.

Ванновский мунайыны кайра иштетүүчү заводдун (ВНПЗ) курулушу 1904-жылы темир жол инженери А. Н. Ковалевский. Завод 1906-жылы пайдаланууга берилген.

1885-жылы Д. П. Петров Чимион мунай кенин ачкан, анда Түркстан аймагында биринчи нефть кени түзүлгөн. 1907-жылы мунай иштетүүчү заводду Нобель бир туугандар өнөктөштүгү сатып алып, заводду этап-этабы менен реконструкциялоону баштаган. 1908-жылы Чимион — Ванновская мунай проводу ишке киргизилип, заводду кеп жылдар бою сырьё менен камсыз кылып турду. Танк паркы курулган.

Кеңеш мезгилинде айылда иштеп жаткан Ванновский атындагы ири нефтини кайра иштетүүчү заводу (ВНПЗ) шаарды түзүүчү ишкана болгон. Кийинчерээк ал ANPZ (Алты-Арык мунайыны кайра иштетүүчү завод) деп аталып, учурда Фергана мунайыны кайра иштетүүчү заводдун бир бөлүмү болуп саналат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fnpz.uz/rus/index.php?act=2|title=Ферганский НПЗ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219081911/http://fnpz.uz/rus/index.php?act=2|archivedate=2017-02-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Бул отун-май ишканасынын 2016-жылга жалпы жылдык кайра иштетүү кубаттуулугу болжол менен 3,2 млн тонна мунайзатты түзөт&lt;ref&gt;[http://cabar.asia/ru/rovshan-ibragimov-nyneshnyaya-situatsiya-i-dalnejshaya-sudba-neftegazovogo-sektora-uzbekistana/Ровшан Ибрагимов: Нынешняя ситуация и дальнейшая судьба нефтегазового сектора Узбекистана — cabar.asia&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Заводдун мунай сактоочу жайлары, буулоочу станция жана цистерналарды даярдоо жана нефть азык-түлүгүн ташуу учун темир жол бекети бар.

== Инфратүзүмү ==
Завод айылдын инфраструктурасын өнүктүрүүгө салым кошкон, анда поликлиника, чоңдорду жана балдарды ооруканага жаткыруу бөлүмдөрү бар оорукана, бала бакчалар жана яслилер, 2 мектеп (мамлекеттик жана орус), китепкана, клуб, өзүнүн футбол командасы бар стадион, ВНПЗ-дагы чеберканаларды төйлөө үчүн адистерди даярдоочу техникум.

Постсоветтик мезгилде шаардын инфратүзүмүнүн көпчүлүк бөлүгү сакталып, өнүккөн. Тынчтыкта таланттуу балдар үчүн гимназия, маданият үйү жана көз оорулары менен жабыркаган балдар дарылануучу көп функционалдуу оорукана ачылды.

Шаардын бардык көчөлөрүнө асфальт төшөлүп, райондук жана областтык борборлор менен автобустар үзгүлтүксүз каттайт.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1959&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727015221/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309104048/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1979&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2012-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521173923/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2006-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021151320/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!2005
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com.br/search?ei=b9MyWr7RJoy0wASM4oa4CA&amp;q=Population+Uzbekistan+Tinchlik&amp;oq=Population+Uzbekistan+Tinchlik&amp;gs_l=psy-ab.12..33i160k1.93716.96604.0.100670.8.8.0.0.0.0.326.1616.0j7j0j1.8.0....0...1.1.64.psy-ab..0.6.1243...0i22i30k1j33i21k1.0.8QzBN8AALeY|title=Population Uzbekistan Tinchlik - Поиск в Google|publisher=www.google.com.br|accessdate=2019-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|4808
|5879
|9766
|10 644
|12 928
|13 470
|}

== Булактар ==

[[Категория:Фергана облусунун шаарлары]]</text>
      <sha1>kjmnucdvjkghzwh6fd6hnlhgo923spx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664670</id>
      <parentid>664669</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Тинчлик]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>557293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9695" sha1="kjmnucdvjkghzwh6fd6hnlhgo923spx" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Тынчтык&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uz|Tinchlik}}&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;|өлкө={{UZB}}|облус түрү=Облусу|район=Алты-Арык району|район түрү=Району|облус=Фергана облусу}}

'''Тынчтык''' ({{lang-uz|Tinchlik / Тинчлик}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Фергана облусу|Фергана облусунун]] Алты-Арык түмөнүндөгү шаары.

== Тарыхы ==
19-кылымда орус генералы жана мамлекеттик ишмер Петр Ванновскийдин урматына аталган Ванновский айылы 1941-жылы шаардык айыл статусун алган.

1963-жылы атактуу өзбек акынынын урматына [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза Хакимзаде]] атындагы айыл деп аталып калган. 1974-жылдан Хамза шаары. 2012-жылдан бери — Тынчтык.

Шаарды 2 бөлүккө бөлүп турган Улуу Баргана каналы агат. Канал 1939-1940-жылдары курулуп, андан кийин шаарды суу менен камсыздоо жана чарбалык жерлерди сугаруу жакшырган.

Бул жергиликтуу калкты жергиликтуу жашылча-жемиш менен камсыз кылууну жакшыртууга мүмкүндүк берди. Жүзүмдүн ар кандай сорттору шаар ичинде жана шаар четинде активдүү өстүрүлөт.

Тынчтык аймактагы жүзүм жана мөмө-жемиш экспорттоочуларынын бири катары белгилүү. Түшүмдүн көлөмү ушунчалык чоң болгондуктан, шаарда жүзүм сактоо үчүн чоң муздаткыч курулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10339-Altyarykskij-rajon.html|title=Алтыарыкский район - Узбекистан - Ферганская область|publisher=tochka-na-karte.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104220114/https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10339-Altyarykskij-rajon.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
[[Фергана (шаар)|Баргана]] шаарынан 25 км батыш тарапта жайгашкан. Шаарда Тынчтык (мурдагы Алты-Арык, Ванновская) темир жол бекети ([[Кокон (шаар)|Кокон]] – [[Маргалаң]] линиясында)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10514-Tinchlik.html|title=Тинчлик, город - Узбекистан - Ферганская область - Алтыарыкский район|publisher=tochka-na-karte.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030081120/https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10514-Tinchlik.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; бар.

== Өнөр жайы ==
Тынчтык — Алты-Арык районунун өнөр жай борбору. Мунай сактагычтар, элеваторлор, минералдык сууларды куюучу жайлар бар. Шаарда жеңил өнөр жай ишканалары жайгашкан.

Ванновский мунайыны кайра иштетүүчү заводдун (ВНПЗ) курулушу 1904-жылы темир жол инженери А. Н. Ковалевский. Завод 1906-жылы пайдаланууга берилген.

1885-жылы Д. П. Петров Чимион мунай кенин ачкан, анда Түркстан аймагында биринчи нефть кени түзүлгөн. 1907-жылы мунай иштетүүчү заводду Нобель бир туугандар өнөктөштүгү сатып алып, заводду этап-этабы менен реконструкциялоону баштаган. 1908-жылы Чимион — Ванновская мунай проводу ишке киргизилип, заводду кеп жылдар бою сырьё менен камсыз кылып турду. Танк паркы курулган.

Кеңеш мезгилинде айылда иштеп жаткан Ванновский атындагы ири нефтини кайра иштетүүчү заводу (ВНПЗ) шаарды түзүүчү ишкана болгон. Кийинчерээк ал ANPZ (Алты-Арык мунайыны кайра иштетүүчү завод) деп аталып, учурда Фергана мунайыны кайра иштетүүчү заводдун бир бөлүмү болуп саналат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fnpz.uz/rus/index.php?act=2|title=Ферганский НПЗ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219081911/http://fnpz.uz/rus/index.php?act=2|archivedate=2017-02-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Бул отун-май ишканасынын 2016-жылга жалпы жылдык кайра иштетүү кубаттуулугу болжол менен 3,2 млн тонна мунайзатты түзөт&lt;ref&gt;[http://cabar.asia/ru/rovshan-ibragimov-nyneshnyaya-situatsiya-i-dalnejshaya-sudba-neftegazovogo-sektora-uzbekistana/Ровшан Ибрагимов: Нынешняя ситуация и дальнейшая судьба нефтегазового сектора Узбекистана — cabar.asia&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Заводдун мунай сактоочу жайлары, буулоочу станция жана цистерналарды даярдоо жана нефть азык-түлүгүн ташуу учун темир жол бекети бар.

== Инфратүзүмү ==
Завод айылдын инфраструктурасын өнүктүрүүгө салым кошкон, анда поликлиника, чоңдорду жана балдарды ооруканага жаткыруу бөлүмдөрү бар оорукана, бала бакчалар жана яслилер, 2 мектеп (мамлекеттик жана орус), китепкана, клуб, өзүнүн футбол командасы бар стадион, ВНПЗ-дагы чеберканаларды төйлөө үчүн адистерди даярдоочу техникум.

Постсоветтик мезгилде шаардын инфратүзүмүнүн көпчүлүк бөлүгү сакталып, өнүккөн. Тынчтыкта таланттуу балдар үчүн гимназия, маданият үйү жана көз оорулары менен жабыркаган балдар дарылануучу көп функционалдуу оорукана ачылды.

Шаардын бардык көчөлөрүнө асфальт төшөлүп, райондук жана областтык борборлор менен автобустар үзгүлтүксүз каттайт.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1959&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727015221/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309104048/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1979&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2012-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521173923/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2006-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021151320/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!2005
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com.br/search?ei=b9MyWr7RJoy0wASM4oa4CA&amp;q=Population+Uzbekistan+Tinchlik&amp;oq=Population+Uzbekistan+Tinchlik&amp;gs_l=psy-ab.12..33i160k1.93716.96604.0.100670.8.8.0.0.0.0.326.1616.0j7j0j1.8.0....0...1.1.64.psy-ab..0.6.1243...0i22i30k1j33i21k1.0.8QzBN8AALeY|title=Population Uzbekistan Tinchlik - Поиск в Google|publisher=www.google.com.br|accessdate=2019-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|4808
|5879
|9766
|10 644
|12 928
|13 470
|}

== Булактар ==

[[Категория:Фергана облусунун шаарлары]]</text>
      <sha1>kjmnucdvjkghzwh6fd6hnlhgo923spx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664671</id>
      <parentid>664670</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9694" sha1="9u5dyhe3gxo4o2me1hii1fur6gc4no2" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Тинчлик&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-uz|Tinchlik}}&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;|өлкө={{UZB}}|облус түрү=Облусу|район=Алты-Арык району|район түрү=Району|облус=Фергана облусу}}

'''Тинчлик''' ({{lang-uz|Tinchlik / Тинчлик}}) – [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Фергана облусу|Фергана облусунун]] Алты-Арык түмөнүндөгү шаары.

== Тарыхы ==
19-кылымда орус генералы жана мамлекеттик ишмер Петр Ванновскийдин урматына аталган Ванновский айылы 1941-жылы шаардык айыл статусун алган.

1963-жылы атактуу өзбек акынынын урматына [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза Хакимзаде]] атындагы айыл деп аталып калган. 1974-жылдан Хамза шаары. 2012-жылдан бери – Тинчлик.

Шаарды 2 бөлүккө бөлүп турган Улуу Фергана каналы агат. Канал 1939-1940-жылдары курулуп, андан кийин шаарды суу менен камсыздоо жана чарбалык жерлерди сугаруу жакшырган.

Бул жергиликтуу калкты жергиликтуу жашылча-жемиш менен камсыз кылууну жакшыртууга мүмкүндүк берди. Жүзүмдүн ар кандай сорттору шаар ичинде жана шаар четинде активдүү өстүрүлөт.

Тинчлик аймактагы жүзүм жана мөмө-жемиш экспорттоочуларынын бири катары белгилүү. Түшүмдүн көлөмү ушунчалык чоң болгондуктан, шаарда жүзүм сактоо үчүн чоң муздаткыч курулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10339-Altyarykskij-rajon.html|title=Алтыарыкский район - Узбекистан - Ферганская область|publisher=tochka-na-karte.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104220114/https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10339-Altyarykskij-rajon.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
[[Фергана (шаар)|Баргана]] шаарынан 25 км батыш тарапта жайгашкан. Шаарда Тинчлик (мурдагы Алты-Арык, Ванновская) темир жол бекети ([[Кокон (шаар)|Кокон]] – [[Маргалаң]] линиясында)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10514-Tinchlik.html|title=Тинчлик, город - Узбекистан - Ферганская область - Алтыарыкский район|publisher=tochka-na-karte.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030081120/https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10514-Tinchlik.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; бар.

== Өнөр жайы ==
Тинчлик – Алтыарык районунун өнөр жай борбору. Мунай сактагычтар, элеваторлор, минералдык сууларды куюучу жайлар бар. Шаарда жеңил өнөр жай ишканалары жайгашкан.

Ванновский мунайыны кайра иштетүүчү заводдун (ВНПЗ) курулушу 1904-жылы темир жол инженери А. Н. Ковалевский. Завод 1906-жылы пайдаланууга берилген.

1885-жылы Д. П. Петров Чимион мунай кенин ачкан, анда Түркстан аймагында биринчи нефть кени түзүлгөн. 1907-жылы мунай иштетүүчү заводду Нобель бир туугандар өнөктөштүгү сатып алып, заводду этап-этабы менен реконструкциялоону баштаган. 1908-жылы Чимион – Ванновская мунай проводу ишке киргизилип, заводду кеп жылдар бою сырьё менен камсыз кылып турду. Танк паркы курулган.

Кеңеш мезгилинде айылда иштеп жаткан Ванновский атындагы ири нефтини кайра иштетүүчү заводу (ВНПЗ) шаарды түзүүчү ишкана болгон. Кийинчерээк ал ANPZ (Алты-Арык мунайыны кайра иштетүүчү завод) деп аталып, учурда Фергана мунайыны кайра иштетүүчү заводдун бир бөлүмү болуп саналат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fnpz.uz/rus/index.php?act=2|title=Ферганский НПЗ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170219081911/http://fnpz.uz/rus/index.php?act=2|archivedate=2017-02-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Бул отун-май ишканасынын 2016-жылга жалпы жылдык кайра иштетүү кубаттуулугу болжол менен 3,2 млн тонна мунайзатты түзөт&lt;ref&gt;[http://cabar.asia/ru/rovshan-ibragimov-nyneshnyaya-situatsiya-i-dalnejshaya-sudba-neftegazovogo-sektora-uzbekistana/Ровшан Ибрагимов: Нынешняя ситуация и дальнейшая судьба нефтегазового сектора Узбекистана — cabar.asia&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Заводдун мунай сактоочу жайлары, буулоочу станция жана цистерналарды даярдоо жана нефть азык-түлүгүн ташуу учун темир жол бекети бар.

== Инфратүзүмү ==
Завод айылдын инфраструктурасын өнүктүрүүгө салым кошкон, анда поликлиника, чоңдорду жана балдарды ооруканага жаткыруу бөлүмдөрү бар оорукана, бала бакчалар жана яслилер, 2 мектеп (мамлекеттик жана орус), китепкана, клуб, өзүнүн футбол командасы бар стадион, ВНПЗ-дагы чеберканаларды төйлөө үчүн адистерди даярдоочу техникум.

Постсоветтик мезгилде шаардын инфратүзүмүнүн көпчүлүк бөлүгү сакталып, өнүккөн. Тинчликта таланттуу балдар үчүн гимназия, маданият үйү жана көз оорулары менен жабыркаган балдар дарылануучу көп функционалдуу оорукана ачылды.

Шаардын бардык көчөлөрүнө асфальт төшөлүп, райондук жана областтык борборлор менен автобустар үзгүлтүксүз каттайт.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1959&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727015221/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2011-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309104048/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1979&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2012-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521173923/http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2006-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021151320/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
!2005
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com.br/search?ei=b9MyWr7RJoy0wASM4oa4CA&amp;q=Population+Uzbekistan+Tinchlik&amp;oq=Population+Uzbekistan+Tinchlik&amp;gs_l=psy-ab.12..33i160k1.93716.96604.0.100670.8.8.0.0.0.0.326.1616.0j7j0j1.8.0....0...1.1.64.psy-ab..0.6.1243...0i22i30k1j33i21k1.0.8QzBN8AALeY|title=Population Uzbekistan Tinchlik - Поиск в Google|publisher=www.google.com.br|accessdate=2019-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|4808
|5879
|9766
|10 644
|12 928
|13 470
|}

== Булактар ==

[[Категория:Фергана облусунун шаарлары]]</text>
      <sha1>9u5dyhe3gxo4o2me1hii1fur6gc4no2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орол (шаар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135214</id>
    <revision>
      <id>664623</id>
      <parentid>644639</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6904" sha1="8x4i6eir99axbukhbi95ogbg891vlue" xml:space="preserve">{{ОЖ-Казакстан|герб=Oral_seal.svg|кыргызча аталышы=Орол|абалы=Шаар|сүрөт=Золотая церковь Уральск.jpg|нукура аталышы=Орал}}

'''Орол''' ({{Lang-kk|Орал}}) – Казакстандын [[Батыш Казакстан облусу|Батыш Казакстан облусунун]] административдик борбору. Шаар Жайык суусунун жээгинде, Шагандын Жайыкка кошулган жеринде жайгашкан.

== Тарыхы ==
Мындан бир нече миң жыл мурун Орол шаарынын ордун [[скифтер]], гунндар, [[аварлар]], печенегтер жана кыпчактар ​​байырлашкан. Бул уруулардын башчылары жана жоокерлери көмүлгөн чакан көрүстөндөр, коргондор бүгүнкү күндө да кездешет. Урал шаарынын жергиликтүү казактар ​​арасында байыртадан азыркыга чейин «Теке» аталып калышынын себеби, Алтын Ордо хандарынын жанында үгүт кылган Алшын Хасан сопу (Асан да кайгырса болот) Абдырахман, Абдыразак, шейхтердин уюштуруучулук мүнөзү - такие же муриддер жана жер кезген зыяратчылардын жашаган жери) жеке үйлөрдүн болушуна байланыштуу. Орустар Жайыкка 15-кылымдын аягы 16-кылымдын башында келе баштаган. 17-кылымдын биринчи чейрегинде Жайык шаары Ногой хандыгы менен чек арага чакан аскер чеби катары курулган. Ал 1613-жылы каза болгон. азыркы Урал шаарынын ордуна көчүп келген. 18-кылымдын башында Жайык шаарында 3000дей үй болгон. Алар негизинен Старица (Жайкынын мурунку каналы) жана Шаган сууларынын боюнда жайгашкан. Шаардын негизги тургундары казак-орустар болгон. Социалдык классификациянын натыйжасында кедей (голытба) жана бай (домовитые) болуп бөлүнүшкөн. Жайык казак-орыстары Е.И. Пугачев (1773-1775) баштаган дыйкандардын көтөрүлүшүнө катышкан. Екатерина IIнин 1775-жылдын 15-январындагы жарлыгы менен Жайык шаары «Орол шаары», ал эми анын тургундары «Орол казактары» деп аталган. Урал шаарынын эң байыркы бөлүгү Михайло-Аргангельск храмынын түштүгүндө жайгашкан. Храм – Урал шаарынын тарыхый эстелиги (1741-51-ж. курулган). Шаар бир нече жолу өрттөлгөн (1739, 1751, 1821, 1879). Сырым Дат уулу (1783-1797 ж.ж.) баштаган элдик көтөрүлүш, Ысатай Тайман уулу, Махамбет Өтөмүш уулу баштаган казак элинин улуттук-боштондук кыймылдары Орол шаары менен Жайык аймагында өзгөчө изи калтырды. 1846 шаарга өзгөчө укуктар берилип, чоң шаарлардын категориясына кошулган. 1869 Урал областы тузулуп, шаар областтын борбору болуп калды. Шаардын тарыхында социал-демократиялык ийримдин түзүлүшү (1902), 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүшү (С. Мендешев, А. Айтиев ж. б.), Кеңеш бийлигинин орношу (1918-жылдын 3-январында) камтылган. , Оролду ак казактардан коргоо (1919 ж., апрель – июль, М. Фрунзе) ж.б. маанилүү окуялар болуп өттү. 1919 1-апрелде Оролдо жумушчу, дыйкан жана солдат депутаттарынын Советтеринин 1-шайлоосу болду. 1920 Орол губернаторлугу шаарга айланган. Совет бийлигинин жылдарында Уралдын экономикасы тез енугуп, республиканын ири енер жай борборлорунун бирине айланды. 1925 Жайык дарыясы менен Жайык – Атыроо аралыгында үзгүлтүксүз жүк ташуулар жана 1923-ж Орол-Элек темир жолунун ачылышы шаардын экономикалык абалын жакшыртты. Кийинки жылдарда (1950 – 1990-ж.) Урал шаарында ири машина куруу жана металл иштетүү, курулуш материалдарын кайра иштетүү, жеңил жана тамак-аш өнөр жайы, медициналык дары заводдору ж.б. 200ден ашык объектилер курулду, транспорттук системалар түзүлдү.

== Калкы ==
Шаардын улуттук курамы (шаардык администрациянын аймагы) 2022-ж:

* [[казактар]] – 227 750 адам (70,57 %)
* [[орустар]] – 81 090 адам (25,13 %)
* [[татарлар]] – 4841 адам (1,50 %)
* [[украиндер]] – 2915 адам (0,90 %)
* [[азербайжандар]] – 1339 адам (0,41 %)
* [[немистер]] – 647 адам (0,20 %)
* [[корейлер]] – 642 адам (0,20 %)
* [[белорустар]] – 596 адам (0,18 %)
* [[өзбектер]] – 527 адам (0,16 %)
* [[чечендер]] – 361 адам (0,11 %)
* [[армяндар]] – 334 адам (0,10 %)
* [[Башкырлар|башкырттар]] – 153 адам (0,05 %)
* жана башкалар – 1525 адам (0,47 %)

Орол шаарынын калкы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29|archivedate=2009-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091221175803/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm}}&lt;/ref&gt;

== Булактар ==

[[Категория:Казакстан шаарлары]]</text>
      <sha1>8x4i6eir99axbukhbi95ogbg891vlue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>664468</id>
      <parentid>664384</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>664468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24744" sha1="r80u44kjtu79bo4r1ecgx5rkfq04agl" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18526}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15270}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7975}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6081}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4971}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4526}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 15 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1481}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:909}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 40 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:632}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:452}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 70 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 71 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 72 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 73 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 74 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 78 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 79 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 80 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 81 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 82 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 83 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 84 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 85 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 86 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 88 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 89 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 90 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 91 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 92 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 93 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 94 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 95 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 96 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 97 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 98 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 100 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 101 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 102 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 103 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 104 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 105 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ulan A&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:A.djan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;A.djan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 115 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 116 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 117 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 118 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 119 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 120 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 121 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 122 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 123 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 124 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 125 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 140 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 148 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>r80u44kjtu79bo4r1ecgx5rkfq04agl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>664470</id>
      <parentid>664386</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>664470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="o3ifi0vwkmzxp2h6qgfvjhbogy13qje" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:116219}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:44747}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8698}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7234}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3223}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1438}}]]
|-
| 19 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1152}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:16}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>o3ifi0vwkmzxp2h6qgfvjhbogy13qje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>664469</id>
      <parentid>664385</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>664469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24285" sha1="pvrgo0236qncv5kkaptooeoltucdy84" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:116219}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:44747}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18526}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15270}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8698}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7975}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7234}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6081}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4971}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4526}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3223}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1481}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1438}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 49 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 50 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 51 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 52 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1152}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:909}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 62 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:632}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:452}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 103 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 114 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 115 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 116 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 117 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 118 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 119 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 120 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 121 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 122 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 123 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 124 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 125 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 126 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 129 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 131 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 132 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 133 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 134 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 135 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 136 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 137 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 138 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 139 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 140 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 141 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>pvrgo0236qncv5kkaptooeoltucdy84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орусия Федерациясынын субъектилери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137736</id>
    <revision>
      <id>664693</id>
      <parentid>640884</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/528667|528667]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30760" sha1="6jy6htwfbywxrs3e7ybnbacs2k5ufft" xml:space="preserve">[[Файл:Субъекты Российской Федерации 2022.png|280px|thumb]]
'''Орусия Федерациясынын субъектилери''' ({{lang-ru|Субъекты Российской Федерации}}) — Орусия Федерациясынын Конституциясына ылайык, [[Орусия|Орусия Федерациясы]] федеративдик мамлекет болуп саналат жана 89 тең укуктуу субъекттилерден турат, алардын ичинде 2014-жылы Украинанын басып алынган жана андан аннексияланган Крым жарым аралындагы [[Крым Республикасы]], федералдык маанидеги [[Севастополь]] шаары жана 2022-жылы оккупацияланган [[Донецк]] (ДЭР), [[Луганск]] (ЛЭР), [[Запорожье облусу|Запорожье]] жана [[Херсон облусу|Херсон]] облустарынын аймактарында түзүлгөн субъекттилер да бар&lt;ref&gt;Europa Publications. [https://www.google.com/books/edition/The_Territories_of_the_Russian_Federatio/YdCsEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 The Territories of the Russian Federation 2023.] — Taylor &amp; Francis, 2023-03-02. — С. v, 50. — 449 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-000-86591-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Орусия Федерациясынын бардык субъекттилери макамына карабастан, республикалык башкаруу формасына ээ.

== Тарыхы ==

=== Совет доору ===
Федерация субъектисинин жалпылоочу термини биринчи жолу 1990-жылы пайда болгон, ошол мезгилге чейин [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|ОСФСРдин]] аймактык бирдиктерин түзүүчү комплекстин атайын аталышы болгон эмес:

ОСФСРдин 1937-жылы кабыл алынган конституциясынын 14-беренесинде ОСФСР крайлардан, облустардан, автономиялуу советтик социалистик республикалардан жана автономиялуу облустардан турат деп белгиленген. Бирок алар республиканын субъекттилери болуп саналат деп ырастаган терминдер камтылган эмес. Автономиялуу облустар, республикалык баш ийүүдөгү ОСФСРдин шаарлары сыяктуу эле, 1920-жылдардын аягынан тартып республикалык бийликтин түздөн-түз башкаруусунда болгон жана улуттук административдик бирдиктер деп эсептелген. Ошол эле учурда мындай макамдагы аймактар ири аймактык бирдиктердин — крайлардын жана облустардын бир бөлүгү болуп катары саналып келген&lt;ref&gt;[https://k.rsfsr.su/1937/1.pdf ОСФСР Конституциясы. 1937-жыл]&lt;/ref&gt;.

1978-жылдагы ОСФСРдин конституциясына жаңы туюндурма киргизилген: «Орусия Федеративдик Советтик  Социалисттик Республикасынын курамында автономиялуу советтик социалисттик республикалар бар» деп, аларды тизмектеп, андан ары: «ОСФСРде крайлар… облустар… республикалык баш ийүүдөгү шаарлар… крайлардын курамындагы автономиялуу облустар… крайлардын жана облустардын курамындагы автономиялуу округдар бар…» (71-берене). Бул туюндурма эске алганда, бир гана АССР федерациянын субъекттилери болуп саналган, ал эми калган административдик бирдиктер түздөн-түз федерациянын курамында болот. Мындан тышкары, ОСФСРдин республикалык баш ийүүдөгү шаарларын ушундай термин менен белгилөө аркылуу, алардын мурда баш ийип келген облустарга баш ийбестигин белгилеген&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОСФСР Конституциясы. 1978-жыл |url=http://krasnodar.unionssr.org/constitutions/KonstitutionRSFSR.pdf |accessdate=2025-10-09 |archivedate=2023-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230614112327/http://krasnodar.unionssr.org/constitutions/KonstitutionRSFSR.pdf }}&lt;/ref&gt;.

=== Орусия Федерациясынын 1993-жылы кабыл алынган конституциясы ===
1978-жылы кабыл алынган ОСФСРдин конституциясысынын ордуна 1993-жылы кабыл алынган Орусия Федерациясынын жаңы конституциясынын 65-беренесинле азыркы учкрда колдлонулган субъектилердин түшүнүгү бекиткен (65-берене). Ошондой эле бул конституция мамлекеттин субъекттилеринин алты түрүн аныктайт&lt;ref&gt;[https://конституции.рф/1993/1.pdf?ysclid=mgj72a93lx309235675 Орусия Федерациясынын Конституциясы. 1993-жыл]&lt;/ref&gt;:

* республикалар,
* крайлар,
* облустар,
* федералдык маанидеги шаарлар,
* автономиялуу округдар,
* автономиялуу облустар.

=== Украина аймактарынын аннексияланышы ===
2014-жылы Орусия Украинага таандык Крымды басып алып, аннексиялаган. Крым Республикасы жана федералдык маанидеги Севастополь шаары Орусия Федерациясынын субъекттилеринин тизмесине киргизилген&lt;ref&gt;[https://digital-commons.usnwc.edu/ils/vol91/iss1/12/ Robin Geiss. Russia’s Annexation of Crimea: The Mills of International Law Grind Slowly but They Do Grind]&lt;/ref&gt;.

Орусия Федерациясынын Конституциясынын 65-беренесине  2022-жылдын 6-октябрында, Донецк Эл Республикасы, Луганск Эл Республикасы, Херсон жана Запорожск облустары жөнүндө маалымат кошулгандан кийин акыркы өзгөртүү киргизилген. Бул аймактарды аннексиялоого КЭДРдин позициясын эс албаганда, бардык мамлекеттер тарабынан колдоого алынган эмес&lt;ref&gt;[https://gogov.ru/news/890694 Gogov. Кто из стран признал референдум в ДНР, ЛНР, Запорожской и Херсонской областях]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meduza.io/feature/2022/09/30/my-nikogda-ne-priznaem-etu-nezakonnuyu-anneksiyu Meduza. «Мы никогда не признаем эту незаконную аннексию» Путин «присоединил» оккупированные территории Украины. Что говорят об этом в мире и в России]&lt;/ref&gt;.

== Орусиянын азыркы федералдык түзүлүшү ==
=== Орусиянын федералдык түзүлүшүнүн картасы ===
{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; border: 0px #aaa solid; border-collapse: collapse; width:100%; vertical-align:center;&quot;
|-
| colspan=&quot;9&quot; |[[Файл:Map of federal subjects of Russia (2022), disputed Crimea and Donbass.svg|center|900px]]
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#00C160; border:solid black 2px; width:30px; height:30px&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|&lt;small&gt;24 республика (3 аннексияланган республиканы кошконда)&lt;/small&gt;
|
|&lt;div style=&quot;background-color:#FF8F3A; border:solid black 2px; width:30px; height:30px&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|&lt;small&gt;9 край&lt;/small&gt;
|
|&lt;div style=&quot;background-color:#FFEC77; border:solid black 2px; width:30px; height:30px&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|&lt;small&gt;48 облус (2 аннексияланган облусту кошкондо)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#FF323D; border:solid black 2px; width:30px; height:30px&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|&lt;small&gt;3 федералдык маанидеги шаар (1 аннексияланган федералдык маанидеги шаарды кошкондо)&lt;/small&gt;
|
|&lt;div style=&quot;background-color:#C300FF; border:solid black 2px; width:30px; height:30px&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|&lt;small&gt;1 автономиялуу облус&lt;/small&gt;
|
|&lt;div style=&quot;background-color:#006989; border:solid black 2px; width:30px; height:30px&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|&lt;small&gt;4 автономиялуу округ&lt;/small&gt;
|}

=== Орусия Федерациясынын учурдагы субъекттилеринин тизмеси ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Субъект
!Желек
!Туу
!Аянты (км²)
!Калкы(01.01.2025) 
!Адм.борбору
!Аймактык түзүлүшү 
(ОКАТО) 
!Субъект коду
!ОКАТО коду
!Муниципиалдык  түзүлүшү
|-
|
|'''Республикалар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|1
|[[Адыгэ Республикасы|Адыгея Республикасы]]
|
|
|7792
|{{Өсүү}}500 731
|[[Майкоп]]
|7 район жана 2 шаар
|01
|79
|7 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|2
|[[Алтай Республикасы]]
|
|
|92903
|{{Төмөндөө}}210 095
|Горно-Алтайск
|10 район жана 1 город
|04
|84
|10 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|3
|[[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасы]]
|
|
|142947
|{{Төмөндөө}}4 042 377
|Уфа
|54 район жана 21 город
|02
|80
|54 муниципальных района, 9 шаардык округ
|-
|4
|[[Бурятия|Бурятия Республикасы]]
|
|
|351334
|{{Төмөндөө}}971 139
|[[Улан-Удэ]]
|21 район жана 2 шаар
|03
|81
|21 муниципальный район, 2 шаардык округ
|-
|5
|Дагестан Республикасы
|
|
|50270
|{{Өсүү}}3 259 890
|[[Махачкала]]
|41 район жана 10 шаар
|05
|82
|42 муниципальных района, 10 шаардык округ
|-
|6
|[[Донецк облусу|Донецк Эл Республикасы]]
|
|
|26517 (де-юре)
|
|[[Донецк]]
|18 район жана 12 шаар
|80
|21
|18 муниципалдык округ, 12 шаардык округ
|-
|7
|[[Ингушетия|Ингушетия Республикасы]]
|
|
|3123
|{{Өсүү}}534 491
|[[Магас]]
|4 район жана 4 шаар
|06
|26
|4 муниципальных района, 4 шаардык округ
|-
|8
|[[Кабарда-Балкария|Кабардин-Балкар Республикасы]]
|
|
|12470
|{{Өсүү}}908 214
|[[Нальчик]]
|10 район жана 3 шаар
|07
|83
|10 муниципалдык район, 3 шаардык округ
|-
|9
|[[Калмыкия Республикасы]]
|
|
|74731
|{{Өсүү}}267 588
|[[Элиста]]
|13 район жана 1 город
|08
|85
|13 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|10
|[[Карачай-Черкисия|Карачаево-Черкесия Республикасы]]
|
|
|14277
|{{Өсүү}}468 599
|Черкесск
|10 район жана 2 шаар
|09
|91
|10 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|11
|[[Карилия|Карелия Республикасы]]
|
|
|180520
|{{Төмөндөө}}518 950
|[[Петрозаводск]]
|16 район жана 13 шаар
|10
|86
|16 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|12
|[[Коми Республикасы]]
|
|
|416774
|{{Төмөндөө}}714 785
|[[Сыктывкар]]
|12 район жана 8 шаар
|11
|87
|15 муниципалдык район, 5 шаардык округ
|-
|13
|[[Крым Республикасы]]
|
|
|26081
|{{Төмөндөө}}1 902 249
|[[Симферополь]]
|18 район жана 16 шаар
|82
|35
|14 муниципалдык район, 11 шаардык округ
|-
|14
|Луганск Эл Республикасы
|
|
|26683 (де-юре)
|
|[[Луганск]]
|17 район жана 11 шаар
|81
|43
|17 муниципалдык округ, 11 шаардык округ
|-
|15
|[[Марий Эл Республикасы]]
|
|
|23375
|{{Төмөндөө}}666 202
|[[Йошкар-Ола]]
|14 район жана 4 шаар
|12
|88
|14 муниципалдык район, 3 шаардык округ
|-
|16
|[[Мордовия|Мордовия Республикасы]]
|
|
|26128
|{{Төмөндөө}}758 895
|[[Саранск]]
|22 район жана 7 шаар
|13
|89
|22 муниципальных района, 1 шаардык округ
|-
|17
|[[Якутия|Саха (Якутия) Республикасы]]
|
|
|3083523
|{{Өсүү}}1 006 561
|[[Якутск]]
|33 район жана 5 шаар
|14
|98
|34 муниципальных района, 2 шаардык округ
|-
|18
|[[Түндүк Осетия|Түндүк Осетия — Алания Республикасы]]
|
|
|7987
|{{Төмөндөө}}678 826
|[[Владикавказ]]
|8 район жана 1 город
|15
|90
|8 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|19
|[[Татарстан|Татарстан Республикасы]]
|
|
|67847
|{{Өсүү}}4 019 606
|[[Казан (шаар)|Казан]]
|43 район жана 14 шаар
|16
|92
|43 муниципальных района, 2 шаардык округ
|-
|20
|[[Тыва|Тыва Республикасы]]
|
|
|168604
|{{Өсүү}}338 483
|[[Кызыл]]
|17 район жана 2 шаар
|17
|93
|17 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|21
|[[Удмурт республикасы|Удмурт Республикасы]]
|
|
|42061
|{{Төмөндөө}}1 427 282
|[[Ижевск]]
|25 район жана 5 шаар
|18
|94
|25 муниципалдык район, 5 шаардык округ
|-
|22
|[[Хакасия|Хакасия Республикасы]]
|
|
|61569
|{{Төмөндөө}}525 557
|[[Абакан]]
|8 район жана 5 шаар
|19
|95
|8 муниципалдык район, 5 шаардык округ
|-
|23
|[[Чеченстан|Чечен Республикасы]]
|
|
|16171
|{{Өсүү}}1 576 552
|[[Грозный]]
|17 район жана 6 шаар
|20 / 95
|96
|17 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|24
|[[Чувашстан|Чуваш Республикасы — Чувашия]]
|
|
|18343
|{{Төмөндөө}}1 159 768
|[[Чебоксары]]
|21 район жана 9 шаар
|21
|97
|21 муниципальный район, 5 шаардык округ
|-
|
|'''Крайлар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|25
|Алтай крайы
|
|
|167996
|{{Төмөндөө}}2 099 186
|[[Барнаул]]
|60 район жана 11 шаар
|22
|1
|60 муниципалдык район, 11 шаардык округ
|-
|26
|Забайкал крайы
|
|
|431892
|{{Төмөндөө}}983 838
|[[Чита]]
|31 район жана 12 шаар
|75
|76
|31 муниципальный район, 4 шаардык округ
|-
|27
|[[Камчатка крайы]]
|
|
|464275
|{{Төмөндөө}}288 200
|Петропавловск-Камчатский
|11 район жана 3 шаар
|41
|30
|11 муниципалдык район, 3 шаардык округ
|-
|28
|[[Краснодар  крайы]]
|
|
|75485
|{{Өсүү}}5 842 238
|[[Краснодар]]
|37 район жана 15 шаар
|23
|3
|37 муниципалдык район, 8 шаардык округ
|-
|29
|[[Краснояр крайы|Красноярск крайы]]
|
|
|2366797
|{{Төмөндөө}}2 837 988
|[[Красноярск]]
|54 район жана 19 шаар
|24
|4
|44 муниципальных района, 17 шаардык округ
|-
|30
|Пермь крайы
|
|
|160236
|{{Төмөндөө}}2 483 633
|[[Пермь]]
|33 район жана 14 шаар
|59
|57
|42 муниципальных района, 6 шаардык округ
|-
|31
|Приморский крайы
|
|
|164673
|{{Төмөндөө}}1 799 659
|[[Владивосток]]
|22 район жана 12 шаар
|25
|5
|22 муниципальных района, 12 шаардык округ
|-
|32
|Ставрополь крайы
|
|
|66160
|{{Төмөндөө}}2 884 363
|Ставрополь
|26 район жана 10 шаар
|26
|7
|26 муниципалдык район, 9 шаардык округ
|-
|33
|[[Хабаров крайы]]
|
|
|787633
|{{Төмөндөө}}1 273 488
|[[Хабаровск]]
|17 район жана 6 шаар
|27
|8
|17 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|
|'''Облустар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|34
|Амур облусу
|
|
|361908
|{{Өсүү}}753 046
|[[Благовещенск]]
|20 район жана 7 шаар
|28
|10
|20 муниципалдык район, 8 шаардык округ
|-
|35
|Архангельск облусу
|
|
|589913
|{{Төмөндөө}}989 434
|Архангельск
|20 район жана 8 шаар (с НАО)
|29
|11
|19 муниципалдык район, 7 шаардык округ (НАО кошпогондо)
|-
|36
|Астрахань облусу
|
|
|49024
|{{Өсүү}}946 580
|Астрахань
|11 район жана 3 шаар
|30
|12
|11 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|37
|Белгород облусу
|
|
|27134
|{{Төмөндөө}}1 482 025
|Белгород
|21 район жана 6 шаар
|31
|14
|19 муниципалдык район, 3 шаардык округ
|-
|38
|Брянск облусу
|
|
|34857
|{{Төмөндөө}}1 132 795
|Брянск
|27 район жана 5 шаар
|32
|15
|27 муниципалдык район, 6 шаардык округ
|-
|39
|Владимир облусу
|
|
|29084
|{{Төмөндөө}}1 297 936
|Владимир
|16 район жана 10 шаар
|33
|17
|16 муниципалдык район, 5 шаардык округ
|-
|40
|Волгоград облусу
|
|
|112877
|{{Төмөндөө}}2 434 046
|Волгоград
|32 район жана 6 шаар
|34
|18
|32 муниципальных района, 6 шаардык округ
|-
|41
|Вологда облусу
|
|
|144527
|{{Төмөндөө}}1 115 371
|Вологда
|26 район жана 4 шаар
|35
|19
|26 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|42
|Воронеж облусу
|
|
|52216
|{{Төмөндөө}}2 260 045
|Воронеж
|32 район жана 15 шаар
|36
|20
|31 муниципальный район, 3 шаардык округ
|-
|43
|Запорожье облусу
|
|
|27183 (де-юре)
|
|Мелитополь
|13 район жана 3 шаар
|85
|23
|13 муниципалдык округ, 3 шаардык округ
|-
|44
|Иваново облусу
|
|
|21437
|{{Төмөндөө}}898 490
|Иваново
|21 район жана 6 шаар
|37
|24
|21 муниципальный район, 6 шаардык округ
|-
|45
|Иркутск облусу
|
|
|774846
|{{Төмөндөө}}2 322 292
|Иркутск
|33 район жана 14 шаар
|38
|25
|27 муниципалдык район, 9 шаардык округ
|-
|46
|Калининград облусу
|
|
|15125
|{{Төмөндөө}}1 032 904
|Калининград
|13 район, 8 шаар и 1 пгт
|39
|27
|12 муниципалдык округ, 10 шаардык округ
|-
|47
|Калуга облусу
|
|
|29777
|{{Төмөндөө}}1 066 601
|Калуга
|24 район жана 4 шаар
|40
|29
|24 муниципальных района, 2 шаардык округ
|-
|48
|Кемеровооблусу — Кузбасс
|
|
|95725
|{{Төмөндөө}}2 527 219
|Кемерово
|19 район жана 18 шаар
|42
|32
|18 муниципалдык район, 16 шаардык округ
|-
|49
|Киров облусу
|
|
|120374
|{{Төмөндөө}}1 120 412
|Киров
|39 район жана 5 шаар
|43
|33
|39 муниципалдык район, 6 шаардык округ
|-
|50
|Кострома облусу
|
|
|60211
|{{Төмөндөө}}560 825
|Кострома
|24 район жана 8 шаар
|44
|34
|24 муниципальных района, 6 шаардык округ
|-
|51
|Курган облусу
|
|
|71488
|{{Төмөндөө}}744 465
|Курган
|24 район жана 9 шаар
|45
|37
|24 муниципальных района, 2 шаардык округ
|-
|52
|Курск облусу
|
|
|29997
|{{Төмөндөө}}1 049 783
|Курск
|28 район жана 5 шаар
|46
|38
|28 муниципалдык район, 5 шаардык округ
|-
|53
|Ленинград облусу
|
|
|83908
|{{Өсүү}}2 059 479
|Гатчина (де-юре), 
Санкт-Петербург (до 2023 года)
|17 район жана 20 шаар
|47
|41
|17 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|54
|Липецк облусу
|
|
|24047
|{{Төмөндөө}}1 108 295
|Липецк
|18 район жана 2 шаар
|48
|42
|18 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|55
|Магадан облусу
|
|
|462464
|{{Өсүү}}134 544
|Магадан
|8 район жана 2 шаар
|49
|44
|8 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|56
|Москова облусу
|
|
|44329
|{{Өсүү}}8 775 735
|Москва, правительство в Красногорске
|52 шаар, 3 пгт, 5 ЗАТО
|50
|46
|60 шаардык округ
|-
|57
|Мурманск облусу
|
|
|144902
|{{Төмөндөө}}651 363
|Мурманск
|5 район жана 13 шаар
|51
|47
|5 муниципалдык район, 14 шаардык округ
|-
|58
|Нижегородская облусу
|
|
|76624
|{{Төмөндөө}}3 039 421
|Нижний Новгород
|48 район жана 12 шаар
|52
|22
|48 муниципалдык район, 4 шаардык округ
|-
|59
|Новгород облусу
|
|
|54501
|{{Төмөндөө}}566 960
|Великий Новгород
|21 район жана 10 шаар
|53
|49
|21 муниципальный район, 1 шаардык округ
|-
|60
|Новосибирск облусу
|
|
|177756
|{{Төмөндөө}}2 786 540
|Новосибирск
|30 район жана 7 шаар
|54
|50
|30 муниципалдык район, 5 шаардык округ
|-
|61
|Омск облусу
|
|
|141140
|{{Төмөндөө}}1 805 806
|Омск
|32 район жана 6 шаар
|55
|52
|32 муниципальных района, 1 шаардык округ
|-
|62
|Оренбург облусу
|
|
|123702
|{{Төмөндөө}}1 816 898
|Оренбург
|35 район жана 12 шаар
|56
|53
|35 муниципалдык район, 9 шаардык округ
|-
|63
|Орел облусу
|
|
|24652
|{{Төмөндөө}}686 181
|Орёл
|24 район жана 3 шаар
|57
|54
|24 муниципальных района, 3 шаардык округ
|-
|64
|Пенза облусу
|
|
|43352
|{{Төмөндөө}}1 226 878
|Пенза
|28 район жана 5 шаар
|58
|56
|27 муниципалдык район, 3 шаардык округ
|-
|65
|Псков облусу
|
|
|55399
|{{Төмөндөө}}574 480
|[[Псков]]
|24 район жана 2 шаар
|60
|58
|24 муниципальных района, 2 шаардык округ
|-
|66
|Ростов облусу
|
|
|100967
|{{Төмөндөө}}4 137 335
|Ростов-на-Дону
|43 район жана 16 шаар
|61
|60
|43 муниципальных района, 12 шаардык округ
|-
|67
|Рязань облусу
|
|
|39605
|{{Төмөндөө}}1 074 402
|[[Рязань]]
|25 район жана 4 шаар
|62
|61
|25 муниципалдык район, 4 шаардык округ
|-
|68
|Самара облусу
|
|
|53565
|{{Төмөндөө}}3 112 566
|[[Самара]]
|27 район жана 10 шаар
|63
|36
|27 муниципалдык район, 10 шаардык округ
|-
|69
|Саратов облусу
|
|
|101240
|{{Төмөндөө}}2 369 405
|Саратов
|38 район жана 13 шаар
|64
|63
|38 муниципалдык район, 4 шаардык округ
|-
|70
|Сахалин облусу
|
|
|87101
|{{Өсүү}}457 597
|Южно-Сахалинск
|17 район жана 9 шаар
|65
|64
|1 муниципальный район, 17 шаардык округ
|-
|71
|Свердлов облусу
|
|
|194307
|{{Төмөндөө}}4 221 452
|Екатеринбург
|30 район жана 34 шаар
|66
|65
|5 муниципалдык район, 53 муниципальных округа, 15 шаардык округ
|-
|72
|Смоленс облусу
|
|
|49779
|{{Төмөндөө}}857 096
|Смоленск
|25 район жана 2 шаар
|67
|66
|25 муниципалдык район, 2 шаардык округ
|-
|73
|Тамбов облусу
|
|
|34462
|{{Төмөндөө}}946 657
|Тамбов
|23 район жана 7 шаар
|68
|68
|23 муниципальных района, 7 шаардык округ
|-
|74
|Тверь облусу
|
|
|84201
|{{Төмөндөө}}1 190 574
|Тверь
|36 район жана 12 шаар
|69
|28
|36 муниципалдык район, 7 шаардык округ
|-
|75
|Томск облусу
|
|
|314391
|{{Төмөндөө}}1 039 728
|[[Томск]]
|16 район жана 6 шаар
|70
|69
|16 муниципалдык район, 4 шаардык округ
|-
|76
|Тула облусу
|
|
|25679
|{{Төмөндөө}}1 456 791
|[[Тула]]
|23 район жана 9 шаар
|71
|70
|23 муниципальных района, 3 шаардык округ
|-
|77
|Тюмень облусу
|
|
|1464173 (с учётом ХМАО и ЯНАО), 160 122 (без их учёта)
|{{Өсүү}}3 931 696
|[[Тюмень]]
|38 район жана 26 шаар 
(ХМАО жана ЯНАО бирге)
|72
|71
|21 муниципальный район, 5 шаардык округ 
(без ХМАО и ЯНАО)
|-
|78
|Ульянов облусу
|
|
|37181
|{{Төмөндөө}}1 165 334
|[[Ульяновск]]
|21 район жана 6 шаар
|73
|73
|21 муниципальный район, 3 шаардык округ
|-
|79
|[[Херсон облусу]]
|
|
|
|
|Херсон (де-юре), 
Геническ (де-факто)
|18 район жана 2 шаар
|84
|74
|18 муниципалдык округ, 2 шаардык округ
|-
|80
|Челябинс облусу
|
|
|88529
|{{Төмөндөө}}3 385 124
|[[Челябинск]]
|24 район жана 23 шаар
|74
|75
|27 муниципалдык район, 16 шаардык округ
|-
|81
|Ярославль облусу
|
|
|36177
|{{Төмөндөө}}1 180 174
|[[Ярославль]]
|17 район жана 11 шаар
|76
|78
|17 муниципалдык район, 3 шаардык округ
|-
|
|'''Федералдык маанидеги шаарлар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|82
|[[Москва]]
|
|
|2561
|{{Өсүү}}13 274 285
|[[Москва]]
|12 административных округов
|77
|45
|146 шаардык муниципалдык түзүм (125 муниципалдык округ, 2 шаардык округ, 19 калктуу конуштар)
|-
|83
|[[Санкт-Петербург]]
|
|
|1403
|{{Өсүү}}5 652 922
|[[Санкт-Петербург]]
|18 район
|78
|40
|111 шаардык муниципалдык түзүм (81 муниципалдык округ, 9 шаар и 21 посёлок)
|-
|84
|[[Севастополь]]
|
|
|864
|{{Төмөндөө}}558 302
|[[Севастополь]]
|4 района
|92
|67
|10 шаардык муниципалдык түзүм (9 муниципалдык округ, 1 шаар)
|-
|
|'''Автономиялуу облустар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|85
|Еврей АО
|
|
|36271
|{{Төмөндөө}}144 428
|[[Биробижан]]
|5 район жана 1 шаар
|79
|99
|5 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|
|'''Автономиялуу округдар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|86
|[[Ненец автономия округу|Ненец АО]]
|
|
|176810
|{{Төмөндөө}}41 906
|[[Нарьян-Мар]]
|1 район жана 1 шаар
|83
|11
|1 муниципальный район, 1 шаардык округ
|-
|87
|[[Ханты-Манси автономия округу|Ханты-Манси АО — Югра]]
|
|
|534801
|{{Өсүү}}1 781 782
|Ханты-Мансийск
|9 район жана 14 шаар
|86
|71
|9 муниципалдык район, 13 шаардык округ
|-
|88
|[[Чукотка|Чукотка АО]]
|
|
|721481
|{{Төмөндөө}}47 778
|[[Анадырь]]
|8 район жана 1 шаар
|87
|77
|6 муниципалдык район, 1 шаардык округ
|-
|89
|[[Ямал-Ненец автономиялуу округу|Ямал-Ненецк АО]]
|
|
|769250
|{{Өсүү}}523 105
|[[Салехард]]
|7 район жана 8 шаар
|89
|71
|7 муниципалдык район, 6 шаардык округ
|-
|
|[[Орусия Федерациясы|Орус Федерация]]
|
|
|17125191
|{{Төмөндөө}}146 119 928
|[[Москва]]
|
|
|
|
|}

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

{{Орусия Федерациясынын субъектилери}}</text>
      <sha1>6jy6htwfbywxrs3e7ybnbacs2k5ufft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геническ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137855</id>
    <revision>
      <id>664686</id>
      <parentid>645169</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Жеңичке]]&quot; барагын &quot;[[Геническ]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>645169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21080" sha1="9ixfx6yl6cci6y6gxqf4qdfsyjzfvbk" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Жеңичке|макамы=Шаар|герб=Coat of Arms of A Heniches'k.svg|желек=Henichesk prapor.svg|сүрөт=Азовське море — наше багатство.jpg|өлкө={{UKR}}|макамдын берилиши=1903|негизделген күнү=24-сентябрь 1784|облус=[[Херсон облусу|Херсон]]|облус түрү=Облусу|статустун берилиши=1903|калкы=18 889|аймагы=6,0383}}

'''Жеңичке''' ({{Lang-uk|Генічеськ}}, {{Lang-crh|Eniçe, Ğeniç, Ceniçe}}, {{Lang-kk|Жіңішке}}) — [[Украина|Украинанын]] [[Түштүк|түштүгүндөгү]] [[шаар]], [[Херсон облусу|Херсон облусунун]] [[Жеңичке району|Жеңичке районунун]] борбору. Өттүк куймасынын жана Жеңичке кысыгынын жээгинде жайгашкан. Арабат бели менен бирге деңиз, климаттык жана жарым-жартылай баткактуу курорт болуп саналат.

== Аталышы ==
&quot;Жеңичке&quot; аталышынын келип чыгышы кырым татарларынын &quot;жениче&quot; - ичке дегени менен байланыштуу, эми бул кысыктын аталышы, анын толкундары шаардын кумжээктерин жууп турат.

Жеңичке жөнүндө биринчи жолу [[Екатерина II]]нин 1784-жылдын 10-февралындагы буйругунда айтылат. Карапайым калк үчүн алгач балык уулоо кесип болгон, андан кийин алар [[дыйканчылык]] жана [[туз]] казуу менен алектене башташкан. Кийинчерээк Жеңичке деңиз жээгинде балык уулоочу, порт жана курорттук шаар катары өнүккөн.

20-кылымдын биринчи жарымында шаардын ырасмый украин аталышы Геническе ({{Lang-uk|Генічеське}}) болгон&lt;ref&gt;[[commons:File:Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки, 1932.jpg|Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки]]. Територіяльний поділ за обласною системою врядування. Адміністративні межі на 20 березня 1932&amp;nbsp;р. [Варіянт 1]. ‒ Х., 1932.&lt;/ref&gt;.

== Географиялык жайгашуусу ==
Жеңичке [[Кара деңиз]]дин ойдуңунда, [[Азов деңизи|Азак деңизинин]] жээгинин түндүк-батыш бөлүгүндө, Арабат белинин түндүк четинин Жеңичке кысыгы менен кошулган жеринде, Өттүк куймасын [[Сиваш|Сываш]] менен байланыштырган жерде жайгашкан. Бул аймакта байыркы замандан бери эле адамдар жашап келишкен. Уламыштуу [[амазонкалар]], [[скифтер]], сарматтар, [[арилер]], [[киммерийлер]], [[гректер]], [[татарлар]] - алардын баары бул жерлерде ар кайсы мезгилде жашаган.

== Тарыхы ==

=== Байыркы Жеңичке ===
Биздин заманга чейинки 440-жылы Геродот азыркы Жеңичке шаарына келип, скифтер катакомбаларга алтын көмүшкөн деген уламышты жазып алган. Бул ошондой эле скифтердин негизги душмандары болгон перстер азыркы [[Мелитополь|Мелитополго]] (ал кезде скифтердин борбору болгон) келишкенине байланыштуу болгон. Скиф падышасы кетүүгө аргасыз болгон. Ал өзүнүн бардык байлыгын Кырымга алып баруучу катакомбаларга көмгөн, бирок бүгүнкү күндө ал катакомбалар урап калган жана аларды казуу керек. Ал алтынды тапкысы келген эр жүрөктөр бар.

Жеңичкенин тарыхы бизди Солин конушунун аталышына алып келет. 13–15-кылымдардагы генуялык соодагерлер чындыгында Кырымда бийликти кырым татарлары менен бөлүшүп, деңиз саякаттарында [[портоландар]] деп аталган карталарды колдонушкан.

Түндүк Азов деңизинин колониялык шаарлары биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын ортосунда толук кандуу жашоо өткөрүп жатышкан. &quot;[[Птолемей]] боюнча Кара деңиз жээгинин картасы&quot;нда көрсөтүлгөн Азак деңизинин түндүк-батыш жээгиндеги Акр жана Лея деген алгачкы грек конуштары азыркы Жеңичке шаарынын жанында жайгашкан, ал эми анын аймагында Новая Фортеция жайгашкан. Муну 1562-жылы англиялык Энтони Женкинсон тарабынан түзүлгөн жана фламанддык географ жана картограф Абрахам Ортелиус ([[Бельгия]], 1590) тарабынан &quot;Жер планетасынын көз жоосун алган көрүнүшү&quot; атласындагы биринчи географиялык атласка кирген &quot;Кырымдын картасы&quot; тастыктайт.

=== Кырым кандыгы ===
Көп жылдар бою жергиликтүү тарыхчылар Жеңичкедеги кырым татар же түрк чептеринин калдыктарын издеп келишкен. Алар бул жерде [[Крым хандыгы|Кырым хандыгынын]] доорунан бери аскердик чептин бар экенин тастыктай алышкан.

Атактуу түрк саякатчысы [[Эвлия Челеби]] өзүнүн &quot;Кооз Ченишке сепилинин мактоосу&quot; аттуу китебинде Геническ чебине бүтүндөй бир бөлүм арнаган, ал 1640-жылы Кырым ханы тарабынан Арабат белинин түндүк бөлүгүндө курулган тактай чатыры жана металл дарбазалары бар чеп курулушуна арналган. Ал ар кайсы жерлерде чепти мунара деп атайт. &quot;Ченишке сепилинин&quot; (&quot;Жеңичке&quot; деп которулат) дагы мунара чеп болгон деп болжолдоо логикалуу.

Жеңичке аймагындагы 1772-жылдагы аскердик картада батарея белгиси бар. Ошол кездеги мүмкүнчүлүктөр керексиздиктен улам орус аскерлери тарабынан талкаланган: князь В.М. Долгоруковдун армиясынын бир бөлүгү 1771-жылдын жайында жарым аралга кирип, Капаны ээлеп, айланасындагы бардык аймактарды түрк аскерлеринен бошоткон. Андан кийин аскердик операциялар көпкө созулганы менен, картада татар-түрк символдору жок, бул 1772-жылы орус жана түрк күчтөрүнүн чыныгы катышын чагылдырат. Арабат жана Тавриянын башка стратегиялык пункттары (анын ичинде Жеңичке) Орусия империясынын көзөмөлүндө болгон.

1738-жылдагы аскердик картада 1737-жылы Ласи армиясынын жортуулу көрсөтүлгөн. Андагы жарым арал түзмө-түз крым татар же түрк чептеринин символдору - жарым айлуу мунаралар менен капталган. Бирок Геничи (&quot;Геничи&quot;) буга чейин эле орус гарнизонунун жайгашкан жери катары белгиленген (стилизацияланган калкан жана жылдыздар).

&quot;Геническ&quot; аталышы мааниси боюнча түрк тилиндеги &quot;суюк суу&quot; деген сөз айкашына эң жакын. Эгерде бул жакындык келечекте жокко чыгарылбаса, шаардын негизделген күнүн 1640-жылдан кечиктирилбеген убакытка байланыштырса болот, ал кезде &quot;суюк суунун оозундагы мунара&quot; курулган (ал ошондой эле &quot;Ченишке сепили&quot;, ногой тилинде - &quot;Жениче&quot;, башкача айтканда, &quot;Жаңы Ичке&quot;), ал 1685-жылдагы байланыш картасында белгиленген. Кысыктын материктик жээгинде, шексиз, чеп жана кысык менен бирдей аталыштагы конуш, башкача айтканда, Ичке Суу болгон. Муну 1687-жылы Й. Сандрарт тарабынан жарыяланган Крымдын картасы тастыктайт. Гениче аскердик чеп бул жерде 1736-жылдан бери жайгашкан. Геническ 227 жыл эмес, кеминде жарым кылымга көбүрөөк убакыттан бери жашап келет.

Украинанын түштүгү колонияланган сайын Жеңичкенин мааниси өскөн. Көптөгөн муундардын аракети менен [[Варягдардан гректерге жол|варягдардан гректерге чейинки жол]] кайра жанданган, анда башка көптөгөн шаарлардын катарында Геничи чеп шаары (кийинчерээк Жеңичке жана Усть-Азовское) турган. Орус-түрк согуштары учурунда, башкача айтканда, дээрлик 20-кылымдын башына чейин Жеңичке Азов жээгиндеги Орусиянын эвакуация, азык-түлүк жана коргонуу пункту бойдон калган. 1853-1856-жылдардагы [[Кырым согушу]] учурунда ал душмандын аскерлеринин материкке карай жылышына ийгиликтүү каршылык көрсөткөн.

=== Жеңичке 19-20-кылым ===
[[Файл:Henichesk_monument.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Henichesk_monument.jpg|right|thumb|267x267px|{{center|&lt;small&gt;[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуш]]та курман болгон жоокерлерге арналган эстелик&lt;/small&gt;}}]]
19-20-кылымдардын чегинде Таврия губерниясынын Мелитополь поветиндеги мамлекеттик айыл, шаарча, поселок (1837-жылдан бери) жана шаар (1903-жылдан бери) Жеңичке балык, туз жана дан соодасы менен белгилүү болгон. Анын тегерегинде, негизинен [[Жоңгор жарым аралы|Жоңгор жарым аралында]], белгилүү &quot;арнаутка&quot; [[Буудай|буудайы]] өстүрүлгөн. Дан экспорттолгон. Портто Англиядан, Франциядан жана башка өлкөлөрдөн келген кемелер токтоп турган.

1897-жылы Жеңичкеде 2816 жөөт (калктын 34,9%), 1910-жылы 4786 (36,9%), 1914-жылы 4874 жөөт жана 42 карайт, 1923-жылы 1841 жөөт, 1926-жылы 1926 жөөт жашаган.

2022-жылдын 24-февралында шаарда жарылуулардын үнү угулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/210084-na-hersonsini-cutno-vibuhi/|title=На Херсонщині чутно вибухи|accessdate=6 березня 2022|archive-date=27 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227082151/https://suspilne.media/210084-na-hersonsini-cutno-vibuhi/}}&lt;/ref&gt;. Ошол эле күнү орус аскерлери Жеңичке шаарына кирип, аны басып алышкан. Бардык мамлекеттик түзүлүштөр &quot;баскынчылардын көзөмөлүнө өткөн&quot;. Жеңичкеде орусиялык аскердик техника жайгаштырылган, ал эми чет жакасында орус аскерлери менен текшерүү пункттары да орнотулган. Орустар [[Украинанын Куралдуу күчтөрү|Украинанын Куралдуу күчтөрүнө]] таандык экендигин текшерип, кетип жаткандарды текшеришкен&lt;ref&gt;{{Cite web|title=У Генічеську всі держструктури перейшли під контроль російських окупантів – ОДА|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/24/novyna/suspilstvo/henichesku-vsi-derzhstruktury-perejshly-kontrol-rosijskyx-okupantiv-oda|website=Слово і Діло|accessdate=2022-03-12|language=uk|archive-date=27 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227133629/https://www.slovoidilo.ua/2022/02/24/novyna/suspilstvo/henichesku-vsi-derzhstruktury-perejshly-kontrol-rosijskyx-okupantiv-oda}}&lt;/ref&gt;.

=== Орусиянын Украинага басып киришинин натыйжасында каза болгон ===
2022-жылдын 24-февралында Украинанын аймагына орусиялык аскердик техниканын колоннасынын кирип келишине жол бербөө үчүн өз күчтөрү менен Жеңичке автомобиль көпүрөсүн жардырган деңизчи Виталий Скакун шаарда каза болгон. Ага өлгөндөн кийин 2022-жылдын 26-февралында Украинанын Баатыры наамы ыйгарылган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ми вистояли: звернення Президента України у третій день війни|url=https://www.president.gov.ua/news/mi-vistoyali-zvernennya-prezidenta-ukrayini-u-tretij-den-vij-73197|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2022-03-12|language=ua|archive-date=10 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310184027/https://www.president.gov.ua/news/mi-vistoyali-zvernennya-prezidenta-ukrayini-u-tretij-den-vij-73197}}&lt;/ref&gt;.

2022-жылдын 24-февралында шаардагы салгылашууда Денис Прилуцкий да каза болгон.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |Жеңичке шаарынын калкынын санынын өзгөрүшү
|-
!1897&lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm|title=Населення міст і містечок України|website=pop-stat.mashke.org|language=en|access-date=2024-08-14|accessdate=2025-10-28|archivedate=2012-07-22|archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm}}&lt;/ref&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1939&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1959&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1979&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1989&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |9931
|{{Көбөйүү}} 16 027
|{{Азаюу}} 14 420
|{{Көбөйүү}} 20 031
|{{Көбөйүү}} 21 990
|{{Көбөйүү}} 23 289
|-
!2001&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2004&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}} 21 793
|{{Азаюу}} 21 510
|{{Азаюу}} 21 270
|{{Азаюу}} 21 071
|{{Азаюу}} 20 890
|{{Азаюу}} 20 740
|{{Азаюу}} 20 616
|-
!2009&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2010&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2011/publ2011.asp|title=Населення України на 1 січня 2011 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2012/publ2012.asp|title=Населення України на 1 січня 2012 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2013/publ2013.asp|title=Населення України на 1 січня 2013 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2014&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2014/publ2014.asp|title=Населення України на 1 січня 2014 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2015/publ2015.asp|title=Населення України на 1 січня 2015 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}} 20 520
| 20 520
|{{Азаюу}} 20 487
|{{Азаюу}} 20 466
|{{Азаюу}} 20 353
|{{Азаюу}} 20 132
|{{Азаюу}} 20 049
|-
!2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2016/publ2016.asp|title=Населення України на 1 січня 2016 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2017/publ2017.asp|title=Населення України на 1 січня 2017 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2018/publ2018.asp|title=Населення України на 1 січня 2018 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2019/publ2019.asp|title=Населення України на 1 січня 2019 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2020/publ2020.asp|title=Населення України на 1 січня 2020 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2021/publ2021.asp|title=Населення України на 1 січня 2021 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2022&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2022/publ2022.asp|title=Населення України на 1 січня 2022 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}} 19 983
|{{Азаюу}} 19 869
|{{Азаюу}} 19 670
|{{Азаюу}} 19 501
|{{Азаюу}} 19 424
|{{Азаюу}} 19 253
|{{Азаюу}} 18 889
|}

=== Улуттук курамы ===
2001-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча калктын улуту боюнча бөлүштүрүлүшү:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Улуту
!Пайызы
|-
|[[украиндер]]
|69,5&amp;nbsp;%
|-
|[[орустар]]
|26,12&amp;nbsp;%
|-
|[[Кырым татарлары|кырым татарлар]]
|1,47&amp;nbsp;%
|-
|[[беларустар]]
|0,49&amp;nbsp;%
|-
|[[армяндар]]
|0,29&amp;nbsp;%
|-
|[[Молдавандар|молдовалыктар]]
|0,14&amp;nbsp;%
|-
|[[жөөттөр]]
|0,11&amp;nbsp;%
|-
|башкалар / айткан жок
|1,88&amp;nbsp;%
|}

== Булактар ==
{{Булактар}}

[[Категория:Украина шаарлары|Жеңичке]]</text>
      <sha1>9ixfx6yl6cci6y6gxqf4qdfsyjzfvbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664687</id>
      <parentid>664686</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21080" sha1="gspflbux728by7fj61unrl1338lrnh0" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Геническ|макамы=Шаар|герб=Coat of Arms of A Heniches'k.svg|желек=Henichesk prapor.svg|сүрөт=Азовське море — наше багатство.jpg|өлкө={{UKR}}|макамдын берилиши=1903|негизделген күнү=24-сентябрь 1784|облус=[[Херсон облусу|Херсон]]|облус түрү=Облусу|статустун берилиши=1903|калкы=18 889|аймагы=6,0383}}

'''Геническ''' ({{Lang-uk|Генічеськ}}, {{Lang-crh|Eniçe, Ğeniç, Ceniçe}}) – [[Украина|Украинанын]] [[Түштүк|түштүгүндөгү]] [[шаар]], [[Херсон облусу|Херсон облусунун]] Геническ районунун борбору. Өттүк куймасынын жана Геническ кысыгынын жээгинде жайгашкан. Арабат бели менен бирге деңиз, климаттык жана жарым-жартылай баткактуу курорт болуп саналат.

== Аталышы ==
&quot;Геническ&quot; аталышынын келип чыгышы кырым татарларынын &quot;жениче&quot; - ичке дегени менен байланыштуу, эми бул кысыктын аталышы, анын толкундары шаардын кумжээктерин жууп турат.

Геническ жөнүндө биринчи жолу [[Екатерина II]]нин 1784-жылдын 10-февралындагы буйругунда айтылат. Карапайым калк үчүн алгач балык уулоо кесип болгон, андан кийин алар [[дыйканчылык]] жана [[туз]] казуу менен алектене башташкан. Кийинчерээк Геническ деңиз жээгинде балык уулоочу, порт жана курорттук шаар катары өнүккөн.

20-кылымдын биринчи жарымында шаардын расмий украиналык аталышы Геническе ({{Lang-uk|Генічеське}}) болгон&lt;ref&gt;[[commons:File:Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки, 1932.jpg|Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки]]. Територіяльний поділ за обласною системою врядування. Адміністративні межі на 20 березня 1932&amp;nbsp;р. [Варіянт 1]. ‒ Х., 1932.&lt;/ref&gt;.

== Географиялык жайгашуусу ==
Геническ [[Кара деңиз]]дин ойдуңунда, [[Азов деңизи|Азак деңизинин]] жээгинин түндүк-батыш бөлүгүндө, Арабат белинин түндүк четинин Геническ кысыгы менен кошулган жеринде, Өттүк куймасын [[Сиваш|Сываш]] менен байланыштырган жерде жайгашкан. Бул аймакта байыркы замандан бери эле адамдар жашап келишкен. Уламыштуу [[амазонкалар]], [[скифтер]], сарматтар, [[арилер]], [[киммерийлер]], [[гректер]], [[татарлар]] - алардын баары бул жерлерде ар кайсы мезгилде жашаган.

== Тарыхы ==

=== Байыркы Геническ ===
Биздин заманга чейинки 440-жылы Геродот азыркы Геническ шаарына келип, скифтер катакомбаларга алтын көмүшкөн деген уламышты жазып алган. Бул ошондой эле скифтердин негизги душмандары болгон перстер азыркы [[Мелитополь|Мелитополго]] (ал кезде скифтердин борбору болгон) келишкенине байланыштуу болгон. Скиф падышасы кетүүгө аргасыз болгон. Ал өзүнүн бардык байлыгын Кырымга алып баруучу катакомбаларга көмгөн, бирок бүгүнкү күндө ал катакомбалар урап калган жана аларды казуу керек. Ал алтынды тапкысы келген эр жүрөктөр бар.

Геническнин тарыхы бизди Солин конушунун аталышына алып келет. 13–15-кылымдардагы генуялык соодагерлер чындыгында Кырымда бийликти кырым татарлары менен бөлүшүп, деңиз саякаттарында [[портоландар]] деп аталган карталарды колдонушкан.

Түндүк Азов деңизинин колониялык шаарлары биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын ортосунда толук кандуу жашоо өткөрүп жатышкан. &quot;[[Птолемей]] боюнча Кара деңиз жээгинин картасы&quot;нда көрсөтүлгөн Азак деңизинин түндүк-батыш жээгиндеги Акр жана Лея деген алгачкы грек конуштары азыркы Геническ шаарынын жанында жайгашкан, ал эми анын аймагында Новая Фортеция жайгашкан. Муну 1562-жылы англиялык Энтони Женкинсон тарабынан түзүлгөн жана фламанддык географ жана картограф Абрахам Ортелиус ([[Бельгия]], 1590) тарабынан &quot;Жер планетасынын көз жоосун алган көрүнүшү&quot; атласындагы биринчи географиялык атласка кирген &quot;Кырымдын картасы&quot; тастыктайт.

=== Кырым кандыгы ===
Көп жылдар бою жергиликтүү тарыхчылар Геническдеги кырым татар же түрк чептеринин калдыктарын издеп келишкен. Алар бул жерде [[Крым хандыгы|Кырым хандыгынын]] доорунан бери аскердик чептин бар экенин тастыктай алышкан.

Атактуу түрк саякатчысы [[Эвлия Челеби]] өзүнүн &quot;Кооз Ченишке сепилинин мактоосу&quot; аттуу китебинде Геническ чебине бүтүндөй бир бөлүм арнаган, ал 1640-жылы Кырым ханы тарабынан Арабат белинин түндүк бөлүгүндө курулган тактай чатыры жана металл дарбазалары бар чеп курулушуна арналган. Ал ар кайсы жерлерде чепти мунара деп атайт. &quot;Ченишке сепилинин&quot; (&quot;Геническ&quot; деп которулат) дагы мунара чеп болгон деп болжолдоо логикалуу.

Геническ аймагындагы 1772-жылдагы аскердик картада батарея белгиси бар. Ошол кездеги мүмкүнчүлүктөр керексиздиктен улам орус аскерлери тарабынан талкаланган: князь В.М. Долгоруковдун армиясынын бир бөлүгү 1771-жылдын жайында жарым аралга кирип, Капаны ээлеп, айланасындагы бардык аймактарды түрк аскерлеринен бошоткон. Андан кийин аскердик операциялар көпкө созулганы менен, картада татар-түрк символдору жок, бул 1772-жылы орус жана түрк күчтөрүнүн чыныгы катышын чагылдырат. Арабат жана Тавриянын башка стратегиялык пункттары (анын ичинде Геническ) Орусия империясынын көзөмөлүндө болгон.

1738-жылдагы аскердик картада 1737-жылы Ласи армиясынын жортуулу көрсөтүлгөн. Андагы жарым арал түзмө-түз крым татар же түрк чептеринин символдору - жарым айлуу мунаралар менен капталган. Бирок Геничи (&quot;Геничи&quot;) буга чейин эле орус гарнизонунун жайгашкан жери катары белгиленген (стилизацияланган калкан жана жылдыздар).

&quot;Геническ&quot; аталышы мааниси боюнча түрк тилиндеги &quot;суюк суу&quot; деген сөз айкашына эң жакын. Эгерде бул жакындык келечекте жокко чыгарылбаса, шаардын негизделген күнүн 1640-жылдан кечиктирилбеген убакытка байланыштырса болот, ал кезде &quot;суюк суунун оозундагы мунара&quot; курулган (ал ошондой эле &quot;Ченишке сепили&quot;, ногой тилинде - &quot;Жениче&quot;, башкача айтканда, &quot;Жаңы Ичке&quot;), ал 1685-жылдагы байланыш картасында белгиленген. Кысыктын материктик жээгинде, шексиз, чеп жана кысык менен бирдей аталыштагы конуш, башкача айтканда, Ичке Суу болгон. Муну 1687-жылы Й. Сандрарт тарабынан жарыяланган Крымдын картасы тастыктайт. Гениче аскердик чеп бул жерде 1736-жылдан бери жайгашкан. Геническ 227 жыл эмес, кеминде жарым кылымга көбүрөөк убакыттан бери жашап келет.

Украинанын түштүгү колонияланган сайын Геническнин мааниси өскөн. Көптөгөн муундардын аракети менен [[Варягдардан гректерге жол|варягдардан гректерге чейинки жол]] кайра жанданган, анда башка көптөгөн шаарлардын катарында Геничи чеп шаары (кийинчерээк Геническ жана Усть-Азовское) турган. Орус-түрк согуштары учурунда, башкача айтканда, дээрлик 20-кылымдын башына чейин Геническ Азов жээгиндеги Орусиянын эвакуация, азык-түлүк жана коргонуу пункту бойдон калган. 1853-1856-жылдардагы [[Кырым согушу]] учурунда ал душмандын аскерлеринин материкке карай жылышына ийгиликтүү каршылык көрсөткөн.

=== Геническ 19-20-кылым ===
[[Файл:Henichesk_monument.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Henichesk_monument.jpg|right|thumb|267x267px|{{center|&lt;small&gt;[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуш]]та курман болгон жоокерлерге арналган эстелик&lt;/small&gt;}}]]
19-20-кылымдардын чегинде Таврия губерниясынын Мелитополь поветиндеги мамлекеттик айыл, шаарча, поселок (1837-жылдан бери) жана шаар (1903-жылдан бери) Геническ балык, туз жана дан соодасы менен белгилүү болгон. Анын тегерегинде, негизинен [[Жоңгор жарым аралы|Жоңгор жарым аралында]], белгилүү &quot;арнаутка&quot; [[Буудай|буудайы]] өстүрүлгөн. Дан экспорттолгон. Портто Англиядан, Франциядан жана башка өлкөлөрдөн келген кемелер токтоп турган.

1897-жылы Геническде 2816 жөөт (калктын 34,9%), 1910-жылы 4786 (36,9%), 1914-жылы 4874 жөөт жана 42 карайт, 1923-жылы 1841 жөөт, 1926-жылы 1926 жөөт жашаган.

2022-жылдын 24-февралында шаарда жарылуулардын үнү угулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/210084-na-hersonsini-cutno-vibuhi/|title=На Херсонщині чутно вибухи|accessdate=6 березня 2022|archive-date=27 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227082151/https://suspilne.media/210084-na-hersonsini-cutno-vibuhi/}}&lt;/ref&gt;. Ошол эле күнү орус аскерлери Геническ шаарына кирип, аны басып алышкан. Бардык мамлекеттик түзүлүштөр &quot;баскынчылардын көзөмөлүнө өткөн&quot;. Геническде орусиялык аскердик техника жайгаштырылган, ал эми чет жакасында орус аскерлери менен текшерүү пункттары да орнотулган. Орустар [[Украинанын Куралдуу күчтөрү|Украинанын Куралдуу күчтөрүнө]] таандык экендигин текшерип, кетип жаткандарды текшеришкен&lt;ref&gt;{{Cite web|title=У Генічеську всі держструктури перейшли під контроль російських окупантів – ОДА|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/24/novyna/suspilstvo/henichesku-vsi-derzhstruktury-perejshly-kontrol-rosijskyx-okupantiv-oda|website=Слово і Діло|accessdate=2022-03-12|language=uk|archive-date=27 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227133629/https://www.slovoidilo.ua/2022/02/24/novyna/suspilstvo/henichesku-vsi-derzhstruktury-perejshly-kontrol-rosijskyx-okupantiv-oda}}&lt;/ref&gt;.

=== Орусиянын Украинага басып киришинин натыйжасында каза болгон ===
2022-жылдын 24-февралында Украинанын аймагына орусиялык аскердик техниканын колоннасынын кирип келишине жол бербөө үчүн өз күчтөрү менен Геническ автомобиль көпүрөсүн жардырган деңизчи Виталий Скакун шаарда каза болгон. Ага өлгөндөн кийин 2022-жылдын 26-февралында Украинанын Баатыры наамы ыйгарылган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ми вистояли: звернення Президента України у третій день війни|url=https://www.president.gov.ua/news/mi-vistoyali-zvernennya-prezidenta-ukrayini-u-tretij-den-vij-73197|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2022-03-12|language=ua|archive-date=10 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310184027/https://www.president.gov.ua/news/mi-vistoyali-zvernennya-prezidenta-ukrayini-u-tretij-den-vij-73197}}&lt;/ref&gt;.

2022-жылдын 24-февралында шаардагы салгылашууда Денис Прилуцкий да каза болгон.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |Геническ шаарынын калкынын санынын өзгөрүшү
|-
!1897&lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm|title=Населення міст і містечок України|website=pop-stat.mashke.org|language=en|access-date=2024-08-14|accessdate=2025-10-28|archivedate=2012-07-22|archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm}}&lt;/ref&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1939&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1959&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1979&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1989&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |9931
|{{Көбөйүү}} 16 027
|{{Азаюу}} 14 420
|{{Көбөйүү}} 20 031
|{{Көбөйүү}} 21 990
|{{Көбөйүү}} 23 289
|-
!2001&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2004&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}} 21 793
|{{Азаюу}} 21 510
|{{Азаюу}} 21 270
|{{Азаюу}} 21 071
|{{Азаюу}} 20 890
|{{Азаюу}} 20 740
|{{Азаюу}} 20 616
|-
!2009&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2010&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2011/publ2011.asp|title=Населення України на 1 січня 2011 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2012/publ2012.asp|title=Населення України на 1 січня 2012 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2013/publ2013.asp|title=Населення України на 1 січня 2013 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2014&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2014/publ2014.asp|title=Населення України на 1 січня 2014 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2015/publ2015.asp|title=Населення України на 1 січня 2015 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}} 20 520
| 20 520
|{{Азаюу}} 20 487
|{{Азаюу}} 20 466
|{{Азаюу}} 20 353
|{{Азаюу}} 20 132
|{{Азаюу}} 20 049
|-
!2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2016/publ2016.asp|title=Населення України на 1 січня 2016 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2017/publ2017.asp|title=Населення України на 1 січня 2017 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2018/publ2018.asp|title=Населення України на 1 січня 2018 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2019/publ2019.asp|title=Населення України на 1 січня 2019 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2020/publ2020.asp|title=Населення України на 1 січня 2020 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2021/publ2021.asp|title=Населення України на 1 січня 2021 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2022&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2022/publ2022.asp|title=Населення України на 1 січня 2022 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}} 19 983
|{{Азаюу}} 19 869
|{{Азаюу}} 19 670
|{{Азаюу}} 19 501
|{{Азаюу}} 19 424
|{{Азаюу}} 19 253
|{{Азаюу}} 18 889
|}

=== Улуттук курамы ===
2001-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча калктын улуту боюнча бөлүштүрүлүшү:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Улуту
!Пайызы
|-
|[[украиндер]]
|69,5&amp;nbsp;%
|-
|[[орустар]]
|26,12&amp;nbsp;%
|-
|[[Кырым татарлары|кырым татарлар]]
|1,47&amp;nbsp;%
|-
|[[беларустар]]
|0,49&amp;nbsp;%
|-
|[[армяндар]]
|0,29&amp;nbsp;%
|-
|[[Молдавандар|молдовалыктар]]
|0,14&amp;nbsp;%
|-
|[[жөөттөр]]
|0,11&amp;nbsp;%
|-
|башкалар / айткан жок
|1,88&amp;nbsp;%
|}

== Булактар ==
{{Булактар}}

[[Категория:Украина шаарлары|Жеңичке]]</text>
      <sha1>gspflbux728by7fj61unrl1338lrnh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664688</id>
      <parentid>664687</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Геническ]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21080" sha1="gspflbux728by7fj61unrl1338lrnh0" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Геническ|макамы=Шаар|герб=Coat of Arms of A Heniches'k.svg|желек=Henichesk prapor.svg|сүрөт=Азовське море — наше багатство.jpg|өлкө={{UKR}}|макамдын берилиши=1903|негизделген күнү=24-сентябрь 1784|облус=[[Херсон облусу|Херсон]]|облус түрү=Облусу|статустун берилиши=1903|калкы=18 889|аймагы=6,0383}}

'''Геническ''' ({{Lang-uk|Генічеськ}}, {{Lang-crh|Eniçe, Ğeniç, Ceniçe}}) – [[Украина|Украинанын]] [[Түштүк|түштүгүндөгү]] [[шаар]], [[Херсон облусу|Херсон облусунун]] Геническ районунун борбору. Өттүк куймасынын жана Геническ кысыгынын жээгинде жайгашкан. Арабат бели менен бирге деңиз, климаттык жана жарым-жартылай баткактуу курорт болуп саналат.

== Аталышы ==
&quot;Геническ&quot; аталышынын келип чыгышы кырым татарларынын &quot;жениче&quot; - ичке дегени менен байланыштуу, эми бул кысыктын аталышы, анын толкундары шаардын кумжээктерин жууп турат.

Геническ жөнүндө биринчи жолу [[Екатерина II]]нин 1784-жылдын 10-февралындагы буйругунда айтылат. Карапайым калк үчүн алгач балык уулоо кесип болгон, андан кийин алар [[дыйканчылык]] жана [[туз]] казуу менен алектене башташкан. Кийинчерээк Геническ деңиз жээгинде балык уулоочу, порт жана курорттук шаар катары өнүккөн.

20-кылымдын биринчи жарымында шаардын расмий украиналык аталышы Геническе ({{Lang-uk|Генічеське}}) болгон&lt;ref&gt;[[commons:File:Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки, 1932.jpg|Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки]]. Територіяльний поділ за обласною системою врядування. Адміністративні межі на 20 березня 1932&amp;nbsp;р. [Варіянт 1]. ‒ Х., 1932.&lt;/ref&gt;.

== Географиялык жайгашуусу ==
Геническ [[Кара деңиз]]дин ойдуңунда, [[Азов деңизи|Азак деңизинин]] жээгинин түндүк-батыш бөлүгүндө, Арабат белинин түндүк четинин Геническ кысыгы менен кошулган жеринде, Өттүк куймасын [[Сиваш|Сываш]] менен байланыштырган жерде жайгашкан. Бул аймакта байыркы замандан бери эле адамдар жашап келишкен. Уламыштуу [[амазонкалар]], [[скифтер]], сарматтар, [[арилер]], [[киммерийлер]], [[гректер]], [[татарлар]] - алардын баары бул жерлерде ар кайсы мезгилде жашаган.

== Тарыхы ==

=== Байыркы Геническ ===
Биздин заманга чейинки 440-жылы Геродот азыркы Геническ шаарына келип, скифтер катакомбаларга алтын көмүшкөн деген уламышты жазып алган. Бул ошондой эле скифтердин негизги душмандары болгон перстер азыркы [[Мелитополь|Мелитополго]] (ал кезде скифтердин борбору болгон) келишкенине байланыштуу болгон. Скиф падышасы кетүүгө аргасыз болгон. Ал өзүнүн бардык байлыгын Кырымга алып баруучу катакомбаларга көмгөн, бирок бүгүнкү күндө ал катакомбалар урап калган жана аларды казуу керек. Ал алтынды тапкысы келген эр жүрөктөр бар.

Геническнин тарыхы бизди Солин конушунун аталышына алып келет. 13–15-кылымдардагы генуялык соодагерлер чындыгында Кырымда бийликти кырым татарлары менен бөлүшүп, деңиз саякаттарында [[портоландар]] деп аталган карталарды колдонушкан.

Түндүк Азов деңизинин колониялык шаарлары биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын ортосунда толук кандуу жашоо өткөрүп жатышкан. &quot;[[Птолемей]] боюнча Кара деңиз жээгинин картасы&quot;нда көрсөтүлгөн Азак деңизинин түндүк-батыш жээгиндеги Акр жана Лея деген алгачкы грек конуштары азыркы Геническ шаарынын жанында жайгашкан, ал эми анын аймагында Новая Фортеция жайгашкан. Муну 1562-жылы англиялык Энтони Женкинсон тарабынан түзүлгөн жана фламанддык географ жана картограф Абрахам Ортелиус ([[Бельгия]], 1590) тарабынан &quot;Жер планетасынын көз жоосун алган көрүнүшү&quot; атласындагы биринчи географиялык атласка кирген &quot;Кырымдын картасы&quot; тастыктайт.

=== Кырым кандыгы ===
Көп жылдар бою жергиликтүү тарыхчылар Геническдеги кырым татар же түрк чептеринин калдыктарын издеп келишкен. Алар бул жерде [[Крым хандыгы|Кырым хандыгынын]] доорунан бери аскердик чептин бар экенин тастыктай алышкан.

Атактуу түрк саякатчысы [[Эвлия Челеби]] өзүнүн &quot;Кооз Ченишке сепилинин мактоосу&quot; аттуу китебинде Геническ чебине бүтүндөй бир бөлүм арнаган, ал 1640-жылы Кырым ханы тарабынан Арабат белинин түндүк бөлүгүндө курулган тактай чатыры жана металл дарбазалары бар чеп курулушуна арналган. Ал ар кайсы жерлерде чепти мунара деп атайт. &quot;Ченишке сепилинин&quot; (&quot;Геническ&quot; деп которулат) дагы мунара чеп болгон деп болжолдоо логикалуу.

Геническ аймагындагы 1772-жылдагы аскердик картада батарея белгиси бар. Ошол кездеги мүмкүнчүлүктөр керексиздиктен улам орус аскерлери тарабынан талкаланган: князь В.М. Долгоруковдун армиясынын бир бөлүгү 1771-жылдын жайында жарым аралга кирип, Капаны ээлеп, айланасындагы бардык аймактарды түрк аскерлеринен бошоткон. Андан кийин аскердик операциялар көпкө созулганы менен, картада татар-түрк символдору жок, бул 1772-жылы орус жана түрк күчтөрүнүн чыныгы катышын чагылдырат. Арабат жана Тавриянын башка стратегиялык пункттары (анын ичинде Геническ) Орусия империясынын көзөмөлүндө болгон.

1738-жылдагы аскердик картада 1737-жылы Ласи армиясынын жортуулу көрсөтүлгөн. Андагы жарым арал түзмө-түз крым татар же түрк чептеринин символдору - жарым айлуу мунаралар менен капталган. Бирок Геничи (&quot;Геничи&quot;) буга чейин эле орус гарнизонунун жайгашкан жери катары белгиленген (стилизацияланган калкан жана жылдыздар).

&quot;Геническ&quot; аталышы мааниси боюнча түрк тилиндеги &quot;суюк суу&quot; деген сөз айкашына эң жакын. Эгерде бул жакындык келечекте жокко чыгарылбаса, шаардын негизделген күнүн 1640-жылдан кечиктирилбеген убакытка байланыштырса болот, ал кезде &quot;суюк суунун оозундагы мунара&quot; курулган (ал ошондой эле &quot;Ченишке сепили&quot;, ногой тилинде - &quot;Жениче&quot;, башкача айтканда, &quot;Жаңы Ичке&quot;), ал 1685-жылдагы байланыш картасында белгиленген. Кысыктын материктик жээгинде, шексиз, чеп жана кысык менен бирдей аталыштагы конуш, башкача айтканда, Ичке Суу болгон. Муну 1687-жылы Й. Сандрарт тарабынан жарыяланган Крымдын картасы тастыктайт. Гениче аскердик чеп бул жерде 1736-жылдан бери жайгашкан. Геническ 227 жыл эмес, кеминде жарым кылымга көбүрөөк убакыттан бери жашап келет.

Украинанын түштүгү колонияланган сайын Геническнин мааниси өскөн. Көптөгөн муундардын аракети менен [[Варягдардан гректерге жол|варягдардан гректерге чейинки жол]] кайра жанданган, анда башка көптөгөн шаарлардын катарында Геничи чеп шаары (кийинчерээк Геническ жана Усть-Азовское) турган. Орус-түрк согуштары учурунда, башкача айтканда, дээрлик 20-кылымдын башына чейин Геническ Азов жээгиндеги Орусиянын эвакуация, азык-түлүк жана коргонуу пункту бойдон калган. 1853-1856-жылдардагы [[Кырым согушу]] учурунда ал душмандын аскерлеринин материкке карай жылышына ийгиликтүү каршылык көрсөткөн.

=== Геническ 19-20-кылым ===
[[Файл:Henichesk_monument.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Henichesk_monument.jpg|right|thumb|267x267px|{{center|&lt;small&gt;[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуш]]та курман болгон жоокерлерге арналган эстелик&lt;/small&gt;}}]]
19-20-кылымдардын чегинде Таврия губерниясынын Мелитополь поветиндеги мамлекеттик айыл, шаарча, поселок (1837-жылдан бери) жана шаар (1903-жылдан бери) Геническ балык, туз жана дан соодасы менен белгилүү болгон. Анын тегерегинде, негизинен [[Жоңгор жарым аралы|Жоңгор жарым аралында]], белгилүү &quot;арнаутка&quot; [[Буудай|буудайы]] өстүрүлгөн. Дан экспорттолгон. Портто Англиядан, Франциядан жана башка өлкөлөрдөн келген кемелер токтоп турган.

1897-жылы Геническде 2816 жөөт (калктын 34,9%), 1910-жылы 4786 (36,9%), 1914-жылы 4874 жөөт жана 42 карайт, 1923-жылы 1841 жөөт, 1926-жылы 1926 жөөт жашаган.

2022-жылдын 24-февралында шаарда жарылуулардын үнү угулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/210084-na-hersonsini-cutno-vibuhi/|title=На Херсонщині чутно вибухи|accessdate=6 березня 2022|archive-date=27 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227082151/https://suspilne.media/210084-na-hersonsini-cutno-vibuhi/}}&lt;/ref&gt;. Ошол эле күнү орус аскерлери Геническ шаарына кирип, аны басып алышкан. Бардык мамлекеттик түзүлүштөр &quot;баскынчылардын көзөмөлүнө өткөн&quot;. Геническде орусиялык аскердик техника жайгаштырылган, ал эми чет жакасында орус аскерлери менен текшерүү пункттары да орнотулган. Орустар [[Украинанын Куралдуу күчтөрү|Украинанын Куралдуу күчтөрүнө]] таандык экендигин текшерип, кетип жаткандарды текшеришкен&lt;ref&gt;{{Cite web|title=У Генічеську всі держструктури перейшли під контроль російських окупантів – ОДА|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/24/novyna/suspilstvo/henichesku-vsi-derzhstruktury-perejshly-kontrol-rosijskyx-okupantiv-oda|website=Слово і Діло|accessdate=2022-03-12|language=uk|archive-date=27 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227133629/https://www.slovoidilo.ua/2022/02/24/novyna/suspilstvo/henichesku-vsi-derzhstruktury-perejshly-kontrol-rosijskyx-okupantiv-oda}}&lt;/ref&gt;.

=== Орусиянын Украинага басып киришинин натыйжасында каза болгон ===
2022-жылдын 24-февралында Украинанын аймагына орусиялык аскердик техниканын колоннасынын кирип келишине жол бербөө үчүн өз күчтөрү менен Геническ автомобиль көпүрөсүн жардырган деңизчи Виталий Скакун шаарда каза болгон. Ага өлгөндөн кийин 2022-жылдын 26-февралында Украинанын Баатыры наамы ыйгарылган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ми вистояли: звернення Президента України у третій день війни|url=https://www.president.gov.ua/news/mi-vistoyali-zvernennya-prezidenta-ukrayini-u-tretij-den-vij-73197|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2022-03-12|language=ua|archive-date=10 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310184027/https://www.president.gov.ua/news/mi-vistoyali-zvernennya-prezidenta-ukrayini-u-tretij-den-vij-73197}}&lt;/ref&gt;.

2022-жылдын 24-февралында шаардагы салгылашууда Денис Прилуцкий да каза болгон.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |Геническ шаарынын калкынын санынын өзгөрүшү
|-
!1897&lt;ref name=&quot;:022&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm|title=Населення міст і містечок України|website=pop-stat.mashke.org|language=en|access-date=2024-08-14|accessdate=2025-10-28|archivedate=2012-07-22|archiveurl=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm}}&lt;/ref&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1939&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1959&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1970&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1979&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!1989&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |9931
|{{Көбөйүү}} 16 027
|{{Азаюу}} 14 420
|{{Көбөйүү}} 20 031
|{{Көбөйүү}} 21 990
|{{Көбөйүү}} 23 289
|-
!2001&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2004&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}} 21 793
|{{Азаюу}} 21 510
|{{Азаюу}} 21 270
|{{Азаюу}} 21 071
|{{Азаюу}} 20 890
|{{Азаюу}} 20 740
|{{Азаюу}} 20 616
|-
!2009&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2010&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt;
!2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2011/publ2011.asp|title=Населення України на 1 січня 2011 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2012/publ2012.asp|title=Населення України на 1 січня 2012 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2013/publ2013.asp|title=Населення України на 1 січня 2013 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2014&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2014/publ2014.asp|title=Населення України на 1 січня 2014 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2015/publ2015.asp|title=Населення України на 1 січня 2015 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}} 20 520
| 20 520
|{{Азаюу}} 20 487
|{{Азаюу}} 20 466
|{{Азаюу}} 20 353
|{{Азаюу}} 20 132
|{{Азаюу}} 20 049
|-
!2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2016/publ2016.asp|title=Населення України на 1 січня 2016 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2017/publ2017.asp|title=Населення України на 1 січня 2017 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2018/publ2018.asp|title=Населення України на 1 січня 2018 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2019/publ2019.asp|title=Населення України на 1 січня 2019 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2020/publ2020.asp|title=Населення України на 1 січня 2020 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2021/publ2021.asp|title=Населення України на 1 січня 2021 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
!2022&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007//ukr/publ_new1/2022/publ2022.asp|title=Населення України на 1 січня 2022 року|website=db.ukrcensus.gov.ua|access-date=2024-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}} 19 983
|{{Азаюу}} 19 869
|{{Азаюу}} 19 670
|{{Азаюу}} 19 501
|{{Азаюу}} 19 424
|{{Азаюу}} 19 253
|{{Азаюу}} 18 889
|}

=== Улуттук курамы ===
2001-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча калктын улуту боюнча бөлүштүрүлүшү:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Улуту
!Пайызы
|-
|[[украиндер]]
|69,5&amp;nbsp;%
|-
|[[орустар]]
|26,12&amp;nbsp;%
|-
|[[Кырым татарлары|кырым татарлар]]
|1,47&amp;nbsp;%
|-
|[[беларустар]]
|0,49&amp;nbsp;%
|-
|[[армяндар]]
|0,29&amp;nbsp;%
|-
|[[Молдавандар|молдовалыктар]]
|0,14&amp;nbsp;%
|-
|[[жөөттөр]]
|0,11&amp;nbsp;%
|-
|башкалар / айткан жок
|1,88&amp;nbsp;%
|}

== Булактар ==
{{Булактар}}

[[Категория:Украина шаарлары|Жеңичке]]</text>
      <sha1>gspflbux728by7fj61unrl1338lrnh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таллин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137858</id>
    <revision>
      <id>664690</id>
      <parentid>568339</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Таллинн]]&quot; барагын &quot;[[Таллин]]&quot; деп кайра атады: кыргыз тилдүү булактарга ылайык</comment>
      <origin>568339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30238" sha1="8j9a04yoi0tzyn3qdz456py4nndhxjn" xml:space="preserve">{{ОЖ|макамы=Борбор шаары|кыргызча аталышы=Таллинн|герб=Tallinn_wapen.svg|желек=Flag_of_Tallinn.svg|сүрөт=Tallinna_vanalinn_2015.jpg|өлкө={{EST}}}}

'''Таллинн''' ({{Lang-et|Tallinn}} — даниялык сепил) — [[Эстония|Эстониянын]] борбору, эң ири шаары жана негизги порту. Фин булуңунун жээгинде, өлкөнүн түндүгүндө жайгашкан. Ири жүргүнчү жана жүк ташуучу деңиз порту.

== Аталышы ==
[[Файл:Vaade_Oleviste_tornist_2004.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Vaade_Oleviste_tornist_2004.jpg|left|thumb|Эски шаар]]
Шаардын аталышы &quot;taani linn&quot; деген сөздөн келип чыккан деп эсептелет, бул &quot;даниялык сепили/шаарчасы&quot; дегенди билдирет. Бирок, ал &quot;tali linn&quot; (кышкы сепили) деген сөздөн келип чыккан болушу да мүмкүн.

Таллин жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы [[Идриси|Мухаммед аль-Идриси]] шаарды Колыван (Quoluwany деп жазылат) деген ат менен сүрөттөгөндө айтылган. Бул топоним оозеки салтка кирген убакыт, ошондой эле шаардын негизделишине байланыштуу жагдайлар азырынча белгисиз. Байыркы орус жазма булактарында бул аталыш 1223-жылдан бери кездешет жана 18-кылымда гана колдонуудан чыгып калган.

Белгилүү лингвист профессор Константин Тищенко мындай ысымдарды кельт чиркөөсүнүн миссионерлери Ыйык Колумбандын элесине арнап алып келишкен деген тыянакка келген.

Латвиялык Генрихтин латын тилинде жазылган &quot;Ливониянын хроникасында&quot; (13-кылымдын 1-жарымы) скандинавиялык Линданиз деген ат колдонулган ({{lang-da|Lyndanisse}}, {{lang-sv|Lindanäs}}).

Кийинчерээк скандинавиялыктар жана немистер шаарды Ревал деп аташкан.

Ревель шаарынын орусча аталышы немис тилинен алынган жана Түндүк согуш учурунда басып алынган Эстония [[Орусия империясы|Орусия империясына]] кошулгандан кийин расмий болуп калган. 1719-жылы Ревель губернаторлугу түзүлгөн.

1988-жылы 7-декабрда [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Эстон]] [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|КСР]]инин Жогорку Кеңешинин сессиясында КСРБ Конституциясынын орусча текстине өзгөртүү киргизилип, ага ылайык шаардын аталышы эки &quot;н&quot; (&quot;Таллинн&quot;) менен жазыла баштаган. Бул реформа орусча жазылууну эстончого шайкеш келтирүү ниети менен түшүндүрүлгөн.

== Тарыхы ==

=== Байыркы доорлордон XVII-кылымга чейин ===
Шаар XI кылымда Рявала жеринде негизделген; алгачкы коргонуу курулуштары - жыгач чептер - Тоомпеа дөңсөөсүндө курулган.
[[Файл:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|left|thumb|Таллинн шаардык акимдигинин имараты.]]
[[Файл:Toompea_loss_2014.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Toompea_loss_2014.jpg|left|thumb|Тоомпеа сепили.]]
Азыркы Таллинндин ордунда болгон конуш жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы аль-[[Идриси]] Куолувани деген эмгегинде эскерип, аны чоң портту белгилеп, &quot;чепке окшош кичинекей шаарча&quot; деп мүнөздөгөн. Орус жылнаамаларында чеп Колыван деп айтылат.

1219-жылы аны даниялыктар басып алышкан. Латвиянын Генрихинин Ливон хроникасында ошол жылдын жайында Вальдемар IIнин өзүнүн командачылыгы астындагы чоң армия Рявала жериндеги жээкке келип, даниялыктар &quot;мурда Рявалалардын чеби болгон Линданиске отурукташып, эски чепти талкалап, дагы бир жаңы чеп кура башташкан&quot; деп айтылат.

Даниялык болуп калгандан кийин, шаар [[Эстондор|эстондордун]] жана ошол кезде азыркы [[Латвия|Латвиянын]] жана түштүк Эстониянын аймактарын басып алган Германиянын Кылыч орденинин тынымсыз чабуулдарына дуушар болгон.

1227-жылы Ревел кылыччылар тарабынан басып алынган. 1238–1346-жылдары ал кайрадан Данияга таандык болгон. 1346-жылы Дания Эстониянын өзүнө таандык бөлүгүн Тевтон орденинин Улуу Магистрине саткан, ал көп өтпөй аны Ливониядагы Тевтон орденинин Ландмейстерине өткөрүп берген. 1347-жылы Ревел шаарынын артыкчылыктары бекитилген.

XV кылымдын башы - XVI кылымдын ортосу - байыркы Ревелдин алтын доору: шаар [[Ганза|Ганзалык Лигасынын]] мүчөсү болгон жана Балтика деңизинин аймагында маанилүү ролду ойногон. Ал кездеги экономикалык гүлдөп-өнүгүү шаардын чек араларын бекемдөөгө гана эмес, ошондой эле активдүү чыгармачылык үчүн бардык өбөлгөлөрдү - архитектуралык жана көркөм баалуулуктарды жаратууга өбөлгө түзгөн. Бирок, Ливон согушу учурунда Ливон орденинин алсырашы жана экономикалык төмөндөө шаардын мурдагы маанисин жоготушуна алып келген.

1561-1710-жылдары Ревел Швециянын курамында болгон. Бул мезгилде шаар жаңы көтөрүлүштү башынан өткөрүп, Таллин кол өнөрчүлөрүнүн ишмердүүлүгү кеңейип, биринчи мануфактура пайда болгон. [[Реформация]] кыймылы жайылды. Билим берүү мекемелеринин саны көбөйүп, 1631-жылы Эстониядагы эң эски үзгүлтүксүз иштеген мектеп (Густав Адольф гимназиясы) негизделген, швед доорунун аягында шаардыктардын көпчүлүгү сабаттуу болгон. Басмаканалар пайда болгон. 1637-жылы эстон тилиндеги биринчи китеп жарык көргөн.

=== XVII—ХІХ кылым ===
1710-жылы Түндүк согуш учурунда шаар Маскөө падышачылыгы тарабынан басып алынган. Эстониянын баары аскердик операциялардан, ачарчылыктан жана кара тумоодон оор жоготууларга учураган, Ревел да четте калган эмес, анда 1710-жылдын 11-августунда кара тумоо эпидемиясы башталган. 1710-жылдын 18-августунда генерал Кристиан Баурдун командачылыгы астындагы орус аскерлери шаарга жакындап, шаарды 1710-жылдын 30-сентябрына чейин курчоодо кармап турушкан, шаар багынып берген. Курчоо учурунда эч кандай активдүү согуш болгон эмес. 1711-жылдын башында шаарда чумадан 15 миңге жакын адам каза болгон. Түндүк согуш аяктагандан кийин, [[Рига]] [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдан]] кийин Балтикадагы Россия империясынын негизги борборуна айланганына карабастан, Ревел тез эле отурукташа баштаган.

1783–1796-жылдары Ревел Орусия империясынын Ревел губернаторлугунун борбору болгон.

19-кылымдын аягына чейин Ревел өнөр жайынын тез өнүгүшү уланып, порттун мааниси жогорулаган.

=== XX—XXI кылым ===
1918-жылы Эстония Ревелде көз карандысыздыгын жарыялаган. Бирок, Германия менен 1917-жылы Орусияда бийликке келген [[Большевиктер|большевиктердин]] ортосундагы Брест тынчтык келишиминин (IV берене) шарттарына ылайык, өлкө немистер тарабынан басып алынган.

1919-жылы Ревель биринчи жолу заманбап эстондук аталышын алган - Таллинн.

1918-1920-жылдардагы боштондук согушу учурунда жаш Эстон Республикасы Ак гвардия Түндүк-Батыш армиясынын [[Санкт-Петербург|Петроградга]] каршы өнөктүгүнө катышкан - жалпысынан 20 миң штык жана кылыч: 17,5 миң орус жана 2,5 миң эстон. 1919-жылдын октябрынан (Петроград үчүн салгылашуулардын ортосунда) большевиктер менен көшөгө артындагы сүйлөшүүлөрдөн, Түндүк-Батыш армиясынын жеңилүүсүнөн жана аны Эстонияда камоодон кийин, 1920-жылдын 2-февралында [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|ОКФСР]] менен Эстониянын ортосунда Тарту тынчтык келишимине кол коюлган - Таллин мамлекеттин борбору болуп калган, ал кезде таанылбаган Советтик Орусиянын өкмөтү тарабынан гана таанылган.

1925-жылдан бери шаардын расмий аталышы Таллинн болуп келген. 1933-жылы Таллинн деген ат кайтарылган.

Эгемендүүлүк мезгилинде Таллинн жалпысынан ийгиликтүү өнүккөн. Таллинн педагогикалык жана политехникалык институттары, ошондой эле Көркөм өнөр академиясы негизделген. Негизинен орус базарына багытталган Орусия империясы доорундагы ири ишканалар 1920-жылдары жабылган же кайра профилдештирилген. 1920-жылдардын башында советтик жүктөрдүн транзити шаар үчүн чоң мааниге ээ болуп, 1924-жылы эң жогорку көрсөткүчкө жеткен (346 000 тонна). Бирок, 1924-жылдын 1-декабрында Эстониянын коммунисттик көтөрүлүшү басылгандан кийин, транзиттик жүк ташуу көлөмү кийинки жылы 2,6 эсеге, ал эми 1938-жылга чейин 1600 тоннага чейин төмөндөгөн. 1930-жылдардын ортосунда, оор экономикалык кризисти (1929–1933) жеңгенден кийин, өнөр жай өнүгө баштаган.

1939-жылдын 23-августунда [[Молотов-Риббентроп пактысы|Германия менен]] [[Молотов-Риббентроп пактысы|КСРБнин ортосундагы кол салбоо келишиминин]] кызыкчылык чөйрөлөрүн чектөө боюнча жашыруун кошумча протоколго кол коюлушунун натыйжасында Эстония [[КСРБ|КСРБнин]] кызыкчылык чөйрөсүнө киргизилген. 1940-жылдын июнь айында Эстония Кеңеш Бирлиги тарабынан оккупацияланып, Таллинн [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Эстон]] [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Кеңештик Социалисттик Республикасынын]] (ЭКСР) борбору болуп калган.

[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк согуш]] учурунда шаар катуу жабыркаган. Кеңештик аскерлер Таллиннди 1941-жылдын 5-августунан 28-августуна чейин 23 күн ээлеп турушкан, андан кийин аны таштап кетүүгө аргасыз болушкан. 1944-жылдын 9 жана 10-мартында советтик учактар ​​шаарда жайгашкан немис аскерлерин бомбалаган.

Шаар 1944-жылдын 22-сентябрында Таллинн операциясы учурунда советтик аскерлер тарабынан кайрадан басып алынган.

1980-жылдагы Жайкы Олимпиада оюндарынын алкагында Таллиннде Олимпиадалык регата өткөрүлгөн.

1988-жылы Таллиннде КСРБдеги биринчи антикоммунисттик коомдук-саясий кыймыл - Элдик фронт пайда болгон. 1988-жылдын июнь-сентябрь айларында Таллиннде массалык ырдоо иш-чаралары өткөрүлүп, ал тарыхка &quot;Ырдоо революциясы&quot; катары кирген.

1991-жылдан бери, КСРБ кулагандан кийин, Таллинн кайрадан көз карандысыз Эстон мамлекетинин борбору болуп келген.

1997-жылы Таллиннин тарыхый бөлүгү - Эски шаар - ЮНЕСКОнун [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген.

== Географиясы ==
[[Файл:TallinnPan.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:TallinnPan.jpg|center|thumb|1050x1050px|Таллинндин панорамасы.]]
Таллинн [[Чыгыш Европа|Чыгыш Европада]], [[Фин булуңу|Фин булуңунун]] түштүк жээгинде, [[Хелсинки|Хелсинкиден]] 80 чакырым алыстыкта ​​​​жайгашкан. Географиялык жана маданий жактан Таллинн Түндүк Эстониянын бир бөлүгү. Таллиндеги эң чоң көл - Үлемисте (аянты 9,6 км²). Ал шаар үчүн ичүүчү суунун негизги булагы болуп саналат. Харку көлү экинчи чоң көл (аянты 1,6 км²). Көптөгөн ири шаарлардан айырмаланып, Таллинндеги жалгыз маанилүү дарыя - шаардын борборунан (азыркы Пирита шаардык району) алыс жайгашкан Пирита дарыясы. Дарыянын бассейни кооздугунан улам корголгон.

Шаар аркылуу акиташ жары (Балтика-Ладога) өтөт. Ал Тоомпеа жана Ласнамяэде даана көрүнөт.

Таллинндеги эң бийик чекит (деңиз деңгээлинен 64 метр бийиктикте) шаардын түштүк-батышындагы Нымме районунда жайгашкан.

Жээк тилкесинин узундугу 46 чакырым. Шаардын чегинде үч чоң жарым аралды түзөт: Копли, Пальяссааре жана Какумяе жана төрт булуң: Таллинн булуңу, Пальяссааре булуңу, Копли жана Какумяе.

== Калкы ==
2012-жылдын 1-январына карата шаардын калкынын саны 416 144 адамды түзгөн, алардын 22 пайызы Эстониянын жарандары эмес. Шаарда [[Европа биримдиги|Европа Биримдигинде]] жарандыгы жок адамдардын саны эң көп.

Шаарда сүйлөгөн тилдердин ичинен эң кеңири таралганынан тышкары, [[Эстон тили|эстон]], [[Англис тили|англис]], [[Финн тили|фин]] жана [[Орус тили|орус]] тилдери да кеңири таралган.

=== Калктын саны ===
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Жылы
!1372
!1772
!1816
!1834
!1851
!1881
!1897
!1925
!1959
!1989
!1996
!2000
!2006
!2007
!2011
!2012
|-
!Калкы
|{{num|3250}}
|{{num|6954}}
|{{num|12000}}
|{{num|15300}}
|{{num|24000}}
|{{num|45900}}
|{{num|58800}}
|{{num|119800}}
|{{num|283071}}
|{{num|478974}}
|{{num|427500}}
|{{num|400378}}
|{{num|399108}}
|{{num|400911}}
|{{num|415416}}
|{{num|416144}}
|}

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улуттар
! colspan=&quot;2&quot; |1820&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot;&gt;История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст.&amp;nbsp;— Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 41.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1871&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1881&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1897&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1913&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1917&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1918&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot;&gt;История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст.&amp;nbsp;— Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 174.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1922&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1934&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot; /&gt;
|-
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
|-
|'''Бардыгы'''
| align=&quot;right&quot; |'''12 902'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''29 162'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''45 880'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''58 810'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''116 132'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''156 350'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''105 789'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''122 419'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''137 792'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|[[эстондор]]
| align=&quot;right&quot; |4486
| align=&quot;right&quot; |34,8
| align=&quot;right&quot; |15 097
| align=&quot;right&quot; |51,8
| align=&quot;right&quot; |26 324
| align=&quot;right&quot; |57,4
| align=&quot;right&quot; |40 406
| align=&quot;right&quot; |68,7
| align=&quot;right&quot; |83 133
| align=&quot;right&quot; |71,6
| align=&quot;right&quot; |90 000
| align=&quot;right&quot; |57,7
| align=&quot;right&quot; |86 035
| align=&quot;right&quot; |81,3
| align=&quot;right&quot; |102 568
| align=&quot;right&quot; |83,8
| align=&quot;right&quot; |117 918
| align=&quot;right&quot; |85,6
|-
|[[орустар]]
| align=&quot;right&quot; |2304
| align=&quot;right&quot; |17,9
| align=&quot;right&quot; |3300
| align=&quot;right&quot; |11,3
| align=&quot;right&quot; |5111
| align=&quot;right&quot; |11,1
| align=&quot;right&quot; |6008
| align=&quot;right&quot; |10,2
| align=&quot;right&quot; |13 275
| align=&quot;right&quot; |11,4
| align=&quot;right&quot; |40 000
| align=&quot;right&quot; |25,6
| align=&quot;right&quot; |5188
| align=&quot;right&quot; |4,9
| align=&quot;right&quot; |7513
| align=&quot;right&quot; |6,2
| align=&quot;right&quot; |7888
| align=&quot;right&quot; |5,7
|-
|[[немистер]]
| align=&quot;right&quot; |5540
| align=&quot;right&quot; |42,9
| align=&quot;right&quot; |10 020
| align=&quot;right&quot; |34,4
| align=&quot;right&quot; |12 737
| align=&quot;right&quot; |27,8
| align=&quot;right&quot; |10 297
| align=&quot;right&quot; |17,5
| align=&quot;right&quot; |12 424
| align=&quot;right&quot; |10,7
| align=&quot;right&quot; |13 000
| align=&quot;right&quot; |8,3
| align=&quot;right&quot; |7691
| align=&quot;right&quot; |7,3
| align=&quot;right&quot; |6904
| align=&quot;right&quot; |5,6
| align=&quot;right&quot; |6575
| align=&quot;right&quot; |4,8
|-
|башкалар
| align=&quot;right&quot; |572
| align=&quot;right&quot; |4,4
| align=&quot;right&quot; |745
| align=&quot;right&quot; |2,5
| align=&quot;right&quot; |1708
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |2099
| align=&quot;right&quot; |3,6
| align=&quot;right&quot; |7600
| align=&quot;right&quot; |6,5
| align=&quot;right&quot; |13 350
| align=&quot;right&quot; |8,4
| align=&quot;right&quot; |6875
| align=&quot;right&quot; |6,3
| align=&quot;right&quot; |5434
| align=&quot;right&quot; |4,4
| align=&quot;right&quot; |5411
| align=&quot;right&quot; |3,9
|}
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улуттар
! colspan=&quot;2&quot; |1959&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.ee/dokumendid/20413|title=Eesti rahvastik rahvaloenduste andmetel. I. Population of Estonia by Population Censuses|accessdate=3 січня 2012|archive-date=14 листопада 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114032608/http://www.stat.ee/dokumendid/20413|archivedate=2010-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114032608/http://www.stat.ee/dokumendid/20413}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1970&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1979&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1989&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.ee/dokumendid/26495|title=2000. aasta rahvaloenduse tulemused. II. Kodakondsus, rahvus, emakeel ja võõrkeelte oskus|accessdate=3 січня 2012|archive-date=14 липня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2000&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2010&lt;ref&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/temp/RV0222201012425170.xls Eesti statistika andmebaas: RV0222: Rahvastik soo, rahvuse ja maakonna järgi, 1. jaanuar]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
|-
|'''Всього'''
| align=&quot;right&quot; |'''281 714'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''362 706'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''428 537'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''478 974'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''400 378'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''399 340'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|[[эстондор]]
| align=&quot;right&quot; |169 697
| align=&quot;right&quot; |60,2
| align=&quot;right&quot; |201 908
| align=&quot;right&quot; |55,7
| align=&quot;right&quot; |222 218
| align=&quot;right&quot; |51,9
| align=&quot;right&quot; |227 245
| align=&quot;right&quot; |47,4
| align=&quot;right&quot; |215 114
| align=&quot;right&quot; |53,7
| align=&quot;right&quot; |220 767
| align=&quot;right&quot; |55,3
|-
|[[орустар]]
| align=&quot;right&quot; |90 594
| align=&quot;right&quot; |32,2
| align=&quot;right&quot; |127 103
| align=&quot;right&quot; |35,0
| align=&quot;right&quot; |162 714
| align=&quot;right&quot; |38,0
| align=&quot;right&quot; |197 187
| align=&quot;right&quot; |41,2
| align=&quot;right&quot; |146 208
| align=&quot;right&quot; |36,5
| align=&quot;right&quot; |145 027
| align=&quot;right&quot; |36,3
|-
|[[украиндер]]
| align=&quot;right&quot; |7277
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |13 309
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |17 507
| align=&quot;right&quot; |4,1
| align=&quot;right&quot; |22 856
| align=&quot;right&quot; |4,8
| align=&quot;right&quot; |14 699
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |13 968
| align=&quot;right&quot; |3,5
|-
|[[беларустар]]
| align=&quot;right&quot; |3683
| align=&quot;right&quot; |1,3
| align=&quot;right&quot; |7158
| align=&quot;right&quot; |2,0
| align=&quot;right&quot; |10 261
| align=&quot;right&quot; |2,4
| align=&quot;right&quot; |12 515
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |7938
| align=&quot;right&quot; |2,0
| align=&quot;right&quot; |7342
| align=&quot;right&quot; |1,8
|-
|[[Финндер|финдер]]
| align=&quot;right&quot; |1650
| align=&quot;right&quot; |0,6
| align=&quot;right&quot; |2852
| align=&quot;right&quot; |0,8
| align=&quot;right&quot; |2996
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |3271
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |2436
| align=&quot;right&quot; |0,6
| align=&quot;right&quot; |2299
| align=&quot;right&quot; |0,6
|-
|[[жөөттөр]]
| align=&quot;right&quot; |3714
| align=&quot;right&quot; |1,3
| align=&quot;right&quot; |3750
| align=&quot;right&quot; |1,0
| align=&quot;right&quot; |3737
| align=&quot;right&quot; |0,9
| align=&quot;right&quot; |3620
| align=&quot;right&quot; |0,8
| align=&quot;right&quot; |1598
| align=&quot;right&quot; |0,4
| align=&quot;right&quot; |1347
| align=&quot;right&quot; |0,3
|-
|башкалар
| align=&quot;right&quot; |1416
| align=&quot;right&quot; |0,5
| align=&quot;right&quot; |6626
| align=&quot;right&quot; |1,8
| align=&quot;right&quot; |9104
| align=&quot;right&quot; |2,1
| align=&quot;right&quot; |12 280
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |12 385
| align=&quot;right&quot; |3,1
| align=&quot;right&quot; |8590
| align=&quot;right&quot; |2,2
|}

== Шаардын бөлүмдөрү ==
[[Файл:Tallinna_linnaosad.png|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tallinna_linnaosad.png|right|thumb|300x300px|Таллинн шаарынын бөлүмдөрү]]

* Кесклинн (борбору)
* Кристийне
* Ласнамяе
* Мустамяе
* Нымме
* Пирита
* Пыхья-Таллинн (Түндүк Таллинн)
* Хааберсти

== Маданияты ==
[[Файл:Tallinn_old_city_and_sea_view_two.jpg|alt=|center|thumb|1050x1050px|Ыйык Олаф чиркөөсүнүн мунарасынан шаардын борборунун жана Фин булуңунун панорамасы]]
Таллинн - өлкөнүн негизги маданий борбору, анда Эстониянын негизги театрлары, музейлери, көптөгөн кинотеатрлары, китепканалары, клубдары жана башка маданий жана эс алуу мекемелери жайгашкан.

=== Эски шаар ===
[[Файл:Tallinn - Town Hall Square (Raekoja plats).jpg|thumb|Акимдик аянты|300x300px]]
'''Эски шаар''' ({{Lang-et|Vanalinn}}) — Таллинyдеги эң байыркы бөлүгү, алгачкы конуштар пайда болгон. Ал Кесклинн районунун борбордук бөлүгүн түзөт.

Эски шаар ЮНЕСКОнун [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген. 11-кылымдан 15-кылымдарга чейин имараттардын көпчүлүгү, орто кылымдагы көчөлөрдүн тармагы жана дубалдын чоң бөлүгү (Түндүк Европадагы эң жакшы сакталган байыркы шаар дубалдарынын бири) бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Эски шаарда 1404-жылы курулган Таллин шаардык мэриясы, Ыйык Николай чиркөөсү, Ыйык Олаф (Оловисте) чиркөөсү (19-кылымдын аягына чейин - дүйнөдөгү эң бийик имарат), Ыйык Рух чиркөөсү, Купол собору, Доминикан монастыры, ошондой эле Александр Невскийдин православдык собору жана Керемет Николай чиркөөсү жайгашкан.

'''Тоомпеа''' ({{Lang-et|Toompea}}) — Эски шаардын бир бөлүгү. 12–14-кылымдарда Тоомпеада сепили ({{Lang-et|Toompea loss}}) курулган. Сепилдин үстүндө 1360–1370-жылдары курулган 48 метрлик &quot;Узун Герман&quot; ({{Lang-et|Pikk Hermann}}) мунарасы көтөрүлүп турат. Узун Германдын чокусундагы желек Эстониянын символдорунун бири. Кайра курулган Тумпеа сепили Эстониянын парламенти - Рийгикогуга жайгашкан.

Тоомпеада ошондой эле 1900-жылы курулган Александр Невский собору жайгашкан. Вана Тург аянты - эски шаарда жайгашкан мурдагы базар аянты.
== Шилтемелер ==
&lt;references /&gt;
{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:Шаарлар]]
[[Категория:Эстония]]</text>
      <sha1>8j9a04yoi0tzyn3qdz456py4nndhxjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664691</id>
      <parentid>664690</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29848" sha1="ibgyvife6gy7u2e2tjtmt1tvem6v3p1" xml:space="preserve">{{ОЖ|макамы=Борбор шаары|кыргызча аталышы=Таллин|герб=Tallinn_wapen.svg|желек=Flag_of_Tallinn.svg|сүрөт=Tallinna_vanalinn_2015.jpg|өлкө={{EST}}}}

'''Таллин''' ({{Lang-et|Tallinn}} – даниялык сепил) – [[Эстония|Эстониянын]] борбору, эң ири шаары жана негизги порту. Фин булуңунун жээгинде, өлкөнүн түндүгүндө жайгашкан. Ири жүргүнчү жана жүк ташуучу деңиз порту.

== Этимология ==
Шаардын аталышы &quot;taani linn&quot; деген сөздөн келип чыккан деп эсептелет, бул &quot;даниялык сепили/шаарчасы&quot; дегенди билдирет. Бирок, ал &quot;tali linn&quot; (кышкы сепили) деген сөздөн келип чыккан болушу да мүмкүн.

Таллин жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы [[Идриси|Мухаммед аль-Идриси]] шаарды Колыван (Quoluwany деп жазылат) деген ат менен сүрөттөгөндө айтылган. Бул топоним оозеки салтка кирген убакыт, ошондой эле шаардын негизделишине байланыштуу жагдайлар азырынча белгисиз. Байыркы орус жазма булактарында бул аталыш 1223-жылдан бери кездешет жана 18-кылымда гана колдонуудан чыгып калган.

Белгилүү лингвист профессор Константин Тищенко мындай ысымдарды кельт чиркөөсүнүн миссионерлери Ыйык Колумбандын элесине арнап алып келишкен деген тыянакка келген.

Латвиялык Генрихтин латын тилинде жазылган &quot;Ливониянын хроникасында&quot; (13-кылымдын 1-жарымы) скандинавиялык Линданиз деген ат колдонулган ({{lang-da|Lyndanisse}}, {{lang-sv|Lindanäs}}).

Кийинчерээк скандинавиялыктар жана немистер шаарды Ревал деп аташкан.

Ревель шаарынын орусча аталышы немис тилинен алынган жана Түндүк согуш учурунда басып алынган Эстония [[Орусия империясы|Орусия империясына]] кошулгандан кийин расмий болуп калган. 1719-жылы Ревель губернаторлугу түзүлгөн.

1988-жылы 7-декабрда [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Эстон]] [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|КСР]]инин Жогорку Кеңешинин сессиясында КСРБ Конституциясынын орусча текстине өзгөртүү киргизилип, ага ылайык шаардын аталышы эки &quot;н&quot; (&quot;Таллин&quot;) менен жазыла баштаган. Бул реформа орусча жазылууну эстончого шайкеш келтирүү ниети менен түшүндүрүлгөн.

== Тарыхы ==

=== Байыркы доорлордон XVII-кылымга чейин ===
Шаар XI кылымда Рявала жеринде негизделген; алгачкы коргонуу курулуштары - жыгач чептер - Тоомпеа дөңсөөсүндө курулган.
[[Файл:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|left|thumb]]
[[Файл:Toompea_loss_2014.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Toompea_loss_2014.jpg|left|thumb|Тоомпеа сепили]]
Азыркы Таллиндин ордунда болгон конуш жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы аль-[[Идриси]] Куолувани деген эмгегинде эскерип, аны чоң портту белгилеп, &quot;чепке окшош кичинекей шаарча&quot; деп мүнөздөгөн. Орус жылнаамаларында чеп Колыван деп айтылат.

1219-жылы аны даниялыктар басып алышкан. Латвиянын Генрихинин Ливон хроникасында ошол жылдын жайында Вальдемар IIнин өзүнүн командачылыгы астындагы чоң армия Рявала жериндеги жээкке келип, даниялыктар &quot;мурда Рявалалардын чеби болгон Линданиске отурукташып, эски чепти талкалап, дагы бир жаңы чеп кура башташкан&quot; деп айтылат.

Даниялык болуп калгандан кийин, шаар [[Эстондор|эстондордун]] жана ошол кезде азыркы [[Латвия|Латвиянын]] жана түштүк Эстониянын аймактарын басып алган Германиянын Кылыч орденинин тынымсыз чабуулдарына дуушар болгон.

1227-жылы Ревел кылыччылар тарабынан басып алынган. 1238–1346-жылдары ал кайрадан Данияга таандык болгон. 1346-жылы Дания Эстониянын өзүнө таандык бөлүгүн Тевтон орденинин Улуу Магистрине саткан, ал көп өтпөй аны Ливониядагы Тевтон орденинин Ландмейстерине өткөрүп берген. 1347-жылы Ревел шаарынын артыкчылыктары бекитилген.

XV кылымдын башы - XVI кылымдын ортосу - байыркы Ревелдин алтын доору: шаар [[Ганза|Ганзалык Лигасынын]] мүчөсү болгон жана Балтика деңизинин аймагында маанилүү ролду ойногон. Ал кездеги экономикалык гүлдөп-өнүгүү шаардын чек араларын бекемдөөгө гана эмес, ошондой эле активдүү чыгармачылык үчүн бардык өбөлгөлөрдү - архитектуралык жана көркөм баалуулуктарды жаратууга өбөлгө түзгөн. Бирок, Ливон согушу учурунда Ливон орденинин алсырашы жана экономикалык төмөндөө шаардын мурдагы маанисин жоготушуна алып келген.

1561-1710-жылдары Ревел Швециянын курамында болгон. Бул мезгилде шаар жаңы көтөрүлүштү башынан өткөрүп, Таллин кол өнөрчүлөрүнүн ишмердүүлүгү кеңейип, биринчи мануфактура пайда болгон. [[Реформация]] кыймылы жайылды. Билим берүү мекемелеринин саны көбөйүп, 1631-жылы Эстониядагы эң эски үзгүлтүксүз иштеген мектеп (Густав Адольф гимназиясы) негизделген, швед доорунун аягында шаардыктардын көпчүлүгү сабаттуу болгон. Басмаканалар пайда болгон. 1637-жылы эстон тилиндеги биринчи китеп жарык көргөн.

=== XVII–ХІХ кылым ===
1710-жылы Түндүк согуш учурунда шаар Маскөө падышачылыгы тарабынан басып алынган. Эстониянын баары аскердик операциялардан, ачарчылыктан жана кара тумоодон оор жоготууларга учураган, Ревел да четте калган эмес, анда 1710-жылдын 11-августунда кара тумоо эпидемиясы башталган. 1710-жылдын 18-августунда генерал Кристиан Баурдун командачылыгы астындагы орус аскерлери шаарга жакындап, шаарды 1710-жылдын 30-сентябрына чейин курчоодо кармап турушкан, шаар багынып берген. Курчоо учурунда эч кандай активдүү согуш болгон эмес. 1711-жылдын башында шаарда чумадан 15 миңге жакын адам каза болгон. Түндүк согуш аяктагандан кийин, [[Рига]] [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдан]] кийин Балтикадагы Россия империясынын негизги борборуна айланганына карабастан, Ревел тез эле отурукташа баштаган.

1783–1796-жылдары Ревел Орусия империясынын Ревел губернаторлугунун борбору болгон.

19-кылымдын аягына чейин Ревел өнөр жайынын тез өнүгүшү уланып, порттун мааниси жогорулаган.

=== XX–XXI кылым ===
1918-жылы Эстония Ревелде көз карандысыздыгын жарыялаган. Бирок, Германия менен 1917-жылы Орусияда бийликке келген [[Большевиктер|большевиктердин]] ортосундагы Брест тынчтык келишиминин (IV берене) шарттарына ылайык, өлкө немистер тарабынан басып алынган.

1919-жылы Ревель биринчи жолу заманбап эстондук аталышын алган - Таллин.

1918-1920-жылдардагы боштондук согушу учурунда жаш Эстон Республикасы Ак гвардия Түндүк-Батыш армиясынын [[Санкт-Петербург|Петроградга]] каршы өнөктүгүнө катышкан - жалпысынан 20 миң штык жана кылыч: 17,5 миң орус жана 2,5 миң эстон. 1919-жылдын октябрынан (Петроград үчүн салгылашуулардын ортосунда) большевиктер менен көшөгө артындагы сүйлөшүүлөрдөн, Түндүк-Батыш армиясынын жеңилүүсүнөн жана аны Эстонияда камоодон кийин, 1920-жылдын 2-февралында [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|ОКФСР]] менен Эстониянын ортосунда Тарту тынчтык келишимине кол коюлган - Таллин мамлекеттин борбору болуп калган, ал кезде таанылбаган Советтик Орусиянын өкмөтү тарабынан гана таанылган.

1925-жылдан бери шаардын расмий аталышы Таллин болуп келген. 1933-жылы Таллин деген ат кайтарылган.

Эгемендүүлүк мезгилинде Таллин жалпысынан ийгиликтүү өнүккөн. Таллин педагогикалык жана политехникалык институттары, ошондой эле Көркөм өнөр академиясы негизделген. Негизинен орус базарына багытталган Орусия империясы доорундагы ири ишканалар 1920-жылдары жабылган же кайра профилдештирилген. 1920-жылдардын башында советтик жүктөрдүн транзити шаар үчүн чоң мааниге ээ болуп, 1924-жылы эң жогорку көрсөткүчкө жеткен (346 000 тонна). Бирок, 1924-жылдын 1-декабрында Эстониянын коммунисттик көтөрүлүшү басылгандан кийин, транзиттик жүк ташуу көлөмү кийинки жылы 2,6 эсеге, ал эми 1938-жылга чейин 1600 тоннага чейин төмөндөгөн. 1930-жылдардын ортосунда, оор экономикалык кризисти (1929–1933) жеңгенден кийин, өнөр жай өнүгө баштаган.

1939-жылдын 23-августунда [[Молотов-Риббентроп пактысы|Германия менен]] [[Молотов-Риббентроп пактысы|КСРБнин ортосундагы кол салбоо келишиминин]] кызыкчылык чөйрөлөрүн чектөө боюнча жашыруун кошумча протоколго кол коюлушунун натыйжасында Эстония [[КСРБ|КСРБнин]] кызыкчылык чөйрөсүнө киргизилген. 1940-жылдын июнь айында Эстония Кеңеш Бирлиги тарабынан оккупацияланып, Таллин [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Эстон]] [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Кеңештик Социалисттик Республикасынын]] (ЭКСР) борбору болуп калган.

[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк согуш]] учурунда шаар катуу жабыркаган. Кеңештик аскерлер Таллинди 1941-жылдын 5-августунан 28-августуна чейин 23 күн ээлеп турушкан, андан кийин аны таштап кетүүгө аргасыз болушкан. 1944-жылдын 9 жана 10-мартында советтик учактар ​​шаарда жайгашкан немис аскерлерин бомбалаган.

Шаар 1944-жылдын 22-сентябрында Таллин операциясы учурунда советтик аскерлер тарабынан кайрадан басып алынган.

1980-жылдагы Жайкы Олимпиада оюндарынын алкагында Таллинде Олимпиадалык регата өткөрүлгөн.

1988-жылы Таллинде КСРБдеги биринчи антикоммунисттик коомдук-саясий кыймыл - Элдик фронт пайда болгон. 1988-жылдын июнь-сентябрь айларында Таллинде массалык ырдоо иш-чаралары өткөрүлүп, ал тарыхка &quot;Ырдоо революциясы&quot; катары кирген.

1991-жылдан бери, КСРБ кулагандан кийин, Таллин кайрадан көз карандысыз Эстон мамлекетинин борбору болуп келген.

1997-жылы Таллинин тарыхый бөлүгү - Эски шаар - ЮНЕСКОнун [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген.

== Географиясы ==
[[Файл:TallinnPan.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:TallinnPan.jpg|center|thumb|1050x1050px|Таллиндин панорамасы.]]
Таллин [[Чыгыш Европа|Чыгыш Европада]], [[Фин булуңу|Фин булуңунун]] түштүк жээгинде, [[Хелсинки|Хелсинкиден]] 80 чакырым алыстыкта ​​​​жайгашкан. Географиялык жана маданий жактан Таллин Түндүк Эстониянын бир бөлүгү. Таллиндеги эң чоң көл - Үлемисте (аянты 9,6 км²). Ал шаар үчүн ичүүчү суунун негизги булагы болуп саналат. Харку көлү экинчи чоң көл (аянты 1,6 км²). Көптөгөн ири шаарлардан айырмаланып, Таллиндеги жалгыз маанилүү дарыя - шаардын борборунан (азыркы Пирита шаардык району) алыс жайгашкан Пирита дарыясы. Дарыянын бассейни кооздугунан улам корголгон.

Шаар аркылуу акиташ жары (Балтика-Ладога) өтөт. Ал Тоомпеа жана Ласнамяэде даана көрүнөт.

Таллиндеги эң бийик чекит (деңиз деңгээлинен 64 метр бийиктикте) шаардын түштүк-батышындагы Нымме районунда жайгашкан.

Жээк тилкесинин узундугу 46 чакырым. Шаардын чегинде үч чоң жарым аралды түзөт: Копли, Пальяссааре жана Какумяе жана төрт булуң: Таллин булуңу, Пальяссааре булуңу, Копли жана Какумяе.

== Калкы ==
2012-жылдын 1-январына карата шаардын калкынын саны 416 144 адамды түзгөн, алардын 22 пайызы Эстониянын жарандары эмес. Шаарда [[Европа биримдиги|Европа Биримдигинде]] жарандыгы жок адамдардын саны эң көп.

Шаарда сүйлөгөн тилдердин ичинен эң кеңири таралганынан тышкары, [[Эстон тили|эстон]], [[Англис тили|англис]], [[Финн тили|фин]] жана [[Орус тили|орус]] тилдери да кеңири таралган.

=== Калктын саны ===
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Жылы
!1372
!1772
!1816
!1834
!1851
!1881
!1897
!1925
!1959
!1989
!1996
!2000
!2006
!2007
!2011
!2012
|-
!Калкы
|{{num|3250}}
|{{num|6954}}
|{{num|12000}}
|{{num|15300}}
|{{num|24000}}
|{{num|45900}}
|{{num|58800}}
|{{num|119800}}
|{{num|283071}}
|{{num|478974}}
|{{num|427500}}
|{{num|400378}}
|{{num|399108}}
|{{num|400911}}
|{{num|415416}}
|{{num|416144}}
|}

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улуттар
! colspan=&quot;2&quot; |1820&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot;&gt;История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст.&amp;nbsp;— Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 41.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1871&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1881&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1897&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1913&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1917&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1918&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot;&gt;История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст.&amp;nbsp;— Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 174.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1922&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1934&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot; /&gt;
|-
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
|-
|'''Бардыгы'''
| align=&quot;right&quot; |'''12 902'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''29 162'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''45 880'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''58 810'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''116 132'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''156 350'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''105 789'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''122 419'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''137 792'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|[[эстондор]]
| align=&quot;right&quot; |4486
| align=&quot;right&quot; |34,8
| align=&quot;right&quot; |15 097
| align=&quot;right&quot; |51,8
| align=&quot;right&quot; |26 324
| align=&quot;right&quot; |57,4
| align=&quot;right&quot; |40 406
| align=&quot;right&quot; |68,7
| align=&quot;right&quot; |83 133
| align=&quot;right&quot; |71,6
| align=&quot;right&quot; |90 000
| align=&quot;right&quot; |57,7
| align=&quot;right&quot; |86 035
| align=&quot;right&quot; |81,3
| align=&quot;right&quot; |102 568
| align=&quot;right&quot; |83,8
| align=&quot;right&quot; |117 918
| align=&quot;right&quot; |85,6
|-
|[[орустар]]
| align=&quot;right&quot; |2304
| align=&quot;right&quot; |17,9
| align=&quot;right&quot; |3300
| align=&quot;right&quot; |11,3
| align=&quot;right&quot; |5111
| align=&quot;right&quot; |11,1
| align=&quot;right&quot; |6008
| align=&quot;right&quot; |10,2
| align=&quot;right&quot; |13 275
| align=&quot;right&quot; |11,4
| align=&quot;right&quot; |40 000
| align=&quot;right&quot; |25,6
| align=&quot;right&quot; |5188
| align=&quot;right&quot; |4,9
| align=&quot;right&quot; |7513
| align=&quot;right&quot; |6,2
| align=&quot;right&quot; |7888
| align=&quot;right&quot; |5,7
|-
|[[немистер]]
| align=&quot;right&quot; |5540
| align=&quot;right&quot; |42,9
| align=&quot;right&quot; |10 020
| align=&quot;right&quot; |34,4
| align=&quot;right&quot; |12 737
| align=&quot;right&quot; |27,8
| align=&quot;right&quot; |10 297
| align=&quot;right&quot; |17,5
| align=&quot;right&quot; |12 424
| align=&quot;right&quot; |10,7
| align=&quot;right&quot; |13 000
| align=&quot;right&quot; |8,3
| align=&quot;right&quot; |7691
| align=&quot;right&quot; |7,3
| align=&quot;right&quot; |6904
| align=&quot;right&quot; |5,6
| align=&quot;right&quot; |6575
| align=&quot;right&quot; |4,8
|-
|башкалар
| align=&quot;right&quot; |572
| align=&quot;right&quot; |4,4
| align=&quot;right&quot; |745
| align=&quot;right&quot; |2,5
| align=&quot;right&quot; |1708
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |2099
| align=&quot;right&quot; |3,6
| align=&quot;right&quot; |7600
| align=&quot;right&quot; |6,5
| align=&quot;right&quot; |13 350
| align=&quot;right&quot; |8,4
| align=&quot;right&quot; |6875
| align=&quot;right&quot; |6,3
| align=&quot;right&quot; |5434
| align=&quot;right&quot; |4,4
| align=&quot;right&quot; |5411
| align=&quot;right&quot; |3,9
|}
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улуттар
! colspan=&quot;2&quot; |1959&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.ee/dokumendid/20413|title=Eesti rahvastik rahvaloenduste andmetel. I. Population of Estonia by Population Censuses|accessdate=3 січня 2012|archive-date=14 листопада 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114032608/http://www.stat.ee/dokumendid/20413|archivedate=2010-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114032608/http://www.stat.ee/dokumendid/20413}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1970&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1979&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1989&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.ee/dokumendid/26495|title=2000. aasta rahvaloenduse tulemused. II. Kodakondsus, rahvus, emakeel ja võõrkeelte oskus|accessdate=3 січня 2012|archive-date=14 липня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2000&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2010&lt;ref&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/temp/RV0222201012425170.xls Eesti statistika andmebaas: RV0222: Rahvastik soo, rahvuse ja maakonna järgi, 1. jaanuar]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
|-
|'''Всього'''
| align=&quot;right&quot; |'''281 714'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''362 706'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''428 537'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''478 974'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''400 378'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''399 340'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|[[эстондор]]
| align=&quot;right&quot; |169 697
| align=&quot;right&quot; |60,2
| align=&quot;right&quot; |201 908
| align=&quot;right&quot; |55,7
| align=&quot;right&quot; |222 218
| align=&quot;right&quot; |51,9
| align=&quot;right&quot; |227 245
| align=&quot;right&quot; |47,4
| align=&quot;right&quot; |215 114
| align=&quot;right&quot; |53,7
| align=&quot;right&quot; |220 767
| align=&quot;right&quot; |55,3
|-
|[[орустар]]
| align=&quot;right&quot; |90 594
| align=&quot;right&quot; |32,2
| align=&quot;right&quot; |127 103
| align=&quot;right&quot; |35,0
| align=&quot;right&quot; |162 714
| align=&quot;right&quot; |38,0
| align=&quot;right&quot; |197 187
| align=&quot;right&quot; |41,2
| align=&quot;right&quot; |146 208
| align=&quot;right&quot; |36,5
| align=&quot;right&quot; |145 027
| align=&quot;right&quot; |36,3
|-
|[[украиндер]]
| align=&quot;right&quot; |7277
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |13 309
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |17 507
| align=&quot;right&quot; |4,1
| align=&quot;right&quot; |22 856
| align=&quot;right&quot; |4,8
| align=&quot;right&quot; |14 699
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |13 968
| align=&quot;right&quot; |3,5
|-
|[[беларустар]]
| align=&quot;right&quot; |3683
| align=&quot;right&quot; |1,3
| align=&quot;right&quot; |7158
| align=&quot;right&quot; |2,0
| align=&quot;right&quot; |10 261
| align=&quot;right&quot; |2,4
| align=&quot;right&quot; |12 515
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |7938
| align=&quot;right&quot; |2,0
| align=&quot;right&quot; |7342
| align=&quot;right&quot; |1,8
|-
|[[Финндер|финдер]]
| align=&quot;right&quot; |1650
| align=&quot;right&quot; |0,6
| align=&quot;right&quot; |2852
| align=&quot;right&quot; |0,8
| align=&quot;right&quot; |2996
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |3271
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |2436
| align=&quot;right&quot; |0,6
| align=&quot;right&quot; |2299
| align=&quot;right&quot; |0,6
|-
|[[жөөттөр]]
| align=&quot;right&quot; |3714
| align=&quot;right&quot; |1,3
| align=&quot;right&quot; |3750
| align=&quot;right&quot; |1,0
| align=&quot;right&quot; |3737
| align=&quot;right&quot; |0,9
| align=&quot;right&quot; |3620
| align=&quot;right&quot; |0,8
| align=&quot;right&quot; |1598
| align=&quot;right&quot; |0,4
| align=&quot;right&quot; |1347
| align=&quot;right&quot; |0,3
|-
|башкалар
| align=&quot;right&quot; |1416
| align=&quot;right&quot; |0,5
| align=&quot;right&quot; |6626
| align=&quot;right&quot; |1,8
| align=&quot;right&quot; |9104
| align=&quot;right&quot; |2,1
| align=&quot;right&quot; |12 280
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |12 385
| align=&quot;right&quot; |3,1
| align=&quot;right&quot; |8590
| align=&quot;right&quot; |2,2
|}

== Шаардын бөлүмдөрү ==
[[Файл:Tallinna_linnaosad.png|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tallinna_linnaosad.png|right|thumb|300x300px|Таллин шаарынын бөлүмдөрү]]

* Кесклинн (борбору)
* Кристийне
* Ласнамяе
* Мустамяе
* Нымме
* Пирита
* Пыхья-Таллин (Түндүк Таллин)
* Хааберсти

== Маданияты ==
[[Файл:Tallinn_old_city_and_sea_view_two.jpg|alt=|center|thumb|1050x1050px|Ыйык Олаф чиркөөсүнүн мунарасынан шаардын борборунун жана Фин булуңунун панорамасы]]
Таллин - өлкөнүн негизги маданий борбору, анда Эстониянын негизги театрлары, музейлери, көптөгөн кинотеатрлары, китепканалары, клубдары жана башка маданий жана эс алуу мекемелери жайгашкан.

=== Эски шаар ===
'''Эски шаар''' ({{Lang-et|Vanalinn}}) – Таллинyдеги эң байыркы бөлүгү, алгачкы конуштар пайда болгон. Ал Кесклинн районунун борбордук бөлүгүн түзөт.

Эски шаар ЮНЕСКОнун [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген. 11-кылымдан 15-кылымдарга чейин имараттардын көпчүлүгү, орто кылымдагы көчөлөрдүн тармагы жана дубалдын чоң бөлүгү (Түндүк Европадагы эң жакшы сакталган байыркы шаар дубалдарынын бири) бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Эски шаарда 1404-жылы курулган Таллин шаардык мэриясы, Ыйык Николай чиркөөсү, Ыйык Олаф (Оловисте) чиркөөсү (19-кылымдын аягына чейин - дүйнөдөгү эң бийик имарат), Ыйык Рух чиркөөсү, Купол собору, Доминикан монастыры, ошондой эле Александр Невскийдин православдык собору жана Керемет Николай чиркөөсү жайгашкан.

'''Тоомпеа''' ({{Lang-et|Toompea}}) – Эски шаардын бир бөлүгү. 12–14-кылымдарда Тоомпеада сепили ({{Lang-et|Toompea loss}}) курулган. Сепилдин үстүндө 1360–1370-жылдары курулган 48 метрлик &quot;Узун Герман&quot; ({{Lang-et|Pikk Hermann}}) мунарасы көтөрүлүп турат. Узун Германдын чокусундагы желек Эстониянын символдорунун бири. Кайра курулган Тумпеа сепили Эстониянын парламенти - Рийгикогуга жайгашкан.

Тоомпеада ошондой эле 1900-жылы курулган Александр Невский собору жайгашкан. Вана Тург аянты - эски шаарда жайгашкан мурдагы базар аянты.
== Булактар ==
&lt;references /&gt;
{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:Шаарлар]]
[[Категория:Эстония]]</text>
      <sha1>ibgyvife6gy7u2e2tjtmt1tvem6v3p1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664692</id>
      <parentid>664691</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Таллин]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29848" sha1="ibgyvife6gy7u2e2tjtmt1tvem6v3p1" xml:space="preserve">{{ОЖ|макамы=Борбор шаары|кыргызча аталышы=Таллин|герб=Tallinn_wapen.svg|желек=Flag_of_Tallinn.svg|сүрөт=Tallinna_vanalinn_2015.jpg|өлкө={{EST}}}}

'''Таллин''' ({{Lang-et|Tallinn}} – даниялык сепил) – [[Эстония|Эстониянын]] борбору, эң ири шаары жана негизги порту. Фин булуңунун жээгинде, өлкөнүн түндүгүндө жайгашкан. Ири жүргүнчү жана жүк ташуучу деңиз порту.

== Этимология ==
Шаардын аталышы &quot;taani linn&quot; деген сөздөн келип чыккан деп эсептелет, бул &quot;даниялык сепили/шаарчасы&quot; дегенди билдирет. Бирок, ал &quot;tali linn&quot; (кышкы сепили) деген сөздөн келип чыккан болушу да мүмкүн.

Таллин жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы [[Идриси|Мухаммед аль-Идриси]] шаарды Колыван (Quoluwany деп жазылат) деген ат менен сүрөттөгөндө айтылган. Бул топоним оозеки салтка кирген убакыт, ошондой эле шаардын негизделишине байланыштуу жагдайлар азырынча белгисиз. Байыркы орус жазма булактарында бул аталыш 1223-жылдан бери кездешет жана 18-кылымда гана колдонуудан чыгып калган.

Белгилүү лингвист профессор Константин Тищенко мындай ысымдарды кельт чиркөөсүнүн миссионерлери Ыйык Колумбандын элесине арнап алып келишкен деген тыянакка келген.

Латвиялык Генрихтин латын тилинде жазылган &quot;Ливониянын хроникасында&quot; (13-кылымдын 1-жарымы) скандинавиялык Линданиз деген ат колдонулган ({{lang-da|Lyndanisse}}, {{lang-sv|Lindanäs}}).

Кийинчерээк скандинавиялыктар жана немистер шаарды Ревал деп аташкан.

Ревель шаарынын орусча аталышы немис тилинен алынган жана Түндүк согуш учурунда басып алынган Эстония [[Орусия империясы|Орусия империясына]] кошулгандан кийин расмий болуп калган. 1719-жылы Ревель губернаторлугу түзүлгөн.

1988-жылы 7-декабрда [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Эстон]] [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|КСР]]инин Жогорку Кеңешинин сессиясында КСРБ Конституциясынын орусча текстине өзгөртүү киргизилип, ага ылайык шаардын аталышы эки &quot;н&quot; (&quot;Таллин&quot;) менен жазыла баштаган. Бул реформа орусча жазылууну эстончого шайкеш келтирүү ниети менен түшүндүрүлгөн.

== Тарыхы ==

=== Байыркы доорлордон XVII-кылымга чейин ===
Шаар XI кылымда Рявала жеринде негизделген; алгачкы коргонуу курулуштары - жыгач чептер - Тоомпеа дөңсөөсүндө курулган.
[[Файл:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Plaza_del_ayuntamiento,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_15.JPG|left|thumb]]
[[Файл:Toompea_loss_2014.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Toompea_loss_2014.jpg|left|thumb|Тоомпеа сепили]]
Азыркы Таллиндин ордунда болгон конуш жөнүндө биринчи жолу 1154-жылы араб географы аль-[[Идриси]] Куолувани деген эмгегинде эскерип, аны чоң портту белгилеп, &quot;чепке окшош кичинекей шаарча&quot; деп мүнөздөгөн. Орус жылнаамаларында чеп Колыван деп айтылат.

1219-жылы аны даниялыктар басып алышкан. Латвиянын Генрихинин Ливон хроникасында ошол жылдын жайында Вальдемар IIнин өзүнүн командачылыгы астындагы чоң армия Рявала жериндеги жээкке келип, даниялыктар &quot;мурда Рявалалардын чеби болгон Линданиске отурукташып, эски чепти талкалап, дагы бир жаңы чеп кура башташкан&quot; деп айтылат.

Даниялык болуп калгандан кийин, шаар [[Эстондор|эстондордун]] жана ошол кезде азыркы [[Латвия|Латвиянын]] жана түштүк Эстониянын аймактарын басып алган Германиянын Кылыч орденинин тынымсыз чабуулдарына дуушар болгон.

1227-жылы Ревел кылыччылар тарабынан басып алынган. 1238–1346-жылдары ал кайрадан Данияга таандык болгон. 1346-жылы Дания Эстониянын өзүнө таандык бөлүгүн Тевтон орденинин Улуу Магистрине саткан, ал көп өтпөй аны Ливониядагы Тевтон орденинин Ландмейстерине өткөрүп берген. 1347-жылы Ревел шаарынын артыкчылыктары бекитилген.

XV кылымдын башы - XVI кылымдын ортосу - байыркы Ревелдин алтын доору: шаар [[Ганза|Ганзалык Лигасынын]] мүчөсү болгон жана Балтика деңизинин аймагында маанилүү ролду ойногон. Ал кездеги экономикалык гүлдөп-өнүгүү шаардын чек араларын бекемдөөгө гана эмес, ошондой эле активдүү чыгармачылык үчүн бардык өбөлгөлөрдү - архитектуралык жана көркөм баалуулуктарды жаратууга өбөлгө түзгөн. Бирок, Ливон согушу учурунда Ливон орденинин алсырашы жана экономикалык төмөндөө шаардын мурдагы маанисин жоготушуна алып келген.

1561-1710-жылдары Ревел Швециянын курамында болгон. Бул мезгилде шаар жаңы көтөрүлүштү башынан өткөрүп, Таллин кол өнөрчүлөрүнүн ишмердүүлүгү кеңейип, биринчи мануфактура пайда болгон. [[Реформация]] кыймылы жайылды. Билим берүү мекемелеринин саны көбөйүп, 1631-жылы Эстониядагы эң эски үзгүлтүксүз иштеген мектеп (Густав Адольф гимназиясы) негизделген, швед доорунун аягында шаардыктардын көпчүлүгү сабаттуу болгон. Басмаканалар пайда болгон. 1637-жылы эстон тилиндеги биринчи китеп жарык көргөн.

=== XVII–ХІХ кылым ===
1710-жылы Түндүк согуш учурунда шаар Маскөө падышачылыгы тарабынан басып алынган. Эстониянын баары аскердик операциялардан, ачарчылыктан жана кара тумоодон оор жоготууларга учураган, Ревел да четте калган эмес, анда 1710-жылдын 11-августунда кара тумоо эпидемиясы башталган. 1710-жылдын 18-августунда генерал Кристиан Баурдун командачылыгы астындагы орус аскерлери шаарга жакындап, шаарды 1710-жылдын 30-сентябрына чейин курчоодо кармап турушкан, шаар багынып берген. Курчоо учурунда эч кандай активдүү согуш болгон эмес. 1711-жылдын башында шаарда чумадан 15 миңге жакын адам каза болгон. Түндүк согуш аяктагандан кийин, [[Рига]] [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдан]] кийин Балтикадагы Россия империясынын негизги борборуна айланганына карабастан, Ревел тез эле отурукташа баштаган.

1783–1796-жылдары Ревел Орусия империясынын Ревел губернаторлугунун борбору болгон.

19-кылымдын аягына чейин Ревел өнөр жайынын тез өнүгүшү уланып, порттун мааниси жогорулаган.

=== XX–XXI кылым ===
1918-жылы Эстония Ревелде көз карандысыздыгын жарыялаган. Бирок, Германия менен 1917-жылы Орусияда бийликке келген [[Большевиктер|большевиктердин]] ортосундагы Брест тынчтык келишиминин (IV берене) шарттарына ылайык, өлкө немистер тарабынан басып алынган.

1919-жылы Ревель биринчи жолу заманбап эстондук аталышын алган - Таллин.

1918-1920-жылдардагы боштондук согушу учурунда жаш Эстон Республикасы Ак гвардия Түндүк-Батыш армиясынын [[Санкт-Петербург|Петроградга]] каршы өнөктүгүнө катышкан - жалпысынан 20 миң штык жана кылыч: 17,5 миң орус жана 2,5 миң эстон. 1919-жылдын октябрынан (Петроград үчүн салгылашуулардын ортосунда) большевиктер менен көшөгө артындагы сүйлөшүүлөрдөн, Түндүк-Батыш армиясынын жеңилүүсүнөн жана аны Эстонияда камоодон кийин, 1920-жылдын 2-февралында [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|ОКФСР]] менен Эстониянын ортосунда Тарту тынчтык келишимине кол коюлган - Таллин мамлекеттин борбору болуп калган, ал кезде таанылбаган Советтик Орусиянын өкмөтү тарабынан гана таанылган.

1925-жылдан бери шаардын расмий аталышы Таллин болуп келген. 1933-жылы Таллин деген ат кайтарылган.

Эгемендүүлүк мезгилинде Таллин жалпысынан ийгиликтүү өнүккөн. Таллин педагогикалык жана политехникалык институттары, ошондой эле Көркөм өнөр академиясы негизделген. Негизинен орус базарына багытталган Орусия империясы доорундагы ири ишканалар 1920-жылдары жабылган же кайра профилдештирилген. 1920-жылдардын башында советтик жүктөрдүн транзити шаар үчүн чоң мааниге ээ болуп, 1924-жылы эң жогорку көрсөткүчкө жеткен (346 000 тонна). Бирок, 1924-жылдын 1-декабрында Эстониянын коммунисттик көтөрүлүшү басылгандан кийин, транзиттик жүк ташуу көлөмү кийинки жылы 2,6 эсеге, ал эми 1938-жылга чейин 1600 тоннага чейин төмөндөгөн. 1930-жылдардын ортосунда, оор экономикалык кризисти (1929–1933) жеңгенден кийин, өнөр жай өнүгө баштаган.

1939-жылдын 23-августунда [[Молотов-Риббентроп пактысы|Германия менен]] [[Молотов-Риббентроп пактысы|КСРБнин ортосундагы кол салбоо келишиминин]] кызыкчылык чөйрөлөрүн чектөө боюнча жашыруун кошумча протоколго кол коюлушунун натыйжасында Эстония [[КСРБ|КСРБнин]] кызыкчылык чөйрөсүнө киргизилген. 1940-жылдын июнь айында Эстония Кеңеш Бирлиги тарабынан оккупацияланып, Таллин [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Эстон]] [[Эстон Советтик Социалисттик Республикасы|Кеңештик Социалисттик Республикасынын]] (ЭКСР) борбору болуп калган.

[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк согуш]] учурунда шаар катуу жабыркаган. Кеңештик аскерлер Таллинди 1941-жылдын 5-августунан 28-августуна чейин 23 күн ээлеп турушкан, андан кийин аны таштап кетүүгө аргасыз болушкан. 1944-жылдын 9 жана 10-мартында советтик учактар ​​шаарда жайгашкан немис аскерлерин бомбалаган.

Шаар 1944-жылдын 22-сентябрында Таллин операциясы учурунда советтик аскерлер тарабынан кайрадан басып алынган.

1980-жылдагы Жайкы Олимпиада оюндарынын алкагында Таллинде Олимпиадалык регата өткөрүлгөн.

1988-жылы Таллинде КСРБдеги биринчи антикоммунисттик коомдук-саясий кыймыл - Элдик фронт пайда болгон. 1988-жылдын июнь-сентябрь айларында Таллинде массалык ырдоо иш-чаралары өткөрүлүп, ал тарыхка &quot;Ырдоо революциясы&quot; катары кирген.

1991-жылдан бери, КСРБ кулагандан кийин, Таллин кайрадан көз карандысыз Эстон мамлекетинин борбору болуп келген.

1997-жылы Таллинин тарыхый бөлүгү - Эски шаар - ЮНЕСКОнун [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген.

== Географиясы ==
[[Файл:TallinnPan.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:TallinnPan.jpg|center|thumb|1050x1050px|Таллиндин панорамасы.]]
Таллин [[Чыгыш Европа|Чыгыш Европада]], [[Фин булуңу|Фин булуңунун]] түштүк жээгинде, [[Хелсинки|Хелсинкиден]] 80 чакырым алыстыкта ​​​​жайгашкан. Географиялык жана маданий жактан Таллин Түндүк Эстониянын бир бөлүгү. Таллиндеги эң чоң көл - Үлемисте (аянты 9,6 км²). Ал шаар үчүн ичүүчү суунун негизги булагы болуп саналат. Харку көлү экинчи чоң көл (аянты 1,6 км²). Көптөгөн ири шаарлардан айырмаланып, Таллиндеги жалгыз маанилүү дарыя - шаардын борборунан (азыркы Пирита шаардык району) алыс жайгашкан Пирита дарыясы. Дарыянын бассейни кооздугунан улам корголгон.

Шаар аркылуу акиташ жары (Балтика-Ладога) өтөт. Ал Тоомпеа жана Ласнамяэде даана көрүнөт.

Таллиндеги эң бийик чекит (деңиз деңгээлинен 64 метр бийиктикте) шаардын түштүк-батышындагы Нымме районунда жайгашкан.

Жээк тилкесинин узундугу 46 чакырым. Шаардын чегинде үч чоң жарым аралды түзөт: Копли, Пальяссааре жана Какумяе жана төрт булуң: Таллин булуңу, Пальяссааре булуңу, Копли жана Какумяе.

== Калкы ==
2012-жылдын 1-январына карата шаардын калкынын саны 416 144 адамды түзгөн, алардын 22 пайызы Эстониянын жарандары эмес. Шаарда [[Европа биримдиги|Европа Биримдигинде]] жарандыгы жок адамдардын саны эң көп.

Шаарда сүйлөгөн тилдердин ичинен эң кеңири таралганынан тышкары, [[Эстон тили|эстон]], [[Англис тили|англис]], [[Финн тили|фин]] жана [[Орус тили|орус]] тилдери да кеңири таралган.

=== Калктын саны ===
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Жылы
!1372
!1772
!1816
!1834
!1851
!1881
!1897
!1925
!1959
!1989
!1996
!2000
!2006
!2007
!2011
!2012
|-
!Калкы
|{{num|3250}}
|{{num|6954}}
|{{num|12000}}
|{{num|15300}}
|{{num|24000}}
|{{num|45900}}
|{{num|58800}}
|{{num|119800}}
|{{num|283071}}
|{{num|478974}}
|{{num|427500}}
|{{num|400378}}
|{{num|399108}}
|{{num|400911}}
|{{num|415416}}
|{{num|416144}}
|}

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улуттар
! colspan=&quot;2&quot; |1820&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot;&gt;История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст.&amp;nbsp;— Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 41.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1871&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1881&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1897&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1913&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1917&lt;ref name=&quot;Пуллат1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1918&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot;&gt;История Таллина. С начала 60-х гг. XIX столетия до 1970 г. Сост. [и авт. предисл.] Р. Пуллат. Пер. с эст.&amp;nbsp;— Таллин: Ээсти раамат, 1972, с. 174.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1922&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1934&lt;ref name=&quot;Пуллат2&quot; /&gt;
|-
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
|-
|'''Бардыгы'''
| align=&quot;right&quot; |'''12 902'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''29 162'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''45 880'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''58 810'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''116 132'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''156 350'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''105 789'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''122 419'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''137 792'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|[[эстондор]]
| align=&quot;right&quot; |4486
| align=&quot;right&quot; |34,8
| align=&quot;right&quot; |15 097
| align=&quot;right&quot; |51,8
| align=&quot;right&quot; |26 324
| align=&quot;right&quot; |57,4
| align=&quot;right&quot; |40 406
| align=&quot;right&quot; |68,7
| align=&quot;right&quot; |83 133
| align=&quot;right&quot; |71,6
| align=&quot;right&quot; |90 000
| align=&quot;right&quot; |57,7
| align=&quot;right&quot; |86 035
| align=&quot;right&quot; |81,3
| align=&quot;right&quot; |102 568
| align=&quot;right&quot; |83,8
| align=&quot;right&quot; |117 918
| align=&quot;right&quot; |85,6
|-
|[[орустар]]
| align=&quot;right&quot; |2304
| align=&quot;right&quot; |17,9
| align=&quot;right&quot; |3300
| align=&quot;right&quot; |11,3
| align=&quot;right&quot; |5111
| align=&quot;right&quot; |11,1
| align=&quot;right&quot; |6008
| align=&quot;right&quot; |10,2
| align=&quot;right&quot; |13 275
| align=&quot;right&quot; |11,4
| align=&quot;right&quot; |40 000
| align=&quot;right&quot; |25,6
| align=&quot;right&quot; |5188
| align=&quot;right&quot; |4,9
| align=&quot;right&quot; |7513
| align=&quot;right&quot; |6,2
| align=&quot;right&quot; |7888
| align=&quot;right&quot; |5,7
|-
|[[немистер]]
| align=&quot;right&quot; |5540
| align=&quot;right&quot; |42,9
| align=&quot;right&quot; |10 020
| align=&quot;right&quot; |34,4
| align=&quot;right&quot; |12 737
| align=&quot;right&quot; |27,8
| align=&quot;right&quot; |10 297
| align=&quot;right&quot; |17,5
| align=&quot;right&quot; |12 424
| align=&quot;right&quot; |10,7
| align=&quot;right&quot; |13 000
| align=&quot;right&quot; |8,3
| align=&quot;right&quot; |7691
| align=&quot;right&quot; |7,3
| align=&quot;right&quot; |6904
| align=&quot;right&quot; |5,6
| align=&quot;right&quot; |6575
| align=&quot;right&quot; |4,8
|-
|башкалар
| align=&quot;right&quot; |572
| align=&quot;right&quot; |4,4
| align=&quot;right&quot; |745
| align=&quot;right&quot; |2,5
| align=&quot;right&quot; |1708
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |2099
| align=&quot;right&quot; |3,6
| align=&quot;right&quot; |7600
| align=&quot;right&quot; |6,5
| align=&quot;right&quot; |13 350
| align=&quot;right&quot; |8,4
| align=&quot;right&quot; |6875
| align=&quot;right&quot; |6,3
| align=&quot;right&quot; |5434
| align=&quot;right&quot; |4,4
| align=&quot;right&quot; |5411
| align=&quot;right&quot; |3,9
|}
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Улуттар
! colspan=&quot;2&quot; |1959&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.ee/dokumendid/20413|title=Eesti rahvastik rahvaloenduste andmetel. I. Population of Estonia by Population Censuses|accessdate=3 січня 2012|archive-date=14 листопада 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114032608/http://www.stat.ee/dokumendid/20413|archivedate=2010-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101114032608/http://www.stat.ee/dokumendid/20413}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1970&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1979&lt;ref name=&quot;Rahvastik1&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1989&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.ee/dokumendid/26495|title=2000. aasta rahvaloenduse tulemused. II. Kodakondsus, rahvus, emakeel ja võõrkeelte oskus|accessdate=3 січня 2012|archive-date=14 липня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714075154/https://www.stat.ee/dokumendid/26495}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2000&lt;ref name=&quot;stat.ee&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2010&lt;ref&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/temp/RV0222201012425170.xls Eesti statistika andmebaas: RV0222: Rahvastik soo, rahvuse ja maakonna järgi, 1. jaanuar]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
!саны
!%
|-
|'''Всього'''
| align=&quot;right&quot; |'''281 714'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''362 706'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''428 537'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''478 974'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''400 378'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
| align=&quot;right&quot; |'''399 340'''
| align=&quot;right&quot; |'''100'''
|-
|[[эстондор]]
| align=&quot;right&quot; |169 697
| align=&quot;right&quot; |60,2
| align=&quot;right&quot; |201 908
| align=&quot;right&quot; |55,7
| align=&quot;right&quot; |222 218
| align=&quot;right&quot; |51,9
| align=&quot;right&quot; |227 245
| align=&quot;right&quot; |47,4
| align=&quot;right&quot; |215 114
| align=&quot;right&quot; |53,7
| align=&quot;right&quot; |220 767
| align=&quot;right&quot; |55,3
|-
|[[орустар]]
| align=&quot;right&quot; |90 594
| align=&quot;right&quot; |32,2
| align=&quot;right&quot; |127 103
| align=&quot;right&quot; |35,0
| align=&quot;right&quot; |162 714
| align=&quot;right&quot; |38,0
| align=&quot;right&quot; |197 187
| align=&quot;right&quot; |41,2
| align=&quot;right&quot; |146 208
| align=&quot;right&quot; |36,5
| align=&quot;right&quot; |145 027
| align=&quot;right&quot; |36,3
|-
|[[украиндер]]
| align=&quot;right&quot; |7277
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |13 309
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |17 507
| align=&quot;right&quot; |4,1
| align=&quot;right&quot; |22 856
| align=&quot;right&quot; |4,8
| align=&quot;right&quot; |14 699
| align=&quot;right&quot; |3,7
| align=&quot;right&quot; |13 968
| align=&quot;right&quot; |3,5
|-
|[[беларустар]]
| align=&quot;right&quot; |3683
| align=&quot;right&quot; |1,3
| align=&quot;right&quot; |7158
| align=&quot;right&quot; |2,0
| align=&quot;right&quot; |10 261
| align=&quot;right&quot; |2,4
| align=&quot;right&quot; |12 515
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |7938
| align=&quot;right&quot; |2,0
| align=&quot;right&quot; |7342
| align=&quot;right&quot; |1,8
|-
|[[Финндер|финдер]]
| align=&quot;right&quot; |1650
| align=&quot;right&quot; |0,6
| align=&quot;right&quot; |2852
| align=&quot;right&quot; |0,8
| align=&quot;right&quot; |2996
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |3271
| align=&quot;right&quot; |0,7
| align=&quot;right&quot; |2436
| align=&quot;right&quot; |0,6
| align=&quot;right&quot; |2299
| align=&quot;right&quot; |0,6
|-
|[[жөөттөр]]
| align=&quot;right&quot; |3714
| align=&quot;right&quot; |1,3
| align=&quot;right&quot; |3750
| align=&quot;right&quot; |1,0
| align=&quot;right&quot; |3737
| align=&quot;right&quot; |0,9
| align=&quot;right&quot; |3620
| align=&quot;right&quot; |0,8
| align=&quot;right&quot; |1598
| align=&quot;right&quot; |0,4
| align=&quot;right&quot; |1347
| align=&quot;right&quot; |0,3
|-
|башкалар
| align=&quot;right&quot; |1416
| align=&quot;right&quot; |0,5
| align=&quot;right&quot; |6626
| align=&quot;right&quot; |1,8
| align=&quot;right&quot; |9104
| align=&quot;right&quot; |2,1
| align=&quot;right&quot; |12 280
| align=&quot;right&quot; |2,6
| align=&quot;right&quot; |12 385
| align=&quot;right&quot; |3,1
| align=&quot;right&quot; |8590
| align=&quot;right&quot; |2,2
|}

== Шаардын бөлүмдөрү ==
[[Файл:Tallinna_linnaosad.png|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tallinna_linnaosad.png|right|thumb|300x300px|Таллин шаарынын бөлүмдөрү]]

* Кесклинн (борбору)
* Кристийне
* Ласнамяе
* Мустамяе
* Нымме
* Пирита
* Пыхья-Таллин (Түндүк Таллин)
* Хааберсти

== Маданияты ==
[[Файл:Tallinn_old_city_and_sea_view_two.jpg|alt=|center|thumb|1050x1050px|Ыйык Олаф чиркөөсүнүн мунарасынан шаардын борборунун жана Фин булуңунун панорамасы]]
Таллин - өлкөнүн негизги маданий борбору, анда Эстониянын негизги театрлары, музейлери, көптөгөн кинотеатрлары, китепканалары, клубдары жана башка маданий жана эс алуу мекемелери жайгашкан.

=== Эски шаар ===
'''Эски шаар''' ({{Lang-et|Vanalinn}}) – Таллинyдеги эң байыркы бөлүгү, алгачкы конуштар пайда болгон. Ал Кесклинн районунун борбордук бөлүгүн түзөт.

Эски шаар ЮНЕСКОнун [[Бүткүл дүйнөлүк мурас|Бүткүл дүйнөлүк мурастар]] тизмесине киргизилген. 11-кылымдан 15-кылымдарга чейин имараттардын көпчүлүгү, орто кылымдагы көчөлөрдүн тармагы жана дубалдын чоң бөлүгү (Түндүк Европадагы эң жакшы сакталган байыркы шаар дубалдарынын бири) бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Эски шаарда 1404-жылы курулган Таллин шаардык мэриясы, Ыйык Николай чиркөөсү, Ыйык Олаф (Оловисте) чиркөөсү (19-кылымдын аягына чейин - дүйнөдөгү эң бийик имарат), Ыйык Рух чиркөөсү, Купол собору, Доминикан монастыры, ошондой эле Александр Невскийдин православдык собору жана Керемет Николай чиркөөсү жайгашкан.

'''Тоомпеа''' ({{Lang-et|Toompea}}) – Эски шаардын бир бөлүгү. 12–14-кылымдарда Тоомпеада сепили ({{Lang-et|Toompea loss}}) курулган. Сепилдин үстүндө 1360–1370-жылдары курулган 48 метрлик &quot;Узун Герман&quot; ({{Lang-et|Pikk Hermann}}) мунарасы көтөрүлүп турат. Узун Германдын чокусундагы желек Эстониянын символдорунун бири. Кайра курулган Тумпеа сепили Эстониянын парламенти - Рийгикогуга жайгашкан.

Тоомпеада ошондой эле 1900-жылы курулган Александр Невский собору жайгашкан. Вана Тург аянты - эски шаарда жайгашкан мурдагы базар аянты.
== Булактар ==
&lt;references /&gt;
{{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:Шаарлар]]
[[Категория:Эстония]]</text>
      <sha1>ibgyvife6gy7u2e2tjtmt1tvem6v3p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гиссар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137878</id>
    <revision>
      <id>664558</id>
      <parentid>643107</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] ([[User talk:Almanbet Janışev|баарлашуу]]) кылган [[Special:Diff/643028|643028]] түзөтүүсүн жокко чыгаруу</comment>
      <origin>664558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10758" sha1="pznz8qwq01k3ea4etekyp2skwgca7jt" xml:space="preserve">{{Маанилер}} 
{{ОЖ
|макамы                    = Шаар 
 |кыргызча аталышы           = Гиссар 
 |расмий аталышы             = {{lang-tg|Ҳисор}}
 |сүрөт                      = Hisor-Tajikistan1.jpg
 |сүрөт ачыктамасы           =
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Тажикстан 
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
|lat_deg                  = 38
|lat_min                  = 31
|lat_sec                  = 35
|lon_deg                  = 68
|lon_min                  = 32
|lon_sec                  = 17
| CoordAddon = 
| CoordScale = 25000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 320
 |облус картасынын өлчөмү = 320
 |район картасынын өлчөмү = 320
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = Аймак 
 |коом                       = Тажикстандын республикага баш ийген райондору{{!}}ТРР
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү             =
 |башчысынын түрү            = Мэр 
 |башчысы                    =  Жаббор Носирзода
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |макамдын берилиши         = 1993
 |аймагы                     = 9,6
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 799-824
 |климаты                    = кескин континенталдуу 
 |расмий тили                = Тажик тили 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     =  32 100
  |элди каттоо жылы          = 2022
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 331 400
  |улуттук курамы            = Тажиктер
  |диний курамы              = Мусулмандар
  |этнохороним               =
 |убакыт аралыгы             = +5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +992 3139 
 |почта индекси              = 	734000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 05 TJ
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Hisor
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              =
}}

'''Гиссар''' (1929-жылга чейин — Ханака ; {{lang-tg|Ҳисор}}) — [[Тажикстан|Тажикстандагы]] Ханака дарыясынын ([[Кафирниган]] дарыясынын куймасы) менен Гиссар каналынын кесилишинде жайгашкан шаар. 2016-жылга чейин Гиссар районунун административдик борбору болгон.

Тажикстан Республикасынын өкмөтүнүн 2016-жылдын 2-февралындагы №29 чечими жана Тажикстан Республикасынын Жогорку жыйналышындагы улуттук кеңешинин 2016-жылдын [[3-март|3-мартындагы]] №204 токтому менен Гиссар шаар тибиндеги поселогу бүткүл [[Хисар району|Гиссар району]] менен шаар тибиндеги поселогуна шаар макамы ыйгарылган&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

Гиссар шаары буга чейин 1993-жылдын 26-июнунда Тажикстан Республикасынын Жогорку кеңешинин токтомунун негизинде шаар макамын алган, бирок 2005-жылы бул макамдан ажыратылып, кайрадан айыл болуп жарыяланган.

== Географиясы ==
[[Файл:Гиссарская_крепость_и_ближайшие_окрестности_03.jpg|left|thumb]]
Гиссар республиканын батыш бөлүгүндө жана [[Ысар өрөөнү|Гиссар өрөөнүндө]], мурдагы Гиссар районунун борборунда, [[Душанбе|Душанбе шаарынан]] 20 км батышта жана Душанбе эл аралык аэропортунан 30 км алыстыкта жайгашкан. Гиссар аркылуу Ханака дарыясы жана Чоң Гиссар каналы агат.

== Тарыхы ==
Гиссар өрөөнү тарыхый булактардан [[Улуу жибек жолу|Улуу жибек]] жолунун кербен соода жолу өткөн аймак катары белгилүү. Арабтар келгенге чейин бул аймакта Ахарун жана [[Хисар району|Шуман]] мамлекеттик түзүмдөрү болгон.

Бул жер зороастризмдердин ыйык китеби «[[Авеста|Авестада]]» «Шумон» деп айтылат.  XI кылымда «Хисар» («Гиссар») сөзү биринчи жолу айылдын, райондун же административдик бирдиктин аталышы катары жазылган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://samarkandtours.com/ru/tajikistan/hissar/|title=Гиссар - Туры в Таджикистан 2020-2021|accessdate=2025-11-30|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410150221/https://samarkandtours.com/ru/tajikistan/hissar/}}&lt;/ref&gt;.

[[Араб халифаты|Араб халифатынын]] тушунда жергиликтүү калк ислам динин кабыл алган. IX—X кылымдарда Саманиддер империясынын курамында болгон. XI кылымдан XIX кылымдын башына чейин шаар түрк-монгол мамлекеттеринин курамында болсо, XIX-XX кылымдын башында Бухара эмиратынын курамына кирген. Гиссарда медресе (азыркы музей) сакталып жана Гиссар чебинин урандылары калган.
1929-жылы Гиссар районунун борбору болгон Ханака айылы &quot;Гисар&quot; деп аталган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.
1953-жылы Гиссар [[Кыштак|айылы]] шаар тибиндеги айыл макамын алган. 1987-жылы Гисар айылдык кеңешинин курамына Белайдуз, Правда Востока, Пахтаабад (мурдагы Каганович) айылдары берилген.

== Мал чарбасы ==
Гисар шаары [[Гиссар кою|койлордун гисар породасы]] менен белгилүү. «Гисар кой» ({{Lang-tg|гӯсфанди ҳисорӣ}}) — эт багытындагы койлордун бир түрү, колго үйрөтүлгөн койлордун эң ириси. Бул порода [[Орто Азия|Борбордук Азияда]], биринчи кезекте Тажикстанда таралган. Аталышы Тажикстандын батышында жайгашкан [[Ысар|Гисар кырка]] тоосунан келип чыккан.

[[Гиссар кою|Гиссар кой породасы]] Гисардын тоолуу [[Жайыт|жайыттарында]] салттуу селекция жолу менен өстүрүлгөн. Гиссар кочкорлору семиз куйруктуу койлордун өзгөчө породасы болуп эсептелет. Мындай өзгөчөлүк бул кочкорлордун башка породалардан толук обочолонгондугунан жана породаны өстүрүүчү аймактагы уникалдуу жаратылыш шартынан улам келип чыккан.

== Калкы ==
[[2019-жыл|2019-жылдын]] [[1-январь|1-январына]] карата шаардын калкынын саны 28 700 адамды түзөт. Улуттук курамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hisor.tj/|title=Гиссар}}&lt;/ref&gt; :

* 96,0% — [[тажиктер]]
* 1,5% — [[орустар]]
* 0,5% — [[татарлар]]
* 2,0% — башка улуттар жана этностор

Гиссарда борбордук [[оорукана]], поликлиника жана бир катар медициналык мекемелер бар.

== Башчылары ==
* Косим Рохбар (27.1.2022—15.04.2024)
* [[Носирзода, Джаббор|Жаббор Носирзода]] (15.04.2024—)

== Айылдары ==
Калктын саны 2022-жылдын 1-июлуна карата &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hisor.tj/archives/1933|title=Ҷамоати шаҳраки Ҳисор – hisor.tj|lang=tj}}&lt;/ref&gt; :

* Сохтмончиён - 1189 адам.
* Хамадони - 1945 адам 
* Рудаки - 1918 адам 
* Пахтаобод – 1870 адам.
* Шарк - 1310 адам.
* Мирзо-Ризо - 718 адам.
* Юсупов - 1240 адам.
* Гафуров - 2772 адам.
* Гагарин - 1305 адам. 
* Белайдуз - 3302 адам.
* Омузгор – 1960 адам.
* Айни - 3107 адам.
* К.Хужанди – 3521 адам.
* А.Беруни – 2622 адам.
* Боки Рахимзода - 1490 адам.
* А.Каримов – 1009 адам
* Нуриддин Каюмов - 204 адам.

== Климаты ==
Климаты кескин континенталдуу, жылдык орточо жаан-чачыны 230 мм ашат.

== Дагы караңыз ==
* [[Гиссар (айыл)]] 
== Булактар ==
{{Булактар}} 
== Шилтемелер  ==
* [http://www.hisor.tj Айылдын сайты]

[[Категория:Тажикстан шаарлары]]</text>
      <sha1>pznz8qwq01k3ea4etekyp2skwgca7jt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664559</id>
      <parentid>664558</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Гиссар]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10758" sha1="pznz8qwq01k3ea4etekyp2skwgca7jt" xml:space="preserve">{{Маанилер}} 
{{ОЖ
|макамы                    = Шаар 
 |кыргызча аталышы           = Гиссар 
 |расмий аталышы             = {{lang-tg|Ҳисор}}
 |сүрөт                      = Hisor-Tajikistan1.jpg
 |сүрөт ачыктамасы           =
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Тажикстан 
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
|lat_deg                  = 38
|lat_min                  = 31
|lat_sec                  = 35
|lon_deg                  = 68
|lon_min                  = 32
|lon_sec                  = 17
| CoordAddon = 
| CoordScale = 25000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 320
 |облус картасынын өлчөмү = 320
 |район картасынын өлчөмү = 320
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = Аймак 
 |коом                       = Тажикстандын республикага баш ийген райондору{{!}}ТРР
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү             =
 |башчысынын түрү            = Мэр 
 |башчысы                    =  Жаббор Носирзода
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |макамдын берилиши         = 1993
 |аймагы                     = 9,6
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 799-824
 |климаты                    = кескин континенталдуу 
 |расмий тили                = Тажик тили 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     =  32 100
  |элди каттоо жылы          = 2022
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 331 400
  |улуттук курамы            = Тажиктер
  |диний курамы              = Мусулмандар
  |этнохороним               =
 |убакыт аралыгы             = +5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +992 3139 
 |почта индекси              = 	734000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 05 TJ
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Hisor
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              =
}}

'''Гиссар''' (1929-жылга чейин — Ханака ; {{lang-tg|Ҳисор}}) — [[Тажикстан|Тажикстандагы]] Ханака дарыясынын ([[Кафирниган]] дарыясынын куймасы) менен Гиссар каналынын кесилишинде жайгашкан шаар. 2016-жылга чейин Гиссар районунун административдик борбору болгон.

Тажикстан Республикасынын өкмөтүнүн 2016-жылдын 2-февралындагы №29 чечими жана Тажикстан Республикасынын Жогорку жыйналышындагы улуттук кеңешинин 2016-жылдын [[3-март|3-мартындагы]] №204 токтому менен Гиссар шаар тибиндеги поселогу бүткүл [[Хисар району|Гиссар району]] менен шаар тибиндеги поселогуна шаар макамы ыйгарылган&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

Гиссар шаары буга чейин 1993-жылдын 26-июнунда Тажикстан Республикасынын Жогорку кеңешинин токтомунун негизинде шаар макамын алган, бирок 2005-жылы бул макамдан ажыратылып, кайрадан айыл болуп жарыяланган.

== Географиясы ==
[[Файл:Гиссарская_крепость_и_ближайшие_окрестности_03.jpg|left|thumb]]
Гиссар республиканын батыш бөлүгүндө жана [[Ысар өрөөнү|Гиссар өрөөнүндө]], мурдагы Гиссар районунун борборунда, [[Душанбе|Душанбе шаарынан]] 20 км батышта жана Душанбе эл аралык аэропортунан 30 км алыстыкта жайгашкан. Гиссар аркылуу Ханака дарыясы жана Чоң Гиссар каналы агат.

== Тарыхы ==
Гиссар өрөөнү тарыхый булактардан [[Улуу жибек жолу|Улуу жибек]] жолунун кербен соода жолу өткөн аймак катары белгилүү. Арабтар келгенге чейин бул аймакта Ахарун жана [[Хисар району|Шуман]] мамлекеттик түзүмдөрү болгон.

Бул жер зороастризмдердин ыйык китеби «[[Авеста|Авестада]]» «Шумон» деп айтылат.  XI кылымда «Хисар» («Гиссар») сөзү биринчи жолу айылдын, райондун же административдик бирдиктин аталышы катары жазылган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://samarkandtours.com/ru/tajikistan/hissar/|title=Гиссар - Туры в Таджикистан 2020-2021|accessdate=2025-11-30|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410150221/https://samarkandtours.com/ru/tajikistan/hissar/}}&lt;/ref&gt;.

[[Араб халифаты|Араб халифатынын]] тушунда жергиликтүү калк ислам динин кабыл алган. IX—X кылымдарда Саманиддер империясынын курамында болгон. XI кылымдан XIX кылымдын башына чейин шаар түрк-монгол мамлекеттеринин курамында болсо, XIX-XX кылымдын башында Бухара эмиратынын курамына кирген. Гиссарда медресе (азыркы музей) сакталып жана Гиссар чебинин урандылары калган.
1929-жылы Гиссар районунун борбору болгон Ханака айылы &quot;Гисар&quot; деп аталган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.
1953-жылы Гиссар [[Кыштак|айылы]] шаар тибиндеги айыл макамын алган. 1987-жылы Гисар айылдык кеңешинин курамына Белайдуз, Правда Востока, Пахтаабад (мурдагы Каганович) айылдары берилген.

== Мал чарбасы ==
Гисар шаары [[Гиссар кою|койлордун гисар породасы]] менен белгилүү. «Гисар кой» ({{Lang-tg|гӯсфанди ҳисорӣ}}) — эт багытындагы койлордун бир түрү, колго үйрөтүлгөн койлордун эң ириси. Бул порода [[Орто Азия|Борбордук Азияда]], биринчи кезекте Тажикстанда таралган. Аталышы Тажикстандын батышында жайгашкан [[Ысар|Гисар кырка]] тоосунан келип чыккан.

[[Гиссар кою|Гиссар кой породасы]] Гисардын тоолуу [[Жайыт|жайыттарында]] салттуу селекция жолу менен өстүрүлгөн. Гиссар кочкорлору семиз куйруктуу койлордун өзгөчө породасы болуп эсептелет. Мындай өзгөчөлүк бул кочкорлордун башка породалардан толук обочолонгондугунан жана породаны өстүрүүчү аймактагы уникалдуу жаратылыш шартынан улам келип чыккан.

== Калкы ==
[[2019-жыл|2019-жылдын]] [[1-январь|1-январына]] карата шаардын калкынын саны 28 700 адамды түзөт. Улуттук курамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hisor.tj/|title=Гиссар}}&lt;/ref&gt; :

* 96,0% — [[тажиктер]]
* 1,5% — [[орустар]]
* 0,5% — [[татарлар]]
* 2,0% — башка улуттар жана этностор

Гиссарда борбордук [[оорукана]], поликлиника жана бир катар медициналык мекемелер бар.

== Башчылары ==
* Косим Рохбар (27.1.2022—15.04.2024)
* [[Носирзода, Джаббор|Жаббор Носирзода]] (15.04.2024—)

== Айылдары ==
Калктын саны 2022-жылдын 1-июлуна карата &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hisor.tj/archives/1933|title=Ҷамоати шаҳраки Ҳисор – hisor.tj|lang=tj}}&lt;/ref&gt; :

* Сохтмончиён - 1189 адам.
* Хамадони - 1945 адам 
* Рудаки - 1918 адам 
* Пахтаобод – 1870 адам.
* Шарк - 1310 адам.
* Мирзо-Ризо - 718 адам.
* Юсупов - 1240 адам.
* Гафуров - 2772 адам.
* Гагарин - 1305 адам. 
* Белайдуз - 3302 адам.
* Омузгор – 1960 адам.
* Айни - 3107 адам.
* К.Хужанди – 3521 адам.
* А.Беруни – 2622 адам.
* Боки Рахимзода - 1490 адам.
* А.Каримов – 1009 адам
* Нуриддин Каюмов - 204 адам.

== Климаты ==
Климаты кескин континенталдуу, жылдык орточо жаан-чачыны 230 мм ашат.

== Дагы караңыз ==
* [[Гиссар (айыл)]] 
== Булактар ==
{{Булактар}} 
== Шилтемелер  ==
* [http://www.hisor.tj Айылдын сайты]

[[Категория:Тажикстан шаарлары]]</text>
      <sha1>pznz8qwq01k3ea4etekyp2skwgca7jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137915</id>
    <revision>
      <id>664551</id>
      <parentid>643054</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo &quot;[[Лүбек]]&quot; барагын &quot;[[Любек]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>643054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="8s903ki61os2iej6kt4v8f2txseiipk" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = шаар 
 |кыргызча аталышы           = Лүбек 
 |расмий аталышы            = Lübeck 
 |сурөтү                   = [[Сүрөт:Luebeck Holstentor.jpg|330px]] 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Luebeck COA.svg
 |желек                      = Flagge Luebeck.svg 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=52 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=41 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Шлезвиг-Гольштейн 
 |таблицадагы облус         = Шлезвиг-Гольштейн 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Райондук эмес шаар 
 |таблицадагы район         =  
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           = 10 административдик район 
 |башчысынын түрү           = Обер-бургомистр 
 |башчысы                  = Ян Линдеманн (SPD) 
 |негизделген күнү         = 1143 
 |биринчи белгиленген           =  
 |мурунку аталышы        = Ганзе шаары Любек 
 |статустун берилиши             = эркин шаар (1230) 
 |аймагы              = 214,13 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 13 
 |климаты                 = деңиздик климат 
 |расмий тили              = немил тили 
  |калкы                = 217198 
  |элди каттоо жылы             = 2023 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = Любек агломерациясы 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = любекдиктер 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 0451 
 |почта индекси           = 23552–23570 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = HL 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 01 0 03 000 
 |Commons түрмөгүндө     = Lübeck 
 |сайты                   = https://www.luebeck.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
 |сүрөт=Lübeck An der Obertrave 14 Baudenkmal 1.JPG
}}
'''Лүбек''' ({{Lang-de|Lübeck}}) — [[Германия|Германиянын]] түндүк бөлүгүндө, [[Шлезвиг-Гольштейн]] жеринде жайгашкан шаар. Түндүк деңиз менен [[Балтика деңизи]]нин ортосунда, [[Траве дарыясы|Траве дарыясынын]] боюнда орун алган. Калкы — 217 миңден ашык адам (2023).

Лүбек Германиянын эң байыркы жана белгилүү шаарларынын бири болуп саналат. Ал 1143-жылы [[Адольф фон Шауэнбург]] тарабынан негизделген жана 13-кылымда Ганза биримдигинин башкы борборуна айланган. Ошол мезгилде Лүбек Европанын эң маанилүү соода жана деңиз портторунун бири болгон.

== Тышкы шилтемелер ==
[https://www.luebeck.de/de/index.html?lang=ru Шаар расмий сайты]
[[Категория:Германия]]
[[Категория:Шаарлар‎]]
{{Германия шаарлары (калкы боюнча)}}</text>
      <sha1>8s903ki61os2iej6kt4v8f2txseiipk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664553</id>
      <parentid>664551</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Любек]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>643054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="8s903ki61os2iej6kt4v8f2txseiipk" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = шаар 
 |кыргызча аталышы           = Лүбек 
 |расмий аталышы            = Lübeck 
 |сурөтү                   = [[Сүрөт:Luebeck Holstentor.jpg|330px]] 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Luebeck COA.svg
 |желек                      = Flagge Luebeck.svg 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=52 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=41 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Шлезвиг-Гольштейн 
 |таблицадагы облус         = Шлезвиг-Гольштейн 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Райондук эмес шаар 
 |таблицадагы район         =  
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           = 10 административдик район 
 |башчысынын түрү           = Обер-бургомистр 
 |башчысы                  = Ян Линдеманн (SPD) 
 |негизделген күнү         = 1143 
 |биринчи белгиленген           =  
 |мурунку аталышы        = Ганзе шаары Любек 
 |статустун берилиши             = эркин шаар (1230) 
 |аймагы              = 214,13 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 13 
 |климаты                 = деңиздик климат 
 |расмий тили              = немил тили 
  |калкы                = 217198 
  |элди каттоо жылы             = 2023 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = Любек агломерациясы 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = любекдиктер 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 0451 
 |почта индекси           = 23552–23570 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = HL 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 01 0 03 000 
 |Commons түрмөгүндө     = Lübeck 
 |сайты                   = https://www.luebeck.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
 |сүрөт=Lübeck An der Obertrave 14 Baudenkmal 1.JPG
}}
'''Лүбек''' ({{Lang-de|Lübeck}}) — [[Германия|Германиянын]] түндүк бөлүгүндө, [[Шлезвиг-Гольштейн]] жеринде жайгашкан шаар. Түндүк деңиз менен [[Балтика деңизи]]нин ортосунда, [[Траве дарыясы|Траве дарыясынын]] боюнда орун алган. Калкы — 217 миңден ашык адам (2023).

Лүбек Германиянын эң байыркы жана белгилүү шаарларынын бири болуп саналат. Ал 1143-жылы [[Адольф фон Шауэнбург]] тарабынан негизделген жана 13-кылымда Ганза биримдигинин башкы борборуна айланган. Ошол мезгилде Лүбек Европанын эң маанилүү соода жана деңиз портторунун бири болгон.

== Тышкы шилтемелер ==
[https://www.luebeck.de/de/index.html?lang=ru Шаар расмий сайты]
[[Категория:Германия]]
[[Категория:Шаарлар‎]]
{{Германия шаарлары (калкы боюнча)}}</text>
      <sha1>8s903ki61os2iej6kt4v8f2txseiipk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нижнекамск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137956</id>
    <revision>
      <id>664649</id>
      <parentid>568549</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Төмөн-Кама]]&quot; барагын &quot;[[Нижнекамск]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>568549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13699" sha1="klxaq72pn1cjc7xbhurzg3a2zlxrslq" xml:space="preserve">{{ОЖ
|кыргызча аталышы=Төмөн-Кама&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-tt|Түбән Кама}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Нижнекамск}}
|сүрөт=Nizhnekamsk._Kama_River._Cruise_ships_Sergey_Kuchkin_and_Borodino_P6263231_2575.jpg|герб=Герб_НК_13_версия.png|өлкө={{RUS}}|облус түрү=Субъекти|облус=Татарстан}}

'''Төмөн-Кама''' ({{Lang-tt|Түбəн Кама}}) же '''Нижнекамск''' ({{Lang-ru|Нижнекамск}}) — Орусиядагы шаар, Татарстандагы калкынын саны боюнча үчүнчү шаар, Орусиядагы эң ири мунай химиялык өнөр жайынын борбору болгон Төмөн-Кама районунун административдик борбору. Төмөн-Кама бир күндө төмөнкүлөрдү өндүрөт: 226 тонна полистирол, 30 миң дөңгөлөк, 3 миң тонна түз жүрүүчү бензин, 290 тонна техникалык көмүртек.

Бегиш эл аралык аэропорту Төмөн-Кама шаарынан 21 км алыстыкта ​​​​жайгашкан&lt;ref&gt;[http://www.airport-begishevo.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26 Як добратися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425051027/http://www.airport-begishevo.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26|date=25 квітня 2009}} // Офіційний сайт ВАТ &quot;Аеропорт «Бегишево»&lt;/ref&gt;.

Калкынын саны — 227,2 миң тургун (2010)&lt;ref name=&quot;statpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/Chp10.pdf|title=Чисельність населення по містах і районам Республіки Татарстан на початок 2010 года|publisher=Сайт територіального органа Федеральної служби державної статистики по Республіці Татарстан|accessdate=2010-08-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AEXF2nx?url=http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/Chp10.pdf|archivedate=2011-08-23|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;; анын ичинде татарлар (46,5%), орустар (46,1%), чуваштар (3,0%), украиндер (1,0%), башкирлер (1,0%) (1989).

Шаардын мэри — Радмир Элдар уулу Беляев.

== Географиясы ==
Шаар Кама дарыясынын сол жээгинде, Зай дарыясынын кошулган жерине жакын, дарыя портунан 2 км, Круглое Поле темир жол станциясынан (Агыржа-Акбаш линиясы) 35 км алыстыкта ​​​​жайгашкан. Жар-Чалдыга чейинки аралык 35 км, Казанга чейинки аралык 236 км. Аянты 61,0 км².

=== Климаты ===
Төмөн-Кама мелүүн континенталдык климаттык зонада жайгашкан.

Шаардын суу сактагычтарында муз пайда болгон убакыт - ноябрь, декабрь. Муздун жарылышы - апрель айынын башы.

* Орточо жылдык температура — +4 °C
* Орточо жылдык жаан-чачын — 550 мм
* Орточо жылдык абанын нымдуулугу — 72%
* Орточо жылдык шамалдын ылдамдыгы — 4 м/с

{{Шаардын климаты|Аймактын_климаты=Төмөн-Кама|Янв_ор=−11,1|Фев_ор=−10,9|Мар_ор=−5,7|Апр_ор=4,4|Май_ор=13,4|Июн_ор=18,7|Июл_ор=20,4|Авг_ор=17,7|Сен_ор=12,1|Окт_ор=4,3|Ноя_ор=−4,9|Дек_ор=−10,3}}

== Экологиясы ==

* 1982-жылы Төмөн-Кама расмий түрдө КСРБдеги эң булганган шаар деп таанылган.
* 2007-жылы суу тазалоочу завод ачылган
* Учурда шаар Орусиядагы эң булганган шаарлардын тизмесинде. Жаңы мунай химиялык заводдорун куруу иштери жүрүп жатат.

== Тарыхы ==
Төмөн-Кама шаарынын курулушу 1961-жылдын февраль айында башталып, 1961-жылдын 19-апрелинде ал шаар тибиндеги поселокко айланган, ал эми 1966-жылдын 22-сентябрында шаар статусу берилген.

== Өнөр жай өндүрүшү ==
Жергиликтүү углеводород чийки затынын, жагымдуу географиялык жайгашуусунун жана суу менен камсыздоо шарттарынын айкалышы бул аймакта, аны менен бирге Нижнекамск шаарында нефтехимиялык комплекстин пайда болушуна алып келген.

Төмөн-Кама - Орусия Кошмолугундагы нефтехимиялык өнөр жайынын эң ири борбору. Шаардын өнөр жай кубаттуулугу 20дан ашык ишканадан турат. Алардын эң ирилери - Төмөнкамамунайхим, Төмөн-Кама мунай иштетүүчү заводу, Камэнергостройпром, Татэнергострой бирикмелери жана механикалык завод. &quot;Төмөнкамамунайхим&quot; акционердик коому республиканын химиялык жана мунайхимиялык продукцияларынын 40 пайыздан ашыгын камсыз кылат жана өндүрүш темпин жогорулатууну улантууда. Ал республикага жана чет өлкөлөргө экспорттоо үчүн этилен, изопрен каучугу, стирол, дивинил жана башка химиялык продукцияларды чыгарат. Завод ошондой эле жаңы продукцияларды өндүрүүнү өздөштүрүүдө.

Төмөн-Камашин - шаардагы экинчи ири ишкана. Ал Орусиядагы шина өндүрүү өнөр жайынын алдыңкы борборлорунун бири. Төмөн-Кама шина өндүрүүчүлөрү Тольятти жана Ижевск шаарларындагы жеңил унаа заводдорун, ошондой эле КамАЗды шина менен толук камсыз кылышат. Техникалык көмүр чыгаруучу заводдордун жаңы комплекси иштеп жатат. Бул заводдун продукциясы резина өндүрүшүндөгү негизги компоненттердин бири болуп саналат.

Шаардын курулушу жана келечектеги өсүшү ушул негизги тармактардын, нефтехимиянын, шина өндүрүүчүлөрдүн жана куруучулардын муктаждыктарын канааттандырууга көз каранды. Бул үчүн энергия сактоочу база, курулуш тармагы, шаардык электр жана автотранспорт, тейлөө тармактары түзүлгөн.

== Социалдык чөйрө ==
Татарстан шаарларынын ичинен Төмөн-Кама өзүнүн так, эркин пландаштырылышы жана ар бир кичи райондун архитектуралык кемчиликсиздиги менен айырмаланат. Анда укмуштуудай маданият сарайлары, китепканалар, көптөгөн соода жана тамактануу жайлары бар.

Шаар тургундарынын карамагында укмуштуудай кооз токой паркы, спорттук жана эс алуу комплекстери жана эс алуу жайлары бар. Үч телекомпания жана эки радиостанция иштейт. 

2001 жана 2003-жылдары Төмөн-Кама &quot;Орусиядагы эң кооз шаар&quot; сынагынын жеңүүчүсү болгон, 2002-жылы &quot;Волга аймагынын маданий борбору&quot; деп табылган; 2007-жылы &quot;Социалдык чөйрөдөгү эң мыкты муниципалдык бирдик&quot; Бүткүл орусиялык сынагында жеңишке жеткен.

== Сыйынуу жайлары ==
[[Файл:Nizhnekamsk_Main_mosque.jpg|link=https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Nizhnekamsk_Main_mosque.jpg|thumb|Төмөн-Кама жыйын мечити]]
[[Файл:Nizhnekamsk_Umet-Gulsum_mosque.jpg|link=https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Nizhnekamsk_Umet-Gulsum_mosque.jpg|thumb|Үмүт-Гүлсүм мечити]]
Төмөн-Кама облусунда 52 диний бирикме жана топ катталган, алардын көпчүлүгү Татарстанга жалпы диндердин жолдоочуларына таандык болгон. Алардын 29у мусулман, 14ү православ жана 9у башка диний агымдардын жактоочуларынын уюмдары болгон.

Төмөн-Кама шаарында суннит мусулмандарынын жана православ христиандарынын диний бирикмелери катталган.

* Төмөн-Кама жыйын мечити - 1989-1996-жылдары курулган, шаардын 30 жылдыгына (1996) ачылган, [[Махачкала]], Грозный, [[Үпү]] жана [[Казан (шаар)|Казан]] собор мечиттери менен бирге Орусиядагы эң ири мечиттердин бири.

* Кызыл Шишме конушундагы мечит.
* Шаар мечити - Гагарин көчөсүндө 2013-жылы ачылган мечит.
* Үмүт-Гүлсүм мечити - Чоң Афанасиостогу мечит.
* Ак-Кайын мечити (35а кичи району).
* Кудай Энесинин Покрование чиркөөсү - 1817-жылы Большой Афанасийде ачылган чиркөө.
* Кронштадттык Ыйык Иоанн чиркөөсү (орусча: Храм святого праведного Иоанна Кронштадского) - 1995-жылы Кызыл Шешма айылында ачылган чиркөө.
* Шифа мечити (сыйынуу бөлмөсү) жана православ чиркөөсү борбордук ооруканада жайгашкан. Нижнекамск ЖЭБинин аймагында кичинекей мечит жана часовня бар.

== Билим берүүсү ==
Жалпы билим берүүчү мектептерден тышкары, шаарда 6 лицей, 10 орто атайын окуу жайы жана 5 жогорку окуу жайы бар.

=== Жогору мектептер ===

* Төмөн-Кама муниципалдык институту (1997-жылы ачылган, 2013-жылы жабылган)
* Төмөн-Кама химия-технологиялык институту (филиал) 
* Төмөн-Кама маалыматтык технологиялар жана телекоммуникация институту (филиал) 
* Маскөө гуманитардык-экономикалык институтунун Төмөн-Кама филиалы 
* Экономика, башкаруу жана укук институтунун Төмөн-Кама филиалы (Казан)

=== Кесиптик окуу жайлары ===

* Төмөн-Кама мунай-химия техникуму
* Төмөн-Кама технологиялык техникуму
* Төмөн-Кама транспорт инфраструктуралык коллежи
* Төмөн-Кама клей-монтаж техникуму
* Төмөн-Кама индустриалдык техникуму
* Төмөн-Кама политехникалык техникуму
* Төмөн-Кама музыкалык окуу жайы
* Төмөн-Кама медициналык коллежи
* Төмөн-Кама педагогикалык техникуму
* Төмөн-Кама мунай-химия жана мунайды кайра иштетүү техникуму

== Маданияты ==
=== Театрлар ===

* Төмөн-Кама татар мамлекеттик драма театры
* Төмөн-Кама шаардык жаш көрүүчүлөр театры
* &quot;Мончо-Таш&quot; театры

=== Музейлер ===

* Төмөн-Кама комплекс музейи
* Ахсан Фатхетдинов музейи

=== Адабий бирикмелер ===

* &quot;Кама таңдары&quot;

== Эстеликтери ==
* Муса Жалилдин эстелиги

* Абдулла Токойдун эстелиги (1991)

* Абдулла Токойдун эстелиги (1992)

== Булактары ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Орусия шаарлары]]
[[Категория:Татарстан]]</text>
      <sha1>klxaq72pn1cjc7xbhurzg3a2zlxrslq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664650</id>
      <parentid>664649</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13699" sha1="drsusuaqtglnpsywx6b8guk35vlosgx" xml:space="preserve">{{ОЖ
|кыргызча аталышы=Нижнекамск&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-tt|Түбән Кама}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Нижнекамск}}
|сүрөт=Nizhnekamsk._Kama_River._Cruise_ships_Sergey_Kuchkin_and_Borodino_P6263231_2575.jpg|герб=Герб_НК_13_версия.png|өлкө={{RUS}}|облус түрү=Субъекти|облус=Татарстан}}

'''Нижнекамск''' ({{Lang-ru|Нижнекамск}}, {{Lang-tt|Түбəн Кама}}) – Орусиядагы шаар, Татарстандагы калкынын саны боюнча үчүнчү шаар, Орусиядагы эң ири мунай химиялык өнөр жайынын борбору болгон Нижнекамск районунун административдик борбору. Нижнекамск бир күндө төмөнкүлөрдү өндүрөт: 226 тонна полистирол, 30 миң дөңгөлөк, 3 миң тонна түз жүрүүчү бензин, 290 тонна техникалык көмүртек.

Бегиш эл аралык аэропорту Нижнекамск шаарынан 21 км алыстыкта ​​​​жайгашкан&lt;ref&gt;[http://www.airport-begishevo.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26 Як добратися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425051027/http://www.airport-begishevo.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26|date=25 квітня 2009}} // Офіційний сайт ВАТ &quot;Аеропорт «Бегишево»&lt;/ref&gt;.

Калкынын саны – 227,2 миң тургун (2010)&lt;ref name=&quot;statpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/Chp10.pdf|title=Чисельність населення по містах і районам Республіки Татарстан на початок 2010 года|publisher=Сайт територіального органа Федеральної служби державної статистики по Республіці Татарстан|accessdate=2010-08-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AEXF2nx?url=http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/Chp10.pdf|archivedate=2011-08-23|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;; анын ичинде татарлар (46,5%), орустар (46,1%), чуваштар (3,0%), украиндер (1,0%), башкирлер (1,0%) (1989).

Шаардын мэри – Радмир Элдар уулу Беляев.

== Географиясы ==
Шаар Кама дарыясынын сол жээгинде, Зай дарыясынын кошулган жерине жакын, дарыя портунан 2 км, Круглое Поле темир жол станциясынан (Агыржа-Акбаш линиясы) 35 км алыстыкта ​​​​жайгашкан. Жар-Чалдыга чейинки аралык 35 км, Казанга чейинки аралык 236 км. Аянты 61,0 км².

=== Климаты ===
Нижнекамск мелүүн континенталдык климаттык зонада жайгашкан.

Шаардын суу сактагычтарында муз пайда болгон убакыт - ноябрь, декабрь. Муздун жарылышы - апрель айынын башы.

* Орточо жылдык температура – +4 °C
* Орточо жылдык жаан-чачын – 550 мм
* Орточо жылдык абанын нымдуулугу – 72%
* Орточо жылдык шамалдын ылдамдыгы – 4 м/с

{{Шаардын климаты|Аймактын_климаты=Төмөн-Кама|Янв_ор=−11,1|Фев_ор=−10,9|Мар_ор=−5,7|Апр_ор=4,4|Май_ор=13,4|Июн_ор=18,7|Июл_ор=20,4|Авг_ор=17,7|Сен_ор=12,1|Окт_ор=4,3|Ноя_ор=−4,9|Дек_ор=−10,3}}

== Экологиясы ==

* 1982-жылы Нижнекамск расмий түрдө КСРБдеги эң булганган шаар деп таанылган.
* 2007-жылы суу тазалоочу завод ачылган
* Учурда шаар Орусиядагы эң булганган шаарлардын тизмесинде. Жаңы мунай химиялык заводдорун куруу иштери жүрүп жатат.

== Тарыхы ==
Нижнекамск шаарынын курулушу 1961-жылдын февраль айында башталып, 1961-жылдын 19-апрелинде ал шаар тибиндеги поселокко айланган, ал эми 1966-жылдын 22-сентябрында шаар статусу берилген.

== Өнөр жай өндүрүшү ==
Жергиликтүү углеводород чийки затынын, жагымдуу географиялык жайгашуусунун жана суу менен камсыздоо шарттарынын айкалышы бул аймакта, аны менен бирге Нижнекамск шаарында нефтехимиялык комплекстин пайда болушуна алып келген.

Нижнекамск - Орусия Кошмолугундагы нефтехимиялык өнөр жайынын эң ири борбору. Шаардын өнөр жай кубаттуулугу 20дан ашык ишканадан турат. Алардын эң ирилери - Төмөнкамамунайхим, Нижнекамск мунай иштетүүчү заводу, Камэнергостройпром, Татэнергострой бирикмелери жана механикалык завод. &quot;Төмөнкамамунайхим&quot; акционердик коому республиканын химиялык жана мунайхимиялык продукцияларынын 40 пайыздан ашыгын камсыз кылат жана өндүрүш темпин жогорулатууну улантууда. Ал республикага жана чет өлкөлөргө экспорттоо үчүн этилен, изопрен каучугу, стирол, дивинил жана башка химиялык продукцияларды чыгарат. Завод ошондой эле жаңы продукцияларды өндүрүүнү өздөштүрүүдө.

Нижнекамскшин - шаардагы экинчи ири ишкана. Ал Орусиядагы шина өндүрүү өнөр жайынын алдыңкы борборлорунун бири. Нижнекамск шина өндүрүүчүлөрү Тольятти жана Ижевск шаарларындагы жеңил унаа заводдорун, ошондой эле КамАЗды шина менен толук камсыз кылышат. Техникалык көмүр чыгаруучу заводдордун жаңы комплекси иштеп жатат. Бул заводдун продукциясы резина өндүрүшүндөгү негизги компоненттердин бири болуп саналат.

Шаардын курулушу жана келечектеги өсүшү ушул негизги тармактардын, нефтехимиянын, шина өндүрүүчүлөрдүн жана куруучулардын муктаждыктарын канааттандырууга көз каранды. Бул үчүн энергия сактоочу база, курулуш тармагы, шаардык электр жана автотранспорт, тейлөө тармактары түзүлгөн.

== Социалдык чөйрө ==
Татарстан шаарларынын ичинен Нижнекамск өзүнүн так, эркин пландаштырылышы жана ар бир кичи райондун архитектуралык кемчиликсиздиги менен айырмаланат. Анда укмуштуудай маданият сарайлары, китепканалар, көптөгөн соода жана тамактануу жайлары бар.

Шаар тургундарынын карамагында укмуштуудай кооз токой паркы, спорттук жана эс алуу комплекстери жана эс алуу жайлары бар. Үч телекомпания жана эки радиостанция иштейт. 

2001 жана 2003-жылдары Нижнекамск &quot;Орусиядагы эң кооз шаар&quot; сынагынын жеңүүчүсү болгон, 2002-жылы &quot;Волга аймагынын маданий борбору&quot; деп табылган; 2007-жылы &quot;Социалдык чөйрөдөгү эң мыкты муниципалдык бирдик&quot; Бүткүл орусиялык сынагында жеңишке жеткен.

== Сыйынуу жайлары ==
[[Файл:Nizhnekamsk_Main_mosque.jpg|link=https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Nizhnekamsk_Main_mosque.jpg|thumb|Нижнекамск жыйын мечити]]
[[Файл:Nizhnekamsk_Umet-Gulsum_mosque.jpg|link=https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Nizhnekamsk_Umet-Gulsum_mosque.jpg|thumb|Үмүт-Гүлсүм мечити]]
Нижнекамск облусунда 52 диний бирикме жана топ катталган, алардын көпчүлүгү Татарстанга жалпы диндердин жолдоочуларына таандык болгон. Алардын 29у мусулман, 14ү православ жана 9у башка диний агымдардын жактоочуларынын уюмдары болгон.

Нижнекамск шаарында суннит мусулмандарынын жана православ христиандарынын диний бирикмелери катталган.

* Нижнекамск жыйын мечити - 1989-1996-жылдары курулган, шаардын 30 жылдыгына (1996) ачылган, [[Махачкала]], Грозный, [[Үпү]] жана [[Казан (шаар)|Казан]] собор мечиттери менен бирге Орусиядагы эң ири мечиттердин бири.

* Кызыл Шишме конушундагы мечит.
* Шаар мечити - Гагарин көчөсүндө 2013-жылы ачылган мечит.
* Үмүт-Гүлсүм мечити - Чоң Афанасиостогу мечит.
* Ак-Кайын мечити (35а кичи району).
* Кудай Энесинин Покрование чиркөөсү - 1817-жылы Большой Афанасийде ачылган чиркөө.
* Кронштадттык Ыйык Иоанн чиркөөсү (орусча: Храм святого праведного Иоанна Кронштадского) - 1995-жылы Кызыл Шешма айылында ачылган чиркөө.
* Шифа мечити (сыйынуу бөлмөсү) жана православ чиркөөсү борбордук ооруканада жайгашкан. Нижнекамск ЖЭБинин аймагында кичинекей мечит жана часовня бар.

== Билим берүүсү ==
Жалпы билим берүүчү мектептерден тышкары, шаарда 6 лицей, 10 орто атайын окуу жайы жана 5 жогорку окуу жайы бар.

=== Жогору мектептер ===

* Нижнекамск муниципалдык институту (1997-жылы ачылган, 2013-жылы жабылган)
* Нижнекамск химия-технологиялык институту (филиал)
* Нижнекамск маалыматтык технологиялар жана телекоммуникация институту (филиал)
* Маскөө гуманитардык-экономикалык институтунун Нижнекамск филиалы
* Экономика, башкаруу жана укук институтунун Нижнекамск филиалы (Казан)

=== Кесиптик окуу жайлары ===

* Нижнекамск мунай-химия техникуму
* Нижнекамск технологиялык техникуму
* Нижнекамск транспорт инфраструктуралык коллежи
* Нижнекамск клей-монтаж техникуму
* Нижнекамск индустриалдык техникуму
* Нижнекамск политехникалык техникуму
* Нижнекамск музыкалык окуу жайы
* Нижнекамск медициналык коллежи
* Нижнекамск педагогикалык техникуму
* Нижнекамск мунай-химия жана мунайды кайра иштетүү техникуму

== Маданияты ==
=== Театрлар ===

* Нижнекамск татар мамлекеттик драма театры
* Нижнекамск шаардык жаш көрүүчүлөр театры
* &quot;Мончо-Таш&quot; театры

=== Музейлер ===

* Нижнекамск комплекс музейи
* Ахсан Фатхетдинов музейи

=== Адабий бирикмелер ===

* &quot;Кама таңдары&quot;

== Эстеликтери ==
* Муса Жалилдин эстелиги

* Абдулла Токойдун эстелиги (1991)

* Абдулла Токойдун эстелиги (1992)

== Булактары ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Орусия шаарлары]]
[[Категория:Татарстан]]</text>
      <sha1>drsusuaqtglnpsywx6b8guk35vlosgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664651</id>
      <parentid>664650</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Нижнекамск]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13699" sha1="drsusuaqtglnpsywx6b8guk35vlosgx" xml:space="preserve">{{ОЖ
|кыргызча аталышы=Нижнекамск&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-tt|Түбән Кама}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Нижнекамск}}
|сүрөт=Nizhnekamsk._Kama_River._Cruise_ships_Sergey_Kuchkin_and_Borodino_P6263231_2575.jpg|герб=Герб_НК_13_версия.png|өлкө={{RUS}}|облус түрү=Субъекти|облус=Татарстан}}

'''Нижнекамск''' ({{Lang-ru|Нижнекамск}}, {{Lang-tt|Түбəн Кама}}) – Орусиядагы шаар, Татарстандагы калкынын саны боюнча үчүнчү шаар, Орусиядагы эң ири мунай химиялык өнөр жайынын борбору болгон Нижнекамск районунун административдик борбору. Нижнекамск бир күндө төмөнкүлөрдү өндүрөт: 226 тонна полистирол, 30 миң дөңгөлөк, 3 миң тонна түз жүрүүчү бензин, 290 тонна техникалык көмүртек.

Бегиш эл аралык аэропорту Нижнекамск шаарынан 21 км алыстыкта ​​​​жайгашкан&lt;ref&gt;[http://www.airport-begishevo.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26 Як добратися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425051027/http://www.airport-begishevo.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26|date=25 квітня 2009}} // Офіційний сайт ВАТ &quot;Аеропорт «Бегишево»&lt;/ref&gt;.

Калкынын саны – 227,2 миң тургун (2010)&lt;ref name=&quot;statpop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/Chp10.pdf|title=Чисельність населення по містах і районам Республіки Татарстан на початок 2010 года|publisher=Сайт територіального органа Федеральної служби державної статистики по Республіці Татарстан|accessdate=2010-08-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AEXF2nx?url=http://www.tatstat.ru/digital/region1/2007/Chp10.pdf|archivedate=2011-08-23|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;; анын ичинде татарлар (46,5%), орустар (46,1%), чуваштар (3,0%), украиндер (1,0%), башкирлер (1,0%) (1989).

Шаардын мэри – Радмир Элдар уулу Беляев.

== Географиясы ==
Шаар Кама дарыясынын сол жээгинде, Зай дарыясынын кошулган жерине жакын, дарыя портунан 2 км, Круглое Поле темир жол станциясынан (Агыржа-Акбаш линиясы) 35 км алыстыкта ​​​​жайгашкан. Жар-Чалдыга чейинки аралык 35 км, Казанга чейинки аралык 236 км. Аянты 61,0 км².

=== Климаты ===
Нижнекамск мелүүн континенталдык климаттык зонада жайгашкан.

Шаардын суу сактагычтарында муз пайда болгон убакыт - ноябрь, декабрь. Муздун жарылышы - апрель айынын башы.

* Орточо жылдык температура – +4 °C
* Орточо жылдык жаан-чачын – 550 мм
* Орточо жылдык абанын нымдуулугу – 72%
* Орточо жылдык шамалдын ылдамдыгы – 4 м/с

{{Шаардын климаты|Аймактын_климаты=Төмөн-Кама|Янв_ор=−11,1|Фев_ор=−10,9|Мар_ор=−5,7|Апр_ор=4,4|Май_ор=13,4|Июн_ор=18,7|Июл_ор=20,4|Авг_ор=17,7|Сен_ор=12,1|Окт_ор=4,3|Ноя_ор=−4,9|Дек_ор=−10,3}}

== Экологиясы ==

* 1982-жылы Нижнекамск расмий түрдө КСРБдеги эң булганган шаар деп таанылган.
* 2007-жылы суу тазалоочу завод ачылган
* Учурда шаар Орусиядагы эң булганган шаарлардын тизмесинде. Жаңы мунай химиялык заводдорун куруу иштери жүрүп жатат.

== Тарыхы ==
Нижнекамск шаарынын курулушу 1961-жылдын февраль айында башталып, 1961-жылдын 19-апрелинде ал шаар тибиндеги поселокко айланган, ал эми 1966-жылдын 22-сентябрында шаар статусу берилген.

== Өнөр жай өндүрүшү ==
Жергиликтүү углеводород чийки затынын, жагымдуу географиялык жайгашуусунун жана суу менен камсыздоо шарттарынын айкалышы бул аймакта, аны менен бирге Нижнекамск шаарында нефтехимиялык комплекстин пайда болушуна алып келген.

Нижнекамск - Орусия Кошмолугундагы нефтехимиялык өнөр жайынын эң ири борбору. Шаардын өнөр жай кубаттуулугу 20дан ашык ишканадан турат. Алардын эң ирилери - Төмөнкамамунайхим, Нижнекамск мунай иштетүүчү заводу, Камэнергостройпром, Татэнергострой бирикмелери жана механикалык завод. &quot;Төмөнкамамунайхим&quot; акционердик коому республиканын химиялык жана мунайхимиялык продукцияларынын 40 пайыздан ашыгын камсыз кылат жана өндүрүш темпин жогорулатууну улантууда. Ал республикага жана чет өлкөлөргө экспорттоо үчүн этилен, изопрен каучугу, стирол, дивинил жана башка химиялык продукцияларды чыгарат. Завод ошондой эле жаңы продукцияларды өндүрүүнү өздөштүрүүдө.

Нижнекамскшин - шаардагы экинчи ири ишкана. Ал Орусиядагы шина өндүрүү өнөр жайынын алдыңкы борборлорунун бири. Нижнекамск шина өндүрүүчүлөрү Тольятти жана Ижевск шаарларындагы жеңил унаа заводдорун, ошондой эле КамАЗды шина менен толук камсыз кылышат. Техникалык көмүр чыгаруучу заводдордун жаңы комплекси иштеп жатат. Бул заводдун продукциясы резина өндүрүшүндөгү негизги компоненттердин бири болуп саналат.

Шаардын курулушу жана келечектеги өсүшү ушул негизги тармактардын, нефтехимиянын, шина өндүрүүчүлөрдүн жана куруучулардын муктаждыктарын канааттандырууга көз каранды. Бул үчүн энергия сактоочу база, курулуш тармагы, шаардык электр жана автотранспорт, тейлөө тармактары түзүлгөн.

== Социалдык чөйрө ==
Татарстан шаарларынын ичинен Нижнекамск өзүнүн так, эркин пландаштырылышы жана ар бир кичи райондун архитектуралык кемчиликсиздиги менен айырмаланат. Анда укмуштуудай маданият сарайлары, китепканалар, көптөгөн соода жана тамактануу жайлары бар.

Шаар тургундарынын карамагында укмуштуудай кооз токой паркы, спорттук жана эс алуу комплекстери жана эс алуу жайлары бар. Үч телекомпания жана эки радиостанция иштейт. 

2001 жана 2003-жылдары Нижнекамск &quot;Орусиядагы эң кооз шаар&quot; сынагынын жеңүүчүсү болгон, 2002-жылы &quot;Волга аймагынын маданий борбору&quot; деп табылган; 2007-жылы &quot;Социалдык чөйрөдөгү эң мыкты муниципалдык бирдик&quot; Бүткүл орусиялык сынагында жеңишке жеткен.

== Сыйынуу жайлары ==
[[Файл:Nizhnekamsk_Main_mosque.jpg|link=https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Nizhnekamsk_Main_mosque.jpg|thumb|Нижнекамск жыйын мечити]]
[[Файл:Nizhnekamsk_Umet-Gulsum_mosque.jpg|link=https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Nizhnekamsk_Umet-Gulsum_mosque.jpg|thumb|Үмүт-Гүлсүм мечити]]
Нижнекамск облусунда 52 диний бирикме жана топ катталган, алардын көпчүлүгү Татарстанга жалпы диндердин жолдоочуларына таандык болгон. Алардын 29у мусулман, 14ү православ жана 9у башка диний агымдардын жактоочуларынын уюмдары болгон.

Нижнекамск шаарында суннит мусулмандарынын жана православ христиандарынын диний бирикмелери катталган.

* Нижнекамск жыйын мечити - 1989-1996-жылдары курулган, шаардын 30 жылдыгына (1996) ачылган, [[Махачкала]], Грозный, [[Үпү]] жана [[Казан (шаар)|Казан]] собор мечиттери менен бирге Орусиядагы эң ири мечиттердин бири.

* Кызыл Шишме конушундагы мечит.
* Шаар мечити - Гагарин көчөсүндө 2013-жылы ачылган мечит.
* Үмүт-Гүлсүм мечити - Чоң Афанасиостогу мечит.
* Ак-Кайын мечити (35а кичи району).
* Кудай Энесинин Покрование чиркөөсү - 1817-жылы Большой Афанасийде ачылган чиркөө.
* Кронштадттык Ыйык Иоанн чиркөөсү (орусча: Храм святого праведного Иоанна Кронштадского) - 1995-жылы Кызыл Шешма айылында ачылган чиркөө.
* Шифа мечити (сыйынуу бөлмөсү) жана православ чиркөөсү борбордук ооруканада жайгашкан. Нижнекамск ЖЭБинин аймагында кичинекей мечит жана часовня бар.

== Билим берүүсү ==
Жалпы билим берүүчү мектептерден тышкары, шаарда 6 лицей, 10 орто атайын окуу жайы жана 5 жогорку окуу жайы бар.

=== Жогору мектептер ===

* Нижнекамск муниципалдык институту (1997-жылы ачылган, 2013-жылы жабылган)
* Нижнекамск химия-технологиялык институту (филиал)
* Нижнекамск маалыматтык технологиялар жана телекоммуникация институту (филиал)
* Маскөө гуманитардык-экономикалык институтунун Нижнекамск филиалы
* Экономика, башкаруу жана укук институтунун Нижнекамск филиалы (Казан)

=== Кесиптик окуу жайлары ===

* Нижнекамск мунай-химия техникуму
* Нижнекамск технологиялык техникуму
* Нижнекамск транспорт инфраструктуралык коллежи
* Нижнекамск клей-монтаж техникуму
* Нижнекамск индустриалдык техникуму
* Нижнекамск политехникалык техникуму
* Нижнекамск музыкалык окуу жайы
* Нижнекамск медициналык коллежи
* Нижнекамск педагогикалык техникуму
* Нижнекамск мунай-химия жана мунайды кайра иштетүү техникуму

== Маданияты ==
=== Театрлар ===

* Нижнекамск татар мамлекеттик драма театры
* Нижнекамск шаардык жаш көрүүчүлөр театры
* &quot;Мончо-Таш&quot; театры

=== Музейлер ===

* Нижнекамск комплекс музейи
* Ахсан Фатхетдинов музейи

=== Адабий бирикмелер ===

* &quot;Кама таңдары&quot;

== Эстеликтери ==
* Муса Жалилдин эстелиги

* Абдулла Токойдун эстелиги (1991)

* Абдулла Токойдун эстелиги (1992)

== Булактары ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Орусия шаарлары]]
[[Категория:Татарстан]]</text>
      <sha1>drsusuaqtglnpsywx6b8guk35vlosgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоору:Самарканд</title>
    <ns>118</ns>
    <id>137991</id>
    <revision>
      <id>664571</id>
      <parentid>663439</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Самаркан]]&quot; барагын &quot;[[Самарканд]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>663439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4226" sha1="968wutm8bvtsvze86vbfcpr7f7ex98b" xml:space="preserve">{{ОЖ|2={{lang-uz|Samarqand / Самарқанд}}|кыргызча аталышы=Самаркан|сайты=samarkand.uz|автоунаа коду=14 (1998—2008), 30-39 (2008)|почта индекстери=1401XX|убакыт аралыгы=+5|телефон коду=+998 66|этнохороним=самаркандык|калкы={{көбөйүү}} 593,4 миң &lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250220141739/https://samstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/14003-doimiy-aholi-soni-bo-yicha-urgut-tumani-viloyatimizda-ikkinchi-o-rinda |archivedate=2025-02-20 |title=архив көчүрмөсү |url=https://samstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/14003-doimiy-aholi-soni-bo-yicha-urgut-tumani-viloyatimizda-ikkinchi-o-rinda |accessdate=2025-11-20}}&lt;/ref&gt;|расмий тили=Өзбек тили|элди каттоо жылы=2024|климаты=субтропик ичкиконтиненталдык|аймагы=55 000 км² 168.1га|мурунку аталышы=Мараканда|почта индекси=140100|башчысы=Фазлиддин Умаров &lt;ref&gt;[https://kun.uz/news/2022/02/17/samarqand-shahar-hokimi-ishdan-olindi Samarqand shahri hokimi oʻzgardi]&lt;/ref&gt;|башчысынын түрү=аким|герб=Emblem of Samarkand.svg|өлкө=Өзбекстан|облус=Самарканд|lat_deg=39|lon_deg=66|lat_min=39|lat_sec=15|lon_dir=E|lat_dir=N|lon_min=57|lon_sec=35|CoordAddon=type:city_region:UZ|жыштыгы=300|улуттук курамы=[[өзбектер]], [[тажиктер]], [[орустар]], [[фарстар]] ж.б|диний курамы=[[мусулмандар]], [[христиандар]]|сайтынын тили=uz|сайтынын тили 2=en|сайтынын тили 3=ru|сүрөт={{Фотомонтаж
| photo1a = RegistanSquare Samarkand.jpg
| photo2j = Samarkand Registan 2022.06.06.jpg|thumb|220x124px|right|Самарканд. Регистан ночью.
| photo2a = Mosque Bibi Khanum (5).JPG
| photo2b = Gur-e Amir - Exterior views 998.JPG
| photo3a = Mausolées du groupe central (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6009956484).jpg
| photo3c = Samarkand Shah-i Zinda general view.JPG
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}}}
'''Самаркан'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/esimdekg/posts/%D0%BA%D0%B5%D1%87%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B4%D0%B5-%D1%84%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5-%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF-%D1%83%D1%88%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D2%AF%D0%BA-%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%B4%D2%AF%D0%BA-1989-%D0%B6%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5/626747473033779/|title=Кечээ архивде «Фрунзе шамын» барактап жатып, ушундай сөздүк көрдүк. 1989-жыл. Мамлекеттик тил мыйзамы талкууланып, аны илгерилетүү маселелери күн тартибинде көтөрүлүп жаткан учур.|author=Эсимде}}&lt;/ref&gt;  ({{Lang-uz|Samarqand / Самарқанд}})  — [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасынын]] [[Самарканд облусу|Самаркан облусунда]] жайгашкан тарыхый мааниге ээ шаар. Самаркан облусунун админстративдик борбору. Калкынын санынын көптүгү боюнча Өзбекстандын эң чоң үчүнчү шаары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Узбекистане обнародован список топ-10 густонаселенных городов и районов|url=https://kun.uz/ru/news/2025/02/10/v-uzbekistane-obnarodovan-spisok-top-10-gustonaselennyx-gorodov-i-rayonov|lang=ru|work=kun.uz|accessdate=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;. Өзбекстандын түштүк-батышында, Зарапшан өрөөнүнүн борборунда, Даргом менен Сийоб каналдарынын ортосунда жайгашкан.

== Булактар ==
[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>968wutm8bvtsvze86vbfcpr7f7ex98b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664572</id>
      <parentid>664571</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Самарканд]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Самарканд]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>663439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4226" sha1="968wutm8bvtsvze86vbfcpr7f7ex98b" xml:space="preserve">{{ОЖ|2={{lang-uz|Samarqand / Самарқанд}}|кыргызча аталышы=Самаркан|сайты=samarkand.uz|автоунаа коду=14 (1998—2008), 30-39 (2008)|почта индекстери=1401XX|убакыт аралыгы=+5|телефон коду=+998 66|этнохороним=самаркандык|калкы={{көбөйүү}} 593,4 миң &lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250220141739/https://samstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/14003-doimiy-aholi-soni-bo-yicha-urgut-tumani-viloyatimizda-ikkinchi-o-rinda |archivedate=2025-02-20 |title=архив көчүрмөсү |url=https://samstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/14003-doimiy-aholi-soni-bo-yicha-urgut-tumani-viloyatimizda-ikkinchi-o-rinda |accessdate=2025-11-20}}&lt;/ref&gt;|расмий тили=Өзбек тили|элди каттоо жылы=2024|климаты=субтропик ичкиконтиненталдык|аймагы=55 000 км² 168.1га|мурунку аталышы=Мараканда|почта индекси=140100|башчысы=Фазлиддин Умаров &lt;ref&gt;[https://kun.uz/news/2022/02/17/samarqand-shahar-hokimi-ishdan-olindi Samarqand shahri hokimi oʻzgardi]&lt;/ref&gt;|башчысынын түрү=аким|герб=Emblem of Samarkand.svg|өлкө=Өзбекстан|облус=Самарканд|lat_deg=39|lon_deg=66|lat_min=39|lat_sec=15|lon_dir=E|lat_dir=N|lon_min=57|lon_sec=35|CoordAddon=type:city_region:UZ|жыштыгы=300|улуттук курамы=[[өзбектер]], [[тажиктер]], [[орустар]], [[фарстар]] ж.б|диний курамы=[[мусулмандар]], [[христиандар]]|сайтынын тили=uz|сайтынын тили 2=en|сайтынын тили 3=ru|сүрөт={{Фотомонтаж
| photo1a = RegistanSquare Samarkand.jpg
| photo2j = Samarkand Registan 2022.06.06.jpg|thumb|220x124px|right|Самарканд. Регистан ночью.
| photo2a = Mosque Bibi Khanum (5).JPG
| photo2b = Gur-e Amir - Exterior views 998.JPG
| photo3a = Mausolées du groupe central (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6009956484).jpg
| photo3c = Samarkand Shah-i Zinda general view.JPG
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}}}
'''Самаркан'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/esimdekg/posts/%D0%BA%D0%B5%D1%87%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B4%D0%B5-%D1%84%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5-%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF-%D1%83%D1%88%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D2%AF%D0%BA-%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%B4%D2%AF%D0%BA-1989-%D0%B6%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5/626747473033779/|title=Кечээ архивде «Фрунзе шамын» барактап жатып, ушундай сөздүк көрдүк. 1989-жыл. Мамлекеттик тил мыйзамы талкууланып, аны илгерилетүү маселелери күн тартибинде көтөрүлүп жаткан учур.|author=Эсимде}}&lt;/ref&gt;  ({{Lang-uz|Samarqand / Самарқанд}})  — [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасынын]] [[Самарканд облусу|Самаркан облусунда]] жайгашкан тарыхый мааниге ээ шаар. Самаркан облусунун админстративдик борбору. Калкынын санынын көптүгү боюнча Өзбекстандын эң чоң үчүнчү шаары&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Узбекистане обнародован список топ-10 густонаселенных городов и районов|url=https://kun.uz/ru/news/2025/02/10/v-uzbekistane-obnarodovan-spisok-top-10-gustonaselennyx-gorodov-i-rayonov|lang=ru|work=kun.uz|accessdate=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;. Өзбекстандын түштүк-батышында, Зарапшан өрөөнүнүн борборунда, Даргом менен Сийоб каналдарынын ортосунда жайгашкан.

== Булактар ==
[[Категория:Өзбекстан шаарлары]]</text>
      <sha1>968wutm8bvtsvze86vbfcpr7f7ex98b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макала долбоорун талкуулоо:Алматы</title>
    <ns>119</ns>
    <id>150039</id>
    <redirect title="Талкуу:Алмата" />
    <revision>
      <id>664597</id>
      <parentid>660679</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Талкуу:Алмату]]&quot; барагын &quot;[[Талкуу:Алматы]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>638692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="91evfgweoprm76bmtz1ogip796wi2fy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Талкуу:Алмата]]</text>
      <sha1>91evfgweoprm76bmtz1ogip796wi2fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664599</id>
      <parentid>664597</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Талкуу:Алматы]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоорун талкуулоо:Алматы]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибине ылайык]]</comment>
      <origin>638692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="91evfgweoprm76bmtz1ogip796wi2fy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Талкуу:Алмата]]</text>
      <sha1>91evfgweoprm76bmtz1ogip796wi2fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үстөмөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150040</id>
    <revision>
      <id>664617</id>
      <parentid>647252</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50873" sha1="c03xu70ybfpnhd6wk9gknbikxwinjmt" xml:space="preserve">{{ОЖ-Казакстан
|lat_deg=49
|lat_min=57
|lat_sec=
|lon_deg=82
|lon_min=37
|lon_sec=
|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
|CoordScale=
|климаты=катуу континенттик
|сайты=https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-oskemen?lang=kk Өскемен қаласының әкімдігі
|герб=Oskemen seal.jpg
|кыргызча аталышы=Үстөмөн
|абалы=Шаар
|казакча аталышы=Өскемен
|сүрөт={{Фотомонтаж
  | photo1a      = Панорама города Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
  | photo2a      = День-города-Усть-Каменогорск.jpg{{!}}
  | photo2b      = Iloveoskemen.jpg{{!}}
  | photo4a      = Фонтан_ука1.jpg{{!}}
  | photo4b      = Фонтан_ука2.jpg{{!}}
  | photo5a      = UKam1.jpg{{!}}
  | photo5b      = UKam2.jpg{{!}}
  | color        = white
  | color_border = white
  | position     = center
  | spacing      = 2
  | size         = 270
  | foto_montage = 
  | 
  }}
|негизделген күнү        = 1720
 |мурдагы аталышы         = Кенгир-Түрө
 |аянты                   = 
 |ОЖ борбордук бийиктиги  = 283
 |климаты                 = катуу континенталдык
 |расмий тили             = казак тили
 |калкы                   = {{өсүү}} 374 713 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz XLS Үстөмөн калкы]&lt;/ref&gt;
 |калкты каттоо жылы      = 2025
 |жыштыгы                 = 4395
 |улуттук курам           = 51% казак, 48% орус
 |этнохороними            = 
 |убакыт аралыгы          = +5
 |телефон коду            = +7 7232
 |почта индекси           = 070000
 |автомобил номери        = 16 KZ
 |идентификатор түрү      =
 |сандык идентификатор    = 
 |Commons категориясы     = Ust-Kamenogorsk
}}

'''Үстөмөн'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/esimdekg/posts/%D0%BA%D0%B5%D1%87%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B4%D0%B5-%D1%84%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5-%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BF-%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF-%D1%83%D1%88%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9-%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D2%AF%D0%BA-%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%B4%D2%AF%D0%BA-1989-%D0%B6%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5/626747473033779/|title=Кечээ архивде «Фрунзе шамын» барактап жатып, ушундай сөздүк көрдүк. 1989-жыл. Мамлекеттик тил мыйзамы талкууланып, аны илгерилетүү маселелери күн тартибинде көтөрүлүп жаткан учур.|author=Эсимде}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-kk|Өскемен}}) – [[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан облусундагы]] шаар, аймактын өнөр жай жана маданий борбору. Шаар 1720-жылы [[Эртиш (дарыя)|Эртиш]] жана Үлбү дарыяларынын кошулган жеринде негизделген.

Казакстандын чыгыш бөлүгүндө, Эртиш жана Үлбү дарыяларынын кошулган жеринде жайгашкан ал 54,4 миң гектар аянтты ээлейт. Жаратылышы континенталдык. Шаардын калкынын саны 333 112 адамды түзөт (2019). Учурда Үстөмөндө 76,8 миң пенсионер бар (жалпы сандын 23,9у).%, анын ичинен 2476сы [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштун]] катышуучулары болгон.

Үстөмөн - Казакстандын эң кооз шаарларынын бири. Мамлекеттик бийлик Казакстандын Конституциясына ылайык мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигинин принциптерине негизделген. Шаардагы мыйзам чыгаруу бийлигин Маслихат жүргүзөт. Ал 25 депутаттан турат. Сот бийлигин Үстөмөн шаардык соту жана Арбитраждык сот жүргүзөт.

Үстөмөн Казакстандын чыгыш бөлүгүндө, [[Эртиш (дарыя)|Эртиш]] жана Үлбү дарыяларынын кошулган жеринде жайгашкан, аянты 54,4 миң гектарды түзөт. Климаты континенталдык. [[Шаар|Шаардын]] калкынын саны 320,2 миң адамды түзөт. Учурда Үстөмөндө 76,8 миң пенсионер бар (жалпы сандын 23,9у). %, анын ичинен 2476сы Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучулары болгон.

Азыркы Үстөмөн - [[Казакстан|Казакстандагы]] түстүү металлдардын борборлорунун бири. Аймактын алдыңкы тармактары түстүү металлдарды өндүрүү, машина куруу болуп саналат. Үстөмөн шаарында 6072 чарба жүргүзүүчү субъект, 143 акционердик коом, 2335 жоопкерчилиги чектелген шериктештик, 48 дыйкан чарбасы, 1333 соода ишканасы катталган. Үстөмөн шаарынын ири жана орто ишканаларында жана уюмдарында 78,7 миң адам иштейт, анын ичинде өндүрүш тармагында 31,4 миң адам, курулушта 5,8 миң адам, билим берүү жана саламаттыкты сактоодо 16,1 миң адам, соодада 9,7 миң адам, транспорт жана байланышта 10,3 миң адам ж.б.

17,7 миң адам чакан жана орто бизнес менен алектенет. [[Чыгыш Казакстан облусу|Чыгыш Казакстан облусунда]] байланыш автомобиль, темир жол, дарыя жана аба жолдору аркылуу жүргүзүлөт. Унаа тармагы автомобиль жолдоруна негизделген. [[Шаар|Шаардын]] аймагында 631 адамды батырган 10 мейманкана, 47,1 миң студентти кабыл алган 63 мектеп (52 мамлекеттик жана 11 жеке менчик), 14 жогорку окуу жайы (17,1 миң студент), 11 орто окуу жайы (6,3 миң студент), 7 кесиптик окуу жайы (3,4 миң студент), 26 мектепке чейинки билим берүү мекемеси жана 29 маданият мекемеси бар.

Үстөмөн - көз карандысыз Казакстандын эң кооз шаарларынын бири. Мамлекеттик бийлик [[Казакстан|Казакстандын]] Конституциясына ылайык мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигинин принциптерине негизделген. Шаардагы мыйзам чыгаруу бийлигин Маслихат жүргүзөт. Ал 25 депутаттан турат. Сот бийлигин Үстөмөн шаардык соту жана Арбитраждык сот жүргүзөт.

== Тарых ==
[[Файл:Mosque_oskemen.jpg|left|thumb]]
17-кылымда орус өкмөтү [[Эртиш (дарыя)|Үстөмөн]] дарыясынын жогорку агымы боюнча кеңейүү үчүн бир нече кадамдарды жасаган. Бул каалоонун бир нече себептери болгон:

* а) Орусиянын чыгыш чек араларын бекемдөө;
* б) чыгыш өлкөлөрү менен соода мамилелерин кеңейтүү;
* в) Алтайдын байлыгына ээ болуу.

Чепти Үлбүнүн дарыясынын Эртиш дарыясына кошулган жерине куруу пландаштырылган. Араандын командири гвардия майору Иван Михайлович Лихарев император [[Пётр I|Петр Iге]] &quot;рапорт&quot; жазган. 1720-жылдын 12-17-августунда чептин курулушу башталган. И.М. Лихарев подполковник Ступиндин жетекчилиги астында 363 адамдан турган гарнизон калтырган. Курулушту инженер Летранж жетектеген.

Убакыттын өтүшү менен адамдар чептин жанына отурукташа башташкан. Ал [[Айыл|айылга]], андан кийин станицага айланган. Станица 1804-жылы шаар деп атала баштаган. Ал эми 1868-жылы Үстөмөнгө  шаар мартабасы берилген. Шаарда соода жана айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүчү жайлар өнүгө баштаган, порт (пирс) курула баштаган. Кийинчерээк жеңил өнөр жай жана темир жол курулушу башталган. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда оор өнөр жай өнүккөн.
[[Файл:На_Иртыше_Усть-Каменогорск_(4).jpg|right|thumb|250x250px|Эртиш (сол жээк), Стрелка кичи районунан көрүнүш]]

=== Иш-чаралардын күнбарагы ===
Үстөмөн чебинин курулушу тууралуу жазма маалыматты бояр Федор Байков калтырган.

'''1714''' – Шибердин губернатору М. Гагарин Петр Iге Иркут дарыясынын жээгинде &quot;алтын кумдар&quot; бар экенин айткан.

'''1715-жылдын июль айы''' – Тоболдон келген И. Бухгольцтун отряды Эртиш дарыясы боюнча сүзүп жөнөйт. Көп өтпөй Ямышев чеби курулат.

'''1719-жылы''' Петр I Яркенд алтынын издөө жана Шибердин губернатору Матвей Гагаринин зулумдугун ашкерелөө үчүн жаңы араан жөнөткөн.

'''1720-жылдын''' май айында И.М. Лихаревдин экспедициясы Эртиш дарыясы аркылуу Зайсан көлүнө чейин сүзүп барган. Үлбү дарыясынын Эртишке куйган жеринде жаңы чептин - Үстөмөндүн пайдубалы түптөлгөн. Үстөмөн чеби Орусия империясынын картасында пайда болгон.

'''1882–1885''' – Покров чиркөөсү курулган.

'''1902-жылы''' Мариин аялдар коллежи курулган. Педагогикалык курстун студенттери Элди билим берүү коомунун эсебинен окушкан.

'''1912-жылы''' &quot;Эхо&quot; кинотеатры ачылып, кийинчерээк ал &quot;Октябрь&quot; кинотеатры деп аталып калган.

'''1917-жылдын''' октябрь-ноябрь айларында Үстөмөн шаарында большевиктик уюмдар түзүлгөн. Большевиктер өздөрүнүн Депутаттар Кеңешин түзүшкөн, аны жыйырма төрт жаштагы фронтчу Яков Васильевич Ушанов жетектеген.

'''1918-жылдын''' 14-мартында бийлик большевиктик Кеңешин колуна өткөн.

'''1918''' -жылы &quot;Усть-Каменогорская жизнь&quot; гезити жарык көргөн.

'''1919-жылдын''' жайында Үстөмөн түрмөсүндө Колчак тарабынан жүргүзүлгөн кызылдардын көтөрүлүшү болуп, андан Н. Тимофеев менен С. Гончаренко гана аман калган.

'''1919-жылдын''' күзүндө жергиликтүү партизандык отряддар биригишкен. Биринчи Алтай Кызыл Бүркүт полку түзүлгөн. Полктун командири болуп коммунист Никита Иванович Тимофеев дайындалган.

'''1920-жылдардын''' башында Кендүү Алтайда Кеңеш бийлиги орногон.

'''1920-жылдын''' 4-апрелинде Үстөмөн жаштары Элдик үйгө чогулушкан. Бул Үстөмөн комсомолунун биринчи чогулушу болгон.

'''1924-жыл''' - Шаардык комиссариат менен Шаардык кеңештин ортосунда биринчи телефон линиясы тартылган.

'''1925-жыл''' - В-4 тибиндеги биринчи радио кабыл алгыч түзүлгөн.

'''1930-жылдын октябрь айы''' – Семей шаарынан алынып келинген жабдуулардын негизинде шаардык телефон станциясы уюштурулган. Бул жабдуулар номер терүүчү аппараттан жана 20 телефон аппаратынан турган.

'''1931-жылы''' Рубцовка-Риддер темир жолунун курулушу башталган. 1938-жылы бул линия Алтай тоолорун Трансшибер жана Орто Азия автомобиль жолдору менен байланыштырган.

'''1934''' – Сергей Киров биздин республикага дан эгиндерин оруп-жыюу үчүн келген. Ал Чыгыш Казакстанда үч күн болгон. Бул учурда Большая көчөсүнө Кировдун ысымы ыйгарылган. Киров 1934-жылы сөз сүйлөгөн эски имарат (мурдагы облустук Аткаруу Комитети) азыр тарыхый эстелик деп эсептелет.

'''1935-жыл''' - Регионду райондор менен байланыштырган аба жолу ачылган.

'''1936-жыл - Покров чиркөөсү атеисттик саясий көз караштардын таасири астында бузулган.'''

Пожарный деп аталган көчөгө Максим Горькийдин ысымы ыйгарылган.

'''1939-жыл - Үстөмөн Чыгыш Казакстан облусунун борбору болуп калган.'''

Үстөмөн гидроэлектростанциясынын курулушу башталды.

Жол курулушунун экинчи этабы '''1941-жылы''' 8-майда башталган. Согуш жолдун курулушуна бир топ тоскоолдук кылган, бирок курулуш улантылып, согуштун биринчи жылында аяктаган.

'''1942-жыл''' - Жез өндүрүүчү электролиттик заводдун курулушу башталган.

'''1947-жылдын''' сентябрь айы – Жез заводу өзүнүн биринчи металл продуктусун чыгарган.

'''1949-жыл''' - Октябрь айында Үлбү металлургиялык заводу өз продукциясын чыгара баштаган.

'''1950-жыл''' - Кадмий металлын өндүрүү өздөштүрүлдү.

'''1950-жыл''' – Түстүү металлдар боюнча илимий-изилдөө институтунун Алтай филиалы – “Гинцветмет” – “Алтайцветмет” түзүлгөн. 1955-жылы ал Бүткүл союздук түстүү металлдар боюнча тоо-кен институту (ВНИИцветмет) деп өзгөртүлгөн.

'''1951-жыл''' – Үстөмөн шаардык пионерлер үйү Областтык пионерлер үйү деп өзгөртүлгөн.

'''1951-жылы''' Үстөмөн жез заводу коргошун-цинк заводу деп өзгөртүлгөн.

'''1952-жылдын июнь айы -''' коргошун заводу алдыңкы ишканалардын бирине айланган.

'''1952-жылдын''' 20-декабры – Гидроэлектростанция өзүнүн биринчи коммерциялык электр энергиясын өндүргөн.

'''1953-жылдын 3-июну -''' Үстөмөн ГЭСинин биринчи шлюзу ишке киргизилген.

Конденсатордук цехтин курулушу июнь айында башталган.

'''1954-жылы''' январда Защита-Зырян темир жолу ишке киргизилген.

'''1955-жылдын''' июнь айы. Жаңы жез заводу ишке киргизилген. Дүйнөлүк стандарттарга ылайык металл өндүрүүгө ылайыктуу жаңы технология өндүрүшкө киргизилген.

'''1956-жылдын''' 19-июну - Үстөмөн эмерек фабрикасы өзүнүн алгачкы продукциясын чыгарган.

'''1957''' -жылдын 30-апрелинде Үстөмөн шаарында металлургдардын маданият сарайы ачылган.

'''1958-жылдын''' 15-марты - Үстөмөн телекөрсөтүү борбору биринчи телекөрсөтүүнү уюштурган, андан кийин телекөрсөтүү тынымсыз улантылган.

'''1958-жылдын''' октябрь айы - Үстөмөн курулуш жана жол институту ачылган.

'''1958-жылдын''' 6-ноябры - аянтта В.И. Лениндин эстелиги тургузулган.

'''1958-жылы''' Чыгыш машине куруу заводунда болот эритилген.

'''1959-жылдын''' апрель айы - Үстөмөн конденсатор заводу өзүнүн биринчи продукциясын чыгарган. (62 конденсатор чыгарылган.)

'''1959-жылдын''' аягында Үстөмөн куруучулары шаардын тургундарына Байланыш үйүн белек кылышкан.

'''1961-жылдын''' 16-октябрында Үстөмөн приборлор заводу өзүнүн алгачкы продукциясын чыгарган.

'''1962''' -жылдын 11-августунда Үстөмөн шаарынын борбордук маданият үйү ачылган.

'''1962-жыл''', 10-октябрь - Үстөмөн титан-магний комбинаты өзүнүн алгачкы продукциясын чыгарган.

'''1963-жыл''', 3-март - Үстөмөн титан-магний комбинатынын эксперименталдык цехи титан губкасын чыгарган.

'''1965''' -жылдын 27-мартында Үстөмөн титан-магний комбинаты толук ишке киргизилген.

'''1965-жыл''', 12-октябрь - Үстөмөн аэропортуна Үстөмөн-Алматы каттамын аткарган Ан-24 учагы конгон.

'''1965-жыл''', 6-ноябрь – &quot;Юбилейный&quot; кинотеатры ачылган.

'''1968''' -жылдын январь айы - Үстөмөндө керамзит заводунун курулушу башталган.

'''1969-жыл''', 22-март - Үстөмөндө Спорт сарайы ачылган. (5100 орундуу)

'''1970-жыл''', январь – Чыгыш Казакстандын тургундары Маскөө жана Алматы шаарларынан телеберүүлөрдү көрө алышы үчүн магистралдык байланыш тармагы ишке киргизилген.

'''1970''' -жылдын 9-августунда Үстөмөн шаарында Эртиш дарыясы аркылуу өтүүчү көпүрө пайдаланууга берилген.

'''1970-жыл, октябрь''' - Үстөмөн мейманканасы ишке киргизилген.

'''1970-жыл, июль''' - Үстөмөн жибек кездеме фабрикасы негизделген.

'''1973-жыл, апрель''' - Үстөмөндө эки район түзүлгөн: Үлбү жана Октябрь райондору.

'''1974-жылдын ноябры''' – Жаңы Согра айылында Кеңеш Бирлигинин Коммунисттик партиясынын XXIII съезди атындагы атайын мамлекеттик чарба уюштурулуп, бакча продукцияларын өндүргөн.

'''1975-жыл, 7-май''' - Үстөмөндөгү Эртиш дарыясынын жээгинде Улуу Ата Мекендик согушта курман болгон чыгыш казакстандыктардын эстелиги тургузулган.

'''1975-жылдын сентябрь айы''' - Үстөмөн маданий-агартуу училищеси ачылган.

'''1979-жылдын декабрь айы''' – 500 тигүүчү машинадан турган Жибек жана кездеме фабрикасынын курулушунун үчүнчү этабы башталган.

'''1980-жылдын''' май айы - Чыгыш Казакстандын аймагындагы коруктар боюнча чечим кабыл алынган: Күрчүм, Тарбагатай, Маркакөл жана &quot;Рахман көлү&quot; коруктары киргизилген.

'''1981-жыл, ноябрь''' – О. Бөкөевдин &quot;Кум чоорчулар ырдайт&quot; аттуу китеби жарык көргөн.

'''1982''' -жылдын август айында Үстөмөн шаарында казак композиторлорунун ырларына арналган фестиваль өткөрүлгөн.

'''1986-жылы''' Малеев кени эксплуатацияга киргизилген.

'''1987-жылдын''' декабрь айы - Үлбү көпүрөсү катуу үшүк учурунда кулап түшкөн.

'''1989-жылы''' аймактык басмакананын курулушу аяктаган.

'''1990-жыл''', 14-июнь. - Зайсан районунда 9,0 баллга жеткен күчтүү жер титирөө болгон.

'''1990''' -жылдын 12-сентябры - Үлбүнүн металлургиялык заводунун бериллий өндүрүшүндө жарылуу болгон.

'''1992-жылдын январы''' - &quot;Кудуреттүү Машаяктын&quot; сөлөкөтү калыбына келтирилген Троица соборуна кайтарылган.

'''1994-жыл, январь''' - Үстөмөндөгү биринчи менчиктештирилген жогорку окуу жайы - Чыгыш гуманитардык институту негизделген.

'''1996-жылдын январы''' – Троица собору 70 жылдан кийин кызматын баштаган.

'''1997-жыл, май''' – Чыгыш Казакстан жана Семей облустары бириктирилди. Сентябрь айында Краснооктябрь көчөсүнө жазуучу Мухтар Ауэзовдун ысымы ыйгарылды. Азыр ал М. Ауэзов проспектиси деп аталат.

'''1998-жыл''', 25-октябрь – Эртиш дарыясы аркылуу жаңы көпүрө пайдаланууга берилди.

'''1999-жылы''' Казакстандын хоккей боюнча улуттук курама командасы Азия кышкы оюндарынын чемпиону болгон. 

== Калк саны ==
Усть-Каменогорск шаарынын калкы &lt;ref&gt;http://www.oskemen.kz {{Webarchive}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1897-жыл
! 1959-жыл
! 1970-жыл
! 1979-жыл
! 1989-жыл
! 1991-жыл
! 1999-жыл
! 2004-жыл
! 2005-жыл
! 2006-жыл
|-
| 8721
| 150 371
| ▲ 230 340
| ▲ 274 287
| ▲ 324,478
| ▲ 332 900
| {{Төмөндөө}} 310 950
| {{Төмөндөө}} 294,507
| {{Төмөндөө}} 291 518
| {{Төмөндөө}} 288 509
|-
! 2007-жыл
! 2008-жыл
! 2009-жыл
! 2010-жыл
! 2011-жыл
! 2012-жыл
! 2013-жыл
! 2014-жыл
! 2015-жыл
! 2016-жыл
! 2017-жыл
! 2018-жыл
!
|-
| {{Төмөндөө}} 287,693
| ▲ 286 709
| ▲ 303,720
| ▲ 304 973
| ▲ 307 251
| ▲ 309,534
| {{Төмөндөө}} 309 510
| ▲ 314 069
| ▲ 316 893
| ▲ 321 202
| ▲ 328 294
| ▲ 329 090
|-
! 2019-жыл
! 2020-жыл
! 2021-жыл
|-
| ▲ 331 614
| ▲ 346 127
| ▲ 349 463
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+2021-жылдагы улуттук эл каттоонун (2009, 2021) жыйынтыгы боюнча калктын саны 
! 2009-жыл
! 2021-жыл
! 2021-жыл 2009-жылга салыштырмалуу пайыз менен
! Эркектер 2009
! Эркектер 2021
! 2021-жыл 2009-жылга салыштырмалуу пайыз менен
! Аялдар 2009
! Аялдар 2021
! 2021-жыл 2009-жылга салыштырмалуу пайыз менен
|-
| 303720
| ▲ 349463
| 115.1
| 137031
| ▲ 162980
| 118.9
| 166689
| ▲ 186483
| 111.9
|}

== Үстөмөн шаарынын символдору ==

=== Үстөмөн шаарынын желеги: ===
[[Файл:Oskemen-remade.png|right|thumb|200x200px]]
Желек – тик бурчтуу, ак кездеме, анын ортосунда дарак, четтерине чейин жылышып, Үстөмөн шаарынын герби чагылдырылган. Дарактын улуттук оюм-чийим менен кооздолгон тилкеси бар. Кездеменин карама-каршы тараптарында эки кыйгач тилке биригип, Үлбү жана [[Эртиш (дарыя)|Эртиш]] дарыяларынын кошулушун символдоштурган тилке пайда болот. Мамлекеттик желек көк түстө, оюм-чийим жана кыйгач тилкелер шаардын аймактык таандыктыгын символдоштурат. Түстөрдүн айкалышы (ак, көк, гербдин ар түрдүүлүгү) тазалыкты, байлыкты жана гүлдөп-өнүгүүнү символдоштурат. Желектин туурасы менен узундугунун катышы 1:2.

=== Өскемен шаарынын герби: ===
[[Файл:Oskemen_seal.jpg|right|thumb|123x123px]]
Герб классикалык калканга негизделген, анда тоо чокулары жана алардын ортосундагы суу мейкиндиктери жайгашкан. Анда жашыл жээктер менен курчалган Үлбү жана [[Эртиш (дарыя)|Эртиш]] дарыялары чагылдырылган.

Гербдин жогорку бөлүгү шаардын аталышы, ал эми төмөнкү бөлүгү чептин негизделген жылы жазылган лентага оролгон күзөт мунарасы. Гербдин түстөрү: сары - байлык жана күч, көк - сулуулук жана улуулук, жашыл - жаратылыш байлыгы. Гербдин туурасы менен узундугунун катышы 4:3.

=== Гимн ===
Жаса, Өскемен!

Сөзү: В. Юркина, С. Апасова Обону: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

&quot;Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!&quot;

Город казахстанских металлург

== Экологиясы ==
Бүгүнкү күндө [[экология]] маселеси Үстөмөн шаары үчүн эң актуалдуу маселелердин бири болуп саналат, анткени Үстөмөн [[Казакстан|Казакстандын]] эң ири өнөр жай борборлорунун бири болуп саналат жана ал уникалдуу урбанизацияланган системаны көрсөтөт.

[[Шаар|Шаардагы]] учурдагы [[Экология|экологиялык]] кырдаалды эске алуу менен, жергиликтүү аткаруу бийлиги экологиялык маселелерге жана айлана-чөйрөнү жакшыртууга жана турукташтырууга багытталган айлана-чөйрөнү коргоо чараларын ишке ашырууга чоң көңүл буруп жатат, алар аймактык жана жергиликтүү бюджеттердин, ошондой эле жаратылышты пайдалануучу ишканалардын жеке каражаттарынын эсебинен пландаштырылып жана ишке ашырылууда.
[[Файл:Bulvar_oskemen.jpg|left|thumb|250x250px]]
&quot;[[Чыгыш Казакстан облусу|ЧКОнун]] 2008-2010-жылдарга арналган айлана-чөйрөнү коргоо&quot; аймактык программасынын алкагында, келишимдик планга ылайык, 2010-жылы облустук бюджеттен Үстөмөн шаарына 54,6 миллион теңге бөлүнгөн, ал жылдын аягында 100 миллион теңгени түзгөн. % иштелип чыккан.

2010-жылга карата кайра каралган планга ылайык, Үстөмөн шаарын жакшыртуу боюнча айлана-чөйрөнү коргоо чараларын ишке ашыруу үчүн жергиликтүү бюджеттен 12,1 миллион теңге бөлүнгөн, ал 100-жылы ишке ашырылат. % иштелип чыккан.

Үстөмөн шаарындагы жаратылышты пайдалануучу ири ишканалар (&quot;Казцинк&quot; ЖЧК, &quot;УМЗ&quot; ААК, &quot;ТМК&quot; ААК, &quot;Үстөмөн ЖЭБ&quot; жана &quot;Согралык ЖЭБ&quot; ЖЧК) тарабынан 2010-жылга пландаштырылган айлана-чөйрөнү коргоо иш-чаралары пландаштырылган иш-чаралардын 108%ын түздү. % өздөштүрүлдү.

Үстөмөн шаарынын [[Аким|акиминин]] төрагалыгы астында экологиялык маселелер боюнча жумушчу топ түзүлдү, анын курамына аймактык коомдук кеңештин эксперттик комиссиясынын өкүлдөрү кирди. 2010-жылы жумушчу топ 12 жыйын өткөрүп, алардын жүрүшүндө [[шаар]] үчүн төмөнкү артыкчылыктуу экологиялык маселелер изилденип, каралды:

1. Шаардык абанын булганышынын анализи 2005-2009-жылдар аралыгында жүргүзүлгөн;

2. Шаардын борбордук бөлүгүндө унаалардын токтоп турушу чектелүү болгондуктан, шаардын борбордук көчөлөрү бошотулуп, светофорлордун жыштыгы жөнгө салынды;

3. Шаардын жүргүнчү ташуучу транспорт ишканаларынын жылма курамы керектөө нормаларына ылайык текшерилди;

4. [[Суу|Суунун]] деңгээлинин төмөндөшүнүн себебин аныктоо үчүн [[Эртиш (дарыя)|Эртиш]] бассейнин деталдуу изилдөө жүргүзүлдү, анын натыйжасында [[Эртиш (дарыя)|Эртиш]] бассейниндеги суунун деңгээлинин төмөндөшү табигый жана климаттык өзгөрүүлөргө байланыштуу экени аныкталды;

5. [[Атмосфера|Атмосфералык]] абанын абалын көзөмөлдөө, зыяндуу заттарды нейтралдаштыруу жана [[суу]] агымдарын тазалоо боюнча башка өлкөлөрдүн тажрыйбасы изилденип, аларды Үстөмөн шаарына киргизүү мүмкүнчүлүктөрү каралды.

Климаты кескин континенталдуу. Январдагы орточо температура -17ден -26 градуска чейин, июлда +19,6дан +23 градуска чейин. Кышында абсолюттук температура -55, жайында +41 градус. Жаан-чачындын көлөмү бирдей эмес, негизинен жылына 1000 мм. 2004-жылдын 1-октябрына карата маалыматтар боюнча, шаардын калкынын саны 302,9 миң адамды түзөт, анын ичинде 292,2 миң шаардык жана 10,7 миң айылдык тургундар. Меновной айылдык округунун курамына кирген Ахмер, Жана Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз айылдары шаардын аймагына кирет. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу өкүлчүлүктүү жана аткаруучу органдар аркылуу жүзөгө ашырылат. Аткаруу бийлигин шаардын акими жүргүзөт. Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун иш-аракеттеринин экономикалык жана финансылык негизин жергиликтүү бюджет жана шаардын коммуналдык менчигинин карамагындагы мүлк түзөт. Экономикалык түзүмдө өнөр жай 57%, соода 29%, курулуш 10%, транспорт жана байланыш 2%, ал эми айыл чарбасы 1% түзөт.

Үстөмөн шаарынын аймактык ички дүң продукциясындагы үлүшү өнөр жайда 49,7%, негизги капиталга инвестицияларда 46,2%, жүргүнчү ташууларда 50,4%, тышкы соода жүгүртүүдө 72,1%, соодада 51,7% жана айыл чарбасында 1,2% түзөт.

== Өнөр жай ==
Акыркы жылдары шаардын экономикалык абалы туруктуу өнүгүп келе жатат. Буга өнөр жай көрсөткүчтөрүнүн жылдан-жылга өсүшү өбөлгө түзүүдө (2000-жыл - 12,2%, 2001-жыл - 116,3%, 2002-жыл - 102,3%, 2003-жыл - 105,8%, 2004-жыл - 105,9%). Экономиканын негизги тиреги - түстүү металлургия. Бул тармак аймактын, ошондой эле шаардын экономикасынын барометри болуп саналат. Шаардын өнөр жайы республика боюнча белгилүү болгон &quot;Үлбү металлургиялык заводу&quot; ААК, &quot;Казцинк&quot; ТК, &quot;Үстөмөн титан-магний заводу&quot; ААК ж.б. сыяктуу ишканалары менен белгилүү.

Машина куруу комплексинде башка ишканалар да бар: &quot;Чыгышмашзавод&quot; АК, &quot;Азия Авто&quot; АК, &quot;Үстөмөн арматура заводу&quot; АК, &quot;Үстөмөн конденсатор заводу&quot; АК, алар негизинен тоо-кен казып алуу жана кайра иштетүүчү жабдууларды, мунай жана газ түтүктөрү үчүн арматураларды, автомобильдерди жана конденсаторлорду чыгаруу менен алектенишет. Шаарда ошондой эле ири тамак-аш өнөр жайы, атап айтканда: &quot;Май&quot; АК, &quot;Эмил&quot; ЖЧК, &quot;Үлбү-Комплекс&quot; ЖЧК, &quot;Адил&quot; АК бар. Өндүрүш кубаттуулугу эт жана сүт азыктарын кайра иштетүүгө, жашылча-май, кондитердик азыктар, спирт ичимдиктери жана башка айыл чарба продукцияларына багытталган.

== Маданият ==

=== Музей ===

* Аймактык жергиликтүү тарых музейи
* Чыгыш-Казакстан аймактык архитектуралык-этнографиялык жана жаратылыш-ландшафттык музей коругу
* Чыгыш Казакстан искусство музейи

=== Китепканалар ===

* А.С. Пушкин атындагы облустук китепкана
* Үстөмөн шаардык акимчилигинин &quot;Оролхан Бөкөй атындагы борборлоштурулган китепкана системасы&quot;
* Чыгыш Казакстан облустук балдар жана өспүрүмдөр китепканасы
* Чыгыш Казакстандагы Республикалык илимий-техникалык китепкананын филиалы
* Чыгыш Казакстан облустук сокурлар жана начар көргөндөр үчүн атайын китепкана (Чыгыш Казакстандагы жалгыз китепкана)

== Театрлар жана залдар ==

* Жамбул Чыгыш Казакстан драма театры
* Чыгыш Казакстан облустук филармониясы
* Облустук Элдердин достугу үйү
* Металлургдардын маданият сарайы
* Борис Александров атындагы спорт сарайы

[[Файл:Dramteatr-oskemen.jpg|right|thumb|250x250px|Жамбул Чыгыш Казакстан драма театры]]

=== Кинотеатрлар ===

* '''Jubilee''' - 6 кинотеатр
* '''Hollywood''' – 2 кинотеатр
* '''ECHO''' – 3 кинотеатр
* '''5D''' кинотеатры

== Диний имараттар ==
[[Файл:New Mosque Oskemen.jpg|thumb|right|Калыйпа Алтай мечити]]
2017-жылга карата шаарда 28 диний бирикме иштейт. Анын ичинде: беш мечит; православдык чиркөөлөр – 7; протестанттык бирикмелер – 13; &quot;Ыйык тескейдин Ыйык Мариясы&quot; Рим-католик чиркөөсү; Үстөмөн шаарындагы Кришна аң-сезими коому; Чыгыш Казакстан облусунун жөөт коомчулугу.

Жогоруда айтылган диний бирикмелердин 25 сыйынуу жайы бар.

== Массалык маалымат каражаттары ==

=== Телеканалдар ===

* '''&quot;Алтай&quot; телеканалы'''
* '''&quot;Атамекен&quot; телеканалы'''

=== Радиобекеттер ===

* &quot;NS радиосу&quot; – 107.0 МГц
* &quot;Орус радиосу&quot; – 100,5 МГц
* &quot;Европа Плюс Казакстан&quot; – 101.8 МГц
* &quot;TENGRI FM&quot; – 103.5 МГц
* &quot;Радио МИКС&quot; – 107.9 МГц
* «Авторадио Казахстан» – 104,7 МГц
* &quot;Гакку FM&quot; – 106.0 МГц
* &quot;Радио Дача&quot; – 102.3 МГц
* &quot;Казак радиосу&quot; – 104.0 МГц
* &quot;Шалкар радиосу&quot; – 105.6 МГц

=== Гезиттер ===

* &quot;Устинка Плюс&quot; жумалык маалымат гезити
* &quot;Менин шаарым&quot; жумалык гезити
* &quot;Рудный Алтай&quot; коомдук-саясий жумалыгы
* &quot;Дидар&quot; саясий жумалыгы
* &quot;7 күн&quot; аймактык гезити
* &quot;Мыйзам&quot; гезити мыйзам жөнүндө
* &quot;Усть-Каменогорск кыймылсыз мүлк&quot; гезити
* &quot;Флэш&quot; гезити
* &quot;Стимул&quot; гезити
* &quot;Моя усадьба&quot; гезити
* &quot;Регион-Пресс&quot; гезити
* &quot;Вестник Компания&quot; гезити
* &quot;Кол кармашкан&quot; жеке жарнамалар гезити
* &quot;1000 жарнама&quot; жеке жарнамалар гезити
* &quot;Баары сиз үчүн&quot; жеке жарнамалар гезити
* &quot;Авто Инфо&quot; жарнамалык-маалыматтык гезити
* &quot;Жарнама&quot; гезити

== Билим берүү жана илим ==
2017-жылдын 1-июлуна карата шаарда 44 мектепке чейинки билим берүү мекемеси жана 48 мектеп (анын ичинде 2 жеке менчик мектеп) иштеп келген.

=== Орто кесиптик билим берүү ===

* С. Аманжолов атындагы Чыгыш Казакстан мамлекеттик университетинин жогорку колледжи
* Д. Серикбаев атындагы Чыгыш Казакстан мамлекеттик техникалык университетинин жогорку техникалык колледжи
* Чыгыш Казакстан менеджмент жана технология колледжи
* Үстөмөн медициналык техникуму
* Техникалык жана экономикалык колледж
* Кумаш Нургалиев колледжи
* Чыгыш Казакстан юридикалык колледжи
* Чыгыш Казакстан техникалык-экономикалык колледжи
* Чыгыш техникалык жана гуманитардык колледжи (ETHC)
* Үстөмөн курулуш колледжи
* Үстөмөн техникалык колледжи
* Үстөмөн тейлөө өнөр жай колледжи
* «Квансонг» казак-корей колледжи
* Транспорт жана жашоо коопсуздугу колледжи
* Кесиптик окутуу жана тейлөө колледжи
* Стоматологиялык колледж
* Бизнес жана укук колледжи
* Абдуллин бир туугандардын атындагы Чыгыш Казакстан искусство колледжи
* KAEU колледжи
* Үстөмөн политехникалык колледжи

=== Университеттер ===

* Дөөлөт Серикбаев атындагы Чыгыш Казакстан техникалык университети
* Сарсен Аманжолов атындагы Чыгыш Казакстан университети
* Казак-Америка Эркин Университети (КАФУ)
* Чыгыш Казакстан аймактык университети (ЭКРУ)
* Алматы экономика жана статистика академиясы (AESA)
* бутактар:
** Плеханов атындагы Орусия экономика университетинин Үстөмөн шаарындагы филиалы
** &quot;Маалыматтык технологиялар&quot; жеке ишканасынын Үстөмөн филиалы

Шаарда 1950- жылдан бери КСРБ Министрлер Кеңешинин чечими менен Бүткүл союздук тоо-кен жана металлургия илим-изилдөө институту катары түзүлгөн Чыгыш түстүү металлдардын тоо-кен жана металлургия изилдөө институту иштеп келет.

== Үстөмөн маданиятында ==
Шаар Николай Ановдун &quot;Жоголгон бир тууган&quot; жана &quot;Эртиштеги жарыктар&quot; китептеринде, [[Николай Симонович Чекменёв|Николай]] Чекменевдин &quot;Семиречье&quot; романында, &quot; [[Гауһар тас аңшылары|Бриллианттарды издөөчүлөр&quot;]] телесериалында, &quot; [[Экипаж (фильм, 1979)|Экипаж&quot;]] жана &quot; Тагдыр жомогу&quot; тасмаларында эскерилет. Павел Васильевдин &quot;Серафим Дагеевдин шаары&quot; жана Михаил Чистяковдун &quot;Усть-Камень&quot; ырлары Усть-Каменогорск шаарына арналган. Ал Виктор Дьяковдун &quot;Эч жакка баруучу жол&quot; романында, &quot;Бухтармага саякат&quot; аңгемесинде кездешет.

== Шаар жетекчилери ==

=== Акимдери ===

# Николай Тимофеевич Носиков (1992 – 1995)
# Юрий Анатольевич Кудинов (1995 – 1997)
# [[Александр Александрович Лукин (саясаткер)|Александр Александрович Лукин (саясатчы)]] (1997-жылдын 16-майы – 1999-жыл)
# Вера Николаевна Сухорукова (сентябрь 1999 – январь 2003)
# Александр Васильевич Гречухин (январь 2003 – январь 2004)
# Амангелди Кажыбаевич Кажыбаев (15.01.2004 – январь 2005)
# Магзам Тогжан уулу Баяндаров (2005-ж. январь – 30.05.2005)
# Александр Михайлович Быстров (30.05.2005 – 2006)
# Манарбек Кадылкумар уулу Сапаргалиев (14.09.2006 – 2007)
# Шакарим Сабыр уулу Бухтыгутов (2007-ж. март – 2008-ж. август)
# Темирбек Жумак уулу Касымжанов (август 2008 – 2009)
# Ислам Алмахан уулу Абишев (март 2009 – февраль 2012)
# Серик Шауенович Таукебаев (3.02.2012 – 25.05.2013)
# Темирбек Жумагул уулу Касымжанов (25.05.2013 – 20.04.2016)
# Эрлан Капар уулу Аймукашев (20.04.2016 – 3.05.2017)
# Кубат Мухитович Тумабаев (30.05.2017 – 16.08.2018)
# Жакшылык Мукаш уулу Омар (20.08.2018 – азыркы)

== Окшош шаарлар ==

* {{Желек|Түштүк Корея}} [[Каннын]], [[Түштүк Корея]] – 2011 жылдан баштап.
* {{Желек|Түркия}} [[Бурса]], [[Түркия]] – 2011 жылдан баштап.
* {{Желек|Беларусь}} [[Бобруйск]], [[Беларусь]].
* {{Желек|Израиль}} [[Йокнеам-Илит]], [[Израиль]] – 2012 жылдан баштап.
* {{Желек|Орусия}} [[Барнаул]], [[Орусия]] – 2012 жылдан баштап.
* {{Желек|Монголия}} [[Өлке (қала)|Өлгий]], [[Моңголия|Моңголстан]] – 2018 жыл 1 ақпаннан баштап.

== Сүрөттөр ==
[[Файл:DKM_uka.jpg|right|thumb|200x200px|Металлургдардын маданият сарайы]]
[[Файл:Baiterek_uka.jpg|left|thumb|200x200px|Байтерек]]
[[Файл:Ust1.jpg|center|thumb|200x200px|Шаардын типтүү кичинекей аймагы]]

== Булактар ==
{{Булактар}}
[[Категория:Казакстан шаарлары]]
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>c03xu70ybfpnhd6wk9gknbikxwinjmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бухара (шаар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151251</id>
    <redirect title="Бухара" />
    <revision>
      <id>664580</id>
      <parentid>642971</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Букар (шаар)]] to [[Бухара]]</comment>
      <origin>664580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="2v5cuy6iwatsqbddygiwy7w5d43coxg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Бухара]]</text>
      <sha1>2v5cuy6iwatsqbddygiwy7w5d43coxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баргана облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151315</id>
    <redirect title="Фергана облусу" />
    <revision>
      <id>664573</id>
      <parentid>643118</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Баргана облусу]]&quot; ([Түзөтүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>643118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="f5z2puvqbmsl20378it1zxly6xr0lee" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Фергана облусу]]</text>
      <sha1>f5z2puvqbmsl20378it1zxly6xr0lee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орусия империясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153652</id>
    <revision>
      <id>664514</id>
      <parentid>651289</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>664514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24025" sha1="ez36hnv68at1elz9d6mh67xmgwdusgl" xml:space="preserve">{{Тарыхый мамлекет|аталыш=Орусия империясы|мартаба=|желек=Flag of Russia.svg|герб=Lesser coat of arms of the Russian Empire.svg|карта=Russian Empire (orthographic projection).svg|борбор=[[Санкт-Петербург]] (1721—1728; 1730—1917)&lt;br&gt;[[Маскөө]] (1728—1730)|шаарлар=[[Маскөө]]|расмий аталыш={{lang-ru-dor|Россійская імперія}}|негизделген=1721|жоюлган=1917|s1=Орусия республикасы|flag_s1=Flag of Russia.svg|s2=Финляндия падышалыгы|flag_s2=Flag of Finland (1918).svg|s3=Польша падышалыгы (1916—1918)|flag_s3=Flag of Poland.svg|тил=[[Орус тили]]|дин=[[православие]]|аянт=21 799 825 км2}}
[[Файл:Greater_Coat_of_Arms_of_the_Russian_Empire.svg|right|thumb|311x311px|'''Орусия Империясынын Улуу Герби''']]
'''Орусия империясы''' ({{Lang-ru-dor|Россійская Имперія}}; {{Lang-ru|Российская империя}})&amp;#x20;– Москва падышачылыгынан түзүлгөн тарыхый мамлекет, андан ары коңшу өлкөлөргө жана аймактарга тынымсыз экспансиясын улантуу менен. Ал өз атын 1708–1721-жылдардагы Пётрдун реформаларынын жүрүшүндө алган, ал &quot;Европага терезе кесүү&quot; деп да аталат. [[Пётр I]] 1721-жылы Москваны империя деп жарыялаганда, баштапкы аталышы &quot;Бүткүл Орусия империясы&quot; ({{Lang-ru-dor|Всероссійская Имперія}}) болгон&lt;ref name=&quot;mse7&quot;&gt;[https://archive.org/details/mre_7/page/409/mode/1up?view=theater&amp;ui=embed&amp;wrapper=false Российская империя] // [[Мала радянська енциклопедія|Малая советская энциклопедия]] (1-е изд.). Том 7: Прямая&amp;nbsp;— Скулы.&amp;nbsp;— Гл. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Мещеряков.&amp;nbsp;— М.: Малая Советская энциклопедия,&amp;nbsp;— ОГИЗ РСФСР, 1930.&amp;nbsp;— С. 411—423. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, муну 1721-жылдагы &quot;башкаруучу Сенаттын&quot; документтери далилдейт. Мамлекет 1917-жылдагы [[Февраль революциясы|Февраль төңкөрүшүнө]] чейин жашаган.

== Аталышынын келип чыгышы ==
&quot;Москва мамлекети&quot; ({{Lang-ru|Московское государство}})&lt;ref name=&quot;mse7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hrono.ru/dokum/1600dok/1649_02.php|title=Соборное Уложение 1649 года|accessdate=3 вересня 2011|archive-date=13 жовтня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013024159/http://hrono.ru/dokum/1600dok/1649_02.php}}&lt;/ref&gt; же &quot;Москва падышачылыгы&quot; деген эски аталышты европалык аталышка өзгөртүү менен, Пётр I падыша жана анын жактоочулары өз жанындагыларга жана букараларына реформаларынын &quot;европалык&quot; экенин көрсөткүсү келишкен. Петр I реформаларына чейин Москванүн саясий терминологиясында &quot;Москва мамлекети&quot; же &quot;Москва падышачылыгы&quot; түшүнүктөрү колдонулган, ал эми реформалардан кийин - тарыхый жактан негизсиз &quot;Россия&quot; жана латынча &quot;империя&quot;.

== Территориясы ==
20-кылымдын башында Орусия империясы дүйнөдөгү экинчи чоң өлкө болгон, Британ империясынан кийинки экинчи орунда турган{{sfn|Липа Ю. І.|1954}}, ал жердин 1/6 бөлүгүн же 21,8 миллион км² аянтты ээлеген (аянты 1 717 854 км² болгон Алясканы кошпогондо). Ага Орусия кийинчерээк [[Кеңештер Бирлиги|КСРБди]] түзгөн бүткүл аймак (1905-жылга чейин империянын курамында болгон Калининград облусу, Галичина, Буковина, Закарпатье жана Түштүк Сахалинден тышкары), Курил аралдары (ар кайсы мезгилдерде түндүк бөлүгүнүн баары же бир гана бөлүгү), [[Польша|Польшанын]], [[Финляндия|Финляндиянын]] жана [[Аляска|Алясканын]] көпчүлүк бөлүгү (1744–1867-жылдары анын бир бөлүгү) кирген.

=== Экспансия ===

* 1764: Гетманаттын жоюлушу, экинчи Кичи Орус Коллегиясы
* 1765: Гетманаттын (Сол Жээк Украинасы) автономиясы жоюлуп, Кичи Орус Губерниясына айландырылды
* 1772: Польша-Литва Шериктештигинин биринчи бөлүнүшү; Литва Улуу Герцогдугунун жана [[Ливония|Ливониянын]] чыгышын (Беларусь, Латвия) кошуп алган
* 1775: Запорожье Сичин (Түштүк Украина) жоюп салган
* 1783: [[Крым хандыгы|Кырым хандыгын]] кошуп алган (Кырым, Түштүк Украина, Кубань)
* 1792: Польша-Литва Шериктештигинин экинчи бөлүнүшү; Литва Улуу Герцогдугунун борборун жана Польша Таажысынын түштүгүн (Беларусь, Борбордук Украина) кошуп алган
* 1795: Польша-Литва Шериктештигинин үчүнчү бөлүнүшү; Курляндия жана Семигаллия герцогдугу (Латвия), Литванын Улуу Герцогдугунун батышына жана Польшанын таажысынын түштүгүнө (Литва, Батыш Украина, Беларусь) кошулган.
* 1801: Картли-Кахети падышалыгы (Грузия) кошулган.
* 1809: Финляндия (Финляндия) кошулган.
* 1812: Бессарабияны кабыл алган. ([[Осмон империясы]], Бухарест келишими).
* 1868: [[Бухара хандыгы|Букар хандыгынын]] (Өзбекстан) протектораты жана [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгынын]] (Өзбекстан жана Кыргызстан) басып алышы.
* 1873: [[Хива хандыгы|Кыйба хандыгынын]] (Өзбекстан, Тажикстан) протектораты.

== Акимдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Russie_d'Europe_administrative_vers_1880.jpg|right|thumb|275x275px|1880-жылы империянын европалык бөлүгүнүн губерниялары.]]
1914-жылга карата аймак 78 губернияга, 21 облуска (негизинен Шиберде жана Ыраакы Чыгышта) жана 2 көз карандысыз районго (Сухуми жана Закатала) бөлүнгөн.

=== Европалык Орусия ===
&quot;Европалык Орусия&quot; термини расмий түрдө өлкөнүн борбордук бөлүгүндөгү 50 провинция жана Дон армиясы аймагы үчүн колдонулган. Европалык Россиянын курамына Архангельск, Астрахань, Бессарабия, Вильна, Витебск, Владимир, Вологда, Волынь, Воронеж, Вятка, Гродно, Екатеринослав, Казан, Калуга, Киев, Ковно, Кострома, Курляндия, Курск, Ливония, Минск, Могилёв, Москва, Ливония, Минск, Могилев, Москва, Төмөңкү Новгород, Новгород, Олонец, Пенза, Пермь, Подольск, Полтава, Псков, Рязань, Самара, Санкт-Петербург, Саратов, Симбирск, Смоленск, Таврия, Тамбов, Тверь, Тула, Үпү, Харьков, Херсон, Холм, Чернигов, Эстландия, Ярославль губерниялары жана Дон армиясынын облусу.

Европалык Орусиянын ичинде төмөнкүлөр бөлүнүп көрсөтүлгөн:

* Түштүк-батыш аймагы (Волынь, Подольск, Киев губерниялары)
* Түндүк-батыш аймагы (Вильнюс, Каунас, Гродно, Минск, Могилёв, Витебск губерниялары)
* Остзее аймагы (Курляндия, Ливония, Эстландия губерниялары)

Европалык Орусиянын аймагында бир нече генерал-губернаторлуктар түзүлгөн: Москва (Москва шаары жана Москва губерниясы) жана Кейип (Волынь, Кейип жана Подольск губерниялары). [[Кронштадт|Кронштадтты]] өзүнчө аскердик губернатор башкарган.

Санкт-Петербург, Москва, [[Севастополь|Ак-Жар]], [[Керчь|Керич]] (Керич-Жаңы-Калаа), [[Одесса]], Николаев, [[Дондогу Ростов]] шаарлары жана 1914-жылдын июнь айынан тартып Ялта шаардык акимдиктер тарабынан башкарылган.

=== Польша падышалыгы ===
Польша падышалыгы (башка аталыштары &quot;Привисла аймагы&quot; жана &quot;Привисла провинциялары&quot;) 9 провинциядан турган: Варшава, Калиш, Кельце, Ломжа, Люблин, Пётркув, Плоцк, Радом жана Сувалки. 1913-жылга чейин Сиедлче провинциясы да болгон, ал 1912-жылы Челем провинциясынын түзүлүшү менен жоюлган.

Польша падышалыгынын бардык провинциялары Варшава генерал-губернаторлугунун курамына кирген.

=== Кавказ ===
Кавказга (Кавказ чекесине) 14 облус: 7 облус (Бакы, Елизаветполь, Кутаиси, Ставрополь, Типлис, Кара деңиз, Ереван), 5 облус (Батуми, Дагестан, Кара, Кубань, Терек) жана 2 район (Сухуми жана Закатала) кирген.

=== Шибер ===
Шибер 10 облустан турган: 4 губерния (Енисей, Иркутск, Тобол, Томбу) жана 6 облус (Амур, Забайкалье, Камчатка, Приморский, Сахалин, Якутск).

Шиберде эки генерал-губернаторлук болгон: Иркутск (Иркутск жана Енисей губерниялары, Забайкалье жана Якутск облустары) жана Амур (Амур, Камчатка, Приморский, Сахалин облустары).

=== Борбордук Азия ===
Борбордук Азия аймактары (толук аталышы &quot;Талаа жана Орто Азия аймактары&quot; ({{Lang-ru-dor|Степныя и Средне-Азіатскія области}})) 9 облустан турган: Ак-Моло, Закаспий, Самаркан, Семипалатинск, Жети-Суу, Сыр-Дарыя, Торгой, Орол жана Баргана).

Закаспий, Самаркан, Жети-Суу, Сыр-Дарыя жана Баргана облустары Түркстан генерал-губернаторлугуна таандык болуп, &quot;Түркстан&quot; деп аталган, калган облустар Талаа генерал-губернаторлугуна таандык болуп, &quot;Талаа жери&quot; деп аталган.

=== Финляндия ===
Финляндия (Улуу Финляндия княздыгы) 8 губерниядан (Або-Бьернеборг, Ваза, Выборг, Куопио, Нюланд, Санкт-Михель, Тавастгус (Тавастгус), Улеаборг) турган. Бул губерниялардын бардыгы Финляндия генерал-губернаторлугунун курамына кирген.

== Тарыхы ==
[[Файл:THE_RUSSIAN_IMPERIAL_CROWN_AND_SCEPTRE.jpg|thumb|Орусия империясынын таажысы жана таягы]]
Бүткүл орус империясы Москва падышалыгынын - борбору [[Москва|Москвадө]] болгон мамлекеттик түзүлүштүн негизинде түзүлгөн, ал 16-17-кылымдарда [[Чыңгыз хан|Чыңгыз хандын]] Улуу Талаа империясы - [[Алтын Ордо|Алтын Ордонун]] кулашы учурунда пайда болгон, бирок борбор Москвадөн Балтика деңизинин жээгине, Санкт-Петербургга көчүрүлгөн, ал шведдерден кайра тартып алынган жерлерде курулган.

Москва падышачылыгынын түп-тамырынан бери реформаланышы [[Иван Грозный]] жана [[Борис Годунов]] жана анын жактоочулары тарабынан түзүлгөн мамлекет куруу идеясын, [[Урум империясы]] менен [[Византия империясы|Византия империясынын]] укуктук мураскорлугу деп аталган идеяны өзгөрткөн жок, ал формалдуу көз караштан алганда Иван Грозныйдын чоң атасы, Москва улуу князы (1462–1505) Иван IIIнүн Рим императорлорунун жана бүтүндөй Урум империясынын тууганы деп эсептелген София Палеолог менен болгон никеси менен бекемделген. &quot;Москва - үчүнчү Урум&quot; деген билдирүү айтылган. Рим менен Константинополдун укуктук мураскорлугунун белгиси катары эки баштуу бүркүт Москва падышачылыгынын, андан кийин Бүткүл Орусия империясынын гербинин негизги компоненти катары тандалып алынган. Буга ар кандай каршы пикирлер бар, анын ичинде геральдикалык тарыхчылардын каршы пикирлери да бар, анткени бул символ Тверь княздыгында Михаил Борисовичтин тыйындарына 1497-жылы Москва княздыгында биринчи жолу пайда болгонго чейин жазылган{{sfn|Герб Тверской области}}. Андроник II Палеологдун никесиз кызына үйлөнүп, Урум императорлору менен династиялык туугандык мамиледе болгон монгол ханы Өзбектин доорунан калган Сарай жана Кырым Алтын Ордосунун жез тыйындарына (пулаларына) эки баштуу бүркүт куюла баштаган. Кийинчерээк, исламдын кабыл алынышы менен, монеталардын арткы бетиндеги тамга &quot;Алла хандын бийлигин узартсын&quot; деген сөз айкашы менен алмаштырылган. Үчүнчү Римдин уламышы менен тыгыз байланышта болгон &quot;Мономахтын баш кийими&quot; деп аталган нерсе, ошондой эле жөн гана моңголдордун ургаачы баш кийими болушу мүмкүн, анда тоостун жүнү кийинчерээк крест менен алмаштырылып, бугу жүндөрү кошулган – бул хан Өзбектин эжеси Кончаканын (Агафия деген ат менен чөмүлтүлгөн) Москва князы Юрий Данилович менен болгон үйлөнүү тоюна белеги болушу мүмкүн.

=== Пётр I ===
{{Негизги макала|Пётр I}}Маскөө падышачылыгы түзүлгөндөн бери Европа мамлекеттери менен, атап айтканда, эң жакын кошуналары - Польша-Литва Шериктештиги (бул түзмө-түз &quot;жалпы иштин асыл республикасы&quot; дегенди билдирет), Швеция падышалыгы, [[Осмон империясы|Осмон империясынын]] вассалы - Кырым хандыгы ж.б. менен абдан татаал мамилелерде болуп келген. Маскөө өз алдынча саясат жүргүзүүгө, башка өлкөлөрдөн көз карандысыз жашоого колунан келишинче аракет кылган, бул көп учурда анын экономикалык, маданий жана саясий өнүгүшүнө терс таасирин тийгизген.

Европада окуп, Батыш маданиятынын таасири астында калган Москва падышасы Пётр I (1682–1725) өз падышалыгында тез өзгөрүүлөрдү жасоону чечкен. Мамлекеттик системасы автократияга негизделген өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен, ал муну калктын олуттуу каршылыгына туш болбостон жасай алган. Бийликти кылдат кайра түзүүдөн кийин, жаңы мамлекеттик машинаны түзүп, Пётр I Москва падышачылыгына жакын же көз каранды жерлерге экспансия жасап, аларды басып алып, жаңы түзүлгөн мамлекеттик системага киргизген.
[[Файл:Feofan_Prokopovich.jpg|left|thumb|243x243px|Феофан Прокопович]]
1711-13-жылдардагы [[Орус-түрк согуштары|орус-түрк согушу]], Осмон империясына таандык болгон Азов деңизинде жана Түндүк Кара деңиз аймагында Московияны орнотууну максат кылган, бирок Пётр I үчүн ийгиликсиз аяктаган. Бул согуштун натыйжасында Московия 17-кылымдын аягында басып алган Азакты жоготуп алган (1695-96-жылдардагы Азак өнөктүктөрүн караңыз) жана аскерлерин Украинанын Оң жээгинен чыгарып кеткен.

Пётр I өлкөнүн мамлекеттик системасын түп-тамырынан бери кайра курган: Бояр Думасы жана ордендери жоюлуп, алардын ордуна Сенат (1711) жана Коллегиялар (1718–22) түзүлгөн; өлкө провинциялардан турган провинцияларга бөлүнгөн (1708); аскердик жана мамлекеттик кызматтын тартиби &quot;Чеберчилик таблицасында&quot; жазылган, чакыруу боюнча жалданган кадимки армия жана флот түзүлгөн; чиркөө мамлекетке баш ийген (Православ чиркөөсүнүн патриархынын институту жоюлуп, коллегиалдуу чиркөө органы – Ыйык Синод, 1721-жылы түзүлгөн; император бул мамлекеттик-чиркөө кызматынын башчысы деп жарыяланган, ал эми бул кызматты түздөн-түз башкарган &quot;баарын көргөн көз&quot; император тарабынан дайындалган Башкы прокурор болгон). Петр I ошондой эле Орусияда негизинен [[Инквизиция|инквизициянын]] функцияларын аткарган Жашыруун канцлерия деп аталган кызматты түзгөн.
[[Файл:Peter_der-Grosse_1838.jpg|thumb|215x215px|Пётр I]]
1712-жылы мамлекеттин борбору шведдерден тартып алынган Балтика жерлерине - [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургга]] (1703-жылы негизделген) көчүрүлгөн. Өкмөт маданият тармагында реформаларды жүргүзгөн - ар кандай типтеги мектептер түзүлгөн, 1703-жылы биринчи басма гезити &quot;Ведомости&quot; чыга баштаган, Юлиан календары киргизилген (1700-жылдан баштап) жана Илимдер академиясы негизделген (1724-25). Пётр I [[Өнөр жай|өнөр жайдын]] ([[металлургия]], [[кеме куруу]]) жана [[Соода|сооданын]] өнүгүшүнө чоң маани берген.

1721-жылы Москва мамлекети Бүткүл Орусия империясы деп жарыяланган[1]. Петр Iнин реформалары жана басып алуу согуштары Москваны дүйнөлүк мамлекетке айландырган. Бирок, Орусиянын күчү крепостнойлук ыкмалары менен, дворяндардын кызыкчылыгы үчүн массаларды аёосуз эксплуатациялоо аркылуу жетишилген. 18-кылымдын башында Орусиянын аймагы бир кезде Улуу Ордонун чеби болгон аймактарда бир катар социалдык жана улуттук-боштондук көтөрүлүштөр менен капталган: 1705–1706-жылдардагы Астаркан көтөрүлүшү, 1707–08-жылдардагы [[Булавин Кондратий Афанасьевич|Кондратий Булавин]] жетектеген көтөрүлүш жана 1717–18-жылдардагы башкырт көтөрүлүшү, алар өкмөттүк аскерлер тарабынан мыкаачылык менен басылган.

== Булактар ==

[[Категория:Орусия империясы]]</text>
      <sha1>ez36hnv68at1elz9d6mh67xmgwdusgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664515</id>
      <parentid>664514</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Орусия империясы]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24025" sha1="ez36hnv68at1elz9d6mh67xmgwdusgl" xml:space="preserve">{{Тарыхый мамлекет|аталыш=Орусия империясы|мартаба=|желек=Flag of Russia.svg|герб=Lesser coat of arms of the Russian Empire.svg|карта=Russian Empire (orthographic projection).svg|борбор=[[Санкт-Петербург]] (1721—1728; 1730—1917)&lt;br&gt;[[Маскөө]] (1728—1730)|шаарлар=[[Маскөө]]|расмий аталыш={{lang-ru-dor|Россійская імперія}}|негизделген=1721|жоюлган=1917|s1=Орусия республикасы|flag_s1=Flag of Russia.svg|s2=Финляндия падышалыгы|flag_s2=Flag of Finland (1918).svg|s3=Польша падышалыгы (1916—1918)|flag_s3=Flag of Poland.svg|тил=[[Орус тили]]|дин=[[православие]]|аянт=21 799 825 км2}}
[[Файл:Greater_Coat_of_Arms_of_the_Russian_Empire.svg|right|thumb|311x311px|'''Орусия Империясынын Улуу Герби''']]
'''Орусия империясы''' ({{Lang-ru-dor|Россійская Имперія}}; {{Lang-ru|Российская империя}})&amp;#x20;– Москва падышачылыгынан түзүлгөн тарыхый мамлекет, андан ары коңшу өлкөлөргө жана аймактарга тынымсыз экспансиясын улантуу менен. Ал өз атын 1708–1721-жылдардагы Пётрдун реформаларынын жүрүшүндө алган, ал &quot;Европага терезе кесүү&quot; деп да аталат. [[Пётр I]] 1721-жылы Москваны империя деп жарыялаганда, баштапкы аталышы &quot;Бүткүл Орусия империясы&quot; ({{Lang-ru-dor|Всероссійская Имперія}}) болгон&lt;ref name=&quot;mse7&quot;&gt;[https://archive.org/details/mre_7/page/409/mode/1up?view=theater&amp;ui=embed&amp;wrapper=false Российская империя] // [[Мала радянська енциклопедія|Малая советская энциклопедия]] (1-е изд.). Том 7: Прямая&amp;nbsp;— Скулы.&amp;nbsp;— Гл. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Мещеряков.&amp;nbsp;— М.: Малая Советская энциклопедия,&amp;nbsp;— ОГИЗ РСФСР, 1930.&amp;nbsp;— С. 411—423. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, муну 1721-жылдагы &quot;башкаруучу Сенаттын&quot; документтери далилдейт. Мамлекет 1917-жылдагы [[Февраль революциясы|Февраль төңкөрүшүнө]] чейин жашаган.

== Аталышынын келип чыгышы ==
&quot;Москва мамлекети&quot; ({{Lang-ru|Московское государство}})&lt;ref name=&quot;mse7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hrono.ru/dokum/1600dok/1649_02.php|title=Соборное Уложение 1649 года|accessdate=3 вересня 2011|archive-date=13 жовтня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013024159/http://hrono.ru/dokum/1600dok/1649_02.php}}&lt;/ref&gt; же &quot;Москва падышачылыгы&quot; деген эски аталышты европалык аталышка өзгөртүү менен, Пётр I падыша жана анын жактоочулары өз жанындагыларга жана букараларына реформаларынын &quot;европалык&quot; экенин көрсөткүсү келишкен. Петр I реформаларына чейин Москванүн саясий терминологиясында &quot;Москва мамлекети&quot; же &quot;Москва падышачылыгы&quot; түшүнүктөрү колдонулган, ал эми реформалардан кийин - тарыхый жактан негизсиз &quot;Россия&quot; жана латынча &quot;империя&quot;.

== Территориясы ==
20-кылымдын башында Орусия империясы дүйнөдөгү экинчи чоң өлкө болгон, Британ империясынан кийинки экинчи орунда турган{{sfn|Липа Ю. І.|1954}}, ал жердин 1/6 бөлүгүн же 21,8 миллион км² аянтты ээлеген (аянты 1 717 854 км² болгон Алясканы кошпогондо). Ага Орусия кийинчерээк [[Кеңештер Бирлиги|КСРБди]] түзгөн бүткүл аймак (1905-жылга чейин империянын курамында болгон Калининград облусу, Галичина, Буковина, Закарпатье жана Түштүк Сахалинден тышкары), Курил аралдары (ар кайсы мезгилдерде түндүк бөлүгүнүн баары же бир гана бөлүгү), [[Польша|Польшанын]], [[Финляндия|Финляндиянын]] жана [[Аляска|Алясканын]] көпчүлүк бөлүгү (1744–1867-жылдары анын бир бөлүгү) кирген.

=== Экспансия ===

* 1764: Гетманаттын жоюлушу, экинчи Кичи Орус Коллегиясы
* 1765: Гетманаттын (Сол Жээк Украинасы) автономиясы жоюлуп, Кичи Орус Губерниясына айландырылды
* 1772: Польша-Литва Шериктештигинин биринчи бөлүнүшү; Литва Улуу Герцогдугунун жана [[Ливония|Ливониянын]] чыгышын (Беларусь, Латвия) кошуп алган
* 1775: Запорожье Сичин (Түштүк Украина) жоюп салган
* 1783: [[Крым хандыгы|Кырым хандыгын]] кошуп алган (Кырым, Түштүк Украина, Кубань)
* 1792: Польша-Литва Шериктештигинин экинчи бөлүнүшү; Литва Улуу Герцогдугунун борборун жана Польша Таажысынын түштүгүн (Беларусь, Борбордук Украина) кошуп алган
* 1795: Польша-Литва Шериктештигинин үчүнчү бөлүнүшү; Курляндия жана Семигаллия герцогдугу (Латвия), Литванын Улуу Герцогдугунун батышына жана Польшанын таажысынын түштүгүнө (Литва, Батыш Украина, Беларусь) кошулган.
* 1801: Картли-Кахети падышалыгы (Грузия) кошулган.
* 1809: Финляндия (Финляндия) кошулган.
* 1812: Бессарабияны кабыл алган. ([[Осмон империясы]], Бухарест келишими).
* 1868: [[Бухара хандыгы|Букар хандыгынын]] (Өзбекстан) протектораты жана [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгынын]] (Өзбекстан жана Кыргызстан) басып алышы.
* 1873: [[Хива хандыгы|Кыйба хандыгынын]] (Өзбекстан, Тажикстан) протектораты.

== Акимдик бөлүнүшү ==
[[Файл:Russie_d'Europe_administrative_vers_1880.jpg|right|thumb|275x275px|1880-жылы империянын европалык бөлүгүнүн губерниялары.]]
1914-жылга карата аймак 78 губернияга, 21 облуска (негизинен Шиберде жана Ыраакы Чыгышта) жана 2 көз карандысыз районго (Сухуми жана Закатала) бөлүнгөн.

=== Европалык Орусия ===
&quot;Европалык Орусия&quot; термини расмий түрдө өлкөнүн борбордук бөлүгүндөгү 50 провинция жана Дон армиясы аймагы үчүн колдонулган. Европалык Россиянын курамына Архангельск, Астрахань, Бессарабия, Вильна, Витебск, Владимир, Вологда, Волынь, Воронеж, Вятка, Гродно, Екатеринослав, Казан, Калуга, Киев, Ковно, Кострома, Курляндия, Курск, Ливония, Минск, Могилёв, Москва, Ливония, Минск, Могилев, Москва, Төмөңкү Новгород, Новгород, Олонец, Пенза, Пермь, Подольск, Полтава, Псков, Рязань, Самара, Санкт-Петербург, Саратов, Симбирск, Смоленск, Таврия, Тамбов, Тверь, Тула, Үпү, Харьков, Херсон, Холм, Чернигов, Эстландия, Ярославль губерниялары жана Дон армиясынын облусу.

Европалык Орусиянын ичинде төмөнкүлөр бөлүнүп көрсөтүлгөн:

* Түштүк-батыш аймагы (Волынь, Подольск, Киев губерниялары)
* Түндүк-батыш аймагы (Вильнюс, Каунас, Гродно, Минск, Могилёв, Витебск губерниялары)
* Остзее аймагы (Курляндия, Ливония, Эстландия губерниялары)

Европалык Орусиянын аймагында бир нече генерал-губернаторлуктар түзүлгөн: Москва (Москва шаары жана Москва губерниясы) жана Кейип (Волынь, Кейип жана Подольск губерниялары). [[Кронштадт|Кронштадтты]] өзүнчө аскердик губернатор башкарган.

Санкт-Петербург, Москва, [[Севастополь|Ак-Жар]], [[Керчь|Керич]] (Керич-Жаңы-Калаа), [[Одесса]], Николаев, [[Дондогу Ростов]] шаарлары жана 1914-жылдын июнь айынан тартып Ялта шаардык акимдиктер тарабынан башкарылган.

=== Польша падышалыгы ===
Польша падышалыгы (башка аталыштары &quot;Привисла аймагы&quot; жана &quot;Привисла провинциялары&quot;) 9 провинциядан турган: Варшава, Калиш, Кельце, Ломжа, Люблин, Пётркув, Плоцк, Радом жана Сувалки. 1913-жылга чейин Сиедлче провинциясы да болгон, ал 1912-жылы Челем провинциясынын түзүлүшү менен жоюлган.

Польша падышалыгынын бардык провинциялары Варшава генерал-губернаторлугунун курамына кирген.

=== Кавказ ===
Кавказга (Кавказ чекесине) 14 облус: 7 облус (Бакы, Елизаветполь, Кутаиси, Ставрополь, Типлис, Кара деңиз, Ереван), 5 облус (Батуми, Дагестан, Кара, Кубань, Терек) жана 2 район (Сухуми жана Закатала) кирген.

=== Шибер ===
Шибер 10 облустан турган: 4 губерния (Енисей, Иркутск, Тобол, Томбу) жана 6 облус (Амур, Забайкалье, Камчатка, Приморский, Сахалин, Якутск).

Шиберде эки генерал-губернаторлук болгон: Иркутск (Иркутск жана Енисей губерниялары, Забайкалье жана Якутск облустары) жана Амур (Амур, Камчатка, Приморский, Сахалин облустары).

=== Борбордук Азия ===
Борбордук Азия аймактары (толук аталышы &quot;Талаа жана Орто Азия аймактары&quot; ({{Lang-ru-dor|Степныя и Средне-Азіатскія области}})) 9 облустан турган: Ак-Моло, Закаспий, Самаркан, Семипалатинск, Жети-Суу, Сыр-Дарыя, Торгой, Орол жана Баргана).

Закаспий, Самаркан, Жети-Суу, Сыр-Дарыя жана Баргана облустары Түркстан генерал-губернаторлугуна таандык болуп, &quot;Түркстан&quot; деп аталган, калган облустар Талаа генерал-губернаторлугуна таандык болуп, &quot;Талаа жери&quot; деп аталган.

=== Финляндия ===
Финляндия (Улуу Финляндия княздыгы) 8 губерниядан (Або-Бьернеборг, Ваза, Выборг, Куопио, Нюланд, Санкт-Михель, Тавастгус (Тавастгус), Улеаборг) турган. Бул губерниялардын бардыгы Финляндия генерал-губернаторлугунун курамына кирген.

== Тарыхы ==
[[Файл:THE_RUSSIAN_IMPERIAL_CROWN_AND_SCEPTRE.jpg|thumb|Орусия империясынын таажысы жана таягы]]
Бүткүл орус империясы Москва падышалыгынын - борбору [[Москва|Москвадө]] болгон мамлекеттик түзүлүштүн негизинде түзүлгөн, ал 16-17-кылымдарда [[Чыңгыз хан|Чыңгыз хандын]] Улуу Талаа империясы - [[Алтын Ордо|Алтын Ордонун]] кулашы учурунда пайда болгон, бирок борбор Москвадөн Балтика деңизинин жээгине, Санкт-Петербургга көчүрүлгөн, ал шведдерден кайра тартып алынган жерлерде курулган.

Москва падышачылыгынын түп-тамырынан бери реформаланышы [[Иван Грозный]] жана [[Борис Годунов]] жана анын жактоочулары тарабынан түзүлгөн мамлекет куруу идеясын, [[Урум империясы]] менен [[Византия империясы|Византия империясынын]] укуктук мураскорлугу деп аталган идеяны өзгөрткөн жок, ал формалдуу көз караштан алганда Иван Грозныйдын чоң атасы, Москва улуу князы (1462–1505) Иван IIIнүн Рим императорлорунун жана бүтүндөй Урум империясынын тууганы деп эсептелген София Палеолог менен болгон никеси менен бекемделген. &quot;Москва - үчүнчү Урум&quot; деген билдирүү айтылган. Рим менен Константинополдун укуктук мураскорлугунун белгиси катары эки баштуу бүркүт Москва падышачылыгынын, андан кийин Бүткүл Орусия империясынын гербинин негизги компоненти катары тандалып алынган. Буга ар кандай каршы пикирлер бар, анын ичинде геральдикалык тарыхчылардын каршы пикирлери да бар, анткени бул символ Тверь княздыгында Михаил Борисовичтин тыйындарына 1497-жылы Москва княздыгында биринчи жолу пайда болгонго чейин жазылган{{sfn|Герб Тверской области}}. Андроник II Палеологдун никесиз кызына үйлөнүп, Урум императорлору менен династиялык туугандык мамиледе болгон монгол ханы Өзбектин доорунан калган Сарай жана Кырым Алтын Ордосунун жез тыйындарына (пулаларына) эки баштуу бүркүт куюла баштаган. Кийинчерээк, исламдын кабыл алынышы менен, монеталардын арткы бетиндеги тамга &quot;Алла хандын бийлигин узартсын&quot; деген сөз айкашы менен алмаштырылган. Үчүнчү Римдин уламышы менен тыгыз байланышта болгон &quot;Мономахтын баш кийими&quot; деп аталган нерсе, ошондой эле жөн гана моңголдордун ургаачы баш кийими болушу мүмкүн, анда тоостун жүнү кийинчерээк крест менен алмаштырылып, бугу жүндөрү кошулган – бул хан Өзбектин эжеси Кончаканын (Агафия деген ат менен чөмүлтүлгөн) Москва князы Юрий Данилович менен болгон үйлөнүү тоюна белеги болушу мүмкүн.

=== Пётр I ===
{{Негизги макала|Пётр I}}Маскөө падышачылыгы түзүлгөндөн бери Европа мамлекеттери менен, атап айтканда, эң жакын кошуналары - Польша-Литва Шериктештиги (бул түзмө-түз &quot;жалпы иштин асыл республикасы&quot; дегенди билдирет), Швеция падышалыгы, [[Осмон империясы|Осмон империясынын]] вассалы - Кырым хандыгы ж.б. менен абдан татаал мамилелерде болуп келген. Маскөө өз алдынча саясат жүргүзүүгө, башка өлкөлөрдөн көз карандысыз жашоого колунан келишинче аракет кылган, бул көп учурда анын экономикалык, маданий жана саясий өнүгүшүнө терс таасирин тийгизген.

Европада окуп, Батыш маданиятынын таасири астында калган Москва падышасы Пётр I (1682–1725) өз падышалыгында тез өзгөрүүлөрдү жасоону чечкен. Мамлекеттик системасы автократияга негизделген өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен, ал муну калктын олуттуу каршылыгына туш болбостон жасай алган. Бийликти кылдат кайра түзүүдөн кийин, жаңы мамлекеттик машинаны түзүп, Пётр I Москва падышачылыгына жакын же көз каранды жерлерге экспансия жасап, аларды басып алып, жаңы түзүлгөн мамлекеттик системага киргизген.
[[Файл:Feofan_Prokopovich.jpg|left|thumb|243x243px|Феофан Прокопович]]
1711-13-жылдардагы [[Орус-түрк согуштары|орус-түрк согушу]], Осмон империясына таандык болгон Азов деңизинде жана Түндүк Кара деңиз аймагында Московияны орнотууну максат кылган, бирок Пётр I үчүн ийгиликсиз аяктаган. Бул согуштун натыйжасында Московия 17-кылымдын аягында басып алган Азакты жоготуп алган (1695-96-жылдардагы Азак өнөктүктөрүн караңыз) жана аскерлерин Украинанын Оң жээгинен чыгарып кеткен.

Пётр I өлкөнүн мамлекеттик системасын түп-тамырынан бери кайра курган: Бояр Думасы жана ордендери жоюлуп, алардын ордуна Сенат (1711) жана Коллегиялар (1718–22) түзүлгөн; өлкө провинциялардан турган провинцияларга бөлүнгөн (1708); аскердик жана мамлекеттик кызматтын тартиби &quot;Чеберчилик таблицасында&quot; жазылган, чакыруу боюнча жалданган кадимки армия жана флот түзүлгөн; чиркөө мамлекетке баш ийген (Православ чиркөөсүнүн патриархынын институту жоюлуп, коллегиалдуу чиркөө органы – Ыйык Синод, 1721-жылы түзүлгөн; император бул мамлекеттик-чиркөө кызматынын башчысы деп жарыяланган, ал эми бул кызматты түздөн-түз башкарган &quot;баарын көргөн көз&quot; император тарабынан дайындалган Башкы прокурор болгон). Петр I ошондой эле Орусияда негизинен [[Инквизиция|инквизициянын]] функцияларын аткарган Жашыруун канцлерия деп аталган кызматты түзгөн.
[[Файл:Peter_der-Grosse_1838.jpg|thumb|215x215px|Пётр I]]
1712-жылы мамлекеттин борбору шведдерден тартып алынган Балтика жерлерине - [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургга]] (1703-жылы негизделген) көчүрүлгөн. Өкмөт маданият тармагында реформаларды жүргүзгөн - ар кандай типтеги мектептер түзүлгөн, 1703-жылы биринчи басма гезити &quot;Ведомости&quot; чыга баштаган, Юлиан календары киргизилген (1700-жылдан баштап) жана Илимдер академиясы негизделген (1724-25). Пётр I [[Өнөр жай|өнөр жайдын]] ([[металлургия]], [[кеме куруу]]) жана [[Соода|сооданын]] өнүгүшүнө чоң маани берген.

1721-жылы Москва мамлекети Бүткүл Орусия империясы деп жарыяланган[1]. Петр Iнин реформалары жана басып алуу согуштары Москваны дүйнөлүк мамлекетке айландырган. Бирок, Орусиянын күчү крепостнойлук ыкмалары менен, дворяндардын кызыкчылыгы үчүн массаларды аёосуз эксплуатациялоо аркылуу жетишилген. 18-кылымдын башында Орусиянын аймагы бир кезде Улуу Ордонун чеби болгон аймактарда бир катар социалдык жана улуттук-боштондук көтөрүлүштөр менен капталган: 1705–1706-жылдардагы Астаркан көтөрүлүшү, 1707–08-жылдардагы [[Булавин Кондратий Афанасьевич|Кондратий Булавин]] жетектеген көтөрүлүш жана 1717–18-жылдардагы башкырт көтөрүлүшү, алар өкмөттүк аскерлер тарабынан мыкаачылык менен басылган.

== Булактар ==

[[Категория:Орусия империясы]]</text>
      <sha1>ez36hnv68at1elz9d6mh67xmgwdusgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Барселона» футбол клубунун 2026/2027 сезону</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154476</id>
    <revision>
      <id>664716</id>
      <parentid>664267</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T07:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arsensky</username>
        <id>41251</id>
      </contributor>
      <comment>/* УЕФА Чемпиондор лигасы */ 4-тур</comment>
      <origin>664716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53627" sha1="eyavqznt5afd6lhh3pgqrurehs2c6k0" xml:space="preserve">{{Футбол клубунун сезону
| аталышы = {{желек|Испания}} Барселона
| сүрөтү = 
| сүрөттүн_туурасы = 
| сүрөттүн_сүрөттөмөсү = 
| сезон = 2026/2027
| машыктыруучу = {{желек|Германия}} [[Ханс-Дитер Флик]]
| президент = {{желек|Испания}} [[Жоан Лапорта]]
| капитан = {{желек|Бразилия}} [[Рафинья]]
| стадион = «[[Камп Ноу]]» 
| кубок 1 = [[Ла Лига]]
| орун 1 = 1-чи
| кубок 2 = Испания Кубогу
| орун 2 = 1/16 финал
| кубок 3 = [[УЕФА Чемпиондор лигасы|Чемпиондор лигасы]]
| орун 3 = [[2025/2026 УЕФА Чемпиондор лигасы|Жалпы этап]]
| кубок 4 = Испания Суперкубогу
| орун 4 = Жарым финал
| мыкты бомбардир = {{желек|Бразилия}} [[Рафинья]] (15)
| эң көп көрүүчү = 62 055 («[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]», 25-октябрь 2026)
| эң аз көрүүчү = 45 838 («[[Фейеноорд]]», 9-сентябрь 2026)
| орточо көрүүчүлөр саны = 57 836
| эң ири жеңиш = «Барселона» 7:2 «[[Расинг (футболдук клуб, Сантандер)|Расинг]]»&lt;br&gt;«[[Элче (футбол клубу)|Элче]]» 0:5 «Барселона»&lt;br&gt;«[[Валенсия (футбол клубу)|Валенсия]]» 0:5 «Барселона»
| эң ири жеңилүү = «[[Пари Сен-Жермен]]» 4:2 «Барселона»
| мурунку = [[«Барселона» футбол клубунун 2025/2026 сезону|2025/26]]
| кийинки = ''2027/28''
| эскертүүлөр =
|&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1 = _barcelona2627h
| pattern_b1 = _barcelona2627h
| pattern_ra1 = _barcelona2627h
| pattern_sh1 = _barcelona2627h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = 05003B
| body1 = 05003B
| rightarm1 = 05003B
| shorts1 = 05003B
| socks1 = 05003B
| pattern_la2 = _barcelona2627a
| pattern_b2 = _barcelona2627a
| pattern_ra2 = _barcelona2627a
| pattern_sh2 = _barcelona2627a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 7F20E0
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _barcelona2627t
| pattern_b3 = _barcelona2627t
| pattern_ra3 = _barcelona2627t
| pattern_sh3 = _barcelona2627t
| pattern_so3 = _barcelona2627tl
| leftarm3 = 
| body3 = 
| rightarm3 = 
| shorts3 = 
| socks3 = 
}}
'''2026/2027 сезон''' — «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» футбол клубунун тарыхындагы 127-сезон, жана клуб үчүн [[Испания футбол чемпионаты|Испания чемпиондугундагы]] 96-сезон болуп эсептелинет. Ошондой эле «Барса» [[Испания футбол Кубогу|Испания Кубогунда]] жана [[Испания футбол Суперкубогу|Суперкубогунда]] катышат.

Эл аралык аренада «Барселона» [[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасында]] күч сынашат дагы бул сезон клуб үчүн катары менен 23-чү болуп эсептелинет.

== Машыктыруучу штаб ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00; width:200px&quot;|Кызматы
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot;|Аты
|-
|Башкы машыктыруучу||{{желек|Германия}} [[Ханс-Дитер Флик]]
|-
|rowspan=4|Башкы машыктыруучунун жардамчылары	||{{желек|Германия}} Маркус Зорг
|-
||{{желек|Германия}} Тони Тапалович
|-
||{{желек|Германия}} Хайко Вестерман
|-
||{{желек|Испания}} Арнау Бланко
|-
|Дарбазачылардын машыктыруучусу||{{желек|Испания}} Хосе Рамон де ла Фуэнте
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Физикалык даярдык боюнча машыктыруучулар||{{желек|Испания}} Пепе Конде
|-
|{{желек|Германия}} Бенжамин Кугел
|}
Булак: [https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players#coaching клубдун расмий сайты]

== Курам ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%; width:100%&quot;
|-
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00&quot; align=right| №
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00; max-width:1.5em&quot; align=right| Өлкө
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00&quot; align=right| Оюнчу
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00&quot; align=right| Туулган күнү
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00; max-width:3.5em&quot; align=right| Келген жылы
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00; max-width:4.5em&quot; align=right| Келишимдин аягы
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00&quot; align=right| Мурдагы клубу
!style=&quot;background: #004A99; color:#ebbd00; max-width:7em&quot; align=right| Трансфердин баасы
|-
!colspan=9 style=&quot;background: #DCDCDC&quot; align=center| Дарбазачылар
|-
| 1
| {{желек|Испания}}
| [[Жоан Гарсия]]
| {{туулган|2001|05|04}}
| 2025
| 2031
| {{желек|Испания}} [[Эспаньол]]
| €25 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4288930/fc-barcelona-sign-joan-garcia|title=FC Barcelona sign Joan Garcia|date=18-6-2025|accessdate=18-6-2025|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13
| {{желек|Польша}}
| [[Войцех Щенсны]]
| {{туулган|1990|04|18}}
| 2024
| 2027
| {{желек|Италия}} [[Ювентус]]
| Бекер&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/41437458/barcelona-sign-wojciech-szczesny-ter-stegen-injury|title=Barcelona sign Wojciech Szczęsny after Ter Stegen injury|date=2-10-2024|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|-
| 25
| {{желек|Хорватия}}
| [[Доминик Ливакович]]
| {{туулган|1995|01|09}}
| 2026
| 2030
| {{желек|Түркия}} [[Фенербахче]]
| €2 млн&lt;ref name=&quot;livakovic&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4566933/dominik-livakovic-is-a-new-blaugrana-player|title=Dominik Livaković is a new blaugrana player|date=27-8-2026|accessdate=10-10-2026|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=9 style=&quot;background: #DCDCDC&quot; align=center| Коргоочулар
|-
| 2
| {{желек|Португалия}}
| [[Жоау Канселу]]
| {{туулган|1994|03|27}}
| 2026
| 2029
| {{желек|Сауд Арабиясы}} [[Ал-Хилал]]
| Бекер&lt;ref name=&quot;cancelo&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4562497/joao-cancelo-a-culer-until-2029|title=João Cancelo, a culer until 2029|date=20-8-2026|accessdate=10-10-2026|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 3
| {{желек|Испания}}
| [[Алехандро Балде]] 
| {{туулган|2003|10|18}}
| 2022
| 2028
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 5
| {{желек|Испания}}
| [[Пау Кубарси]]
| {{туулган|2007|01|22}}
| 2024
| 2029
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 12
| {{желек|Испания}}
| [[Хави Эспарт]]
| {{туулган|2007|05|21}}
| 2025
| 2030
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 15
| {{желек|Дания}}
| [[Андреас Кристенсен]]
| {{туулган|1996|04|10}}
| 2022
| 2028
| {{желек|Англия}} [[Челси (футбол клубу)|Челси]]
| Бекер&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/2666783/christensen-second-signing-for-fc-barcelona|title=Christensen, second signing for FC Barcelona|date=4-7-2022|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=клубтун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 18
| {{желек|Испания}}
| [[Жерар Мартин]]
| {{туулган|2002|02|26}}
| 2023
| 2028
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 23
| {{желек|Франция}}
| [[Жюл Кунде]]
| {{туулган|1998|11|12}}
| 2022
| 2030
| {{желек|Испания}} [[Севилья (футбол клубу)|Севилья]]
| €50 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/62328723|title=Jules Kounde: Barcelona agree deal with Sevilla to sign France defender|date=28-7-2022|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| 24
| {{желек|Испания}}
| [[Эрик Гарсия]] {{вице-капитан спорт}}
| {{туулган|2001|1|9}}
| 2021
| 2031
| {{желек|Англия}} [[Манчестер Сити]]
| Бекер&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/62328723|title=Eric Garcia: Barcelona to sign Spain centre-back from Man City|date=1-6-2021|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=9 style=&quot;background: #DCDCDC&quot; align=center| Жарым коргоочулар
|-
| 4
| {{желек|Испания}}
| [[Брайан Фариньяс]]
| {{туулган|2006|2|9}}
| 2026
| 2028
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 6
| {{желек|Испания}}
| [[Гави]]
| {{туулган|2004|8|5}}
| 2021
| 2030
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 7
| {{желек|Испания}}
| [[Фермин Лопес]]
| {{туулган|2003|5|11}}
| 2023
| 2031
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 8
| {{желек|Испания}}
| [[Педри]] {{вице-капитан спорт}}
| {{туулган|2002|11|25}}
| 2020
| 2030
| {{желек|Испания}} [[Лас-Пальмас (футбол клубу)|Лас-Пальмас]]
| €5 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/barcelona-signing-pedri-first-team-role-camp-nou-andres-iniesta-a4507046.html|title=Barcelona signing Pedri aiming for quick first-team role at Camp Nou as he reveals Andres Iniesta inspiration
|date=24-7-2020|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=The Standard}}&lt;/ref&gt;
|-
| 16
| {{желек|Испания}}
| [[Родри]]
| {{туулган|1996|6|22}}
| 2026
| 2030
| {{желек|Англия}} [[Манчестер Сити]]
| €60 млн&lt;ref name=&quot;rodri&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4561501/fc-barcelona-sign-rodrigo-hernandez|title=FC Barcelona sign Rodrigo Hernández|date=18-8-2026|accessdate=10-10-2025|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 20
| {{желек|Испания}}
| [[Дани Олмо]]
| {{туулган|1998|5|7}}
| 2024
| 2030
| {{желек|Германия}} [[РБ Лейпциг]]
| €55 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/barcelona-complete-dani-olmo-signing-laliga-clubs-joint-eighth-most-expensive-signing-ever/view/news/441896|title=Barcelona complete Dani Olmo signing - LaLiga club's joint-eighth most expensive signing ever|date=9-8-2024|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=Transfermarkt}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21
| {{желек|Нидерланддар}}
| [[Френки де Йонг]] {{вице-капитан спорт}}
| {{туулган|1997|5|12}}
| 2019
| 2029
| {{желек|Нидерланддар}} [[Аякс (футбол клубу)|Аякс]]
| €75 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/981677/barca-sign-de-jong|title=Barça sign De Jong|date=23-1-2019|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=клубтун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22
| {{желек|Испания}}
| [[Марк Бернал]]
| {{туулган|2007|5|26}}
| 2023
| 2029
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
!colspan=9 style=&quot;background: #DCDCDC&quot; align=center| Чабуулчулар
|-
| 9
| {{желек|Бразилия}}
| [[Габриэл Жезус]]
| {{туулган|1997|4|3}}
| 2026
| 2029
| {{желек|Англия}} [[Арсенал (футбол клубу, Лондон)|Арсенал]]
| €10 млн&lt;ref name=&quot;jesus&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/2683853/agreement-with-bayern-munich-for-the-transfer-of-robert-lewandowski|title=Agreement with Bayern Munich for the transfer of Robert Lewandowski|date=19-7-2022|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=клубтун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 10
| {{желек|Испания}}
| [[Ламин Ямал]] {{вице-капитан спорт}}
| {{туулган|2007|7|13}}
| 2023
| 2031
|colspan=&quot;2&quot; |''[[Барселона Атлетик|Жаштар командасы]]''
|-
| 11
| {{желек|Бразилия}}
| [[Рафинья]] {{капитан спорт}}
| {{туулган|1996|12|14}}
| 2022
| 2028
| {{желек|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]
| €58 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/raphinha-joins-barcelona-from-leeds-united-new-offer-for-robert-lewandowski-submitted/view/news/407728|title=Raphinha joins Barcelona from Leeds United - new offer for Robert Lewandowski submitted|date=13-7-2022|accessdate=4-6-2025|lang=en|work=Transfermarkt}}&lt;/ref&gt;
|-
| 14
| {{желек|Германия}}
| [[Карим Адейеми]]
| {{туулган|2002|1|18}}
| 2026
| 2031
| {{желек|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]
| €22 млн&lt;ref name=&quot;adeyemi&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4541406/fc-barcelona-sign-karim-adeyemi|title=FC Barcelona sign Karim Adeyemi|date=23-7-2026|accessdate=10-10-2025|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 17
| {{желек|Англия}}
| [[Энтони Гордон]]
| {{туулган|2001|2|24}}
| 2026
| 2031
| {{желек|Англия}} [[Ньюкасл Юнайтед]]
| €70 млн&lt;ref name=&quot;gordon&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/news/4511134/anthony-gordon-becomes-an-fc-barcelona-player|title=Anthony Gordon becomes an FC Barcelona player|date=29-5-2026|accessdate=10-10-2025|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|-
| 19
| {{желек|Швеция}}
| [[Руни Бардагжи]]
| {{туулган|2005|11|15}}
| 2025
| 2029
| {{желек|Дания}} [[Копенгаген (футбол клубу)|Копенгаген]]
| €2.5 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4308767/roony-bardghji-signs-for-fc-barcelona-until-2029|title=Roony Bardghji signs for FC Barcelona until 2029|date=14-7-2025|accessdate=16-7-2025|lang=en|work=клубдун расмий сайты}}&lt;/ref&gt;
|}

== Трансферлер ==
=== Командага келишти ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Датасы
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |{{comment|Поз.|Позиция}}
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Оюнчу
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Клубтан
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Суммасы
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Булак
|-
|rowspan=2|1-июль 2026
|Чаб
|{{желек|Англия}} [[Энтони Гордон]]
|{{желек|Англия}} [[Ньюкасл Юнайтед]]
|€70+10 млн
|&lt;ref name=&quot;gordon&quot;/&gt;
|-
|Чаб
|{{желек|Египет}} [[Хамза Абделкарим]]
|{{желек|Египет}} [[Ал-Ахли (футбол клубу, Каир)|Ал-Ахли]]
|€1.5+3.5 млн
|&lt;ref name=&quot;hamza&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/4525479/hamza-abdelkarim-blaugrana-until-2029 |title=Hamza Abdelkarim, blaugrana until 2029 |work=клубдун расмий сайты |date=2026-6-23 |accessdate=2026-6-23 |archive-date=7 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260907094457/https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/4525479/hamza-abdelkarim-blaugrana-until-2029 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|23-июль 2026
|Чаб
|{{желек|Германия}} [[Карим Адейеми]]
|{{желек|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]
|€22+7 млн
|&lt;ref name=&quot;adeyemi&quot;/&gt;
|-
|31-июль 2026
|Чаб
|{{желек|Бельгия}} [[Жесси Бисиву]]
|{{желек|Бельгия}} [[Брүгге (футбол клубу)|Брүгге]]
|€8.5 млн
|&lt;ref name=&quot;bisiwu&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4550693/fc-barcelona-sign-jesse-bisiwu |title=FC Barcelona sign Jesse Bisiwu |date=2026-7-31 |lang=en |accessdate=2026-7-31 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=6 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260806092343/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4550693/fc-barcelona-sign-jesse-bisiwu |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|18-август 2026
|ЖК
|{{желек|Испания}} [[Родри]]
|{{желек|Англия}} [[Манчестер Сити]]
|€60+15 млн
|&lt;ref name=&quot;rodri&quot;/&gt;
|-
|20-август 2026
|Корг
|{{желек|Португалия}} [[Жоау Канселу]]
|{{желек|Сауд Арабиясы}} [[Ал-Хилал]]
|Бекер
|&lt;ref name=&quot;cancelo&quot;/&gt;
|-
|27-август 2026
|Дар
|{{желек|Хорватия}} [[Доминик Ливакович]]
|{{желек|Түркия}} [[Фенербахче]]
|€2+2 млн
|&lt;ref name=&quot;livakovic&quot;/&gt;
|-
|1-сентябрь 2026
|Чаб
|{{желек|Бразилия}} [[Габриэл Жезус]]
|{{желек|Англия}} [[Арсенал (футбол клубу, Лондон)|Арсенал]]
|€10+4 млн
|&lt;ref name=&quot;jesus&quot;/&gt;
|}

=== Командадан кетишти ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Датасы
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |{{comment|Поз.|Позиция}}
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Оюнчу
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Клубка
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Суммасы
! style=&quot;background:#004A99; color:#ebbd00&quot; |Булак
|-
|rowspan=3|1-июль 2026
|Чаб
|{{желек|Польша}} [[Роберт Левандовски]]
|{{желек|АКШ}} [[Чикаго Файр]]
|Келишимдин аякташы
|&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 May 2026 |title=Robert Lewandowski leaving FC Barcelona at the end of the season |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4504409/robert-lewandowski-leaving-fc-barcelona-at-the-end-of-the-season |lang=en |accessdate=19 May 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=5 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805055116/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4504409/robert-lewandowski-leaving-fc-barcelona-at-the-end-of-the-season |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260805055116/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4504409/robert-lewandowski-leaving-fc-barcelona-at-the-end-of-the-season |archivedate=2026-08-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|Дар
|{{желек|Испания}} [[Иньяки Пенья]]
|{{желек|Грекия}} [[Панатинаикос]]
|€3 млн
|&lt;ref name=&quot;peña&quot;&gt;{{cite web |date=23 June 2026 |title=Agreement for the transfer of Iñaki Peña |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4525482/agreement-for-the-transfer-of-inaki-pena |accessdate=23 June 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=23 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623155521/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4525482/agreement-for-the-transfer-of-inaki-pena |url-status=live |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260623155521/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4525482/agreement-for-the-transfer-of-inaki-pena |archivedate=2026-06-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Чаб
|{{желек|Испания}} [[Ансу Фати]]
|{{желек|Франция}} [[Монако (футбол клубу)|Монако]]
|€11 млн
|&lt;ref name=&quot;fati&quot;&gt;{{cite web |date=30 June 2026 |title=Ansu Fati joins AS Monaco |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4528731/ansu-fati-joins-as-monaco |accessdate=30 June 2026 |work=клубдун расмий сайты |lang=en |archive-date=30 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730031821/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4528731/ansu-fati-joins-as-monaco |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260730031821/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4528731/ansu-fati-joins-as-monaco |archivedate=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;
|-
|4-август 2026
|Дар
|{{желек|Германия}} [[Марк-Андре тер Штеген]]
|{{желек|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубу)|Аякс]]
|Ижара
|&lt;ref name=&quot;ter stegen&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=4 August 2026 |title=Ter Stegen loaned to Ajax |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4550198/ter-stegen-loaned-to-ajax |accessdate=4 August 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=5 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805194856/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4550198/ter-stegen-loaned-to-ajax |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260805194856/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4550198/ter-stegen-loaned-to-ajax |archivedate=2026-08-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|10-август 2026
|Корг
|{{желек|Уругвай}} [[Роналд Араухо]]
|{{желек|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубу)|Ливерпуль]]
|Ижара
|&lt;ref name=&quot;araujo&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=10 August 2026 |title=Ronald Araujo loaned to Liverpool FC |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4556283/ronald-araujo-loaned-to-liverpool-fc |accessdate=11 August 2026 |work=клубдун расмий сайты}} {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|15-август 2026
|Чаб
|{{желек|Испания}} [[Ферран Торрес]]
|{{желек|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]
|€48.5 млн
|&lt;ref name=&quot;torres&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=15 August 2026 |title=Agreement with Paris Saint-Germain for the transfer of Ferran Torres |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4559667/agreement-with-paris-saint-germain-for-the-transfer-of-ferran-torres |accessdate=15 August 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=15 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815123145/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4559667/agreement-with-paris-saint-germain-for-the-transfer-of-ferran-torres |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260815123145/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4559667/agreement-with-paris-saint-germain-for-the-transfer-of-ferran-torres |archivedate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|17-август 2026
|Корг
|{{желек|Испания}} [[Жофре Торрентс]]
|{{желек|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубу)|Аякс]]
|€6 млн
|&lt;ref name=&quot;torrents&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=17 August 2026 |title=Agreement with Ajax for the transfer of Jofre Torrents |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4556728/agreement-with-ajax-for-the-transfer-of-jofre-torrents |accessdate=17 August 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=17 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817211703/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4556728/agreement-with-ajax-for-the-transfer-of-jofre-torrents |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260817211703/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4556728/agreement-with-ajax-for-the-transfer-of-jofre-torrents |archivedate=2026-08-17}}&lt;/ref&gt;
|-
|21-август 2026
|ЖК
|{{желек|Испания}} [[Томми Маркес]]
|{{желек|Португалия}} [[Брага (футбол клубу)|Брага]]
|€11+1 млн
|&lt;ref name=&quot;tommy&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=21 August 2026 |title=Tommy Marqués moves to S.C. Braga |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4563908/tommy-marques-moves-to-sc-braga |accessdate=21 August 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821171520/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4563908/tommy-marques-moves-to-sc-braga |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260821171520/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4563908/tommy-marques-moves-to-sc-braga |archivedate=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;
|-
|29-август 2026
|Корг
|{{желек|Испания}} [[Эктор Форт]]
|{{желек|Испания}} [[Реал Сосьедад]]
|€8.5 млн
|&lt;ref name=&quot;fort&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=29 August 2026 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4568488/hector-fort-transferred-to-real-sociedad |title=Héctor Fort transferred to Real Sociedad |accessdate=29 August 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=29 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829230751/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4568488/hector-fort-transferred-to-real-sociedad |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260829230751/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4568488/hector-fort-transferred-to-real-sociedad |archivedate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|1-сентябрь 2026
|ЖК
|{{желек|Испания}} [[Гилье Фернандес]]
|{{желек|Испания}} [[Мальорка (футбол клубу)|Мальорка]]
|€2.2 млн
|&lt;ref name=&quot;guille&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=1 September 2026 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/4570301/agreement-with-rcd-mallorca-for-the-transfer-of-guille-fernandez |title=Agreement with RCD Mallorca for the transfer of Guille Fernández |accessdate=1 September 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=1 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901223546/https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/4570301/agreement-with-rcd-mallorca-for-the-transfer-of-guille-fernandez |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|Корг
|{{желек|Испания}} [[Альваро Кортес]]
|{{желек|Бельгия}} [[Антверпен (футбол клубу)|Антверпен]]
|€3.5 млн
|&lt;ref name=&quot;alvaro&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=1 September 2026 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4570297/agreement-with-royal-antwerp-for-the-transfer-of-alvaro-cortes |title=Agreement with Royal Antwerp for the transfer of Álvaro Cortés |accessdate=1 September 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902013306/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4570297/agreement-with-royal-antwerp-for-the-transfer-of-alvaro-cortes |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260902013306/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4570297/agreement-with-royal-antwerp-for-the-transfer-of-alvaro-cortes |archivedate=2026-09-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|ЖК
|{{желек|Испания}} [[Марк Касадо]]
|{{желек|Испания}} [[Депортиво Ла-Корунья]]
|Ижара
|&lt;ref name=&quot;casado&quot;&gt;{{cite web |lang=en |date=1 September 2026 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4570290/marc-casado-loaned-to-deportivo-a-coruna |title=Marc Casadó loaned to Deportivo A Coruña. |accessdate=1 September 2026 |work=клубдун расмий сайты |archive-date=2 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260902013942/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4570290/marc-casado-loaned-to-deportivo-a-coruna |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Сезон алдындагы жана достук беттештер ==
{{legend2|#CCFFCC|Жеңиш|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFFCC|Тең чыгуу|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|#FFCCCC|Утулуу (жеңилүү)|border=1px solid #AAAAAA}}

{{Football box collapsible
|round = Достук оюн
|date = 24-июль 2026
|time = 20:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1 = Барселона {{желек|Испания}}
|score = 4:1
|report = https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4546260/training-continues-against-europa
|team2 = {{желек|Испания}} [[Европа (футбол клубу)|Европа]]
|goals1 =
Диарра {{гол|13}}&lt;br&gt;
Форт {{гол|29}}&lt;br&gt;
Тункара {{гол|48}}&lt;br&gt;
Гонсалес {{гол|58}}
|goals2 = 
Рибейро {{гол|42}}
|stadium = Жоан Гампер атындагы спорттук комплекси
|location = [[Сан-Жоан-Деспи]], Испания
|attendance = 0
|referee = {{желек|Испания}} Жерар Руис Риу
|result = W
|note = Оюн көрүүчүлөр жок өттү.
}}
{{Football box collapsible
|round = Достук оюн
|date = 31-июль 2026
|time = 19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1 = [[Бирмингем Сити]] {{желек|Англия}}
|score = 2:2
|report = https://www.fcbarcelona.com/en/matches/135762/birmingham-city-fc-barcelona-friendly-2026-2027
|team2 = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1 =
Приске {{гол|31}}&lt;br&gt;
Солис {{гол|68}}
|goals2 =
Абделкарим {{гол|42|пен.|60}}
|stadium = «Сент-Эндрюс»
|penalties1 =
Райт {{пенгол}}&lt;br&gt;
Васкес {{пенжаза басуу}}&lt;br&gt;
Лэрд {{пенгол}}&lt;br&gt;
Робинсон {{пенжаза басуу}}&lt;br&gt;
Робертс {{пенгол}}
|penaltyscore = 3:2
|penalties2 =
{{пенгол}} Кортес&lt;br&gt;
{{пенжаза басуу}} Бардагжи&lt;br&gt;
{{пенжаза басуу}} Пескер&lt;br&gt;
{{пенгол}} Г. Фернандес&lt;br&gt;
{{пенжаза басуу}} Фариньяс
|location = [[Бирмингем]], Англия
|attendance = 28 366
|referee = {{желек|Англия}} Фарай Халлам
|result = D
}}
{{Football box collapsible
|round = Фриули-Венеция-Жулия Кубогу
|date = 8-август 2026
|time = 21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1 = Барселона {{желек|Испания}}
|score = 1:0
|report = https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4556439/second-in-the-triangular
|team2 = {{желек|Англия}} [[Ноттингем Форест]]
|goals1 =
Рафинья {{гол|45|пен.}}
|goals2 = 
|stadium = «Стадио Фриули»
|location = [[Удине]], Италия
|attendance = 
|referee = {{желек|Италия}} Мишель Маккорин
|result = W
|note = Оюн 45 мүнөт эле ойнолду.
}}
{{Football box collapsible
|round = Фриули-Венеция-Жулия Кубогу
|date = 8-август 2026
|time = 22:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1 = [[Удинезе (футбол клубу)|Удинезе]] {{желек|Италия}}
|score = 1:0
|report = https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4556439/second-in-the-triangular
|team2 = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1 =
Байо {{гол|45}}
|goals2 =
|stadium = «Стадио Фриули»
|location = [[Удине]], Италия
|attendance = 
|referee = {{желек|Италия}} Франческо Заго
|result = L
|note = Оюн 45 мүнөт эле ойнолду.
}}
{{Football box collapsible
|round = Достук оюн
|date = 16-август 2026
|time = 16:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1 = [[Базель (футбол клубу)|Базель]] {{желек|Швейцария}}
|score = 2:5
|report = https://www.fcbarcelona.com/en/matches/140387/fc-basel-fc-barcelona-friendly-2026-2027
|team2 = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1 =
Дукуре {{гол|43}}&lt;br&gt;
Олаигбе {{гол|84|пен.}}
|goals2 =
Адейеми {{гол|34}}&lt;br&gt;
Абделкарим {{гол|49}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{гол|81|пен.}}&lt;br&gt;
Бисиву {{гол|89||90+1}}
|stadium = «Сент-Якоб Парк»
|location = [[Базель]], Швейцария
|attendance = 
|referee = {{желек|Швейцария}} Аноен Канагасингам
|result = W
}}
{{Football box collapsible
|round = Жоан Гампер Кубогу
|date = 19-август 2026
|time = 20:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1 = Барселона {{желек|Испания}}
|score = 2:1
|report = https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4562739/fc-barcelona-2-1-al-ahly-gamper-stays-at-home
|team2 = {{желек|Египет}} [[Ал-Ахли (футбол клубу, Каир)|Ал-Ахли]]
|goals1 = 
Абделкарим {{гол|29}}&lt;br&gt;
Рафинья {{гол|45|пен.}}&lt;br&gt;
Гордон {{пенжаза басуу}} &lt;small&gt;90+1'&lt;/small&gt;
|goals2 =
Зизо {{гол|51}}
|stadium = «[[Камп Ноу]]»
|location = [[Барселона]], Испания
|attendance = 54 224
|referee = {{желек|Испания}} Карлос Муньис Руис
|result = W
}}

== Мелдештер ==
=== Жалпы көрсөткүчтөр ===
{{Fb overview
|c=4
|c1=[[Ла Лига]] |fm1=23-август 2026 |lm1=28-30-май 2027 |sr1=1-оюн күнү |fp1=''билине элек'' |w1=10 |d1=0 |l1=1 |f1=46 |a1=12
|c2=[[Испания улуттук футбол Кубогу|Испания Кубогу]] |fm2=15-17-декабрь 2026 |lm2=''билине элек'' |sr2=1/16 финал |fp2=''билине элек'' |w2=0 |d2=0 |l2=0 |f2=0 |a2=0
|c3=[[Испания футбол Суперкубогу|Испания Суперкубогу]] |fm3=2-февраль 2027 |lm3=февраль 2027 |sr3=Жарым финал |fp3=''билине элек'' |w3=0 |d3=0 |l3=0 |f3=0 |a3=0
|c4=[[УЕФА Чемпиондор лигасы]] |fm4=9-сентябрь 2026 |lm4=''билине элек'' |sr4=Жалпы этап |fp4=''билине элек'' |w4=2 |d4=0 |l4=1 |f4=11 |a4=6
|u=1-ноябрь 2026
|s=[https://www.sofascore.com/football/team/barcelona/2817 Sofascore]
}}

=== Ла Лига ===
==== Мелдештеги көрсөткүчтөр ====
{{Fb_rs|hw=5|hd=0|hl=1|hgf=24|hga=7|aw=5|ad=0|al=0|agf=22|aga=5}}

==== Турлар боюнча жыйынтык ====
{{#invoke:sports rbr table|table|legendpos=b
| updated=2026-жылдын 1-ноябрь 
| header=Тур
| label1=Талаа
| rnd2=1&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| rnd1=2
| res1=К/Ү/Ү/К/К/Ү/К/Ү/К/Ү/Y/К/Ү
| label2=Жыйынтык
| res2=Ж/Ж/Ж/Ж/Ж/Ж/Ж/Ж/Ж/У/Ж
| label3=Орун
| pos3=4/1/1/1/1/1/1/1/1/1/1
| label4=Упайлар
| pos4=3p/6p/9p/12p/15p/18p/21p/24p/27p/27p/30p
| color_Ж=green2|text_Ж=Жеңиш
| color_Т=yellow2|text_Т=Тең чыгуу
| color_У=red2|text_У=Утулуу (жеңилүү)
| text_Ү=Үйдө|text_К=Конокто
| color_1=gold |color_2–4=green1|color_5=blue1|color_6=yellow1|color_18–20=red1
| source=[https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ла Лига]
}}
&lt;sup&gt;'''1'''&lt;/sup&gt; 1-турдун оюну оюнчулар [[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатынына]] катышкандыктан жана мелдештин кеч бүткөнүнө байланыштуу алдыга жылдырылган.

==== Оюндар ====
{{Football box collapsible
|round      = 2
|date       = 23-август 2026
|time       = 21:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = [[Элче (футбол клубу)|Элче]]
|score      = 0:5
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-elche-cf-fc-barcelona-2
|team2      = Барселона
|goals1     =
|goals2     =
Рафинья {{гол|14|пен.|67}}&lt;br&gt;
Адейеми {{гол|45+3}}&lt;br&gt;
Фермин {{гол|71||79}}
|stadium    = «Мартинес Валеро»
|location   = [[Элче]]
|attendance = 30 704
|referee    = Алехандро Кинтеро Гонсалес
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 1
|date       = 27-август 2026
|time       = 21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = Барселона
|score      = 2:0
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-athletic-club-1
|team2      = [[Атлетик Билбао]]
|goals1     =
Рафинья {{гол|37}}&lt;br&gt;
Фермин {{гол|82}}
|goals2     =
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 59 326
|referee    = Мигел Анхел Ортис Ариас
|result     = W
|note       = 1-турдун оюну оюнчулар [[2026 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2026 Дүйнө чемпионатынына]] катышкандыктан жана мелдештин кеч бүткөнүнө байланыштуу алдыга жылдырылган.
}}
{{Football box collapsible
|round      = 3
|date       = 31-август 2026
|time       = 21:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = Барселона
|score      = 5:2
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-rayo-vallecano-3
|team2      = [[Райо Вальекано]]
|goals1     =
Рафинья {{гол|19||71}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{гол|21||90}}&lt;br&gt;
Лежон {{гол|51|авт.}}
|goals2     =
Камельо {{гол|12||59}}
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 57 768
|referee    = Франсиско Хосе Эрнандес Маэсо
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 4
|date       = 6-сентябрь 2026
|time       = 16:15 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = [[Валенсия (футбол клубу)|Валенсия]]
|score      = 0:5
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-valencia-cf-fc-barcelona-4
|team2      = Барселона
|goals1     =
|goals2     =
Ламин Ямал {{гол|6||84}}&lt;br&gt;
Фермин {{гол|22}}&lt;br&gt;
Рафинья {{гол|50}}&lt;br&gt;
Педри {{гол|79}}
|stadium    = «Месталья»
|location   = [[Валенсия (Испания)|Валенсия]]
|attendance = 47 319
|referee    = Исидро Диас де Мера Эскудерос
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 5
|date       = 13-сентябрь 2026
|time       = 16:15 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = [[Леванте (футбол клубу)|Леванте]]
|score      = 2:4
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-levante-ud-fc-barcelona-5
|team2      = Барселона
|goals1     =
Ромеро {{гол|79}}&lt;br&gt;
Бруже {{гол|88}}
|goals2     =
Эспарт {{гол|5}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{гол|19||48|пен.}}&lt;br&gt;
Адейеми {{гол|90+3}}
|stadium    = «Сьюдад де Валенсия»
|location   = [[Валенсия (Испания)|Валенсия]]
|attendance = 23 630
|referee    = Хон Андер Гонсалес Эстебан
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 6
|date       = 16-сентябрь 2026
|time       = 21:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = Барселона
|score      = 7:2
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-r-racing-club-6
|team2      = [[Расинг (футболдук клуб, Сантандер)|Расинг]]
|goals1     =
Канселу {{гол|8}}&lt;br&gt;
Рафинья {{гол|25|пен.|42||67|пен.}}&lt;br&gt;
Вильялибре {{гол|36|авт.}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{пенжаза басуу}} {{small|45'}}, {{гол|89}}&lt;br&gt;
Жезус {{гол|79}}
|goals2     =
Гейе {{гол|30}}&lt;br&gt;
Забири {{гол|65}}
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 50 568
|referee    = Хосе Луис Мунуэра Монтеро
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 7
|date       = 19-сентябрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = [[Севилья (футболдук клуб)|Севилья]]
|score      = 1:3
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-sevilla-fc-fc-barcelona-7
|team2      = Барселона
|goals1     =
Фофана {{гол|19}}
|goals2     =
Рафинья {{гол|22||52||69}}
|stadium    = «Рамон Санчес Писхуан»
|location   = [[Севилья]]
|attendance = 41 145
|referee    = Хуан Мартинес Мунуэра
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 8
|date       = 10-октябрь 2026
|time       = 18:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = Барселона
|score      = 3:0
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-getafe-cf-8
|team2      = [[Хетафе]]
|goals1     = 
Гордон {{гол|2}}&lt;br&gt;
Жезус {{гол|30}}&lt;br&gt;
Кунде {{гол|73}}
|goals2     = 
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 59 463
|referee    = Хесус Хил Мансано
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 9
|date       = 17-октябрь 2026
|time       = 18:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = [[Реал Бетис]]
|score      = 2:5
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-real-betis-fc-barcelona-9
|team2      = Барселона
|goals1     =
Гомес {{гол|27}}&lt;br&gt;
Абде {{гол|53}}&lt;br&gt;
Бернал {{КАК|1|54}}
|goals2     =
Ламин Ямал {{гол|10}}&lt;br&gt;
Родри {{гол|41}}&lt;br&gt;
Жезус {{гол|51}}&lt;br&gt;
Эрик Гарсия {{гол|62}}&lt;br&gt;
Олмо {{гол|81}}
|stadium    = «Ла Картуха»
|location   = [[Севилья]]
|attendance = 66 924
|referee    = Рикардо де Бургос Бенгоэчеа
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 10
|date       = 25-октябрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = Барселона
|score      = 1:2
|report     = https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-real-madrid-10
|team2      = [[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]
|goals1     = 
Рафинья {{гол|61}}
|goals2     =
Мбаппе {{гол|41||87}}
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 62 055
|referee    = Хуан Мартинес Мунуэра Монтеро
|result     = L
}}
{{Football box collapsible
|round      = 11
|date       = 31-октябрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = Барселона
|score      = 6:1
|report     = https://www.laliga.com/en-ES/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-deportivo-alaves-11
|team2      = [[Алавес (футбол клубу)|Алавес]]
|goals1     =
Рафинья {{гол|8||41}}&lt;br&gt;
Фермин {{гол|23}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{гол|46||64}}&lt;br&gt;
Гордон {{гол|81}}
|goals2     =
Мариано Диас {{гол|84}}
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 53 523 
|referee    = Адриан Кордеро Вега
|result     = W
}}
{{Football box collapsible
|round      = 12
|date       = 8-ноябрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = [[Атлетико Мадрид]]
|score      = 
|report     = https://www.laliga.com/en-ES/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-atletico-de-madrid-fc-barcelona-12
|team2      = Барселона
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = «Рияд Эйр Метрополитано»
|location   = [[Мадрид]]
|attendance = 
|referee    = 
|result     = 
}}
{{Football box collapsible
|round      = 13
|date       = 22-ноябрь 2026
|time       = 14:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = Барселона
|score      = 
|report     = https://www.laliga.com/en-ES/match/temporada-2026-2027-laliga-ea-sports-fc-barcelona-villarreal-cf-13
|team2      = [[Вильярреал]]
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]]
|attendance = 
|referee    =
|result     =
}}

=== Испания Суперкубогу ===
Испания Суперкубогу 2027-жылдын 2-февральдан 6-февральга чейин [[Түркия|Түркиянын]] борбору [[Стамбул]] шаарында өтөт. Мелдеште «Барселона» 2025/26 Ла Лиганын чемпиону катары катышат жана 2025/26 Испания Кубогунун финалисти «[[Атлетико Мадрид]]» менен ойнойт. Андан тышкары мелдеште «[[Реал Сосьедад]]» (2025/26 Испания Кубогунун жеңүүчүсү) жана «[[Реал Мадрид]]» (2025/26 Ла Лиганын вице-чемпиону) катышышат.

«Барса» бул мелдешти 16 жолу жеңген (рекорд) жана акыркы төрт жылда үч жолу чемпион болгон.

{{Football box collapsible
|round      = Жарым финал
|date       = 2-февраль 2027
|time       = 22:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]
|team1      = Барселона
|score      = 
|report     = 
|team2      = [[Атлетико Мадрид]]
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = «Фенербахче Шүкрү Саражоглу»
|location   = [[Стамбул]], Түркия
|attendance = 
|referee    = 
|result     = 
}}

=== Испания Кубогу ===
«Барселона» Испания Кубогун 1/16 финал этабынан баштайт. Алгачкы оюн 2026-жылдын декабрь айында өтөт. 

=== УЕФА Чемпиондор лигасы ===
{{Негизги макала|2026/2027 УЕФА Чемпиондор лигасы}}

==== Жалпы этап ====
Жалпы этаптын чучукулагы 2026-жылдын 27-август күнү тартылды&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=UEFA |lang=en |date=2026-5-9 |accessdate=2026-5-9 |archive-date=9 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309032310/https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{:2026/2027 УЕФА Чемпиондор лигасы|transcludesection=Table|showteam=BAR}}
{{#invoke:sports rbr table|table|legendpos=b
| updated=2026-жылдын 4-ноябрь
| header=Тур
| label1=Талаа
| res1=Ү/К/К/Ү/К/Ү/К/Ү
| label2=Жыйынтык
| res2=Ж/Ж/У/Ж
| label3=Орун
| pos3=3/2/8/2
| label4=Упайлар
| pos4=3p/6p/6p/9p
| color_Ж=green1|text_Ж=Жеңиш
| color_Т=yellow1|text_Т=Тең чыгуу
| color_У=red1|text_У=Утулуу (жеңилүү)
| text_Ү=Үйдө|text_К=Конокто
| color_1-8=green1|color_9-16=blue1|color_17-24=blue2
| source=[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/fixtures-results/ УЕФА]
}}

===== Оюндар =====
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 1
|date       = 9-сентябрь 2026
|time       = 18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = Барселона {{желек|Испания}}
|score      = 5:1
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049561/ 
|team2      = {{желек|Нидерланд}} [[Фейеноорд]]
|goals1     =
Рафинья {{гол|3||57}}&lt;br&gt;
Адейеми {{гол|22}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{гол|77}}&lt;br&gt;
Жезус {{гол|85}}
|goals2     =
Стейн {{гол|82}}
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]], Испания
|attendance = 45 838
|referee    = {{желек|Германия}} Свен Яблонски
|result     = W
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 2
|date       = 13-октябрь 2026
|time       = 22:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]
|team1      = [[Галатасарай]] {{желек|Түркия}}
|score      = 1:4
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049576/
|team2      = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1     =
Батраков {{гол|28}}
|goals2     =
Канселу {{гол|43}}&lt;br&gt;
Фермин {{гол|50}}&lt;br&gt;
Гордон {{гол|53}}&lt;br&gt;
Адейеми {{гол|65}}
|stadium    = «Рамс Парк»
|location   = [[Стамбул]], Түркия
|attendance = 49 623
|referee    = {{желек|Италия}} Марко Гуида
|result     = W
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 3
|date       = 20-октябрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]
|team1      = [[Пари Сен-Жермен]] {{желек|Франция}}
|score      = 4:2
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049589/
|team2      = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1     =
Дуэ {{гол|38}}&lt;br&gt;
Л. Эрнандес {{гол|72}}&lt;br&gt;
Витинья {{гол|81}}&lt;br&gt;
Руис {{гол|86}}
|goals2     =
Эспарт {{гол|55}}&lt;br&gt;
Ламин Ямал {{гол|79}}
|stadium    = «Парк де Пренс»
|location   = [[Париж]], Франция
|attendance = 47 221
|referee    = {{желек|Англия}} Майкл Оливер
|result     = L
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 4
|date       = 3-ноябрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = Барселона {{желек|Испания}}
|score      = 3:0
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049607/
|team2      = {{желек|Англия}} [[Астон Вилла]]
|goals1     =
Ламин Ямал {{гол|7}}&lt;br&gt;
Рафинья {{гол|52||64}}
|goals2     =
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]], Испания
|attendance = 52 662 
|referee    = {{желек|Италия}} Давиде Масса 
|result     = W
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 5
|date       = 25-ноябрь 2026
|time       = 21:45 [[UTC+04:00|UTC+4]]
|team1      = [[Сабах (футбол клубу)|Сабах]] {{желек|Азербайжан}}
|score      =
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049642/
|team2      = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = Олимпиадалык
|location   = [[Баку]], Азербайжан
|attendance =
|referee    =
|result     =
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 6
|date       = 8-декабрь 2026
|time       = 21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = Барселона {{желек|Испания}}
|score      =
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049644/
|team2      = {{желек|Англия}} [[Манчестер Сити]]
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]], Испания
|attendance =
|referee    =
|result     =
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 7
|date       = 20-январь 2027
|time       = 20:00 [[UTC+00:00|UTC+0]]
|team1      = [[Спортинг (футбол клубу, Лиссабон)|Спортинг]] {{желек|Португалия}}
|score      =
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049670/
|team2      = {{желек|Испания}} Барселона
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = «Жозе Алваладе»
|location   = [[Лиссабон]], Португалия
|attendance =
|referee    =
|result     =
}}
{{#invoke:Football box collapsible|main
|round      = 8
|date       = 27-январь 2027
|time       = 21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]
|team1      = Барселона {{желек|Испания}}
|score      =
|report     = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2049684/
|team2      = {{желек|Италия}} [[Комо 1907|Комо]]
|goals1     =
|goals2     =
|stadium    = «[[Камп Ноу]]»
|location   = [[Барселона]], Испания
|attendance =
|referee    =
|result     =
}}

== Булактар ==
{{булактар|2}}

[[Категория:«Барселона» футбол клубунун сезондору|2026/2027]]</text>
      <sha1>eyavqznt5afd6lhh3pgqrurehs2c6k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кайли Дженнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154696</id>
    <redirect title="Кайли Женнер" />
    <revision>
      <id>664719</id>
      <parentid>663178</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>20270</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Кайли Женнер]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>664719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="gshprag8lsltik6gh554sju4on2dwv0" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Кайли Женнер]]</text>
      <sha1>gshprag8lsltik6gh554sju4on2dwv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александра Трусова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154743</id>
    <redirect title="Александра Игнатова" />
    <revision>
      <id>664718</id>
      <parentid>663651</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>20270</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Александра Игнатова]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>664718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="3249d9wmfxucg6zdje7t4vmsw07tcqs" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Александра Игнатова]]</text>
      <sha1>3249d9wmfxucg6zdje7t4vmsw07tcqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улуу жүз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154756</id>
    <revision>
      <id>664543</id>
      <parentid>663320</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>20270</id>
      </contributor>
      <origin>664543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="hc8jd3pwg3vibt3o1zx6k0nspk96f5w" xml:space="preserve">{{delete}}
мирамовдар кайсыл уруу</text>
      <sha1>hc8jd3pwg3vibt3o1zx6k0nspk96f5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диас Кэмерон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154902</id>
    <redirect title="Камерон Диас" />
    <revision>
      <id>664720</id>
      <parentid>663748</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>20270</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Камерон Диас]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>664720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="cz9tx3wxurvkbfk83g09hnglqmnoau7" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Камерон Диас]]</text>
      <sha1>cz9tx3wxurvkbfk83g09hnglqmnoau7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Патнам Жакоби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155238</id>
    <revision>
      <id>664482</id>
      <parentid>664459</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Арип боюнча инсандар|Арип боюнча инсандар]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>664482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23212" sha1="a9on170s3rxdldy2w6zh1j8muafxuqz" xml:space="preserve">‘’‘Мэри Патнэм Джейкоби’’’ (англ. ‘‘Mary Putnam Jacobi’’, төрөлгөндө ‘‘Мэри Коринна Патнэм’’; 31-август 1842 — 10-июнь 1906) — америкалык дарыгер, медициналык изилдөөчү, жазуучу жана аялдардын билим алуу укугун жактаган коомдук ишмер. Ал XIX кылымда аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүрүүгө чоң салым кошкон. Джейкоби аялдардын ден соолугу тууралуу кеңири тараган туура эмес түшүнүктөрдү илимий изилдөөлөр аркылуу четке кагууга аракет кылган. Ал Париждеги медициналык окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент жана Америка Кошмо Штаттарындагы алгачкы аял фармацевттердин бири болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi⁠￼&lt;/ref&gt;

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана үй-бүлөсү ===
Мэри Коринна Патнэм 1842-жылы 31-августта Англиянын Лондон шаарында төрөлгөн. Анын ата-энеси америкалык болгон. Атасы Джордж Палмер Патнэм белгилүү басмачы жана ‘‘G. P. Putnam’s Sons’’ басмаканасынын негиздөөчүсү болгон. Апасы Викторин Хейвен Патнэм үй-бүлөнүн тарбиясына жана балдарынын билим алуусуна чоң көңүл бурган.

1848-жылы үй-бүлөсү Америка Кошмо Штаттарына кайтып келип, Нью-Йорк шаарында жашай баштаган. Мэри он бир балалуу үй-бүлөнүн эң улуу кызы болгон. Ал бала кезинен эле адабиятка, билимге жана илимге кызыккан.

Анын үй-бүлөсү адабий чөйрөгө жакын болгондуктан, Мэри жаш кезинен белгилүү жазуучулар жана коомдук ишмерлер тууралуу маалымат алган. Атасынын басмаканасы аркылуу ал адабият дүйнөсү менен тааныш болгон.

=== Билим алуусу ===
Мэри Патнэм алгач үйүндө апасынан билим алган. Кийин Йонкерс шаарындагы жеке мектепте жана Манхэттендеги мектепте окуган. Ал адабиятка жана жазуучулукка кызыгып, жаш кезинде эле макалаларды жана көркөм чыгармаларды жазган.

1859-жылы мектепти аяктагандан кийин, ал медицинаны үйрөнүүнү чечкен. Бирок ошол мезгилде аялдардын дарыгер болушу коомдо кеңири кабыл алынган эмес. Көпчүлүк адамдар медицинаны аялдар үчүн ылайыксыз кесип деп эсептешкен.

1860-жылы анын макаласы ‘‘Atlantic Monthly’’ журналында жарыяланган. Бул анын жазуучулук жөндөмүнүн алгачкы белгилеринин бири болгон.

1861-жылы Нью-Йорк фармацевтика колледжинде окуй баштаган. 1863-жылы ал фармацевтика боюнча билим алып, Америка Кошмо Штаттарында бул тармакта диплом алган алгачкы аялдардын бири болгон.

1864-жылы Пенсильваниядагы Аялдар медициналык колледжин аяктап, медицина боюнча докторлук даражага ээ болгон. Бул окуу жай аялдарга медициналык билим берүү үчүн түзүлгөн алгачкы аккредитацияланган мекемелердин бири болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi&lt;/ref&gt;

=== Париждеги медициналык билим ===
Мэри Патнэм алган билими менен чектелбестен, медициналык билимди андан ары өркүндөтүүнү каалаган. Ошондуктан 1866-жылы Франциянын Париж шаарына барып, медицинаны тереңирээк изилдей баштаган.

Ал Париждеги медицина мектебинде билим алууга аракет кылган. Ошол мезгилде медициналык окуу жайлардын көпчүлүгү аялдарды кабыл алышкан эмес. Бирок Джейкоби өзүнүн билими жана жөндөмү аркылуу бул тоскоолдуктарды жеңүүгө аракет кылган.

1868-жылы ал Париждеги École de Médecine медициналык окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент болуп калды. Бул окуя аялдардын медициналык билим алуу тарыхындагы маанилүү жетишкендиктердин бири болгон.

Парижде окуп жүргөндө ал лабораториялык изилдөөлөргө, анатомияга, физиологияга жана клиникалык медицинага өзгөчө кызыккан. 1871-жылы медициналык окуусун аяктап, Францияда медициналык даража алган экинчи аял болгон.

Париждеги тажрыйба анын илимий көз карашын калыптандырган. Ал медициналык билим теория менен гана чектелбестен, практикалык изилдөөлөргө жана эксперименттерге негизделиши керек деп эсептеген.&lt;ref&gt;https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163&lt;/ref&gt;

== Медициналык карьерасы ==

=== Дарыгерлик жана окутуучулук ишмердүүлүгү ===
Америка Кошмо Штаттарына кайтып келгенден кийин Мэри Патнэм Джейкоби Нью-Йорк шаарында дарыгер болуп иштей баштаган. Ал аялдар жана балдар үчүн медициналык мекемелерде иштеп, бейтаптарды дарылоого катышкан.

Ошондой эле Нью-Йорктогу аялдар медициналык колледжинде сабак берген. Ал фармакология жана терапия боюнча лекцияларды окуп, медициналык билим берүүнүн сапатын жакшыртууга аракет кылган.

Джейкоби аялдарга берилген медициналык билим эркектерге берилген билимден төмөн болбошу керек деп эсептеген. Анын ою боюнча, аялдар медициналык окуу жайларда толук билим алып, лабораторияларда жана ооруканаларда практикалык тажрыйба топтошу керек болгон.

1872-жылы ал аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүрүүгө багытталган уюмду түзүүгө катышкан. Бул уюм кийин ‘‘Association for the Advancement of the Medical Education of Women’’ деп аталып калган. Джейкоби 1874-жылдан 1903-жылга чейин анын президенти болгон.

Бул уюм аялдардын медициналык окуу жайларга кабыл алынышын, билим берүү стандарттарынын жогорулашын жана медициналык кесиптеги тең укуктуулукту жактаган.

=== Нью-Йорк медицина академиясындагы ишмердүүлүгү ===
Мэри Патнэм Джейкоби медициналык коомдорго аялдардын кабыл алынышы үчүн да күрөшкөн. XIX кылымда көптөгөн медициналык ассоциациялар аялдарды өз мүчөлүгүнө кабыл алышкан эмес.

Джейкоби медициналык коомдордо аялдардын катышуусу медицинанын өнүгүшү үчүн маанилүү экенин көрсөткөн. Ал Нью-Йорк медицина академиясынын биринчи аял мүчөсү болуп, медициналык кесиптеги аялдардын коомдук абалын жакшыртууга салым кошкон.

Анын бул жетишкендиги аялдардын медициналык коомдорго кирүүсүнө жол ачкан маанилүү окуялардын бири болгон.

== Илимий изилдөөлөрү ==

=== Аялдардын ден соолугу жана менструация боюнча изилдөөлөр ===
Мэри Патнэм Джейкобинин эң белгилүү илимий иштеринин бири аялдардын менструация мезгилиндеги ден соолугуна арналган изилдөө болгон.

XIX кылымда айрым дарыгерлер аялдардын менструация учурунда физикалык жана интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрү төмөндөйт деп эсептешкен. Алар аялдар бул мезгилде окуудан, иштөөдөн жана интеллектуалдык аракеттерден алыс болушу керек деген пикирлерди таратышкан.

Джейкоби мындай түшүнүктөрдү илимий жактан текшерүү зарылдыгын белгилеген. Ал аялдардын ден соолугу боюнча байкоолорду жүргүзүп, физиологиялык көрсөткүчтөрдү изилдеген.

1876-жылы анын ‘‘The Question of Rest for Women during Menstruation’’ аттуу илимий эмгеги Гарвард университетинин Boylston Prize сыйлыгына ээ болгон. Ал бул сыйлыкты алган биринчи аял болгон.

Изилдөөдө аялдардын физикалык абалы, дене температурасы, тамыр кагышы жана башка физиологиялык көрсөткүчтөрү каралган. Джейкоби аялдардын менструация мезгилинде сөзсүз түрдө эс алышы керек деген көз караштарды илимий далилдер менен сынга алган.

Анын эмгеги аялдардын билим алуусуна жана коомдук ишмердүүлүгүнө байланыштуу медициналык стереотиптерди талкуулоодо маанилүү орунду ээлеген.&lt;ref&gt;https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/&lt;/ref&gt;

=== Башка илимий изилдөөлөрү ===
Джейкоби аялдардын ден соолугу менен гана чектелбестен, неврология, физиология жана башка медициналык тармактарда да изилдөөлөр жүргүзгөн.

Ал адамдын мээси жана интеллектуалдык жөндөмү тууралуу кеңири тараган көз караштарды сынга алган. Айрым окумуштуулар аялдардын мээси кичирээк болгондуктан, алардын интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрү төмөн деп эсептешкен. Джейкоби мындай пикирлерди илимий жактан негизсиз деп көрсөткөн.

Ал медициналык билим берүүдө лабораториялык эксперименттердин жана объективдүү маалыматтардын маанилүүлүгүн баса белгилеген.

Джейкоби өзүнүн карьерасында 120дан ашык илимий макала жана бир нече китеп жазган. Анын эмгектери медициналык билим берүүнүн, аялдардын ден соолугун изилдөөнүн жана илимий методдордун өнүгүшүнө салым кошкон.

== Коомдук ишмердүүлүгү ==

=== Аялдардын билим алуу укугун коргоо ===
Мэри Патнэм Джейкоби аялдардын билим алуу укугун активдүү жактаган. Ал аялдар университеттерде, медициналык окуу жайларда жана илимий мекемелерде эркектер менен бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ болушу керек деп эсептеген.

Анын пикири боюнча, аялдардын билим алуусуна тыюу салуу коомдун өнүгүшүнө тоскоол болгон. Ал билимдүү аялдар коомдук саламаттыкты сактоого, илимге жана билим берүүгө чоң салым кошо аларын көрсөткөн.

Джейкоби аялдардын медициналык билим алуусун жакшыртуу үчүн бир катар уюмдар менен кызматташкан. Ал аялдардын медициналык мектептеринин окуу программаларын жакшыртууга жана алардын академиялык деңгээлин жогорулатууга аракет кылган.

=== Аялдардын шайлоо укугун колдоо ===
Мэри Патнэм Джейкоби аялдардын шайлоо укугун да колдогон. Ал аялдар коомдук жана саясий маселелерге катышууга укуктуу экенин белгилеген.

Анын көз карашында, аялдардын билим алуу укугу жана саясий укуктары бири-бири менен тыгыз байланышта болгон. Эгер аялдар билим алууга жана кесиптик ишмердүүлүккө катышууга мүмкүнчүлүк алышса, алардын коомдогу орду да өзгөрүшү керек эле.

Ал аялдардын укуктарын кеңейтүүгө багытталган коомдук кыймылдарга катышып, билим берүү жана саламаттыкты сактоо маселелерин көтөргөн.

=== Коомдук реформалар ===
Джейкоби аялдардын эмгек шарттарын жана коомдук абалын жакшыртууга да көңүл бурган. Ал аялдардын билим алуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү, кесиптик ишмердүүлүгүн колдоо жана коомдогу теңсиздикти азайтуу зарылдыгын белгилеген.

Анын коомдук ишмердүүлүгү медициналык реформалар менен гана чектелбестен, аялдардын жалпы укуктарын коргоого да багытталган.

== Жеке жашоосу ==
1873-жылы Мэри Патнэм Джейкоби белгилүү америкалык педиатр Абрахам Джейкоби менен баш кошкон. Абрахам Джейкоби кийин америкалык педиатриянын негиздөөчүлөрүнүн бири катары таанылган.

Алардын үй-бүлөсүндө үч бала төрөлгөн. Бирок балдарынын экөө жаш кезинде дүйнөдөн кайткан. Кызы Маржори бойго жеткен.

Мэри Джейкоби үй-бүлөлүк жашоосу менен катар медициналык карьерасын жана коомдук ишмердүүлүгүн уланткан. Ал үй-бүлөлүк милдеттер менен кесиптик иштин ортосундагы тең салмактуулукту сактоого аракет кылган.

== Өлүмү ==
Мэри Патнэм Джейкоби өмүрүнүн акыркы жылдарында ден соолугуна байланыштуу көйгөйлөргө туш болгон. Ал өзүнүн белгилерин байкап, медициналык маалыматтарды жазып турган.

Кийинчерээк анын мээсинде шишик пайда болгон. Джейкоби оорунун белгилерин илимий көз караш менен изилдеп, өзүнүн медициналык байкоолорун документтештирген.

1906-жылы 10-июнда Нью-Йорк шаарында 63 жашында дүйнөдөн кайткан. Өлөрүнүн алдында ал өзүнүн оорусунун белгилерин сүрөттөгөн илимий эмгек жазган. Бул эмгек анын медициналык изилдөөгө болгон кызыгуусун жана илимий көз карашын көрсөткөн.&lt;ref&gt;https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163&lt;/ref&gt;

== Сыйлыктары жана жетишкендиктери ==
Мэри Патнэм Джейкоби медициналык жана коомдук ишмердүүлүгү үчүн бир катар маанилүү жетишкендиктерге ээ болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi&lt;/ref&gt;

* 1863-жылы Америка Кошмо Штаттарында фармацевтика боюнча билим алган алгачкы аялдардын бири болгон.
* 1864-жылы Пенсильваниядагы Аялдар медициналык колледжин аяктаган.
* 1868-жылы Париждеги École de Médecine окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент болгон.
* 1871-жылы Париждеги медициналык окуусун аяктаган.
* 1876-жылы Boylston Prize сыйлыгын алган биринчи аял болгон.
* Нью-Йорк медицина академиясынын биринчи аял мүчөсү болгон.
* Аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүргөн уюмдун президенти болуп көп жыл иштеген.
* 1993-жылы Women of the Hall уюмунун таанылган өкүлдөрүнүн катарына киргизилген.

== Мурасы ==
Мэри Патнэм Джейкобинин эмгектери аялдардын медициналык билим алуусунун жана илимий изилдөөлөргө катышуусунун өнүгүшүндө маанилүү роль ойногон.

Ал аялдардын медициналык кесипте иштөөсүнө тоскоол болгон коомдук көз караштарды өзгөртүүгө аракет кылган. Анын илимий изилдөөлөрү аялдардын ден соолугу тууралуу туура эмес түшүнүктөрдү четке кагууга жана медициналык билимдин сапатын жогорулатууга багытталган.

Джейкоби аялдардын медициналык окуу жайларда эркектер менен бирдей билим алышы керек деген идеяны колдогон. Анын ишмердүүлүгү кийин медициналык билим берүүдө аялдардын мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейишине салым кошкон.

Бүгүнкү күндө Мэри Патнэм Джейкоби XIX кылымдагы медицинанын жана аялдардын укуктарынын тарыхындагы маанилүү инсандардын бири катары эскерилет.

== Булактар ==
&lt;references&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi|title=Mary Putnam Jacobi|website=National Women's History Museum}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163|title=Biography: Dr. Mary Corinna Putnam Jacobi|website=National Library of Medicine}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Girgis|first=Katherine N.|last2=Ganti|first2=Latha|title=Dr. Mary Putnam Jacobi (1842-1906): The Pioneer of Women's Medical Education|journal=Cureus|date=2024|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.womenofthehall.org/inductee/mary-putnam-jacobi/|title=Mary Putnam Jacobi|website=Women of the Hall}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bittel|first=Carla Jean|title=Science, suffrage, and experimentation: Mary Putnam Jacobi and the controversy over vivisection in late nineteenth-century America|journal=Bulletin of the History of Medicine|date=2005|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16327083/}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163 National Library of Medicine]
* [https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi National Women’s History Museum]
* [https://www.womenofthehall.org/inductee/mary-putnam-jacobi/ Women of the Hall]
* [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/ Илимий биографиясы]

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>a9on170s3rxdldy2w6zh1j8muafxuqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664483</id>
      <parentid>664482</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>664483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23200" sha1="k75ivjfklagelq9ip0izb67onex0gzl" xml:space="preserve">'''Мэри Патнэм Джейкоби''' (англ. ‘‘Mary Putnam Jacobi’’, төрөлгөндө ‘‘Мэри Коринна Патнэм’’; 31-август 1842 — 10-июнь 1906) — америкалык дарыгер, медициналык изилдөөчү, жазуучу жана аялдардын билим алуу укугун жактаган коомдук ишмер. Ал XIX кылымда аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүрүүгө чоң салым кошкон. Джейкоби аялдардын ден соолугу тууралуу кеңири тараган туура эмес түшүнүктөрдү илимий изилдөөлөр аркылуу четке кагууга аракет кылган. Ал Париждеги медициналык окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент жана Америка Кошмо Штаттарындагы алгачкы аял фармацевттердин бири болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi⁠￼&lt;/ref&gt;

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана үй-бүлөсү ===
Мэри Коринна Патнэм 1842-жылы 31-августта Англиянын Лондон шаарында төрөлгөн. Анын ата-энеси америкалык болгон. Атасы Джордж Палмер Патнэм белгилүү басмачы жана ‘‘G. P. Putnam’s Sons’’ басмаканасынын негиздөөчүсү болгон. Апасы Викторин Хейвен Патнэм үй-бүлөнүн тарбиясына жана балдарынын билим алуусуна чоң көңүл бурган.

1848-жылы үй-бүлөсү Америка Кошмо Штаттарына кайтып келип, Нью-Йорк шаарында жашай баштаган. Мэри он бир балалуу үй-бүлөнүн эң улуу кызы болгон. Ал бала кезинен эле адабиятка, билимге жана илимге кызыккан.

Анын үй-бүлөсү адабий чөйрөгө жакын болгондуктан, Мэри жаш кезинен белгилүү жазуучулар жана коомдук ишмерлер тууралуу маалымат алган. Атасынын басмаканасы аркылуу ал адабият дүйнөсү менен тааныш болгон.

=== Билим алуусу ===
Мэри Патнэм алгач үйүндө апасынан билим алган. Кийин Йонкерс шаарындагы жеке мектепте жана Манхэттендеги мектепте окуган. Ал адабиятка жана жазуучулукка кызыгып, жаш кезинде эле макалаларды жана көркөм чыгармаларды жазган.

1859-жылы мектепти аяктагандан кийин, ал медицинаны үйрөнүүнү чечкен. Бирок ошол мезгилде аялдардын дарыгер болушу коомдо кеңири кабыл алынган эмес. Көпчүлүк адамдар медицинаны аялдар үчүн ылайыксыз кесип деп эсептешкен.

1860-жылы анын макаласы ‘‘Atlantic Monthly’’ журналында жарыяланган. Бул анын жазуучулук жөндөмүнүн алгачкы белгилеринин бири болгон.

1861-жылы Нью-Йорк фармацевтика колледжинде окуй баштаган. 1863-жылы ал фармацевтика боюнча билим алып, Америка Кошмо Штаттарында бул тармакта диплом алган алгачкы аялдардын бири болгон.

1864-жылы Пенсильваниядагы Аялдар медициналык колледжин аяктап, медицина боюнча докторлук даражага ээ болгон. Бул окуу жай аялдарга медициналык билим берүү үчүн түзүлгөн алгачкы аккредитацияланган мекемелердин бири болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi&lt;/ref&gt;

=== Париждеги медициналык билим ===
Мэри Патнэм алган билими менен чектелбестен, медициналык билимди андан ары өркүндөтүүнү каалаган. Ошондуктан 1866-жылы Франциянын Париж шаарына барып, медицинаны тереңирээк изилдей баштаган.

Ал Париждеги медицина мектебинде билим алууга аракет кылган. Ошол мезгилде медициналык окуу жайлардын көпчүлүгү аялдарды кабыл алышкан эмес. Бирок Джейкоби өзүнүн билими жана жөндөмү аркылуу бул тоскоолдуктарды жеңүүгө аракет кылган.

1868-жылы ал Париждеги École de Médecine медициналык окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент болуп калды. Бул окуя аялдардын медициналык билим алуу тарыхындагы маанилүү жетишкендиктердин бири болгон.

Парижде окуп жүргөндө ал лабораториялык изилдөөлөргө, анатомияга, физиологияга жана клиникалык медицинага өзгөчө кызыккан. 1871-жылы медициналык окуусун аяктап, Францияда медициналык даража алган экинчи аял болгон.

Париждеги тажрыйба анын илимий көз карашын калыптандырган. Ал медициналык билим теория менен гана чектелбестен, практикалык изилдөөлөргө жана эксперименттерге негизделиши керек деп эсептеген.&lt;ref&gt;https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163&lt;/ref&gt;

== Медициналык карьерасы ==

=== Дарыгерлик жана окутуучулук ишмердүүлүгү ===
Америка Кошмо Штаттарына кайтып келгенден кийин Мэри Патнэм Джейкоби Нью-Йорк шаарында дарыгер болуп иштей баштаган. Ал аялдар жана балдар үчүн медициналык мекемелерде иштеп, бейтаптарды дарылоого катышкан.

Ошондой эле Нью-Йорктогу аялдар медициналык колледжинде сабак берген. Ал фармакология жана терапия боюнча лекцияларды окуп, медициналык билим берүүнүн сапатын жакшыртууга аракет кылган.

Джейкоби аялдарга берилген медициналык билим эркектерге берилген билимден төмөн болбошу керек деп эсептеген. Анын ою боюнча, аялдар медициналык окуу жайларда толук билим алып, лабораторияларда жана ооруканаларда практикалык тажрыйба топтошу керек болгон.

1872-жылы ал аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүрүүгө багытталган уюмду түзүүгө катышкан. Бул уюм кийин ‘‘Association for the Advancement of the Medical Education of Women’’ деп аталып калган. Джейкоби 1874-жылдан 1903-жылга чейин анын президенти болгон.

Бул уюм аялдардын медициналык окуу жайларга кабыл алынышын, билим берүү стандарттарынын жогорулашын жана медициналык кесиптеги тең укуктуулукту жактаган.

=== Нью-Йорк медицина академиясындагы ишмердүүлүгү ===
Мэри Патнэм Джейкоби медициналык коомдорго аялдардын кабыл алынышы үчүн да күрөшкөн. XIX кылымда көптөгөн медициналык ассоциациялар аялдарды өз мүчөлүгүнө кабыл алышкан эмес.

Джейкоби медициналык коомдордо аялдардын катышуусу медицинанын өнүгүшү үчүн маанилүү экенин көрсөткөн. Ал Нью-Йорк медицина академиясынын биринчи аял мүчөсү болуп, медициналык кесиптеги аялдардын коомдук абалын жакшыртууга салым кошкон.

Анын бул жетишкендиги аялдардын медициналык коомдорго кирүүсүнө жол ачкан маанилүү окуялардын бири болгон.

== Илимий изилдөөлөрү ==

=== Аялдардын ден соолугу жана менструация боюнча изилдөөлөр ===
Мэри Патнэм Джейкобинин эң белгилүү илимий иштеринин бири аялдардын менструация мезгилиндеги ден соолугуна арналган изилдөө болгон.

XIX кылымда айрым дарыгерлер аялдардын менструация учурунда физикалык жана интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрү төмөндөйт деп эсептешкен. Алар аялдар бул мезгилде окуудан, иштөөдөн жана интеллектуалдык аракеттерден алыс болушу керек деген пикирлерди таратышкан.

Джейкоби мындай түшүнүктөрдү илимий жактан текшерүү зарылдыгын белгилеген. Ал аялдардын ден соолугу боюнча байкоолорду жүргүзүп, физиологиялык көрсөткүчтөрдү изилдеген.

1876-жылы анын ‘‘The Question of Rest for Women during Menstruation’’ аттуу илимий эмгеги Гарвард университетинин Boylston Prize сыйлыгына ээ болгон. Ал бул сыйлыкты алган биринчи аял болгон.

Изилдөөдө аялдардын физикалык абалы, дене температурасы, тамыр кагышы жана башка физиологиялык көрсөткүчтөрү каралган. Джейкоби аялдардын менструация мезгилинде сөзсүз түрдө эс алышы керек деген көз караштарды илимий далилдер менен сынга алган.

Анын эмгеги аялдардын билим алуусуна жана коомдук ишмердүүлүгүнө байланыштуу медициналык стереотиптерди талкуулоодо маанилүү орунду ээлеген.&lt;ref&gt;https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/&lt;/ref&gt;

=== Башка илимий изилдөөлөрү ===
Джейкоби аялдардын ден соолугу менен гана чектелбестен, неврология, физиология жана башка медициналык тармактарда да изилдөөлөр жүргүзгөн.

Ал адамдын мээси жана интеллектуалдык жөндөмү тууралуу кеңири тараган көз караштарды сынга алган. Айрым окумуштуулар аялдардын мээси кичирээк болгондуктан, алардын интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрү төмөн деп эсептешкен. Джейкоби мындай пикирлерди илимий жактан негизсиз деп көрсөткөн.

Ал медициналык билим берүүдө лабораториялык эксперименттердин жана объективдүү маалыматтардын маанилүүлүгүн баса белгилеген.

Джейкоби өзүнүн карьерасында 120дан ашык илимий макала жана бир нече китеп жазган. Анын эмгектери медициналык билим берүүнүн, аялдардын ден соолугун изилдөөнүн жана илимий методдордун өнүгүшүнө салым кошкон.

== Коомдук ишмердүүлүгү ==

=== Аялдардын билим алуу укугун коргоо ===
Мэри Патнэм Джейкоби аялдардын билим алуу укугун активдүү жактаган. Ал аялдар университеттерде, медициналык окуу жайларда жана илимий мекемелерде эркектер менен бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ болушу керек деп эсептеген.

Анын пикири боюнча, аялдардын билим алуусуна тыюу салуу коомдун өнүгүшүнө тоскоол болгон. Ал билимдүү аялдар коомдук саламаттыкты сактоого, илимге жана билим берүүгө чоң салым кошо аларын көрсөткөн.

Джейкоби аялдардын медициналык билим алуусун жакшыртуу үчүн бир катар уюмдар менен кызматташкан. Ал аялдардын медициналык мектептеринин окуу программаларын жакшыртууга жана алардын академиялык деңгээлин жогорулатууга аракет кылган.

=== Аялдардын шайлоо укугун колдоо ===
Мэри Патнэм Джейкоби аялдардын шайлоо укугун да колдогон. Ал аялдар коомдук жана саясий маселелерге катышууга укуктуу экенин белгилеген.

Анын көз карашында, аялдардын билим алуу укугу жана саясий укуктары бири-бири менен тыгыз байланышта болгон. Эгер аялдар билим алууга жана кесиптик ишмердүүлүккө катышууга мүмкүнчүлүк алышса, алардын коомдогу орду да өзгөрүшү керек эле.

Ал аялдардын укуктарын кеңейтүүгө багытталган коомдук кыймылдарга катышып, билим берүү жана саламаттыкты сактоо маселелерин көтөргөн.

=== Коомдук реформалар ===
Джейкоби аялдардын эмгек шарттарын жана коомдук абалын жакшыртууга да көңүл бурган. Ал аялдардын билим алуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү, кесиптик ишмердүүлүгүн колдоо жана коомдогу теңсиздикти азайтуу зарылдыгын белгилеген.

Анын коомдук ишмердүүлүгү медициналык реформалар менен гана чектелбестен, аялдардын жалпы укуктарын коргоого да багытталган.

== Жеке жашоосу ==
1873-жылы Мэри Патнэм Джейкоби белгилүү америкалык педиатр Абрахам Джейкоби менен баш кошкон. Абрахам Джейкоби кийин америкалык педиатриянын негиздөөчүлөрүнүн бири катары таанылган.

Алардын үй-бүлөсүндө үч бала төрөлгөн. Бирок балдарынын экөө жаш кезинде дүйнөдөн кайткан. Кызы Маржори бойго жеткен.

Мэри Джейкоби үй-бүлөлүк жашоосу менен катар медициналык карьерасын жана коомдук ишмердүүлүгүн уланткан. Ал үй-бүлөлүк милдеттер менен кесиптик иштин ортосундагы тең салмактуулукту сактоого аракет кылган.

== Өлүмү ==
Мэри Патнэм Джейкоби өмүрүнүн акыркы жылдарында ден соолугуна байланыштуу көйгөйлөргө туш болгон. Ал өзүнүн белгилерин байкап, медициналык маалыматтарды жазып турган.

Кийинчерээк анын мээсинде шишик пайда болгон. Джейкоби оорунун белгилерин илимий көз караш менен изилдеп, өзүнүн медициналык байкоолорун документтештирген.

1906-жылы 10-июнда Нью-Йорк шаарында 63 жашында дүйнөдөн кайткан. Өлөрүнүн алдында ал өзүнүн оорусунун белгилерин сүрөттөгөн илимий эмгек жазган. Бул эмгек анын медициналык изилдөөгө болгон кызыгуусун жана илимий көз карашын көрсөткөн.&lt;ref&gt;https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163&lt;/ref&gt;

== Сыйлыктары жана жетишкендиктери ==
Мэри Патнэм Джейкоби медициналык жана коомдук ишмердүүлүгү үчүн бир катар маанилүү жетишкендиктерге ээ болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi&lt;/ref&gt;

* 1863-жылы Америка Кошмо Штаттарында фармацевтика боюнча билим алган алгачкы аялдардын бири болгон.
* 1864-жылы Пенсильваниядагы Аялдар медициналык колледжин аяктаган.
* 1868-жылы Париждеги École de Médecine окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент болгон.
* 1871-жылы Париждеги медициналык окуусун аяктаган.
* 1876-жылы Boylston Prize сыйлыгын алган биринчи аял болгон.
* Нью-Йорк медицина академиясынын биринчи аял мүчөсү болгон.
* Аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүргөн уюмдун президенти болуп көп жыл иштеген.
* 1993-жылы Women of the Hall уюмунун таанылган өкүлдөрүнүн катарына киргизилген.

== Мурасы ==
Мэри Патнэм Джейкобинин эмгектери аялдардын медициналык билим алуусунун жана илимий изилдөөлөргө катышуусунун өнүгүшүндө маанилүү роль ойногон.

Ал аялдардын медициналык кесипте иштөөсүнө тоскоол болгон коомдук көз караштарды өзгөртүүгө аракет кылган. Анын илимий изилдөөлөрү аялдардын ден соолугу тууралуу туура эмес түшүнүктөрдү четке кагууга жана медициналык билимдин сапатын жогорулатууга багытталган.

Джейкоби аялдардын медициналык окуу жайларда эркектер менен бирдей билим алышы керек деген идеяны колдогон. Анын ишмердүүлүгү кийин медициналык билим берүүдө аялдардын мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейишине салым кошкон.

Бүгүнкү күндө Мэри Патнэм Джейкоби XIX кылымдагы медицинанын жана аялдардын укуктарынын тарыхындагы маанилүү инсандардын бири катары эскерилет.

== Булактар ==
&lt;references&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi|title=Mary Putnam Jacobi|website=National Women's History Museum}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163|title=Biography: Dr. Mary Corinna Putnam Jacobi|website=National Library of Medicine}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Girgis|first=Katherine N.|last2=Ganti|first2=Latha|title=Dr. Mary Putnam Jacobi (1842-1906): The Pioneer of Women's Medical Education|journal=Cureus|date=2024|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.womenofthehall.org/inductee/mary-putnam-jacobi/|title=Mary Putnam Jacobi|website=Women of the Hall}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bittel|first=Carla Jean|title=Science, suffrage, and experimentation: Mary Putnam Jacobi and the controversy over vivisection in late nineteenth-century America|journal=Bulletin of the History of Medicine|date=2005|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16327083/}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163 National Library of Medicine]
* [https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi National Women’s History Museum]
* [https://www.womenofthehall.org/inductee/mary-putnam-jacobi/ Women of the Hall]
* [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/ Илимий биографиясы]

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>k75ivjfklagelq9ip0izb67onex0gzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарана Берк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155251</id>
    <revision>
      <id>664479</id>
      <parentid>664452</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Категория:Арип боюнча инсандар|Арип боюнча инсандар]]» категориясы кошулду ([[ВП:HotCat|HotCat]] куралынын жардамы менен)</comment>
      <origin>664479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3621" sha1="dzb604od2nlkh6bmho56zkboxbk9kec" xml:space="preserve">[[Файл:Tarana Burke 2018 Disobedience Awards at the MIT Media Lab (cropped).jpg|thumb]]
'''Тарана Дж. Бёрк''' — америкалык коомдук ишмер, аялдардын укуктары боюнча активист жана сексуалдык зомбулукка жана асылууга каршы багытталган Me Too (#MeToo) кыймылынын негиздөөчүсү. 1973-жылы 12-сентябрда туулган · Бронкс, Нью-Йорк&lt;ref&gt;[https://www.biography.com/activists/tarana-burke?utm_source=chatgpt.com https://www.biography.com/activists/tarana-burke?utm_source=]&lt;/ref&gt;


'''Өмүр баяны''' 

Тарана Бёрк 1973-жылы 12-сентябрда АКШнын Нью-Йорк штатындагы Бронкс шаарында төрөлгөн. Жаш кезинен баштап коомдук иштерге жана адам укуктарын коргоого кызыккан. Өспүрүм кезинде 21st Century Youth Leadership Movement уюмуна кошулуп, расалык дискриминацияга, социалдык теңсиздикке жана турак-жай адилетсиздигине каршы кампанияларга катышкан. Алабама штатынын университетин (Alabama State University) аяктаган. &lt;ref&gt;[https://time.com/collection/most-influential-people-2018/?utm_source=chatgpt.com https://time.com/collection/most-influential-people-2018/?utm_source=]&lt;/ref&gt;


'''Коомдук ишмердүүлүк''' 

2003-жылы Бёрк Just Be, Inc. коммерциялык эмес уюмун негиздеген, ал өзгөчө афроамерикалык кыздарды жана жаш аялдарды колдоого жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган. 2006-жылы ал Me Too кыймылын негиздеген, анын максаты сексуалдык зомбулукка, асылууга жана эксплуатацияга кабылгандарды колдоо болгон. 2017-жылдын октябрында #MeToo хештеги социалдык тармактар жана актриса Алисса Миланонун колдоосу аркылуу дүйнө жүзүнө белгилүү болгон. Бул кыймыл миллиондогон адамдарга зомбулук тууралуу ачык айтып берүүгө жана бул көйгөйгө коомчулуктун көңүлүн бурууга жардам берген. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Tarana_Burke?utm_source=chatgpt.com https://en.wikipedia.org/wiki/Tarana_Burke?utm_source]&lt;/ref&gt; 


'''Жетишкендиктер жана сыйлыктар''' 

- 2017-жыл: TIME журналынын &quot;Жылдын адамы&quot; тизмесине Silence Breakers кыймылынын башка активисттери менен бирге кирген. - 2018-жыл: TIME журналынын дүйнөдөгү эң таасирдүү 100 адам тизмесине кирген. - 2018-жыл: Me Too International эл аралык коммерциялык эмес уюмун негиздеген. - 2019-жыл: Сидней тынчтык сыйлыгын (Sydney Peace Prize) алган. - Unbound: My Story of Liberation and the Birth of t китебинин автору &lt;ref&gt;[https://www.womenshistory.org/?utm_source=chatgpt.com https://www.womenshistory.org/?utm_source=]&lt;/ref&gt;

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>dzb604od2nlkh6bmho56zkboxbk9kec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664480</id>
      <parentid>664479</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>664480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="basivwof3skkrgdstepmsx7ul6eykv5" xml:space="preserve">[[Файл:Tarana Burke 2018 Disobedience Awards at the MIT Media Lab (cropped).jpg|thumb]]
'''Тарана Дж. Бёрк''' — америкалык коомдук ишмер, аялдардын укуктары боюнча активист жана сексуалдык зомбулукка жана асылууга каршы багытталган Me Too (#MeToo) кыймылынын негиздөөчүсү. 1973-жылы 12-сентябрда туулган · Бронкс, Нью-Йорк&lt;ref&gt;[https://www.biography.com/activists/tarana-burke?utm_source=chatgpt.com https://www.biography.com/activists/tarana-burke?utm_source=]&lt;/ref&gt;

== Өмүр баяны ==
Тарана Бёрк 1973-жылы 12-сентябрда АКШнын Нью-Йорк штатындагы Бронкс шаарында төрөлгөн. Жаш кезинен баштап коомдук иштерге жана адам укуктарын коргоого кызыккан. Өспүрүм кезинде 21st Century Youth Leadership Movement уюмуна кошулуп, расалык дискриминацияга, социалдык теңсиздикке жана турак-жай адилетсиздигине каршы кампанияларга катышкан. Алабама штатынын университетин (Alabama State University) аяктаган. &lt;ref&gt;[https://time.com/collection/most-influential-people-2018/?utm_source=chatgpt.com https://time.com/collection/most-influential-people-2018/?utm_source=]&lt;/ref&gt;

== '''Коомдук ишмердүүлүк''' ==
2003-жылы Бёрк Just Be, Inc. коммерциялык эмес уюмун негиздеген, ал өзгөчө афроамерикалык кыздарды жана жаш аялдарды колдоого жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган. 2006-жылы ал Me Too кыймылын негиздеген, анын максаты сексуалдык зомбулукка, асылууга жана эксплуатацияга кабылгандарды колдоо болгон. 2017-жылдын октябрында #MeToo хештеги социалдык тармактар жана актриса Алисса Миланонун колдоосу аркылуу дүйнө жүзүнө белгилүү болгон. Бул кыймыл миллиондогон адамдарга зомбулук тууралуу ачык айтып берүүгө жана бул көйгөйгө коомчулуктун көңүлүн бурууга жардам берген. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Tarana_Burke?utm_source=chatgpt.com https://en.wikipedia.org/wiki/Tarana_Burke?utm_source]&lt;/ref&gt;

== Жетишкендиктер жана сыйлыктар ==
- 2017-жыл: TIME журналынын &quot;Жылдын адамы&quot; тизмесине Silence Breakers кыймылынын башка активисттери менен бирге кирген. - 2018-жыл: TIME журналынын дүйнөдөгү эң таасирдүү 100 адам тизмесине кирген. - 2018-жыл: Me Too International эл аралык коммерциялык эмес уюмун негиздеген. - 2019-жыл: Сидней тынчтык сыйлыгын (Sydney Peace Prize) алган. - Unbound: My Story of Liberation and the Birth of t китебинин автору &lt;ref&gt;[https://www.womenshistory.org/?utm_source=chatgpt.com https://www.womenshistory.org/?utm_source=]&lt;/ref&gt;

== Эскертмелер ==
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>basivwof3skkrgdstepmsx7ul6eykv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664481</id>
      <parentid>664480</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiyanakk</username>
        <id>38273</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>664481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="bwyh4iqhkcwcevlkbjdkv1aewxln50f" xml:space="preserve">[[Файл:Tarana Burke 2018 Disobedience Awards at the MIT Media Lab (cropped).jpg|thumb]]
'''Тарана Дж. Бёрк''' — америкалык коомдук ишмер, аялдардын укуктары боюнча активист жана сексуалдык зомбулукка жана асылууга каршы багытталган Me Too (#MeToo) кыймылынын негиздөөчүсү. 1973-жылы 12-сентябрда туулган · Бронкс, Нью-Йорк&lt;ref&gt;[https://www.biography.com/activists/tarana-burke?utm_source=chatgpt.com https://www.biography.com/activists/tarana-burke?utm_source=]&lt;/ref&gt;

== Өмүр баяны ==
Тарана Бёрк 1973-жылы 12-сентябрда АКШнын Нью-Йорк штатындагы Бронкс шаарында төрөлгөн. Жаш кезинен баштап коомдук иштерге жана адам укуктарын коргоого кызыккан. Өспүрүм кезинде 21st Century Youth Leadership Movement уюмуна кошулуп, расалык дискриминацияга, социалдык теңсиздикке жана турак-жай адилетсиздигине каршы кампанияларга катышкан. Алабама штатынын университетин (Alabama State University) аяктаган. &lt;ref&gt;[https://time.com/collection/most-influential-people-2018/?utm_source=chatgpt.com https://time.com/collection/most-influential-people-2018/?utm_source=]&lt;/ref&gt;

== Коомдук ишмердүүлүгү ==
2003-жылы Бёрк Just Be, Inc. коммерциялык эмес уюмун негиздеген, ал өзгөчө афроамерикалык кыздарды жана жаш аялдарды колдоого жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган. 2006-жылы ал Me Too кыймылын негиздеген, анын максаты сексуалдык зомбулукка, асылууга жана эксплуатацияга кабылгандарды колдоо болгон. 2017-жылдын октябрында #MeToo хештеги социалдык тармактар жана актриса Алисса Миланонун колдоосу аркылуу дүйнө жүзүнө белгилүү болгон. Бул кыймыл миллиондогон адамдарга зомбулук тууралуу ачык айтып берүүгө жана бул көйгөйгө коомчулуктун көңүлүн бурууга жардам берген. &lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Tarana_Burke?utm_source=chatgpt.com https://en.wikipedia.org/wiki/Tarana_Burke?utm_source]&lt;/ref&gt;

== Жетишкендиктери жана сыйлыктары ==
- 2017-жыл: TIME журналынын &quot;Жылдын адамы&quot; тизмесине Silence Breakers кыймылынын башка активисттери менен бирге кирген. - 2018-жыл: TIME журналынын дүйнөдөгү эң таасирдүү 100 адам тизмесине кирген. - 2018-жыл: Me Too International эл аралык коммерциялык эмес уюмун негиздеген. - 2019-жыл: Сидней тынчтык сыйлыгын (Sydney Peace Prize) алган. - Unbound: My Story of Liberation and the Birth of t китебинин автору &lt;ref&gt;[https://www.womenshistory.org/?utm_source=chatgpt.com https://www.womenshistory.org/?utm_source=]&lt;/ref&gt;

== Эскертмелер ==
[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>bwyh4iqhkcwcevlkbjdkv1aewxln50f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токтосун Шамбетов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155256</id>
    <redirect title="Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович" />
    <revision>
      <id>664474</id>
      <timestamp>2026-11-03T12:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Artelow &quot;[[Токтосун Шамбетов]]&quot; барагын &quot;[[Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович]]&quot; деп кайра атады: Аталыштарды бир стандартка келтирүү</comment>
      <origin>664474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="ib3mkv63v6bg75p02nphgso54rcjb2h" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Шамбетов Токтосун Дүйшөнкулович]]</text>
      <sha1>ib3mkv63v6bg75p02nphgso54rcjb2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Журналист/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>155257</id>
    <revision>
      <id>664475</id>
      <timestamp>2026-11-03T12:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt; == Көчүрүүгө камылга == &lt;pre&gt; {{Журналист |Ысымы                 =  |Расмий ысымы          =  |Сүрөт                 =  |Туурасы               =  |Сүрөткө баяндама      =  |Төрөлгөндөгү ысымы    =  |Каймана аттары        =  |Төрөлгөн датасы       =  |Каза болгон датасы    =  |Туулган жери...&quot;</comment>
      <origin>664475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1221" sha1="fkwk9yqmfab6n9lngxllv8ejbog3hgc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Журналист
|Ысымы                 = 
|Расмий ысымы          = 
|Сүрөт                 = 
|Туурасы               = 
|Сүрөткө баяндама      = 
|Төрөлгөндөгү ысымы    = 
|Каймана аттары        = 
|Төрөлгөн датасы       = 
|Каза болгон датасы    = 
|Туулган жери          = 
|Каза болгон жери      = 
|Мүрзөсүнүн орду       = 
|Жарандыгы             = 
|Билими                = 
|Активдүү жылдары      = 
|Ишмердүүлүк тармагы   = 
|Дини                  = 
|Эмгектеринин тили     = 
|Иштеген жери          = 
|Атасы                 = 
|Энеси                 = 
|Жолдошу               = 
|Жубайы                = 
|Балдары               = 
|Кол тамгасы           = 
|Кол тамгасынын өлчөмү = 
|Сыйлыктары            = 
|Сайты                 = 
|Викиказына            = 
}}
&lt;/pre&gt;
== Колдонуу мисалы ==

&lt;pre&gt;

&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>fkwk9yqmfab6n9lngxllv8ejbog3hgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664478</id>
      <parentid>664475</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>664478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4785" sha1="98shkz6ru7gj3tzshifjq5lzvgis81c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Журналист
|Ысымы                 = 
|Расмий ысымы          = 
|Сүрөт                 = 
|Туурасы               = 
|Сүрөткө баяндама      = 
|Төрөлгөндөгү ысымы    = 
|Каймана аттары        = 
|Төрөлгөн датасы       = 
|Каза болгон датасы    = 
|Туулган жери          = 
|Каза болгон жери      = 
|Мүрзөсүнүн орду       = 
|Жарандыгы             = 
|Билими                = 
|Активдүү жылдары      = 
|Ишмердүүлүк тармагы   = 
|Букаралыгы            = 
|Дини                  = 
|Эмгектеринин тили     = 
|Иштеген жери          = 
|Атасы                 = 
|Энеси                 = 
|Жолдошу               = 
|Жубайы                = 
|Балдары               = 
|Кол тамгасы           = 
|Кол тамгасынын өлчөмү = 
|Сыйлыктары            = 
|Сайты                 = 
|Викиказына            = 
}}
&lt;/pre&gt;
== Колдонуу мисалы ==
{{Журналист
|Ысымы                 = Кристиан Аманпур
|Расмий ысымы          = {{lang-en|Christiane Amanpour}}
|Сүрөт                 = Christiane Amanpour June 2008 (cropped).jpg
|Туурасы               = 280px
|Сүрөткө баяндама      = 2008-жылдагы сүрөтү
|Төрөлгөндөгү ысымы    = {{lang-en|Christiane Maria Heideh Amanpour}}
|Каймана аттары        = 
|Төрөлгөн датасы       = 12.1.1958
|Каза болгон датасы    = 
|Туулган жери          = [[Улуу Британия]], Англия, Мидлсекс, Илинг
|Каза болгон жери      = 
|Мүрзөсүнүн орду       = 
|Жарандыгы             = {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
|Билими                = Род-Айленд университети
|Активдүү жылдары      = 1983 — а.у.
|Ишмердүүлүк тармагы   = журналист, жазуучу, кабарчы, теле алып баруучу
|Букаралыгы            = 
|Дини                  = [[ислам]]
|Эмгектеринин тили     = [[англис тили]]
|Иштеген жери          = CNN, PBS
|Атасы                 = Мохаммад Таги Аманпур 
|Энеси                 = Энн Патрисия Хилл 
|Жолдошу               = Жеймс Рубин
|Жубайы                = 
|Балдары               = Дариус Рубин
|Кол тамгасы           = 
|Кол тамгасынын өлчөмү = 
|Сыйлыктары            = 
|Сайты                 = 
|Викиказына            = Christiane Amanpour
}}
&lt;pre&gt;
{{Журналист
|Ысымы                 = Кристиан Аманпур
|Расмий ысымы          = {{lang-en|Christiane Amanpour}}
|Сүрөт                 = Christiane Amanpour June 2008 (cropped).jpg
|Туурасы               = 280px
|Сүрөткө баяндама      = 2008-жылдагы сүрөтү
|Төрөлгөндөгү ысымы    = {{lang-en|Christiane Maria Heideh Amanpour}}
|Каймана аттары        = 
|Төрөлгөн датасы       = 12.1.1958
|Каза болгон датасы    = 
|Туулган жери          = [[Улуу Британия]], Англия, Мидлсекс, Илинг
|Каза болгон жери      = 
|Мүрзөсүнүн орду       = 
|Жарандыгы             = {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
|Билими                = Род-Айленд университети
|Активдүү жылдары      = 1983 — а.у.
|Ишмердүүлүк тармагы   = журналист, жазуучу, кабарчы, теле алып баруучу
|Букаралыгы            = 
|Дини                  = [[ислам]]
|Эмгектеринин тили     = [[англис тили]]
|Иштеген жери          = CNN, PBS
|Атасы                 = Мохаммад Таги Аманпур 
|Энеси                 = Энн Патрисия Хилл 
|Жолдошу               = Жеймс Рубин
|Жубайы                = 
|Балдары               = Дариус Рубин
|Кол тамгасы           = 
|Кол тамгасынын өлчөмү = 
|Сыйлыктары            = 
|Сайты                 = 
|Викиказына            = Christiane Amanpour
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>98shkz6ru7gj3tzshifjq5lzvgis81c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Сапарбекова Сейдана</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155258</id>
    <revision>
      <id>664485</id>
      <timestamp>2026-11-03T14:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="qw2wgmp3emjbt5n6kum06fk7jyuumrh" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:48, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qw2wgmp3emjbt5n6kum06fk7jyuumrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Голда Росс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155259</id>
    <revision>
      <id>664486</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aksenen</username>
        <id>49740</id>
      </contributor>
      <comment>Kyrgyz translation of &quot;Mary Golda Ross&quot; article.</comment>
      <origin>664486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21966" sha1="fph7fugqjzvjw2mn9bhd32hz8uour64" xml:space="preserve">{{Илимпоз|Ысымы=Мэри Голда Росс|Сүрөт=Mary G. Ross Sculpture 1.jpg|Сүрөттүн аталышы=Росстун портреттик сүрөтү|Туулган жылы=9.8.1908|Каза болгон жылы=29.4.2008|Туулган жери=Парк-Хилл, Оклахома, Кошмо Штаттар|Каза болгон жери=Лос-Альтос, Калифорния, Кошмо Штаттар|Жарандыгы=Америкалык, чероки|Илимий даражасы=Түндүк-Чыгыш мамлекеттик мугалимдер колледжи, математика боюнча бакалавр даражасы, 1928
Колорадо мамлекеттик мугалимдер колледжи (Грили), математика боюнча магистр даражасы, 1938
Калифорния университети, Лос-Анджелес, инженерия боюнча кесиптик сертификат, 1949|Илимий наамы=Silicon Valley Engineering Council’s Hall of Fame, 1992, Fellow and life member of the Society of Women Engineers, and others|Белгилүү болгондугу=Биринчи жергиликтүү америкалык аял инженер}}

Мэри Голда Росс (9-август, 1908 – 29-апрель, 2008) [[:ru:Чероки|чероки]] жана америкалык аэрокосмос инженери болгон.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20201129004110/http://svec.herokuapp.com/hall-of-fame&lt;/ref&gt; Ал 1942-жылдан 1973-жылы пенсияга чыкканга чейин [[:ru:Lockheed|Lockheed Corporation]] компаниясында иштеген, ал жерде [[:ru:Аэрокосмическая_техника|аэрокосмос дизайны]] боюнча эмгеги менен эң жакшы эсте калган.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mathwomen.agnesscott.org/women/maryross.htm&lt;/ref&gt; Ал Lockheed Corporation компаниясындагы абройлуу жана өтө жашыруун [[:ru:Skunk_Works|Skunk Works]] долбоорунун 40 негиздөөчү инженеринин бири болгон.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.nps.gov/people/mary-g-ross.htm&lt;/ref&gt;

Өмүр бою Росс жаш аялдарды жана жергиликтүү америкалыктарды [[:ru:STEM|илим, технология, инженерия жана математика (STEM)]] тармактарында алдыга жылдырууга арналган.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ал каза болгондон он жыл өткөндөн кийин, 2018-жылы, Росс 2019-жылкы Америка Кошмо Штаттарынын [[:ru:Монетный_двор_США|Монета салуучу жайы]] тарабынан космос программасындагы жергиликтүү америкалыктарды белгилөөчү 2019-жылкы [[:ru:Доллар_Сакагавеи|жергиликтүү америкалык 1 долларлык монетада]] сүрөттөлүш үчүн тандалып алынган.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20181216152435/https://www.usmint.gov/news/press-releases/united-states-mint-unveils-design-for-2019-native-american-1-coin-reverse&lt;/ref&gt;

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Г. Росс [[:en:Park_Hill,_Oklahoma|Парк-Хиллс, Оклахома]] шаарчасында төрөлгөн, Уильям Уоллес Росс Жуниор жана Мэри Генриетта Мур Росс үй-бүлөсүнүн беш баласынын экинчиси болгон.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;https://www.tahlequahdailypress.com/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3OTM3MTMxNzUsImlhdCI6MTc5MzcxMjg3NSwicmVkaXJlY3QiOiIvbmV3cy9nb2xkYS1yb3NzLWxlZnQtdGVhY2hpbmctdG8tc3VwcG9ydC13YXItZWZmb3J0L2FydGljbGVfYzUwMGNiYzQtZWViYS0xMWU1LTliNTctMmIxMjc2NTFmY2I1Lmh0bWwiLCJzZXJ2aWNlIjoiX2xiX3JhdGVfY21zYXBwX2ZvcmVpZ24iLCJzaXRlIjoid3d3LnRhaGxlcXVhaGRhaWx5cHJlc3MuY29tIn0.i7Aoy_uFtJRgXtWD0uu0b_7IAUXUaVXaDtPxLwWptwo&lt;/ref&gt; Ал чероки башчысы [[:ru:Росс,_Джон_(чероки)|Жон Росс-тун]] чөбөрөсү болгон. Жон Росс Эндрю Джексондун тушунда жергиликтүү америкалыктарды жерлеринен чыгаргандан кийин Оклахомадагы жаңы конуштун түзүлүшүндө чоң роль ойногон. Чероки улуту үчүн бул конуш мектеп жана өкмөт менен толук болгон.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://www.nationalww2museum.org/war/articles/mary-golda-ross-and-skunk-works&lt;/ref&gt;

Таланттуу бала кезинде, ал башталгыч жана орто мектепти окуу үчүн [[Тахлгуах (Оклахома)|Оклахома штатындагы Талекедеги]] [[:en:Cherokee_Nation|чероки улутунун борборунда]] чоң ата, чоң энесинин колунда жашоого жөнөтүлгөн.&lt;ref&gt;https://archive.org/details/americanwomenint0000zier&lt;/ref&gt; 16 жашында Росс Талекедеги [[:en:Northeastern_State_University|Түндүк-Чыгыш мамлекеттик мугалимдер колледжине]] тапшырган. Ал 1928-жылы 20 жашында [[:ru:Математика|математика]] боюнча бакалавр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://www.cherokeephoenix.org/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3OTM3MTM1NjIsImlhdCI6MTc5MzcxMzI2MiwicmVkaXJlY3QiOiIvYXJ0aWNsZS9pbmRleC8yNDcwLyIsInNlcnZpY2UiOiJfbGJfcmF0ZV9jbXNhcHBfZm9yZWlnbiIsInNpdGUiOiJ3d3cuY2hlcm9rZWVwaG9lbml4Lm9yZyJ9.ltCtvSf1cggPM3qc8yGzFs8NKPLUYGymA8VDfOv55Y4&lt;/ref&gt; 1938-жылы Росс азыркы [[:en:University_of_Northern_Colorado|Түндүк Колорадо университети]] деп аталган [[:en:University_of_Northern_Colorado|Колорадо мамлекеттик мугалимдер колледжинен]] математика боюнча магистр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;https://newsmaven.io/&lt;/ref&gt; Магистрдик даражасын алуу учурунда Росс космоско болгон терең кызыгуусун канааттандыруу үчүн сунушталган [[астрономия]] сабактарын да көп окуган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1949-жылы, [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин, Локхид Мэри Г. Росту андан ары окуу үчүн [[Калифорния Университети (Лос-Анжелес)|Калифорния университетине, Лос-Анжелеске]] жөнөткөн. UCLAда окуп жатканда, ал инженерия боюнча кесиптик сертификат ала алган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Росс бул сертификатка ээ болгон биринчи жергиликтүү америкалык аял болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Карьерасы ==
Росс тогуз жыл бою, негизинен [[:en:Great_Depression_in_the_United_States|Улуу депрессия]] учурунда, Оклахоманын айылдык мектептеринде математика жана илимден сабак берүү менен карьерасын баштаган.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;https://rmamp.colostate.edu/people-of-color-in-stem-mary-golda-ross/&lt;/ref&gt;

1936-жылы Росс [[Вашингтон|Вашингтондогу]] [[:ru:Бюро_по_делам_индейцев|Индей иштери боюнча бюросуна (BIA)]] статистикалык катчы болуп иштөө үчүн мамлекеттик кызмат сынагынан өткөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 1937-жылы ал Нью-Мексико штатынын Санта-Фе шаарындагы Америкалык индейлер үчүн интернат мектеби болгон Санта-Фе индей мектебинде кыздарга кеңешчи болуп которулган.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20121230144333/http://blog.nmai.si.edu/main/2009/10/mary-g-ross-blazed-a-trail-in-the-sky-as-a-woman-engineer-in-the-space-race-celebrated-museum-.html&lt;/ref&gt; Ал интернатта иштеп турганда, Росс математика боюнча магистр даражасын алуу үчүн иштеп жаткан. Магистр даражасын алгандан бир нече жыл өткөндөн кийин, 1941-жылы АКШ [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согушка]] кошулгандан кийин жумуш издөө үчүн Росс Калифорнияга көчүп барган.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

1942-жылы Росс Локхид компаниясына [[:ru:Математик|математик]] болуп жумушка орношкон. Локхиддеги карьерасынын башында анын негизги милдети согуштук учактарды иштеп чыгууда иштөө болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Бул мезгилдеги тапшырмаларынын бири [[:ru:Lockheed_P-38_Lightning|Локхид P-38 Lightning]] учагына басымдын тийгизген таасирин талдоо болгон. P-38 ошол кездеги эң ылдам учактардын бири болгон: ал түз учууда саатына 400 миль (640 км/саат) ылдамдыкта учкан биринчи аскердик учак болгон.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-7110-1794-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-9629359-5-6&lt;/ref&gt; Карeрасы боюнда Росс жогорку ылдамдыктагы учууларга байланыштуу көптөгөн дизайн көйгөйлөрүн жана согуштук учактардын [[:ru:Аэроупругость|аэроэластикалык]] маселелерин чечүүгө жардам берген.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Росс [[:ru:Аэрокосмическая_техника|аэрокосмостук]] дизайн тармагын өнүктүрүү үчүн жөн гана карандаш, сызгыч жана [[:en:Friden,_Inc.|Фриден]] компьютерин колдонуп, татаал эсептөөлөрдү аткара алган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, согуштан кайтып келген эркектер аялдарды согуш учурунда ээлеген жумуштарынан кетирип жатканда, Локхид Росссту командасында калтырууну чечкен. Алар Росссту инженердик боюнча кесиптик сертификат алуу үчүн [[:en:University_of_California,_Los_Angeles|UCLAга]] да жөнөтүшкөн, аны ал 1949-жылы алган.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

1952-жылы Росс Локхиддин [[:ru:Skunk_Works|&quot;Скункс Уоркс&quot;]] деп аталган Өнүккөн Иштеп Чыгуу Программасын негиздөөгө жардам берген. Ал бул долбоордо иштеген кырк кишинин бири болгон жана командадагы жалгыз аял болгон.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;https://www.americanindianmagazine.org/story/mary-golda-ross-she-reached-stars&lt;/ref&gt; Росс жана анын командасы тарабынан &quot;Скункс Уоркс&quot; долбоору үчүн аткарылган иш абдан жашыруун болгон, ал тургай азыркыга чейин анын көпчүлүк чоо-жайы классификацияланган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Бирок, Росс &quot;Скункс Уоркс&quot; долбоорунда жасаган иши &quot;[[:ru:Межпланетный_полёт|планеталар аралык космос]] саякаттары, адам жана адамсыз Жер орбитасындагы учуулар, коргонуу жана жарандык максаттар үчүн орбиталык [[:ru:Искусственный_спутник|спутниктерди]] эң алгачкы изилдөөлөр үчүн алдын ала долбоордук концепцияларды&quot; камтыганы белгилүү.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Кыргызстанда [[Кансыз согуш|муздак согуш]] жана [[Ракеталык курал|ракета]] түрүндөгү жаңы курал технологияларына басым жасалып жатканда, Локхид бул өзгөрүүнү байкап, [[:en:Lockheed_Missiles_and_Space_Company|Локхид ракеталар жана космос]] бөлүмүн түзгөн.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;https://airandspace.si.edu/stories/editorial/mary-g-ross-aerospace-engineer&lt;/ref&gt; Росс бул жаңы бөлүм үчүн [[Баллистикалык ракета|баллистикалык ракеталарды]] жана башка жаңы коргонуу технологияларын изилдөө жана аткарууну баалоодо маанилүү роль ойногон. Ошондой эле ушул мезгилде Росс суу астында [[:ru:Ракета-носитель|жүрүүчү космостук кемелерге]] жана [[:ru:Поларис|Полярис]] долбооруна тиешелүү коргонуу системаларына байланыштуу технологияларды өркүндөтүү боюнча маанилүү ачылыштарды жасаган.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Локхиддеги Росс жасаган дагы бир чоң салымы [[:ru:Аджена|Агена ракета]] долбооруна тиешелүү. Агена ракетасы Жердин орбитасында жабдууларды жана ар кандай процедураларды сыноого багытталган адам &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1966-103A&lt;/ref&gt;башкарган космостук изилдөө болгон [[:ru:Джемини_(космическая_программа)|Gemini миссиясынын]] чоң бөлүгү болгон.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Агена Gemini командасы үчүн жолугушуу жана токтоочу жай катары колдонулган. Бул долбоор 1966-жылы космоско учурулуп, ийгиликтүү миссияны аткарганда ишке ашкан. Бул долбоор Америка Кошмо Штаттарынын [[:ru:Космическая_эра|космос дооруна]] катышуусунун башталышы болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Росс бул долбоордогу негизги ролу [[гидродинамика]] боюнча кеңири изилдөөлөрүн колдонуп, ракетанын өзүнө мүнөздүү критерийлерди иштеп чыгууда болгон. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Бул Венера жана Марс планеталарына учуу миссиялары үчүн алдын ала долбоордук концепцияларды түзүүгө жардам берген.

1960-жылдардын аягында Росс жогорку деңгээлдеги өнүккөн системалар боюнча башкы инженерлик кызматка көтөрүлгөн. Бул Росске [[:ru:Посейдон_(ракета)|Посейдон]] жана [[:ru:Трайдент|Тридент]] ракеталары боюнча иштеген командага кошулууга жол ачкан.&lt;ref&gt;https://mathwomen.agnesscott.org/women/maryross.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.legacy.com/obituaries/mercurynews/obituary.aspx?n=mary-g-ross&amp;pid=109118876&lt;/ref&gt; Росс [[:ru:НАСА|NASAнын]] &quot;Планеталык учуулар боюнча колдонмосунун&quot; 3-томуна салым кошкон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

== Кийинки жашоо ==
1973-жылы ардактуу эс алууга чыккандан кийин, Росс [[:ru:Лос-Альтос_(США)|Лос-Альтос, Калифорнияда]] жашап, жаш аялдарды жана жергиликтүү америкалык жаштарды инженердик кесиптерге тартуу боюнча иштеген.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131221002431/http://www.cherokee.org/News/Stories/23649.aspx&lt;/ref&gt; 1950-жылдардан бери ал [[:en:Society_of_Women_Engineers|Аялдардын Инженерлер Коомунун]] негиздөөчү мүчөсү болгон. Бул коом жаш аялдарды насаатчылык, стипендия жана коомчулук менен камсыз кылуу аркылуу аларды инженердик кесипке умтулууда колдоого багытталган.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Ал ошондой эле Америкалык Индейлердин Илим жана Инженердик Коомуна (AISES) жана [[:en:Council_of_Energy_Resource_Tribes|Энергетикалык Ресурстар Племендери Кеңешине]] билим берүү программаларын кеңейтүү аркылуу колдоо көрсөттү.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

96 жашында, жээни тигип берген жашыл [[:ru:Ситец|каликодон]] тигилген &quot;биринчи салттуу чероки көйнөгүн&quot; кийип, Росс Вашингтондогу&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; [[:ru:Национальный_музей_американских_индейцев|Америкалык Индейлер Улуттук музейинин]] ачылыш аземдерине катышкан. 2008-жылы каза болгондон кийин, ал музейге 400 000 долларлык [[:ru:Эндаумент|эндомент]] калтырган.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110116062019/http://www.americanindiannews.org/2011/01/museum-three-elders-a-century-of-inspiration/&lt;/ref&gt; Бул эндомент жергиликтүү америкалыктарды колдоо жана майрамдоо боюнча өзүнүн мурасын улантуу үчүн калтырылган.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== Сыйлыктар, таанылуулар жана маанилүү салымдар ==

* 1992-жылы Силикон өрөөнүнүн инженердик кеңешинин Даңк залына киргизилген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* NASA уюмунун «Планеталар аралык учуулардын колдонмосунун» III томунун автору.&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/image-feature/mary-ross-a-hidden-figure&lt;/ref&gt;
* [[:en:Theta_Sigma_Phi|Theta Sigma Phi]] аялдардын коммуникация коомчулугу тарабынан «Жылдын мыкты айымы» наамына татыган.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* [[:en:Advancing_Indigenous_Science_and_Engineering_Society|Америкалык индейлердин илим жана инженерия коому]], ошондой эле [[:en:Council_of_Energy_Resource_Tribes|Энергетикалык ресурстар урууларынын кеңеши]] тарабынан жетишкендиктери үчүн сыйлыктар менен сыйланган.
* 1961-жылы [[:en:San_Francisco_Examiner|&quot;San Francisco Examiner&quot;]] гезитинин «Өзгөчө айым» сыйлыгына ээ болгон.&lt;ref&gt;https://sites.wustl.edu/inclusion/people/mary-g-ross/&lt;/ref&gt;
* 1961-жылы Калифорния штатынын Ишкер жана кесипкөй аялдар клубдарынын федерациясынын «Жетишкендиктери үчүн» сыйлыгын алган.&lt;ref&gt;https://bpwcal.org/&lt;/ref&gt;
* [[:en:Society_of_Women_Engineers|Аял-инженерлер коомунун]] мүчөсү жана өмүр бою ардактуу мүчөсү болгон.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 1992-жылы Санта-Клара өрөөнүнүн бөлүмү анын ысымын алып жүргөн стипендияны негиздеген.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;https://doodles.google/doodle/mary-g-ross-110th-birthday/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.swescv.com/scholarships/scholarship-descriptions&lt;/ref&gt;
* 2018-жылдын 9-августунда [[:ru:Google_Doodle|Google Doodle]] аркылуу эскерилген.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180809082807/https://www.newsweek.com/mary-g-ross-google-doodle-1064895&lt;/ref&gt;
* Росс 2019-жылкы [[:ru:Доллар_Сакагавеи|Сакагавеянын бир долларлык монетасынын]] арткы бетинде сүрөттөлгөн.&lt;ref&gt;https://www.americanindianmagazine.org/story/mary-golda-ross-she-reached-stars&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.usmint.gov/learn/coins-and-medals/collectible-coins/native-american-dollar-coins/2019-american-indians-in-space&lt;/ref&gt;

== Ошондой эле караңыз ==

* [[:ru:Хронология_вклада_женщин_в_науку|Илимдеги аялдардын хронологиясы]]

== Шилтемелер ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>fph7fugqjzvjw2mn9bhd32hz8uour64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664520</id>
      <parentid>664486</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T18:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aksenen</username>
        <id>49740</id>
      </contributor>
      <comment>fixed &quot;илимий чойросу&quot;</comment>
      <origin>664520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22070" sha1="9kqw6nti4s973jedm4hulae2socfami" xml:space="preserve">{{Илимпоз|Ысымы=Мэри Голда Росс|Сүрөт=Mary G. Ross Sculpture 1.jpg|Сүрөттүн аталышы=Росстун портреттик сүрөтү|Туулган жылы=9.8.1908|Каза болгон жылы=29.4.2008|Туулган жери=Парк-Хилл, Оклахома, Кошмо Штаттар|Каза болгон жери=Лос-Альтос, Калифорния, Кошмо Штаттар|Жарандыгы=Америкалык, чероки|Илимий даражасы=Түндүк-Чыгыш мамлекеттик мугалимдер колледжи, математика боюнча бакалавр даражасы, 1928
Колорадо мамлекеттик мугалимдер колледжи (Грили), математика боюнча магистр даражасы, 1938
Калифорния университети, Лос-Анджелес, инженерия боюнча кесиптик сертификат, 1949|Илимий наамы=Silicon Valley Engineering Council’s Hall of Fame, 1992, Fellow and life member of the Society of Women Engineers, and others|Белгилүү болгондугу=Биринчи жергиликтүү америкалык аял инженер|Илимий чөйрөсү=математика жана аэрокосмостук инженерия}}

Мэри Голда Росс (9-август, 1908 – 29-апрель, 2008) [[:ru:Чероки|чероки]] жана америкалык аэрокосмос инженери болгон.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20201129004110/http://svec.herokuapp.com/hall-of-fame&lt;/ref&gt; Ал 1942-жылдан 1973-жылы пенсияга чыкканга чейин [[:ru:Lockheed|Lockheed Corporation]] компаниясында иштеген, ал жерде [[:ru:Аэрокосмическая_техника|аэрокосмос дизайны]] боюнча эмгеги менен эң жакшы эсте калган.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mathwomen.agnesscott.org/women/maryross.htm&lt;/ref&gt; Ал Lockheed Corporation компаниясындагы абройлуу жана өтө жашыруун [[:ru:Skunk_Works|Skunk Works]] долбоорунун 40 негиздөөчү инженеринин бири болгон.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.nps.gov/people/mary-g-ross.htm&lt;/ref&gt;

Өмүр бою Росс жаш аялдарды жана жергиликтүү америкалыктарды [[:ru:STEM|илим, технология, инженерия жана математика (STEM)]] тармактарында алдыга жылдырууга арналган.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ал каза болгондон он жыл өткөндөн кийин, 2018-жылы, Росс 2019-жылкы Америка Кошмо Штаттарынын [[:ru:Монетный_двор_США|Монета салуучу жайы]] тарабынан космос программасындагы жергиликтүү америкалыктарды белгилөөчү 2019-жылкы [[:ru:Доллар_Сакагавеи|жергиликтүү америкалык 1 долларлык монетада]] сүрөттөлүш үчүн тандалып алынган.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20181216152435/https://www.usmint.gov/news/press-releases/united-states-mint-unveils-design-for-2019-native-american-1-coin-reverse&lt;/ref&gt;

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Г. Росс [[:en:Park_Hill,_Oklahoma|Парк-Хиллс, Оклахома]] шаарчасында төрөлгөн, Уильям Уоллес Росс Жуниор жана Мэри Генриетта Мур Росс үй-бүлөсүнүн беш баласынын экинчиси болгон.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;https://www.tahlequahdailypress.com/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3OTM3MTMxNzUsImlhdCI6MTc5MzcxMjg3NSwicmVkaXJlY3QiOiIvbmV3cy9nb2xkYS1yb3NzLWxlZnQtdGVhY2hpbmctdG8tc3VwcG9ydC13YXItZWZmb3J0L2FydGljbGVfYzUwMGNiYzQtZWViYS0xMWU1LTliNTctMmIxMjc2NTFmY2I1Lmh0bWwiLCJzZXJ2aWNlIjoiX2xiX3JhdGVfY21zYXBwX2ZvcmVpZ24iLCJzaXRlIjoid3d3LnRhaGxlcXVhaGRhaWx5cHJlc3MuY29tIn0.i7Aoy_uFtJRgXtWD0uu0b_7IAUXUaVXaDtPxLwWptwo&lt;/ref&gt; Ал чероки башчысы [[:ru:Росс,_Джон_(чероки)|Жон Росс-тун]] чөбөрөсү болгон. Жон Росс Эндрю Джексондун тушунда жергиликтүү америкалыктарды жерлеринен чыгаргандан кийин Оклахомадагы жаңы конуштун түзүлүшүндө чоң роль ойногон. Чероки улуту үчүн бул конуш мектеп жана өкмөт менен толук болгон.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://www.nationalww2museum.org/war/articles/mary-golda-ross-and-skunk-works&lt;/ref&gt;

Таланттуу бала кезинде, ал башталгыч жана орто мектепти окуу үчүн [[Тахлгуах (Оклахома)|Оклахома штатындагы Талекедеги]] [[:en:Cherokee_Nation|чероки улутунун борборунда]] чоң ата, чоң энесинин колунда жашоого жөнөтүлгөн.&lt;ref&gt;https://archive.org/details/americanwomenint0000zier&lt;/ref&gt; 16 жашында Росс Талекедеги [[:en:Northeastern_State_University|Түндүк-Чыгыш мамлекеттик мугалимдер колледжине]] тапшырган. Ал 1928-жылы 20 жашында [[:ru:Математика|математика]] боюнча бакалавр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://www.cherokeephoenix.org/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3OTM3MTM1NjIsImlhdCI6MTc5MzcxMzI2MiwicmVkaXJlY3QiOiIvYXJ0aWNsZS9pbmRleC8yNDcwLyIsInNlcnZpY2UiOiJfbGJfcmF0ZV9jbXNhcHBfZm9yZWlnbiIsInNpdGUiOiJ3d3cuY2hlcm9rZWVwaG9lbml4Lm9yZyJ9.ltCtvSf1cggPM3qc8yGzFs8NKPLUYGymA8VDfOv55Y4&lt;/ref&gt; 1938-жылы Росс азыркы [[:en:University_of_Northern_Colorado|Түндүк Колорадо университети]] деп аталган [[:en:University_of_Northern_Colorado|Колорадо мамлекеттик мугалимдер колледжинен]] математика боюнча магистр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;https://newsmaven.io/&lt;/ref&gt; Магистрдик даражасын алуу учурунда Росс космоско болгон терең кызыгуусун канааттандыруу үчүн сунушталган [[астрономия]] сабактарын да көп окуган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1949-жылы, [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин, Локхид Мэри Г. Росту андан ары окуу үчүн [[Калифорния Университети (Лос-Анжелес)|Калифорния университетине, Лос-Анжелеске]] жөнөткөн. UCLAда окуп жатканда, ал инженерия боюнча кесиптик сертификат ала алган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Росс бул сертификатка ээ болгон биринчи жергиликтүү америкалык аял болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Карьерасы ==
Росс тогуз жыл бою, негизинен [[:en:Great_Depression_in_the_United_States|Улуу депрессия]] учурунда, Оклахоманын айылдык мектептеринде математика жана илимден сабак берүү менен карьерасын баштаган.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;https://rmamp.colostate.edu/people-of-color-in-stem-mary-golda-ross/&lt;/ref&gt;

1936-жылы Росс [[Вашингтон|Вашингтондогу]] [[:ru:Бюро_по_делам_индейцев|Индей иштери боюнча бюросуна (BIA)]] статистикалык катчы болуп иштөө үчүн мамлекеттик кызмат сынагынан өткөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 1937-жылы ал Нью-Мексико штатынын Санта-Фе шаарындагы Америкалык индейлер үчүн интернат мектеби болгон Санта-Фе индей мектебинде кыздарга кеңешчи болуп которулган.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20121230144333/http://blog.nmai.si.edu/main/2009/10/mary-g-ross-blazed-a-trail-in-the-sky-as-a-woman-engineer-in-the-space-race-celebrated-museum-.html&lt;/ref&gt; Ал интернатта иштеп турганда, Росс математика боюнча магистр даражасын алуу үчүн иштеп жаткан. Магистр даражасын алгандан бир нече жыл өткөндөн кийин, 1941-жылы АКШ [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согушка]] кошулгандан кийин жумуш издөө үчүн Росс Калифорнияга көчүп барган.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

1942-жылы Росс Локхид компаниясына [[:ru:Математик|математик]] болуп жумушка орношкон. Локхиддеги карьерасынын башында анын негизги милдети согуштук учактарды иштеп чыгууда иштөө болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Бул мезгилдеги тапшырмаларынын бири [[:ru:Lockheed_P-38_Lightning|Локхид P-38 Lightning]] учагына басымдын тийгизген таасирин талдоо болгон. P-38 ошол кездеги эң ылдам учактардын бири болгон: ал түз учууда саатына 400 миль (640 км/саат) ылдамдыкта учкан биринчи аскердик учак болгон.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-7110-1794-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-9629359-5-6&lt;/ref&gt; Карeрасы боюнда Росс жогорку ылдамдыктагы учууларга байланыштуу көптөгөн дизайн көйгөйлөрүн жана согуштук учактардын [[:ru:Аэроупругость|аэроэластикалык]] маселелерин чечүүгө жардам берген.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Росс [[:ru:Аэрокосмическая_техника|аэрокосмостук]] дизайн тармагын өнүктүрүү үчүн жөн гана карандаш, сызгыч жана [[:en:Friden,_Inc.|Фриден]] компьютерин колдонуп, татаал эсептөөлөрдү аткара алган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, согуштан кайтып келген эркектер аялдарды согуш учурунда ээлеген жумуштарынан кетирип жатканда, Локхид Росссту командасында калтырууну чечкен. Алар Росссту инженердик боюнча кесиптик сертификат алуу үчүн [[:en:University_of_California,_Los_Angeles|UCLAга]] да жөнөтүшкөн, аны ал 1949-жылы алган.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

1952-жылы Росс Локхиддин [[:ru:Skunk_Works|&quot;Скункс Уоркс&quot;]] деп аталган Өнүккөн Иштеп Чыгуу Программасын негиздөөгө жардам берген. Ал бул долбоордо иштеген кырк кишинин бири болгон жана командадагы жалгыз аял болгон.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;https://www.americanindianmagazine.org/story/mary-golda-ross-she-reached-stars&lt;/ref&gt; Росс жана анын командасы тарабынан &quot;Скункс Уоркс&quot; долбоору үчүн аткарылган иш абдан жашыруун болгон, ал тургай азыркыга чейин анын көпчүлүк чоо-жайы классификацияланган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Бирок, Росс &quot;Скункс Уоркс&quot; долбоорунда жасаган иши &quot;[[:ru:Межпланетный_полёт|планеталар аралык космос]] саякаттары, адам жана адамсыз Жер орбитасындагы учуулар, коргонуу жана жарандык максаттар үчүн орбиталык [[:ru:Искусственный_спутник|спутниктерди]] эң алгачкы изилдөөлөр үчүн алдын ала долбоордук концепцияларды&quot; камтыганы белгилүү.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Кыргызстанда [[Кансыз согуш|муздак согуш]] жана [[Ракеталык курал|ракета]] түрүндөгү жаңы курал технологияларына басым жасалып жатканда, Локхид бул өзгөрүүнү байкап, [[:en:Lockheed_Missiles_and_Space_Company|Локхид ракеталар жана космос]] бөлүмүн түзгөн.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;https://airandspace.si.edu/stories/editorial/mary-g-ross-aerospace-engineer&lt;/ref&gt; Росс бул жаңы бөлүм үчүн [[Баллистикалык ракета|баллистикалык ракеталарды]] жана башка жаңы коргонуу технологияларын изилдөө жана аткарууну баалоодо маанилүү роль ойногон. Ошондой эле ушул мезгилде Росс суу астында [[:ru:Ракета-носитель|жүрүүчү космостук кемелерге]] жана [[:ru:Поларис|Полярис]] долбооруна тиешелүү коргонуу системаларына байланыштуу технологияларды өркүндөтүү боюнча маанилүү ачылыштарды жасаган.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Локхиддеги Росс жасаган дагы бир чоң салымы [[:ru:Аджена|Агена ракета]] долбооруна тиешелүү. Агена ракетасы Жердин орбитасында жабдууларды жана ар кандай процедураларды сыноого багытталган адам &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1966-103A&lt;/ref&gt;башкарган космостук изилдөө болгон [[:ru:Джемини_(космическая_программа)|Gemini миссиясынын]] чоң бөлүгү болгон.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Агена Gemini командасы үчүн жолугушуу жана токтоочу жай катары колдонулган. Бул долбоор 1966-жылы космоско учурулуп, ийгиликтүү миссияны аткарганда ишке ашкан. Бул долбоор Америка Кошмо Штаттарынын [[:ru:Космическая_эра|космос дооруна]] катышуусунун башталышы болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Росс бул долбоордогу негизги ролу [[гидродинамика]] боюнча кеңири изилдөөлөрүн колдонуп, ракетанын өзүнө мүнөздүү критерийлерди иштеп чыгууда болгон. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Бул Венера жана Марс планеталарына учуу миссиялары үчүн алдын ала долбоордук концепцияларды түзүүгө жардам берген.

1960-жылдардын аягында Росс жогорку деңгээлдеги өнүккөн системалар боюнча башкы инженерлик кызматка көтөрүлгөн. Бул Росске [[:ru:Посейдон_(ракета)|Посейдон]] жана [[:ru:Трайдент|Тридент]] ракеталары боюнча иштеген командага кошулууга жол ачкан.&lt;ref&gt;https://mathwomen.agnesscott.org/women/maryross.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.legacy.com/obituaries/mercurynews/obituary.aspx?n=mary-g-ross&amp;pid=109118876&lt;/ref&gt; Росс [[:ru:НАСА|NASAнын]] &quot;Планеталык учуулар боюнча колдонмосунун&quot; 3-томуна салым кошкон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

== Кийинки жашоо ==
1973-жылы ардактуу эс алууга чыккандан кийин, Росс [[:ru:Лос-Альтос_(США)|Лос-Альтос, Калифорнияда]] жашап, жаш аялдарды жана жергиликтүү америкалык жаштарды инженердик кесиптерге тартуу боюнча иштеген.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131221002431/http://www.cherokee.org/News/Stories/23649.aspx&lt;/ref&gt; 1950-жылдардан бери ал [[:en:Society_of_Women_Engineers|Аялдардын Инженерлер Коомунун]] негиздөөчү мүчөсү болгон. Бул коом жаш аялдарды насаатчылык, стипендия жана коомчулук менен камсыз кылуу аркылуу аларды инженердик кесипке умтулууда колдоого багытталган.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Ал ошондой эле Америкалык Индейлердин Илим жана Инженердик Коомуна (AISES) жана [[:en:Council_of_Energy_Resource_Tribes|Энергетикалык Ресурстар Племендери Кеңешине]] билим берүү программаларын кеңейтүү аркылуу колдоо көрсөттү.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

96 жашында, жээни тигип берген жашыл [[:ru:Ситец|каликодон]] тигилген &quot;биринчи салттуу чероки көйнөгүн&quot; кийип, Росс Вашингтондогу&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; [[:ru:Национальный_музей_американских_индейцев|Америкалык Индейлер Улуттук музейинин]] ачылыш аземдерине катышкан. 2008-жылы каза болгондон кийин, ал музейге 400 000 долларлык [[:ru:Эндаумент|эндомент]] калтырган.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110116062019/http://www.americanindiannews.org/2011/01/museum-three-elders-a-century-of-inspiration/&lt;/ref&gt; Бул эндомент жергиликтүү америкалыктарды колдоо жана майрамдоо боюнча өзүнүн мурасын улантуу үчүн калтырылган.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== Сыйлыктар, таанылуулар жана маанилүү салымдар ==

* 1992-жылы Силикон өрөөнүнүн инженердик кеңешинин Даңк залына киргизилген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* NASA уюмунун «Планеталар аралык учуулардын колдонмосунун» III томунун автору.&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/image-feature/mary-ross-a-hidden-figure&lt;/ref&gt;
* [[:en:Theta_Sigma_Phi|Theta Sigma Phi]] аялдардын коммуникация коомчулугу тарабынан «Жылдын мыкты айымы» наамына татыган.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* [[:en:Advancing_Indigenous_Science_and_Engineering_Society|Америкалык индейлердин илим жана инженерия коому]], ошондой эле [[:en:Council_of_Energy_Resource_Tribes|Энергетикалык ресурстар урууларынын кеңеши]] тарабынан жетишкендиктери үчүн сыйлыктар менен сыйланган.
* 1961-жылы [[:en:San_Francisco_Examiner|&quot;San Francisco Examiner&quot;]] гезитинин «Өзгөчө айым» сыйлыгына ээ болгон.&lt;ref&gt;https://sites.wustl.edu/inclusion/people/mary-g-ross/&lt;/ref&gt;
* 1961-жылы Калифорния штатынын Ишкер жана кесипкөй аялдар клубдарынын федерациясынын «Жетишкендиктери үчүн» сыйлыгын алган.&lt;ref&gt;https://bpwcal.org/&lt;/ref&gt;
* [[:en:Society_of_Women_Engineers|Аял-инженерлер коомунун]] мүчөсү жана өмүр бою ардактуу мүчөсү болгон.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 1992-жылы Санта-Клара өрөөнүнүн бөлүмү анын ысымын алып жүргөн стипендияны негиздеген.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;https://doodles.google/doodle/mary-g-ross-110th-birthday/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.swescv.com/scholarships/scholarship-descriptions&lt;/ref&gt;
* 2018-жылдын 9-августунда [[:ru:Google_Doodle|Google Doodle]] аркылуу эскерилген.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180809082807/https://www.newsweek.com/mary-g-ross-google-doodle-1064895&lt;/ref&gt;
* Росс 2019-жылкы [[:ru:Доллар_Сакагавеи|Сакагавеянын бир долларлык монетасынын]] арткы бетинде сүрөттөлгөн.&lt;ref&gt;https://www.americanindianmagazine.org/story/mary-golda-ross-she-reached-stars&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.usmint.gov/learn/coins-and-medals/collectible-coins/native-american-dollar-coins/2019-american-indians-in-space&lt;/ref&gt;

== Ошондой эле караңыз ==

* [[:ru:Хронология_вклада_женщин_в_науку|Илимдеги аялдардын хронологиясы]]

== Шилтемелер ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>9kqw6nti4s973jedm4hulae2socfami</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Софи Джармен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155263</id>
    <revision>
      <id>664490</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TohaPaltoha</username>
        <id>49827</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎‘’‘Софи Жермен’’’ (французча: Sophie Germain; толук аты Мари-Софи Жермен; 1776-жылдын 1-апрели — 1831-жылдын 27-июну) — француз математиги, физиги жана философу. Ал сандар теориясы, серпилгичтик теориясы жана акустика тармактарында изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Софи Жерм...&quot;</comment>
      <origin>664490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7025" sha1="g0jwiai770efi9qokfczs3cmgicwbij" xml:space="preserve">‘’‘Софи Жермен’’’ (французча: Sophie Germain; толук аты Мари-Софи Жермен; 1776-жылдын 1-апрели — 1831-жылдын 27-июну) — француз математиги, физиги жана философу. Ал сандар теориясы, серпилгичтик теориясы жана акустика тармактарында изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Софи Жермен француз математикасынын өнүгүшүнө салым кошкон жана аялдардын илимдеги ордун кеңейтүүгө аракет кылган белгилүү окумуштуулардын бири болгон.{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Germain/|title=Sophie Germain|website=MacTutor History of Mathematics}}

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана билими ===
Софи Жермен 1776-жылдын 1-апрелинде Франциянын Париж шаарында төрөлгөн. Ал соодагердин үй-бүлөсүндө чоңойгон. Француз революциясы башталган мезгилде Софи үй-бүлөсүнүн китепканасындагы математикалык китептерди окуп, илимге кызыга баштаган.

Ал математика боюнча билимди негизинен өз алдынча алган. Кийин латын жана грек тилдерин үйрөнүп, математикалык эмгектерди окууга мүмкүнчүлүк түзгөн. Анын математикага болгон кызыгуусу үй-бүлөсүнүн баштапкы каршылыгына карабастан улана берген.{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Germain/|title=Sophie Germain|website=MacTutor History of Mathematics}}

=== Илимий ишмердүүлүгү ===
1794-жылы Парижде École Polytechnique окуу жайы ачылган. Бирок ошол мезгилде аялдарга бул окуу жайда окууга уруксат берилген эмес. Софи Жермен лекциялык материалдарды алып, математиканы өз алдынча изилдеген.

Ал окуу жайдын студенттеринин бири Антуан-Огюст Леблан деген ат менен профессор Жозеф-Луи Лагранжга математикалык иштерин жөнөткөн. Лагранж анын жөндөмүн байкап, кийин Софи Жермендин устаты жана колдоочусу болгон.

Жермен кийин Адриен-Мари Лежандр жана Карл Фридрих Гаусс сыяктуу белгилүү математиктер менен кат алышып, илимий маселелерди талкуулаган. Гаусс анын математикалык жөндөмүн жогору баалаган.{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/virtual-science-museum/women-science/sophie-germain|title=Sophie Germain (France, 1776–1831)|website=UNESCO}}

== Илимий жетишкендиктери ==
Софи Жермен сандар теориясы, акустика жана серпилгичтик теориясы боюнча маанилүү изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Ал Пьер Ферманын акыркы теоремасына байланыштуу математикалык маселелерди изилдеп, кийин «Софи Жермен теоремасы» деп аталган натыйжага салым кошкон.

Анын серпилгичтик теориясы боюнча изилдөөлөрү материалдардын ийилүүсүн жана термелүүсүн математикалык жактан түшүндүрүүгө жардам берген. Бул иштер инженериянын жана математикалык физиканын өнүгүшүнө таасир тийгизген.{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Germain/|title=Sophie Germain|website=MacTutor History of Mathematics}}

=== Париж Илимдер академиясынын сыйлыгы ===
1816-жылы Софи Жермен серпилгичтик теориясы боюнча жүргүзгөн изилдөөсү үчүн Париж Илимдер академиясынын чоң сыйлыгына ээ болгон. Ал бул сыйлыкты алган алгачкы аялдардын бири болуп эсептелет. Анын эмгеги илимий коомчулук тарабынан таанылып, академиянын жыйындарына катышууга мүмкүнчүлүк алган.{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/virtual-science-museum/women-science/sophie-germain|title=Sophie Germain|website=UNESCO}}

== Өлүмү ==
Софи Жермен 1831-жылдын 27-июнунда Париж шаарында 55 жашында каза болгон. Ал өмүрүнүн акыркы жылдарында ооруп жүргөнүнө карабастан, математикалык изилдөөлөрүн уланткан.

Анын илимий эмгектери кийин математиканын өнүгүшүнө жана аялдардын илимдеги ролун таанууга чоң салым кошкон.{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Germain/|title=Sophie Germain|website=MacTutor History of Mathematics}}

== Мурасы ==
Софи Жермен математиканын тарыхында маанилүү орунду ээлейт. Ал аялдарга жогорку билим алуу мүмкүнчүлүгү чектелген мезгилде өз алдынча билим алып, илимий изилдөөлөрдү жүргүзгөн.

Анын аты математикалык терминдерде, илимий эмгектерде жана билим берүү материалдарында колдонулат. Софи Жермендин өмүрү аялдардын илимге катышуусунун жана билим алуу укугунун маанилүүлүгүн көрсөтөт.{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/virtual-science-museum/women-science/sophie-germain|title=Sophie Germain|website=UNESCO}}

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Germain/ MacTutor — Sophie Germain]
* [https://www.unesco.org/en/virtual-science-museum/women-science/sophie-germain UNESCO — Sophie Germain]
* [https://scholarsbank.uoregon.edu/items/11326355-0a89-4e3f-b637-9b666defe10d Sophie Germain: A Mathematical Biography]</text>
      <sha1>g0jwiai770efi9qokfczs3cmgicwbij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагерта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155264</id>
    <revision>
      <id>664491</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maryam 10A</username>
        <id>49688</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/155563227|Лагерта]]&quot;</comment>
      <origin>664491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="qk0dsrtuc1fqt9uzqzyaqrbcib1mj67" xml:space="preserve">[[Рагнар Лодброк|Саксон Грамматикустун 12-кылымга таандык жылнаамаларына ылайык, Лагерта (ошондой эле Ладгерда же Ладгерта деп да жазылат) — Норвегияда жер ээлик кылган жана даниялык викинг баатыры Рагнар Лодброктун (болжол менен 9-кылымда жашаган деп эсептелет) биринчи аялы болгон скандинавиялык жоокер аял. Бирок, алардын экөө тең чындыгында жашаганын тастыктаган эч кандай түз далил жок. Айрым авторлор аны Торгерд (Þorgerðr Hölgabrúðr) аттуу кудай же валькирия менен байланыштырышат.]]</text>
      <sha1>qk0dsrtuc1fqt9uzqzyaqrbcib1mj67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:BayishBema</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155265</id>
    <revision>
      <id>664492</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="foes94mmrqv4mu89fxzu1zhxi4bp4bm" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:48, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>foes94mmrqv4mu89fxzu1zhxi4bp4bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Аяна 11Б</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155266</id>
    <revision>
      <id>664493</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="ddwdsq7vg588ons64w6o9dpu1tevcc4" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:49, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ddwdsq7vg588ons64w6o9dpu1tevcc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Адинай 9Б</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155267</id>
    <revision>
      <id>664494</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="ddwdsq7vg588ons64w6o9dpu1tevcc4" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:49, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ddwdsq7vg588ons64w6o9dpu1tevcc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:TohaPaltoha</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155268</id>
    <revision>
      <id>664495</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="ddwdsq7vg588ons64w6o9dpu1tevcc4" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:49, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ddwdsq7vg588ons64w6o9dpu1tevcc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хваса кпоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155269</id>
    <redirect title="Хваса" />
    <revision>
      <id>664496</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57785-99</username>
        <id>49800</id>
      </contributor>
      <comment>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0_(%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0)#cite_note-8</comment>
      <origin>664496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5449" sha1="3vzh17g2ig8vpmgjl7yekglid02eciz" xml:space="preserve">'''Ан Хеджин''' ({{Lang-ko-hhrm|안혜진|安惠眞}}; род. 23 июля 1995 года, Чонджу, Чолла-Пукто, Республика Корея), наиболее известная под сценическим псевдонимом '''Хваса''' ({{Lang-ko-hhrm|화사|華莎}}), — южнокорейская певица, автор песен и рэперша. Она обрела известность как участница гёрл-группы Mamamoo в 2014 году. В феврале 2019 года она дебютировала сольно с песней «Twit», которая заняла первое место в цифровом чарте Circle и принесла ей премию Gaon Chart Music Award.&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0_(%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0)#cite_note-8&lt;/ref&gt;

В 2020 году Хваса дебютировала в составе Refund Sisters с синглом «Don't Touch Me», который достиг первого места в Южной Корее. В том же году она выпустила свой мини-альбом ''María'', который занял пятое место в чартах её родной страны, а его ведущий сингл «María» достиг второго места в чартах Gaon, принеся ей премии Golden Disc Awards и Mnet Asian Music Award. В 2023 году Хваса покинула {{Не переведено|RBW|RBW|en|RBW (company)}} и подписала контракт с P Nation, выпустив свой второй цифровой сингл «I Love My Body», который попал в топ-10 цифрового чарта Circle и чарта Billboard World Digital Song Sales в США.&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0_(%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0)#cite_note-8&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Ан Хеджин родилась 23 июля 1995 года в Чонджу, провинция Чолла-Пукто, Республика Корея&lt;ref name=&quot;name&quot; /&gt;. Она выросла в семье с родителями и двумя старшими сестрами. Окончила старшую школу исполнительных искусств Вонгван.

Хваса часто называет Бейонсе своим музыкальным вдохновителем. По её словам, после того как кто-то сказал ей, что она уникальна и хорошо поёт, но при этом толстая и некрасивая, она пошла домой и всю ночь смотрела видео с выступлениями Бейонсе, чтобы утешить себя&lt;ref name=&quot;Reporter&quot; /&gt;.
[[Файл:Mamamoo Hwasa 190516.jpg|thumb|Хваса]]
Ещё до дебюта в K-pop ряд южнокорейских артистов, включая {{Не переведено|Сольби|3=en|4=Solbi}} и группу Standing Egg, заметили её талант и включили в свои треки, когда ей было 18 лет.&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0_(%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0)#cite_note-8&lt;/ref&gt;

Хваса дебютировала как участница женской группы Mamamoo 19 июня 2014 года, став одним из ведущих вокалистов с выпуском ведущего сингла «Mr. Ambiguous» из их первого мини-альбома ''Hello''. Она также написала и сочинила свою первую сольную песню «My Heart/I Do Me» для этого альбома.&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0_(%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0)#cite_note-8&lt;/ref&gt;

В марте 2018 года Хваса выпустила свою вторую сольную песню «Be Calm» в составе шестого мини-альбома группы Mamamoo под названием ''Yellow Flower''. Клип на эту песню был опубликован 25 марта 2018 года и к августу 2022 года набрал 7,9 миллиона просмотров. Песня заняла 35-е место в чарте скачиваний Gaon. В апреле 2018 года Хваса присоединилась к актерскому составу реалити-шоу KBS «Гиена на клавиатуре». Этот проект привел к коллаборации с рэпером {{Не переведено|Loco (рэпер)|Loco|en|Loco (rapper)}}, результатом которой стала песня «Don't». Хваса участвовала в написании и создании композиции, и она заняла первое место в цифровом чарте Gaon в Южной Корее. Песня «Don't» позже получила платиновый статус за 100 миллионов прослушиваний в январе 2019 года и повторно за 2,5 миллиона загрузок в августе 2019 года&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B0_(%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0)#cite_note-8&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3vzh17g2ig8vpmgjl7yekglid02eciz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664534</id>
      <parentid>664496</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>20270</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Хваса]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>664534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="70gru36153yqyemu38m76jkjbxlyj19" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Хваса]]</text>
      <sha1>70gru36153yqyemu38m76jkjbxlyj19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рейчел Зеглер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155270</id>
    <revision>
      <id>664497</id>
      <timestamp>2026-11-03T16:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аяна 11Б</username>
        <id>49829</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎[[Файл:Rachel Zegler 2022 (cropped).jpg|thumb|Рейчел Зеглер 2022-жылы]]  '''Рейчел Энн Зеглер''' ({{lang-en|Rachel Anne Zegler}}; 2001-жылы 3-мае туулган) — америкалык актриса жана ырчы. Ал Стивен Спилбергдин «[[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]]» (2021) музыкалык тасмасында Мария...&quot;</comment>
      <origin>664497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2649" sha1="4rsuofxxq4g89mo87fqitcxqvlnwgh0" xml:space="preserve">[[Файл:Rachel Zegler 2022 (cropped).jpg|thumb|Рейчел Зеглер 2022-жылы]]

'''Рейчел Энн Зеглер''' ({{lang-en|Rachel Anne Zegler}}; 2001-жылы 3-мае туулган) — америкалык актриса жана ырчы. Ал Стивен Спилбергдин «[[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]]» (2021) музыкалык тасмасында Мариянын ролун аткарып таанылган. Бул ролу үчүн ал «[[Алтын глобус]]» сыйлыгын («Эң мыкты актриса — комедия же мюзикл») жеңип алып, тарыхтагы эң жаш жеңүүчүлөрдүн бири болгон.

== Өмүр баяны ==
Рейчел Зеглер Нью-Жерси штатынын Хакенсак шаарында туулган. Анын апасы — Колумбиядан келген иммигрант, ал эми атасы — польшалык тектүү. Ошондой эле анын эжеси бар. Зеглер бала чагынан эле музыкага жана актёрдук чеберчиликке кызыгып, мектептеги театралдык постановкаларга активдүү катышкан.

== Чыгармачылыгы ==
2021-жылы режиссер Стивен Спилберг 30 миңден ашык талапкердин ичинен кастинг аркылуу Рейчелди «Вестсайдская история» тасмасынын башкы ролуна тандап алган. Бул роль ага дүйнөлүк атак-даңк алып келген. 

Андан кийин актриса DC комикстеринин «[[Шазам! Ярость богов]]» (2023) блокбастербинде жана «[[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]]» (2023) фильминде Луси Грей Бэрддин ролун аткарган.

== Тасмаграфиясы ==
* 2021 — [[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]] — ''Мария Васкес''
* 2023 — [[Шазам! Ярость богов]] — ''Антея''
* 2023 — [[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]] — ''Луси Грей Бэрд''

== Шилтемелер ==
* {{внешние ссылки}}

[[Категория:Америкалык актрисалар]]
[[Категория:2001-жылы туулгандар]]</text>
      <sha1>4rsuofxxq4g89mo87fqitcxqvlnwgh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664498</id>
      <parentid>664497</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аяна 11Б</username>
        <id>49829</id>
      </contributor>
      <origin>664498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2662" sha1="avs4qvbaxjmu1mqt4kpoh74srdjbfmd" xml:space="preserve">[[Файл:Rachel Zegler 2022 (cropped).jpg|250пкс|мини|Рейчел Зеглер 2022-жылы]]

'''Рейчел Энн Зеглер''' ({{lang-en|Rachel Anne Zegler}}; 2001-жылы 3-мае туулган) — америкалык актриса жана ырчы. Ал Стивен Спилбергдин «[[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]]» (2021) музыкалык тасмасында Мариянын ролун аткарып таанылган. Бул ролу үчүн ал «[[Алтын глобус]]» сыйлыгын («Эң мыкты актриса — комедия же мюзикл») жеңип алып, тарыхтагы эң жаш жеңүүчүлөрдүн бири болгон.

== Өмүр баяны ==
Рейчел Зеглер Нью-Жерси штатынын Хакенсак шаарында туулган. Анын апасы — Колумбиядан келген иммигрант, ал эми атасы — польшалык тектүү. Ошондой эле анын эжеси бар. Зеглер бала чагынан эле музыкага жана актёрдук чеберчиликке кызыгып, мектептеги театралдык постановкаларга активдүү катышкан.

== Чыгармачылыгы ==
2021-жылы режиссер Стивен Спилберг 30 миңден ашык талапкердин ичинен кастинг аркылуу Рейчелди «Вестсайдская история» тасмасынын башкы ролуна тандап алган. Бул роль ага дүйнөлүк атак-даңк алып келген. 

Андан кийин актриса DC комикстеринин «[[Шазам! Ярость богов]]» (2023) блокбастербинде жана «[[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]]» (2023) фильминде Луси Грей Бэрддин ролун аткарган.

== Тасмаграфиясы ==
* 2021 — [[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]] — ''Мария Васкес''
* 2023 — [[Шазам! Ярость богов]] — ''Антея''
* 2023 — [[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]] — ''Луси Грей Бэрд''

== Шилтемелер ==
* {{внешние ссылки}}

[[Категория:Америкалык актрисалар]]
[[Категория:2001-жылы туулгандар]]</text>
      <sha1>avs4qvbaxjmu1mqt4kpoh74srdjbfmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664499</id>
      <parentid>664498</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аяна 11Б</username>
        <id>49829</id>
      </contributor>
      <origin>664499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2666" sha1="ly43ineq0rbzytgv4293dicw7l7s75u" xml:space="preserve">[[Файл:RachelZegler-byPhilipRomano4crop.jpg|250пкс|мини|Рейчел Зеглер 2022-жылы]]

'''Рейчел Энн Зеглер''' ({{lang-en|Rachel Anne Zegler}}; 2001-жылы 3-мае туулган) — америкалык актриса жана ырчы. Ал Стивен Спилбергдин «[[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]]» (2021) музыкалык тасмасында Мариянын ролун аткарып таанылган. Бул ролу үчүн ал «[[Алтын глобус]]» сыйлыгын («Эң мыкты актриса — комедия же мюзикл») жеңип алып, тарыхтагы эң жаш жеңүүчүлөрдүн бири болгон.

== Өмүр баяны ==
Рейчел Зеглер Нью-Жерси штатынын Хакенсак шаарында туулган. Анын апасы — Колумбиядан келген иммигрант, ал эми атасы — польшалык тектүү. Ошондой эле анын эжеси бар. Зеглер бала чагынан эле музыкага жана актёрдук чеберчиликке кызыгып, мектептеги театралдык постановкаларга активдүү катышкан.

== Чыгармачылыгы ==
2021-жылы режиссер Стивен Спилберг 30 миңден ашык талапкердин ичинен кастинг аркылуу Рейчелди «Вестсайдская история» тасмасынын башкы ролуна тандап алган. Бул роль ага дүйнөлүк атак-даңк алып келген. 

Андан кийин актриса DC комикстеринин «[[Шазам! Ярость богов]]» (2023) блокбастербинде жана «[[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]]» (2023) фильминде Луси Грей Бэрддин ролун аткарган.

== Тасмаграфиясы ==
* 2021 — [[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]] — ''Мария Васкес''
* 2023 — [[Шазам! Ярость богов]] — ''Антея''
* 2023 — [[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]] — ''Луси Грей Бэрд''

== Шилтемелер ==
* {{внешние ссылки}}

[[Категория:Америкалык актрисалар]]
[[Категория:2001-жылы туулгандар]]</text>
      <sha1>ly43ineq0rbzytgv4293dicw7l7s75u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664501</id>
      <parentid>664499</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аяна 11Б</username>
        <id>49829</id>
      </contributor>
      <origin>664501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="er4nnk7oewmwe8xevo5ot348zble3xi" xml:space="preserve">[[Файл:RachelZegler-byPhilipRomano4crop.jpg|thumb|Рейчел Зеглер 2022-жылы]]

'''Рейчел Энн Зеглер''' ({{lang-en|Rachel Anne Zegler}}; 2001-жылы 3-мае туулган) — америкалык актриса жана ырчы. Ал Стивен Спилбергдин «[[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]]» (2021) музыкалык тасмасында Мариянын ролун аткарып таанылган. Бул ролу үчүн ал «[[Алтын глобус]]» сыйлыгын («Эң мыкты актриса — комедия же мюзикл») жеңип алып, тарыхтагы эң жаш жеңүүчүлөрдүн бири болгон.

== Өмүр баяны ==
Рейчел Зеглер Нью-Жерси штатынын Хакенсак шаарында туулган. Анын апасы — Колумбиядан келген иммигрант, ал эми атасы — польшалык тектүү. Ошондой эле анын эжеси бар. Зеглер бала чагынан эле музыкага жана актёрдук чеберчиликке кызыгып, мектептеги театралдык постановкаларга активдүү катышкан.

== Чыгармачылыгы ==
2021-жылы режиссер Стивен Спилберг 30 миңден ашык талапкердин ичинен кастинг аркылуу Рейчелди «Вестсайдская история» тасмасынын башкы ролуна тандап алган. Бул роль ага дүйнөлүк атак-даңк алып келген. 

Андан кийин актриса DC комикстеринин «[[Шазам! Ярость богов]]» (2023) блокбастербинде жана «[[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]]» (2023) фильминде Луси Грей Бэрддин ролун аткарган.

== Тасмаграфиясы ==
* 2021 — [[Вестсайдская история (фильм, 2021)|Вестсайдская история]] — ''Мария Васкес''
* 2023 — [[Шазам! Ярость богов]] — ''Антея''
* 2023 — [[Голодные игры: Баллада о змеях и певчих птицах]] — ''Луси Грей Бэрд''

== Шилтемелер ==
* {{внешние ссылки}}

[[Категория:Америкалык актрисалар]]
[[Категория:2001-жылы туулгандар]]</text>
      <sha1>er4nnk7oewmwe8xevo5ot348zble3xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алена шишкова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155271</id>
    <revision>
      <id>664500</id>
      <timestamp>2026-11-03T16:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дильназ11б</username>
        <id>49832</id>
      </contributor>
      <comment>озум котордум</comment>
      <origin>664500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="506q2yrzjy3pqka2rnqexvh35l4zq3o" xml:space="preserve">&lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;

= Алёна Шишкова =
Алёна Шишкова (орус. ''Алёна Шишкова'', айтылышы: [ɐˈlʲɵnə ʂɨʂˈkovə]; 1992-жылы 12-ноябрда туулган) — орусиялык фотомодель. Ал «Maxim» аттуу орусиялык эркектер журналынын фотосессияларына, жарнамалык кампанияларга катышып, мода көргөзмөлөрүндө подиумга чыккан. 2012-жылы «Мисс Россия» сулуулар сынагына катышып, экинчи орунду, башкача айтканда, «Вице-мисс Россия — 2012» наамын алган.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Alena_Shishkova&lt;/ref&gt;

== Өмүр баяны&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Alena_Shishkova&lt;/ref&gt; ==
Алёна Шишкова Тюмень шаарында Надежда жана Алекс Шишкованын үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал Тюмень мамлекеттик университетинин Укук, экономика жана башкаруу институтунда менеджмент адистиги боюнча билим алган.

== Карьерасы ==
Өспүрүм кезинде музыкалык искусство мектебинде окуп, вокал жана гитара боюнча билим алган. 13 жашында «Fashion Collection» журналы үчүн фотосессияга катышкан.

2008-жылы «Образ» сулуулар сынагына катышып, «Мисс Надежда» жана «Мисс Мечта» наамдарын жеңип алган. 2009-жылы кайрадан сулуулар сынагына катышып, «Мисс Солнечный свет» наамына ээ болгон.

2012-жылы «Мисс Россия — 2012» сулуулар сынагында экинчи орунду ээлеп, «Вице-мисс Россия — 2012» наамын алган.

Шишкова эл аралык деңгээлдеги фотомодель катары карьерасын улантып, дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө иштеген жана эл аралык модель агенттиктери менен кызматташкан.

2014-жылдын март айында ал 2012-жылдан бери мамиледе болуп келген рэпер Тимати менен кыздуу болгон.
[[Файл:Alena Shishkova 2013.png|thumb|Алена Шишкова]]
&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
2017-жылы Telegram мессенжери тиркеменин жарнамалык скриншотторунда Алёнаны «Alena Shy» деген каймана ат менен көрсөткөн</text>
      <sha1>506q2yrzjy3pqka2rnqexvh35l4zq3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Дильназ11б</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155272</id>
    <revision>
      <id>664502</id>
      <timestamp>2026-11-03T16:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="nf1h0r7hc5byfjq41ar5qie77c2dvoz" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 16:49, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nf1h0r7hc5byfjq41ar5qie77c2dvoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Gangalicous22</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155273</id>
    <revision>
      <id>664503</id>
      <timestamp>2026-11-03T16:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="nf1h0r7hc5byfjq41ar5qie77c2dvoz" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 16:49, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nf1h0r7hc5byfjq41ar5qie77c2dvoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Tim0778</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155274</id>
    <revision>
      <id>664505</id>
      <timestamp>2026-11-03T17:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="1y5qgjnq6y61g2qtwsmzm3t4dynk8kp" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:49, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1y5qgjnq6y61g2qtwsmzm3t4dynk8kp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Aruuwrite</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155275</id>
    <revision>
      <id>664506</id>
      <timestamp>2026-11-03T17:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="1uqt4d02yvnmobzzsr4i726elrjl4xw" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:50, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1uqt4d02yvnmobzzsr4i726elrjl4xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мерритт Мур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155276</id>
    <revision>
      <id>664510</id>
      <timestamp>2026-11-03T18:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aruuwrite</username>
        <id>49833</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341950399|Merritt Moore]]&quot; барагынан которулуп түзүлдү</comment>
      <origin>664510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23070" sha1="mc1oohzsny5dbre2f8u79re6145qkmn" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

'''Мерритт Мур''' (1988-жылы 24-февралда туулган) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?kgmid=/g/11flpjb35r&amp;hl=en-US&amp;q=Merritt+Moore|title=Merritt Moore - Google Search}}&lt;/ref&gt; - америкалык балерина жана [[Кванттык механика|кванттык физика]] изилдөөчүсү. &lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Cite web|title=Profiles in Versatility|url=http://www.aps.org/publications/apsnews/201803/ballet.cfm}}&lt;/ref&gt; Анын көркөм чыгармачылыгы роботторду колдонуу аркылуу илимди жана бийди камтыйт. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://theimpossiblenetwork.com/podcast/merritt-moore/|title=014: The Woman Redefining Possible Through Ballet and Physics- Dr. Merritt Moore}}&lt;/ref&gt;

== Жаш кези ==
Мерритт Мур 1988-жылы 24-февралда [[Лос-Анжелес|Калифорниянын Лос-Анжелес]] шаарында &lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Элис Чу-Хун Мурдун (кореялык) жана Шуйлер Мурдун (америкалык) үй-бүлөсүндө туулган. Анын дагы бир эжеси бар. Мурдун бала кезиндеги алгачкы спорт түрү [[гимнастика]] болгон. Кийинчерээк Мур математикага жана [[Бий|бийге]] болгон сүйүүсүн байкаган. &lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|last=Ephron|first=Hallie|title=In the Lab and on Stage, Merritt Moore Lives Her Impossible Dream|url=https://www.exhalelifestyle.com/in-the-lab-and-on-stage-merritt-moore-lives-her-impossible-dream/|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Мур он үч жашында бийлей баштаган. Ал он беш жашында Италиянын Витербо шаарына барып, ал жерден Румыниянын Улуттук балетинде кесипкөй бийчи болгон Ирина Роска менен таанышкан. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Foster|first=Hannah|title=Trailblazer Merritt Moore on Her Dual Career as Dancer and Physicist|url=https://www.pointemagazine.com/merritt-moore-ballet-physics-2532191331.html|language=en}}&lt;/ref&gt; Мур Италияда жүргөндө Роска менен машыккан жана Гарвардда окуп жүргөндө студенттер башкарган бий тобуна кошулуп, ал жерде кесипкөй бийчилер Дамиан Воетцел жана Хезер Уоттс менен машыккан. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Карьера ==
Мерритт Мур Гарвард университетинде окуп, [[Физика|физика адистиги]] боюнча билим алган. &lt;ref name=&quot;:102&quot; /&gt; Гарвардда окуп жүргөндө ал Гарвард жана Оксфорд университеттеринин ортосундагы бүтүрүүчү студенттер үчүн ачык болгон алмашуу программасы болгон Майкл фон Клемм стипендиясын жеңип алган. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite web|title=Merritt Moore|url=https://artlab.harvard.edu/Merritt-Moore|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholarships.harvard.edu/international-students/united-kingdom|title=Harvard University Committee on General Scholarships {{!}} United Kingdom}}&lt;/ref&gt; 2011-жылы ал Гарвардды артыкчылык диплому менен бүтүрүп, 2012-2017-жылдары Оксфорд университетинде окуп, атомдук жана лазердик физика боюнча докторлук даражасын алган. &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|last=Newnham|first=Danielle|title=Interview with Quantum Physicist and Pro Ballerina Dr. Merritt Moore|url=https://medium.com/@daniellenewnham/interview-with-quantum-physicist-and-pro-ballerina-dr-merritt-moore-23862cbb4e64|language=en}}&lt;/ref&gt; 2022-жылдан 2024-жылга чейин ал Абу-Дабидеги Нью-Йорк университетинде '''резиденциядагы көрүнүктүү сүрөтчү, практика боюнча кошумча профессор''' болуп дайындалган, ал жерде ''чыгармачыл робототехника жана технологиялар боюнча сабак берген.'' &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dhabi|first=NYU Abu|title=Merritt Moore|url=https://nyuad.nyu.edu/en/academics/divisions/arts-and-humanities/faculty/merritt-moore.html|language=en}}&lt;/ref&gt; Ал балет менен робототехниканын кесилишинде иштөөнү улантууда жана Дүйнөлүк экономикалык форум сыяктуу ири иш-чараларда кеңешчи жана аткаруучу болуп келген.

=== Резиденция ===
Мерритт Мур Гарвард университетинин ArtLab резидентурасын аяктаган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.harvard.edu/|title=Harvard University|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{Cite web|url=https://artlab.harvard.edu/home|title=ArtLab|language=en}}&lt;/ref&gt; Бул резидентура учурунда ал роботтор менен бирге адам менен роботтун ортосундагы бий хореографиясын түзүү үчүн иштеген. Долбоорго көркөм сүрөт искусствосу, кино жана балет катышкан. &lt;ref name=&quot;:72&quot; /&gt; Алар ошондой эле UR10e робот колун колдонушкан, ал чогултуу жана материалдарды иштетүү сыяктуу бир нече өнөр жайлык колдонмолору жана мүмкүнчүлүктөрү бар робот. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.universal-robots.com/products/ur10-robot/|title=UR10e Collaborative industrial robotic arm - Payload up to 10 kg}}&lt;/ref&gt; Бул долбоор үчүн Мур Лондондо жашаган, көркөм сүрөт искусствосу жаатында тажрыйбасы бар аткаруучу Элис Уильямсон менен кызматташкан. Жалпысынан алганда, долбоор &quot; [[жасалма интеллект]] бий тили аркылуу адамдын чыгармачылыгын кантип шыктандырып жана кеңейте аларын&quot; изилдөөнү максат кылган. &lt;ref name=&quot;:72&quot; /&gt;

=== Изилдөө ===
Меррит Мурдун академиялык изилдөөлөрү кванттык эсептөөлөргө багытталган. &lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Cite journal|last=Barz|first=Stefanie|date=March 2016|title=Enhanced delegated computing using coherence|url=https://journals.aps.org/pra/pdf/10.1103/PhysRevA.93.032339|journal=Physical Review A|volume=93|issue=3|doi=10.1103/PhysRevA.93.032339|arxiv=1501.06730|bibcode=2016PhRvA..93c2339B}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{Cite journal|last=Humphreys|first=Peter C.|date=October 11, 2013|title=Linear Optical Quantum Computing in a Single Spatial Mode|url=https://journals.aps.org/prl/pdf/10.1103/PhysRevLett.111.150501|journal=Physical Review Letters|volume=111|issue=15|doi=10.1103/PhysRevLett.111.150501|arxiv=1305.3592|bibcode=2013PhRvL.111o0501H}}&lt;/ref&gt; Анын 2013-жылы жарык көргөн биринчи эмгеги кубиттерди жана CPHASE дарбазаларын колдонуп, натыйжалуураак кванттык эсептөө системасын түзүүгө аракет кылуу жөнүндө. &lt;ref name=&quot;:122&quot; /&gt; Анын 2016-жылы жарыяланган экинчи макаласы кванттык эсептөөнү өзүнчө серверлерде ишке ашырылган [[Компьютер|классикалык эсептөө]] менен айкалыштырган системаны иштеп чыгуу жөнүндө. Бул макалада изилдөөчүлөр жарыктын өлчөөлөрүн ар кандай серверлердин ортосунда маалыматты коопсуз ташуу үчүн колдонууга болобу же жокпу, текшеришкен. &lt;ref name=&quot;:112&quot; /&gt;

=== Балет ===
Мур профессионалдык бий менен 2008-жылы, Гарвардда экинчи курста окуп жүргөндө, Цюрих балетине кабыл алынгандан кийин алектене баштаган. Кийинчерээк ал Бостон балетине кошулуп, ал жерде &quot;Баядерка&quot; жана &quot;Щелкунчик&quot; тасмаларында роль жараткан. Гарвардды аяктагандан кийин, Мур Англиянын Улуттук балети менен бирге &quot; Ак куу көлү&quot; жана &quot;Щелкунчик&quot; спектаклдерин аткарган. Ал ошондой эле Лондон заманбап балет театрында роботтор менен биргеликте концерт берген. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Мур ошондой эле Норвегиянын Улуттук балетинде Жорж Баланчиндин До симфониясын машыккан. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://womeninscienceday.org/ValueVeda/index.php/2019/05/20/quantum-ballerina/|title=Quantum Ballerina}}&lt;/ref&gt;

== SASтер ==
Мерритт Мур SASters демилгесин негиздеген, ал Science-Art-Sisters дегенди билдирет. &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; SAStersтин максаты - жаш кыздарга STEM карьерасына кызыгууну табууга жардам берүү. &lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|title=SASters (Science-Art-Sisters) (@sasters_squad) • Instagram photos and videos|url=https://www.instagram.com/sasters_squad/|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; Ошо сыяктуу эле, SASters кыздарды илимди да, искусствону да жашоосуна киргизүүгө үндөйт. &lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; Ошондой эле, бул топ илим жана искусство менен алектенгендерди бириктирет. &lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Эл алдында чыгып сүйлөө жана жетишкендиктер ==
Мерритт Мурдун илим мугалими катары карьерасы аны TEDxOxbridge конференциясында сөз сүйлөөгө алып келди, ал жерде ал бийлей баштаганда кандай сезимде болгону жана кесипкөй изилдөөчү катары кванттык оптика менен иштегенден кийин бийге болгон көз карашы кандайча өзгөргөнү жөнүндө айтып берди. &lt;ref name=&quot;:162&quot;&gt;{{Cite web|last=Stahl|first=Jennifer|title=Merritt Moore: Share your energy|url=https://www.dancemagazine.com/dance-ted-talk-2639209187.html?rebelltitem=1#rebelltitem1?rebelltitem=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Бул жолу ал Адам Киркхэм менен дуэт аткарган. &lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;{{Cite web|last=TEDx Talks|title=Timeless Duet: Merritt Moore at TEDxOxbridge|url=https://www.youtube.com/watch?v=I9OnFlYYF_o}}&lt;/ref&gt; Мур Нью-Йоркто өткөн Forbes аялдар саммитинде сөз сүйлөөгө чакырылган. &lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{Cite web|title=About Merritt Moore|url=http://physicsonpointe.com/about|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Phillips|first=Marianna|title=Merritt Moore: Creativity, Physics and Dance|url=https://www.mariannaphillips.com/home/merrittmoore|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2019-жылдын март айында Мур Лондондогу АКШнын элчилигинде ''STEMдеги аялдар'' панелинде сөз сүйлөп, STEM тармактарына көбүрөөк аялдардын катышуусунун маанилүүлүгүн белгилеген. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Ambassador Johnson Hosts Women In STEM Panel Discussion|url=https://uk.usembassy.gov/ambassador-johnson-hosts-women-in-stem-panel-discussion/|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2019-жылы ал Принстон университетинин физика бөлүмүндө лекция окууга чакырылган жана балет менен физикадагы өзүнүн жолу жана бул эки тармактын кандайча байланышы бар экени тууралуу айтып берген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Title: Physics on Pointe - Merritt Moore - Taplin Auditorium|url=https://phy.princeton.edu/events/title-physics-pointe-merritt-moore-taplin-auditorium|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ал [[Би-Би-Си|Би-Би-Синин &quot;]] ''Astronauts: Do You Have What It Takes?&quot;'' программасына катышкан. Шоуго катышуу үчүн арыздар кабыл алынып, талапкерлердин физикалык жана психикалык жактан сынактан өтүп, ким космонавт болууга ылайыктуу экенин аныкташкан. Меррит башка он эки талапкер менен бирге тандалып алынган. Ал бала кезинен бери космонавт болгусу келгенин, түнкүсүн атасы менен топ жылдыздарды аныктап жүргөнүн айткан.    Мурдун Франческа Кавалло менен Елена Фавилли жазган &quot;Козголочу кыздар үчүн жакшы түнкү окуялар 2&quot; китебинде өзүнүн жашоосу жана жетишкендиктери жөнүндө өзүнчө окуясы бар. Бул китепте өмүрүндө укмуштуудай бир нерсе жасаган 100 аял жөнүндө баяндалат. &lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.goodreads.com/work/best_book/58354894-good-night-stories-for-rebel-girls-2|title=Good Night Stories for Rebel Girls 2|work=www.goodreads.com|isbn=978-0-9978958-2-7|access-date=2020-02-10}}&lt;/ref&gt;  Glamour журналында Мерритт Мурдун &quot;Колледждеги эң мыкты он аял&quot; сынагынын бири бар. 

Ал Виктория жана Альберт музейи сыяктуу салттуу эмес жерлерде балет аткарган.  Даррен Джонсон менен биргеликте Мерритт Лондондогу Барбикан театрында виртуалдык реалдуулук тажрыйбасын жараткан. Бул иш медитацияны жана нөлдүк чекит энергиясы концепциясын камтыган, ал энергия бардык жерде, атүгүл биз күтпөгөн жерде да бар деп ырастайт. &lt;ref name=&quot;:182&quot; /&gt; Мур 2017-жылы Нью-Йорктогу Imagine кинофестивалына чакырылган.  Ал Инес Фогельфанг менен биргеликте &quot;Дуалдуулук&quot; деп аталган тасма тарткан. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Мерритт Мур 2018-жылы 29 жашында ''Forbes журналынын 30 Under 30'' тизмесине кирген. Forbes журналы отуз жашка чейинки жана өзгөчө инсандар деп эсептеген адамдарды 30 жашка чейинкилер катары тааныйт. &lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web|title=Merritt Moore, 29|url=https://www.forbes.com/pictures/5a62482fa7ea43169011420f/merritt-moore-29/|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Булактар}}

* «Мерритт Мур — Google издөө» (Merritt Moore - Google Search). Google. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Levine, Alaina G. «Ар тараптуулуктун үлгүлөрү» (Profiles in Versatility). Америкалык физика коому (APS). 2020-жылдын 23-февралында алынган.
* Fallows, Mark. «014: Балет жана физика аркылуу мүмкүнчүлүктөрдүн чегин кайра аныктаган аял — доктор Мерритт Мур» (The Woman Redefining Possible Through Ballet and Physics – Dr. Merritt Moore). The Impossible Network. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Ephron, Hallie (2019-жылдын 4-сентябры). «Лабораторияда жана сахнада: Мерритт Мур өзүнүн кыялына жетүүдө» (In the Lab and on Stage, Merritt Moore Lives Her Impossible Dream). Exhale Lifestyle. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Foster, Hannah (2018-жылдын 7-февралы). «Жаңы жол ачкан Мерритт Мур бийчи жана физик катары эки кесипти айкалыштыруу жөнүндө» (Trailblazer Merritt Moore on Her Dual Career as Dancer and Physicist). Pointe. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* «Мерритт Мур» (Merritt Moore). Harvard ArtLab. 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* «Гарвард университетинин стипендиялар боюнча комитети | Улуу Британия» (Harvard University Committee on General Scholarships | United Kingdom). Harvard University. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* Newnham, Danielle (2019-жылдын 14-марты). «Кванттык физик жана профессионал балерина доктор Мерритт Мур менен маек» (Interview with Quantum Physicist and Pro Ballerina Dr. Merritt Moore). Medium. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* «Мерритт Мур» (Merritt Moore). Нью-Йорк университетинин Абу-Даби кампусу (NYU Abu Dhabi). 2025-жылдын 23-июнунда алынган.
* «Гарвард университети» (Harvard University). 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* «ArtLab». Гарвард университети. 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* «UR10e — 10 кг чейинки жүктү көтөрө алган өнөр жайлык биргелешкен робот-кол» (UR10e Collaborative Industrial Robotic Arm – Payload up to 10 kg). Universal Robots. 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* Barz, Stefanie (2016-жылдын марты). «Когеренттүүлүктү колдонуу аркылуу өркүндөтүлгөн делегацияланган эсептөө» (Enhanced Delegated Computing Using Coherence). Physical Review A, 93(3), 032339. arXiv:1501.06730. DOI: 10.1103/PhysRevA.93.032339.
* Humphreys, Peter C. (2013-жылдын 11-октябры). «Бирдиктүү мейкиндиктик режимдеги сызыктуу оптикалык кванттык эсептөөлөр» (Linear Optical Quantum Computing in a Single Spatial Mode). Physical Review Letters, 111(15), 150501. arXiv:1305.3592. PMID: 24160584. DOI: 10.1103/PhysRevLett.111.150501.
* «Кванттык балерина» (Quantum Ballerina). Girls in Science 4 SDGs International Platform. 2019-жылдын 20-майында жарыяланган. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* «SASters (Science-Art-Sisters)» — Instagram баракчасы. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Stahl, Jennifer (2019-жылдын 17-июлу). «Мерритт Мур: Энергияң менен бөлүш» (Merritt Moore: Share Your Energy). Dance Magazine. 2020-жылдын 24-февралында алынган.
* TEDx Talks (2013-жылдын 19-августу). «Түбөлүктүү дуэт: TEDxOxbridge сахнасында Мерритт Мур» (Timeless Duet: Merritt Moore at TEDxOxbridge). YouTube.
* «Мерритт Мур жөнүндө» (About Merritt Moore). Merritt Moore расмий сайты. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Phillips, Marianna. «Мерритт Мур: Чыгармачылык, физика жана бий» (Merritt Moore: Creativity, Physics and Dance). Marianna Phillips. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* «Элчи Жонсон STEM тармагындагы аялдарга арналган талкуу панелин өткөрдү» (Ambassador Johnson Hosts Women in STEM Panel Discussion). Улуу Британиядагы АКШ элчилиги жана консулдуктары. 2019-жылдын 8-мартында жарыяланган. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* «Физика жана пуант бут кийимдери: Мерритт Мур» (Physics on Pointe – Merritt Moore – Taplin Auditorium). Физика кафедрасы. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* Beard, Katherine (2017-жылдын 6-сентябры). «Ал — балерина. Ошондой эле кванттык физик. Балким, астронавт да болот» (She's a Ballerina. And a Quantum Physicist. And Maybe an Astronaut). Dance Spirit. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Good Night Stories for Rebel Girls 2. ISBN: 978-0-9978958-2-7. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* «Good Night Stories for Rebel Girls». Goodreads. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Strul, Jessica (2010-жылдын 8-сентябры). «Glamour журналы университеттеги эң мыкты 10 студент кызды аныктады» (Glamour Magazine Reveals the Top 10 College Women). TODAY.com. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Butterfield, Lanisha. «Илимдеги аялдар: Өз ыргагында бийлеген кванттык балерина» (Women in Science: A Quantum Ballerina Dancing to the Beat of Her Own Drum). Оксфорд университети. 2020-жылдын 24-февралында алынган.
* Lu, Christina. «Imagine Science кинофестивалынын 10-жылдык иш-чарасындагы гибриддүү иденттүүлүктөр» (Hybrid Identities at the 10th Annual Imagine Science Film Festival). Labocine. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
*

*
[[Категория:Туулгандар 1988-жылы]]
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>mc1oohzsny5dbre2f8u79re6145qkmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Notstal</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155277</id>
    <revision>
      <id>664518</id>
      <timestamp>2026-11-03T18:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="a2pcmsn4hk1kdgh9t2jy97mjmdy5eew" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:50, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a2pcmsn4hk1kdgh9t2jy97mjmdy5eew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:07.as077</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155278</id>
    <revision>
      <id>664519</id>
      <timestamp>2026-11-03T18:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="a2pcmsn4hk1kdgh9t2jy97mjmdy5eew" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:50, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a2pcmsn4hk1kdgh9t2jy97mjmdy5eew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Zsumzz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155279</id>
    <revision>
      <id>664521</id>
      <timestamp>2026-11-03T19:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="g8amywt2k2scanb83vrhvyaki3xo3ee" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 19:50, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g8amywt2k2scanb83vrhvyaki3xo3ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муктар Ауэзов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155280</id>
    <redirect title="Ауэзов Муктар Омарханович" />
    <revision>
      <id>664536</id>
      <timestamp>2026-11-03T20:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Муктар Ауэзов]]&quot; барагын &quot;[[Ауэзов Муктар Омарханович]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ауэзов Муктар Омарханович]]</text>
      <sha1>hr8o1s5an54awgnkmx7agd9xvxriuxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Искендер Зулкарнайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155281</id>
    <redirect title="Александр Македонский" />
    <revision>
      <id>664545</id>
      <timestamp>2026-11-03T21:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Александр Македонский]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>664545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="qc5z91yl0uee21g15s4s58sqqfudtu3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Александр Македонский]]</text>
      <sha1>qc5z91yl0uee21g15s4s58sqqfudtu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лүбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155282</id>
    <redirect title="Любек" />
    <revision>
      <id>664552</id>
      <timestamp>2026-11-03T21:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Лүбек]]&quot; барагын &quot;[[Любек]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="jbsuav374jb6iqcbvexge6x8n6hiyga" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Любек]]</text>
      <sha1>jbsuav374jb6iqcbvexge6x8n6hiyga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Chris20252026</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155283</id>
    <revision>
      <id>664588</id>
      <timestamp>2026-11-03T21:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="mkbqap0b5medxft06en3uzpkhb0nxjx" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 21:51, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mkbqap0b5medxft06en3uzpkhb0nxjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нурсултан Назарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155284</id>
    <redirect title="Назарбаев Нурсултан Абишевич" />
    <revision>
      <id>664602</id>
      <timestamp>2026-11-03T22:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Нурсултан Назарбаев]]&quot; барагын &quot;[[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</text>
      <sha1>002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664606</id>
      <parentid>664602</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Нурсултан Назарбаев]]&quot; ([Түзөтүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Назарбаев Нурсултан Абишевич]]</text>
      <sha1>002xwsn0315l5b0ix4jfcgxkh5mfqre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самарканд (аба майдан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155285</id>
    <redirect title="Самарканд аэропорту" />
    <revision>
      <id>664626</id>
      <timestamp>2026-11-03T22:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Самарканд (аба майдан)]]&quot; барагын &quot;[[Самарканд аэропорту]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="crylqp8h1hf3g8t28g2puske2352olr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Самарканд аэропорту]]</text>
      <sha1>crylqp8h1hf3g8t28g2puske2352olr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдил бою</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155286</id>
    <redirect title="Волга бою" />
    <revision>
      <id>664666</id>
      <timestamp>2026-11-03T23:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Эдил бою]]&quot; барагын &quot;[[Волга бою]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="ca7bvrlaiqwlszgm8ygz7sydo57ndqy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Волга бою]]</text>
      <sha1>ca7bvrlaiqwlszgm8ygz7sydo57ndqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейонсе Ноулз-Картер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155287</id>
    <redirect title="Бейонсе" />
    <revision>
      <id>664667</id>
      <timestamp>2026-11-03T23:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asema9c</username>
        <id>49839</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎# Бейонсе Ноулз-Картер  '''Бейонсе Жизель Ноулз-Картер''' (англ. Beyoncé Giselle Knowles-Carter; 1981-жылдын 4-сентябрында туулган) — америкалык ырчы, ыр жазуучу, музыкалык продюсер, актриса жана бийчи. Ал заманбап музыка индустриясынын эң белгилүү жана таасирдүү өкүлдөрүнүн...&quot;</comment>
      <origin>664667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7812" sha1="b6ol1mzsbz82irli956s7lx4iv183mp" xml:space="preserve"># Бейонсе Ноулз-Картер

'''Бейонсе Жизель Ноулз-Картер''' (англ. Beyoncé Giselle Knowles-Carter; 1981-жылдын 4-сентябрында туулган) — америкалык ырчы, ыр жазуучу, музыкалык продюсер, актриса жана бийчи. Ал заманбап музыка индустриясынын эң белгилүү жана таасирдүү өкүлдөрүнүн бири болуп эсептелет. Бейонсе өзүнүн чыгармачылыгында поп, ритм-энд-блюз (R&amp;B), хип-хоп, соул жана кантри музыкалык жанрларын айкалыштырат.

[[File:Beyoncé at the 2019 MTV Video Music Awards.png|thumb|Бейонсе, 2019-жыл.]]

## Өмүр баяны

Бейонсе 1981-жылдын 4-сентябрында АКШнын Техас штатындагы Хьюстон шаарында төрөлгөн. Анын атасы Мэттью Ноулз музыкалык менеджер, ал эми апасы Тина Ноулз дизайнер болгон. Бейонсенин Соланж Ноулз аттуу сиңдиси бар, ал дагы ырчы жана композитор.

Бала кезинен эле музыкага жана бийге кызыккан. Ал ырчылык сынактарга катышып, өзүнүн талантын жаш кезинен көрсөтө баштаган. Кийинчерээк музыка анын негизги кесибине айланган.

## Музыкалык карьерасы

[[File:Beyoncé Knowles 2009.jpg|thumb|Бейонсе, 2009-жыл.]]

1990-жылдардын башында Бейонсе Girls' Tyme аттуу музыкалык топтун курамында ырдай баштаган. Кийинчерээк топтун аты '''[[Destiny's Child]]''' болуп өзгөртүлгөн. Топтун курамында Бейонсе, [[Келли Роуленд]] жана [[Мишель Уильямс]] болгон.

Destiny's Child дүйнөлүк деңгээлде популярдуулукка жетип, R&amp;B музыкасынын белгилүү топторунун бирине айланган. Алардын эң белгилүү ырларынын катарына «Say My Name», «Survivor» жана «Bills, Bills, Bills» кирет.

2003-жылы Бейонсе жеке карьерасын баштап, өзүнүн биринчи студиялык альбому болгон ''[[Dangerously in Love]]'' альбомун чыгарган. Альбом чоң ийгиликке жетип, ага беш ''[[Grammy сыйлыгы]]'' ыйгарылган.

## Жеке чыгармачылыгы жана альбомдору

[[File:Beyoncé performing during The Formation World Tour.jpg|thumb|Бейонсе концерт учурунда.]]

Бейонсе жеке карьерасында бир катар ийгиликтүү альбомдорду чыгарган. Анын музыкалык чыгармалары дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө популярдуулукка ээ болгон.

Анын негизги студиялык альбомдору:

* ''[[Dangerously in Love]]'' (2003)
* ''[[B'Day]]'' (2006)
* ''[[I Am... Sasha Fierce]]'' (2008)
* ''[[4 (Beyoncé album)|4]]'' (2011)
* ''[[Beyoncé (album)|Beyoncé]]'' (2013)
* ''[[Lemonade (album)|Lemonade]]'' (2016)
* ''[[Renaissance (Beyoncé album)|Renaissance]]'' (2022)
* ''[[Cowboy Carter]]'' (2024)

Бейонсенин белгилүү ырларынын катарына «[[Crazy in Love]]», «[[Halo (Beyoncé song)|Halo]]», «[[Single Ladies (Put a Ring on It)]]», «[[If I Were a Boy]]», «[[Formation]]» жана «[[Texas Hold 'Em]]» кирет.

2022-жылы жарык көргөн ''Renaissance'' альбому бий музыкасына жана хаус жанрына басым жасаган. Ал эми 2024-жылы чыккан ''Cowboy Carter'' альбомунда кантри музыкасынын элементтери кеңири колдонулган.

## Кинодогу карьерасы

[[File:Beyoncé at The Lion King European Premiere 2019.png|thumb|Бейонсе «Король Лев» тасмасынын премьерасында, 2019-жыл.]]

Бейонсе музыкадан тышкары кино тармагында да ийгиликтерге жетишкен. Ал бир нече көркөм тасмаларда роль жараткан.

Анын катышкан белгилүү тасмалары:

* ''[[Austin Powers in Goldmember]]'' (2002)
* ''[[The Pink Panther (2006 film)|The Pink Panther]]'' (2006)
* ''[[Dreamgirls]]'' (2006)
* ''[[Cadillac Records]]'' (2008)
* ''[[The Lion King (2019 film)|The Lion King]]'' (2019)

2019-жылы ал «Король Лев» тасмасында Нала каарманына үн берген. Ошондой эле тасманын музыкалык долбооруна катышкан.

## Сыйлыктары жана жетишкендиктери

Бейонсе музыка тармагындагы көптөгөн эл аралык сыйлыктардын ээси. Ал ''Grammy Awards'' тарыхында эң көп сыйлык алган аткаруучу болуп эсептелет.

2025-жылга карата Бейонсе 35 Grammy сыйлыгына ээ болуп, 99 жолу бул сыйлыкка көрсөтүлгөн. 2025-жылы анын ''Cowboy Carter'' альбому «Жылдын альбому» жана «Эң мыкты кантри альбому» номинацияларында жеңишке жеткен.

Ал ошондой эле MTV Video Music Awards, BET Awards жана American Music Awards сыйлыктарына ээ болгон.

## Жеке жашоосу

[[File:Beyoncé and Jay-Z.jpg|thumb|Бейонсе жана анын жолдошу Jay-Z.]]

2008-жылы Бейонсе америкалык рэпер жана музыкалык продюсер [[Jay-Z]] (Шон Картер) менен баш кошкон. Алардын үч баласы бар: Блу Айви, Руми жана Сэр Картер.

Бейонсе чыгармачылыктан тышкары кайрымдуулук иштерине да катышат. Ал 2013-жылы BeyGOOD кайрымдуулук уюмун негиздеген. Бул уюм билим берүү, коомдук жардам жана башка социалдык долбоорлорду колдойт.

## Маданиятка тийгизген таасири

Бейонсе дүйнөлүк музыка индустриясынын өнүгүшүнө чоң салым кошкон аткаруучулардын бири болуп саналат. Анын музыкалык стили, сахнадагы аткаруусу жана чыгармачылык долбоорлору көптөгөн жаш музыканттарга таасир берген.

Ал музыка, бий, кино жана мода тармактарында эмгектенип, заманбап америкалык популярдуу маданияттын белгилүү өкүлдөрүнүн бири катары таанылган.

## Тышкы шилтемелер

* [Бейонсенин расмий сайты](https://www.beyonce.com/)
* [Бейонсе — Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Beyonc%C3%A9)
* [Бейонсе — Grammy Awards](https://www.grammy.com/artists/beyonce-knowles/12474)
* [BeyGOOD кайрымдуулук уюму](https://beygood.org/)</text>
      <sha1>b6ol1mzsbz82irli956s7lx4iv183mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664717</id>
      <parentid>664667</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>20270</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Бейонсе]]» барагына багытталды</comment>
      <origin>664717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="h4v7i14f7juhq1wtlpne2kmcfi9t09r" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Бейонсе]]</text>
      <sha1>h4v7i14f7juhq1wtlpne2kmcfi9t09r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эллен Дедженерес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155288</id>
    <revision>
      <id>664673</id>
      <timestamp>2026-11-03T23:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Adelina9c</username>
        <id>49840</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎# Эллен Дедженерес  '''Эллен Ли Дедженерес''' (англ. Ellen Lee DeGeneres; 1958-жылдын 26-январында туулган) — америкалык комик, актриса, теле алып баруучу, жазуучу жана продюсер. Ал дүйнөгө ''The Ellen DeGeneres Show'' аттуу телеберүүсү аркылуу кеңири таанылган. Ошондой эле ''Finding Nemo'' жа...&quot;</comment>
      <origin>664673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="2wp9hm2a9ayvo9zf3jbnn6498ixbuuu" xml:space="preserve"># Эллен Дедженерес

'''Эллен Ли Дедженерес''' (англ. Ellen Lee DeGeneres; 1958-жылдын 26-январында туулган) — америкалык комик, актриса, теле алып баруучу, жазуучу жана продюсер. Ал дүйнөгө ''The Ellen DeGeneres Show'' аттуу телеберүүсү аркылуу кеңири таанылган. Ошондой эле ''Finding Nemo'' жана ''Finding Dory'' анимациялык тасмаларындагы Дори каарманына үн берген.

[[File:Ellen DeGeneres 2011.jpg|thumb|Эллен Дедженерес, 2011-жыл.]]

## Өмүр баяны

Эллен Ли Дедженерес 1958-жылдын 26-январында АКШнын Луизиана штатындагы Метери шаарында төрөлгөн. Анын апасы Бетти Дедженерес логопед, ал эми атасы Эллиотт Дедженерес камсыздандыруу тармагында иштеген.

Бала кезинде Эллен чыгармачылыкка жана юморго кызыккан. Мектепти аяктагандан кийин Жаңы Орлеандагы университетте окуган, бирок көп өтпөй окуусун токтотуп, ар кандай жумуштарда иштеген.

Кийинчерээк ал стендап-комедия менен алектенип, чакан клубдарда жана кафелерде чыгып жүргөн. Убакыттын өтүшү менен анын юмордук таланты көпчүлүктүн көңүлүн бура баштаган.

## Карьерасынын башталышы

[[File:Ellen DeGeneres-2009.jpg|thumb|Эллен Дедженерес, 2009-жыл.]]

Эллендин чыгармачылык карьерасы 1980-жылдардын башында стендап-комик катары башталган. 1986-жылы ал ''The Tonight Show Starring Johnny Carson'' телеберүүсүнө катышкан. Бул анын карьерасындагы маанилүү учурлардын бири болгон.

1994-жылы Эллен ''[[Ellen (TV series)|Ellen]]'' аттуу телесериалда башкы ролду аткара баштаган. Сериал 1994-жылдан 1998-жылга чейин көрсөтүлгөн.

1997-жылы ал ''The Oprah Winfrey Show'' телеберүүсүндө өзүнүн жеке жашоосу тууралуу ачык билдирүү жасаган. Ошол эле жылы анын каарманы Эллен Морган да сериалда өзүнүн сексуалдык ориентациясын ачык билдирген. Бул окуя америкалык телекөрсөтүү тарыхындагы маанилүү учурлардын бири болуп калган.

## The Ellen DeGeneres Show

[[File:The Ellen DeGeneres Show logo.png|thumb|The Ellen DeGeneres Show телеберүүсүнүн логотиби.]]

2003-жылы Эллен өзүнүн ''[[The Ellen DeGeneres Show]]'' аттуу күндүзгү ток-шоусун алып бара баштаган. Бул программа АКШда жана башка өлкөлөрдө чоң популярдуулукка ээ болгон.

Берүүгө белгилүү актёрлор, ырчылар, спортчулар жана башка коомдук ишмерлер чакырылган. Программада маектер, оюн-зооктор, бийлер жана ар кандай кызыктуу сынактар өткөрүлгөн.

Шоунун өзгөчө бөлүктөрүнүн бири — көрүүчүлөр менен түз баарлашуу жана конокторго арналган юмордук оюндар болгон.

Программа 19 сезон көрсөтүлүп, 2022-жылдын май айында акыркы чыгарылышы эфирге чыккан. Жалпысынан шоу 64 Daytime Emmy сыйлыгын алган.

## Кинодогу карьерасы

Эллен Дедженерес кино жана анимация тармагында да белгилүү. Ал бир нече тасмаларга тартылып, айрым анимациялык каармандарга үн берген.

Анын катышкан белгилүү тасмалары:

* ''[[Mr. Wrong]]'' (1996)
* ''[[EDtv]]'' (1999)
* ''[[The Love Letter]]'' (1999)
* ''[[Finding Nemo]]'' (2003)
* ''[[Finding Dory]]'' (2016)

[[File:Ellen DeGeneres Dory Finding Nemo.jpg|thumb|Finding Nemo анимациялык тасмасындагы Дори каарманы.]]

2003-жылы чыккан ''Finding Nemo'' мультфильминде Эллен Дори аттуу балыктын үнүн аткарган. Бул каарман көрүүчүлөр арасында абдан популярдуу болгон.

2016-жылы ''Finding Dory'' аттуу уланды тасмасы жарык көрүп, анда Эллен кайрадан Доринин үнүн аткарган.

## Сыйлыктары жана жетишкендиктери

Эллен Дедженерес телевидение жана кино тармагындагы эмгектери үчүн көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон.

Анын негизги жетишкендиктери:

* 30 Primetime жана Daytime Emmy сыйлыгы.
* 20 People's Choice Awards сыйлыгы.
* 2012-жылы Mark Twain Prize for American Humor сыйлыгы.
* 2016-жылы АКШнын Президенти Барак Обама тарабынан Президенттик Эркиндик медалы менен сыйланган.

Ал ошондой эле ''Academy Awards'', ''Grammy Awards'' жана ''Primetime Emmy Awards'' сыяктуу ири иш-чараларды алып барган.

## Жеке жашоосу

[[File:Ellen DeGeneres and Portia de Rossi.jpg|thumb|Эллен Дедженерес жана Порша де Росси.]]

2008-жылы Эллен австралиялык-америкалык актриса [[Порша де Росси]] менен баш кошкон. Алардын мамилеси коомчулукка белгилүү болуп, Голливуддагы белгилүү түгөйлөрдүн бири катары таанылган.

Эллен жеке жашоосунан тышкары кайрымдуулук иштерине жана жаныбарларды коргоо долбоорлоруна да көңүл бурган.

## Коомдук ишмердүүлүгү

Эллен Дедженерес коомдук маселелер боюнча да активдүү позициясын билдирип келген. Ал LGBTQ+ коомчулугунун укуктарын колдогон коомдук ишмерлердин бири болуп саналат.

Мындан тышкары, ал жаныбарларды коргоо, билим берүү жана кайрымдуулук долбоорлоруна катышкан.

## Чыгармачылык мурасы

Эллен Дедженерес америкалык телекөрсөтүү тарыхында өзгөчө орунду ээлейт. Анын юмордук стили, теле алып баруучулук жөндөмү жана анимациялык тасмалардагы ролдору дүйнө жүзүндөгү көрүүчүлөргө таанылган.

Анын ''The Ellen DeGeneres Show'' программасы күндүзгү телеберүүлөрдүн өнүгүшүнө таасир берип, көптөгөн жылдар бою популярдуулугун сактап келген.

## Тышкы шилтемелер

* [Эллен Дедженерестин расмий сайты](https://www.ellendegeneres.com/)
* [Эллен Дедженерес — Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ellen_DeGeneres)
* [Эллен Дедженерес — Television Academy](https://www.televisionacademy.com/bios/ellen-degeneres)
* [Эллен Дедженерес — Golden Globes](https://goldenglobes.com/person/ellen-degeneres/)
* [Эллен Дедженерес — Biography](https://www.biography.com/actors/ellen-degeneres)</text>
      <sha1>2wp9hm2a9ayvo9zf3jbnn6498ixbuuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөтеборг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155289</id>
    <redirect title="Гётеборг" />
    <revision>
      <id>664685</id>
      <timestamp>2026-11-03T23:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Гөтеборг]]&quot; барагын &quot;[[Гётеборг]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>664685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="7dgyk7an16n44h7dr5l28iwjdw5kfg5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Гётеборг]]</text>
      <sha1>7dgyk7an16n44h7dr5l28iwjdw5kfg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:S.Adelina9c</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155290</id>
    <revision>
      <id>664697</id>
      <timestamp>2026-11-03T23:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="f402ul73hkxb1un4u2331lscgncag0o" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 23:51, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f402ul73hkxb1un4u2331lscgncag0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Asema9c</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155291</id>
    <revision>
      <id>664698</id>
      <timestamp>2026-11-03T23:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="f402ul73hkxb1un4u2331lscgncag0o" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 23:51, 3 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f402ul73hkxb1un4u2331lscgncag0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жылнаама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155292</id>
    <redirect title="Календарь" />
    <revision>
      <id>664703</id>
      <timestamp>2026-11-04T00:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <comment>Bosogo &quot;[[Жылнаама]]&quot; барагын &quot;[[Календарь]]&quot; деп кайра атады: көпчүлүк ишенимдүү кыргыз тилиндеги булактарга ылайык (&quot;календардык план&quot;, &quot;календардык күн&quot; ж.б. туруктуу сөз айкаштыры жок эмес)</comment>
      <origin>664703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="bmyfyx3gl1cogt54w0a9tkhc8u206u8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Календарь]]</text>
      <sha1>bmyfyx3gl1cogt54w0a9tkhc8u206u8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664706</id>
      <parentid>664703</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T00:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Жылнаама]]&quot; ([Түзөтүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>664703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="bmyfyx3gl1cogt54w0a9tkhc8u206u8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Календарь]]</text>
      <sha1>bmyfyx3gl1cogt54w0a9tkhc8u206u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Дилим 9-А</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155293</id>
    <revision>
      <id>664707</id>
      <timestamp>2026-11-04T01:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="2e440dvo9k16xr11mtsdr5g9icxfwhk" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 01:52, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2e440dvo9k16xr11mtsdr5g9icxfwhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристина си</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155294</id>
    <revision>
      <id>664708</id>
      <timestamp>2026-11-04T02:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aisana 11c</username>
        <id>49483</id>
      </contributor>
      <comment>Кристина си</comment>
      <origin>664708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3899" sha1="gpikxilwmc5weenq6lbt64f8jypy7op" xml:space="preserve">Кристина Си (орус. Кристи́на Си; чыныгы аты — Кристи́на Эльха́новна Саркися́н; 1991-жылдын 9-мартында, Тула, РСФСР, СССРшаарында төрөлгөн) — орусиялык жана армян ырчысы. 2013-жылы Black Star жаздыруучу лейбли менен келишим түзгөндөн кийин кеңири белгилүү болгон, алар менен кызматташтыгы 2018-жылы аяктаган. 2022-жылдын декабрынан бери GAZ лейблинин артисткасы. 2024-жылдын аягында псевдонимин KISO деп өзгөрткөн.&lt;ref&gt;Кристина си&lt;/ref&gt;

Кристина Эльхановна Саркисян цирк артисттеринин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. 6 жашка чейин ата-энеси менен шаардан-шаарга көчүп, ата-энесине таандык көчмө циркте жашаган. 6 жашында Саркисян музыкалык мектепке окууга кирет. Үч жыл бою фортепианодо ойногондон кийин, эстрадалык-жаз вокал бөлүмүнө өтөт. 2008-жылы Москвага көчүп келип, Заманбап искусство институтунун эстрадалык-жаз ырдоо кафедрасына тапшырган. 2010-жылы композитор Павел Мурашов менен таанышкан, ал кийинчерээк анын &quot;Мен учуп кетип жатам&quot; аттуу биринчи ырынын автору болгон. 2011-жылдын жай айларында Кристина Саркисян &quot;Унута баштадым&quot; аттуу ырына жаңы сингл жана клип чыгарды.

# {{cite web 2|url=https://web.archive.org/web/20170706191418/https://black-star.ru/artists/kristina_si/|title=Blackstar - Артисты - Kristina - Биография|author=|website=Black Star|type=|date=|accessdate=2017-07-20|lang=}}&lt;ref&gt;{{cite web 2|url=https://web.archive.org/web/20170706191418/https://black-star.ru/artists/kristina_si/|title=Blackstar - Артисты - Kristina - Биография|author=|website=Black Star|type=|date=|accessdate=2017-07-20|lang=}}&lt;/ref&gt;
# {{cite web|title=«Интернет — это анонизм» Катя Клэп, Олег Коронный и другие интернет-герои подростков|url=http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|date=2015-10-10|publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша-Город]]|access-date=2015-12-25|archive-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712172652/http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|url-status=live}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Интернет — это анонизм» Катя Клэп, Олег Коронный и другие интернет-герои подростков|url=http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|date=2015-10-10|publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша-Город]]|access-date=2015-12-25|archive-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712172652/http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
# [[Файл:Kristina Si на Europa Plus TV. Hit Non Stop в Витебске 2016 (cropped).jpg|thumb|Кристина си]]{{cite web|url=https://www.realmusic.ru/news/1239|title=Тимати представил новых артистов лейбла Black Star Inc.|publisher=''realmusic.ru''|date=2015-03-26|access-date=2015-12-25|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709185541/https://www.realmusic.ru/news/1239|url-status=live}}</text>
      <sha1>gpikxilwmc5weenq6lbt64f8jypy7op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664709</id>
      <parentid>664708</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T02:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aisana 11c</username>
        <id>49483</id>
      </contributor>
      <comment>Кристина си</comment>
      <origin>664709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="4iynwmb0gu9k0xaovm3a1c2sjwvk4bt" xml:space="preserve">Кристина Эльхановна Саркисян цирк артисттеринин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. 6 жашка чейин ата-энеси менен шаардан-шаарга көчүп, ата-энесине таандык көчмө циркте жашаган. 6 жашында Саркисян музыкалык мектепке окууга кирет. Үч жыл бою фортепианодо ойногондон кийин, эстрадалык-жаз вокал бөлүмүнө өтөт. 2008-жылы Москвага көчүп келип, Заманбап искусство институтунун эстрадалык-жаз ырдоо кафедрасына тапшырган. 2010-жылы композитор Павел Мурашов менен таанышкан, ал кийинчерээк анын &quot;Мен учуп кетип жатам&quot; аттуу биринчи ырынын автору болгон. 2011-жылдын жай айларында Кристина Саркисян &quot;Унута баштадым&quot; аттуу ырына жаңы сингл жана клип чыгарды.

Black Star менен Кристина Синин кызматташтыгы 2011-жылы лейблдин артисти Music Hayk менен ырчынын биргелешкен трегин жазуудан башталган. 2013-жылдын башында Саркисян &quot;Зима&quot; синглин чыгарган. Ошол эле жылдын мартында ал лейблдин артистти болуп, ошол кезде Black Starдагы жалгыз кыз болгон. Black Star Inc. лейблиндеги биринчи иши &quot;Ну ну да&quot; сингли болгон. Rap.ru порталынын редакциясы &quot;Ну ну да&quot; чыгармасын &quot;2013-жылдын 50 мыкты ыры&quot; тизмесинде он биринчи орунга, ал эми бул ырдын клибин &quot;Жылдын клиптери. Орус версиясы&quot; тизмесинде бешинчи орунга койгон.

# {{cite web|title=«Интернет — это анонизм» Катя Клэп, Олег Коронный и другие интернет-герои подростков|url=http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|date=2015-10-10|publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша-Город]]|access-date=2015-12-25|archive-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712172652/http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|url-status=live}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Интернет — это анонизм» Катя Клэп, Олег Коронный и другие интернет-герои подростков|url=http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|date=2015-10-10|publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша-Город]]|access-date=2015-12-25|archive-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712172652/http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
# {{cite web 2|url=https://web.archive.org/web/20170706191418/https://black-star.ru/artists/kristina_si/|title=Blackstar - Артисты - Kristina - Биография|author=|website=Black Star|type=|date=|accessdate=2017-07-20|lang=}}&lt;ref&gt;{{cite web 2|url=https://web.archive.org/web/20170706191418/https://black-star.ru/artists/kristina_si/|title=Blackstar - Артисты - Kristina - Биография|author=|website=Black Star|type=|date=|accessdate=2017-07-20|lang=}}&lt;/ref&gt;
# [[Файл:Kristina Si на Europa Plus TV. Hit Non Stop в Витебске 2016 (cropped).jpg|thumb]]{{cite web|url=https://www.realmusic.ru/news/1239|title=Тимати представил новых артистов лейбла Black Star Inc.|publisher=''realmusic.ru''|date=2015-03-26|access-date=2015-12-25|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709185541/https://www.realmusic.ru/news/1239|url-status=live}}</text>
      <sha1>4iynwmb0gu9k0xaovm3a1c2sjwvk4bt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>664710</id>
      <parentid>664709</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T02:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aisana 11c</username>
        <id>49483</id>
      </contributor>
      <origin>664710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="elzj9aeov5661btmcvreu8nu2n0z95h" xml:space="preserve">Кристина Эльхановна Саркисян цирк артисттеринин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. 6 жашка чейин ата-энеси менен шаардан-шаарга көчүп, ата-энесине таандык көчмө циркте жашаган. 6 жашында Саркисян музыкалык мектепке окууга кирет. Үч жыл бою фортепианодо ойногондон кийин, эстрадалык-жаз вокал бөлүмүнө өтөт. 2008-жылы Москвага көчүп келип, Заманбап искусство институтунун эстрадалык-жаз ырдоо кафедрасына тапшырган. 2010-жылы композитор Павел Мурашов менен таанышкан, ал кийинчерээк анын &quot;Мен учуп кетип жатам&quot; аттуу биринчи ырынын автору болгон. 2011-жылдын жай айларында Кристина Саркисян &quot;Унута баштадым&quot; аттуу ырына жаңы сингл жана клип чыгарды.

Black Star менен Кристина Синин кызматташтыгы 2011-жылы лейблдин артисти Music Hayk менен ырчынын биргелешкен трегин жазуудан башталган. 2013-жылдын башында Саркисян &quot;Зима&quot; синглин чыгарган. Ошол эле жылдын мартында ал лейблдин артистти болуп, ошол кезде Black Starдагы жалгыз кыз болгон. Black Star Inc. лейблиндеги биринчи иши &quot;Ну ну да&quot; сингли болгон. Rap.ru порталынын редакциясы &quot;Ну ну да&quot; чыгармасын &quot;2013-жылдын 50 мыкты ыры&quot; тизмесинде он биринчи орунга, ал эми бул ырдын клибин &quot;Жылдын клиптери. Орус версиясы&quot; тизмесинде бешинчи орунга койгон.

# {{cite web|title=«Интернет — это анонизм» Катя Клэп, Олег Коронный и другие интернет-герои подростков|url=http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|date=2015-10-10|publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша-Город]]|access-date=2015-12-25|archive-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712172652/http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|url-status=live}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Интернет — это анонизм» Катя Клэп, Олег Коронный и другие интернет-герои подростков|url=http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|date=2015-10-10|publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша-Город]]|access-date=2015-12-25|archive-date=2016-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712172652/http://daily.afisha.ru/archive/gorod/archive/teenagers-vkontakte/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
# {{cite web|url=http://www.rap.ru/reading/19815|title=50 лучших песен 2013. Финал|publisher=''Rap.ru''|date=2013-12-20|access-date=2016-06-12|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001120949/https://www.rap.ru/reading/19815|url-status=live}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap.ru/reading/19815|title=50 лучших песен 2013. Финал|publisher=''Rap.ru''|date=2013-12-20|access-date=2016-06-12|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001120949/https://www.rap.ru/reading/19815|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
# {{cite web|url=http://www.rap.ru/reading/19836|title=Клипы года. Русская версия|publisher=''Rap.ru''|date=2014-01-04|access-date=2016-06-12|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001113551/https://www.rap.ru/reading/19836|url-status=live}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap.ru/reading/19836|title=Клипы года. Русская версия|publisher=''Rap.ru''|date=2014-01-04|access-date=2016-06-12|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001113551/https://www.rap.ru/reading/19836|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[Файл:Kristina Si на Europa Plus TV. Hit Non Stop в Витебске 2016 (cropped).jpg|thumb]]</text>
      <sha1>elzj9aeov5661btmcvreu8nu2n0z95h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Dopplerian</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155295</id>
    <revision>
      <id>664711</id>
      <timestamp>2026-11-04T02:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="mbngp74w4qa8nxje358copw6z868g5u" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 02:52, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mbngp74w4qa8nxje358copw6z868g5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-49147-19</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155296</id>
    <revision>
      <id>664712</id>
      <timestamp>2026-11-04T03:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="rrjntw1cw23wir1gf9oz074cz5ldnxg" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 03:52, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rrjntw1cw23wir1gf9oz074cz5ldnxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Дариха11А</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155297</id>
    <revision>
      <id>664714</id>
      <timestamp>2026-11-04T06:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="r65ckmnmd6w4won60rr7qj3jcm49rlk" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:53, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r65ckmnmd6w4won60rr7qj3jcm49rlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Kof2809</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155298</id>
    <revision>
      <id>664715</id>
      <timestamp>2026-11-04T06:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="r65ckmnmd6w4won60rr7qj3jcm49rlk" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:53, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>r65ckmnmd6w4won60rr7qj3jcm49rlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Henblo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155299</id>
    <revision>
      <id>664723</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="8wniqrq4ezlhrvu8q82a5727k3nnn06" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:53, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8wniqrq4ezlhrvu8q82a5727k3nnn06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-58489-97</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155300</id>
    <revision>
      <id>664726</id>
      <timestamp>2026-11-04T09:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="ax6drj7e1so5ghijelqfrirc701hcfb" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:53, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ax6drj7e1so5ghijelqfrirc701hcfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Барра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155301</id>
    <revision>
      <id>664727</id>
      <timestamp>2026-11-04T10:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Koibakova11cc</username>
        <id>49848</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380286423|Mary Barra]]&quot; барагынан которулуп түзүлдү</comment>
      <origin>664727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17504" sha1="f32p9zyrtnc35e4z8icg2erxbycqog4" xml:space="preserve">
Мэри Барра&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
[[Файл:Mary Barra, official portrait, Homeland Security Council.jpg|thumb|'''Мэри Барра''']]
'''Мэри Тереза Барра''' (кыз кезиндеги фамилиясы — Макела; 1961-жылдын 24-декабрянда туулган) — америкалык ишкер айым, 2014-жылдын 15-январынан бери «General Motors» компаниясынын төрайымы жана башкы аткаруучу директору (CEO) болуп иштейт. Ал «Чоң үчтүккө» кирген автоөндүрүүчү компаниянын тарыхындагы биринчи аял башкы директор болуп саналат.

2013-жылдын декабрь айында GM аны Дэниел Акерсондун ордуна башкы директор кылып дайындаган. &lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/12/11/business/gm-names-first-female-chief-executive.html|title=G.M. Names First Female Chief Executive}}&lt;/ref&gt; Башкы директор болуп дайындалганга чейин Барра глобалдык продукттарды иштеп чыгуу, сатып алуу жана жеткирүү чынжыры боюнча аткаруучу вице-президент болгон. &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;General Motors&quot;&gt;{{Cite web|url=http://media.gm.com/content/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/emergency_news/1210-gm-execs.html|title=Dan Akerson to Retire as GM CEO in January 2014 Mary Barra to Become Next CEO; Dan Ammann Named President|publisher=General Motors}}&lt;/ref&gt;

== Жаш кези ==
Барра 1961-жылы Мичиган штатынын Роял Оак шаарында фин тектүү ата-эненин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. &lt;ref name=&quot;CNNFortune&quot;&gt;{{Cite news|last=Taylor|first=Alex|title=Mary Barra: GM's next CEO?|url=http://management.fortune.cnn.com/2012/12/17/gm-mary-barra/|work=CNN/Fortune|date=December 17, 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;HelsinginSanomat&quot;&gt;{{Cite web|last=Niskakangas|first=Tuomas|title=New CEO of automotive icon is of Finnish descent|url=http://www.helsinkitimes.fi/business/8707-new-ceo-of-automotive-icon-is-of-finnish-descent.html|date=December 16, 2013|work=Helsinki Times}}&lt;/ref&gt; Анын чоң атасы Виктор Макеле Америка Кошмо Штаттарына көчүп барып, Теувадан келген финляндиялык иммигрант Мария Саариненге турмушка чыккан. Алар [[Маунтэйн Айрон (Миннесота)|Миннесота штатынын Маунтин-Айрон]] шаарында жашашкан жана эки баласы, анын ичинде бир уулу болгон. Reino Päivio &quot;Ray&quot; Mäkelä (1915–2006) 1959-жылы Ева Элизабет Пыйкконенге (1923–2004) үйлөнгөн жана Мэри Тереза Макеля алардын экинчи баласы болгон. Анын атасы GM компаниясынын Pontiac Motor бөлүмүндө 39 жыл бою шайман жана штамп жасоочу болуп иштеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dbusiness.com/mi-makers/rise-to-the-top/|title=Rise to the Top|first=Paul A.|last=Eisenstein|date=August 17, 2020|work=DBusiness}}&lt;/ref&gt; Анын апасы уулу Пол жана кызы үчүн жогорку билим алуунун ынталуу жактоочусу болгон. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.freep.com/in-depth/money/cars/general-motors/2022/06/03/gm-ceo-mary-barra-reveals-personal-details-rare-interview/9705679002/|title=GM CEO Mary Barra's rare, behind-the-scenes interview: Who she relies on in 'lonely job'|first=Jamie L.|last=LaReau|work=Detroit Free Press|date=January 26, 2023}}&lt;/ref&gt;

Барра 1985-жылы General Motors институтун (азыркы Кеттеринг университети ) бүтүрүп, ал жерден [[электротехника]] боюнча бакалавр даражасын алган. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Barra Fast Facts|url=https://www.cnn.com/2014/04/01/us/mary-barra-fast-facts/index.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Meet Mary Barra, Kettering graduate '85|url=https://online.kettering.edu/news/2015/09/10/meet-mary-barra-kettering-graduate-%E2%80%9885}}&lt;/ref&gt; Барра Кеттеринг университетинде окуп жүргөндө инженердик ардактуу коомго Tau Beta Pi &lt;ref name=&quot;taubetapi2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tbp.org/other/NAEclass18.cfm|title=Tau Beta Pi – NAE class 2018}}&lt;/ref&gt; (1985-жылдагы MI Zeta классы) жана IEEE-Eta Kappa Nu (Theta Epsilon бөлүм 1983) ардактуу коомуна киргизилген. Андан кийин ал Стэнфорддогу бизнес боюнча жогорку мектебинде башкы менеджер стипендиясы менен окуп, 1990-жылы бизнес башкаруу магистри даражасын алган. &lt;ref name=&quot;bb&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=40221799&amp;privcapId=61206100|title=Mary Barra: Executive Profile &amp; Biography}}&lt;/ref&gt;

== Карьера ==

=== General Motors ===
Барра 1980-жылы 18 жашында кооперативдик студент катары General Motors компаниясында иштей баштаган. &lt;ref name=&quot;shm&quot;&gt;{{Cite news|title=Mary Barra, G.M.'s New Chief, Speaking Her Mind|url=https://www.nytimes.com/2013/12/11/business/mary-barra-gms-new-chief-speaking-her-mind.html|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Анын жумушу канат панелдерин жана капотторду текшерүү болчу, ал эми ал бул жумушун колледждеги окуу акысын төлөө үчүн колдонгон. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://work.qz.com/1175673/general-motors-ceo-mary-barra-on-her-leadership-style-and-career/|title=GM CEO Mary Barra says too many women quit their jobs for the wrong reason|work=Quartz at Work}}&lt;/ref&gt; Кийинчерээк ал ар кандай инженердик жана административдик кызматтарды ээлеген, анын ичинде Детройт/Хэмтрамк монтаждоо заводун башкарган. &lt;ref name=&quot;bb&quot; /&gt;

2008-жылдын февраль айында ал Global Manufacturing Engineering компаниясынын вице-президенти болуп дайындалган. 2009-жылдын июль айында ал Глобалдык адам ресурстары боюнча вице-президент кызматына көтөрүлүп, бул кызматты 2011-жылдын февраль айына чейин ээлеген, андан кийин Глобалдык продукттарды өнүктүрүү боюнча аткаруучу вице-президент болуп дайындалган. &lt;ref name=&quot;bb&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/01/21/business/21auto.html|title=G.M. Names New Leader for Global Development|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Акыркы кызматка дизайн боюнча милдеттер кирген; ал GMдеги автомобиль платформаларынын санын азайтуу үчүн иштеген. &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;2013-жылдын августунда анын вице-президенттик жоопкерчилиги кеңейтилип, Глобалдык сатып алуулар жана камсыздоо чынжырын (Global Purchasing and Supply Chain) да камтыган. &lt;ref name=&quot;gm&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gm.com/company/aboutGM/GM_Corporate_Officers/mary_barra.html|title=About GM: Mary T. Barra}}&lt;/ref&gt;

Барра 2014-жылдын январь айында General Motors компаниясынын башкы директору болуп дайындалганда, ал автомобиль өндүрүүчүсүнүн биринчи аял жетекчиси болгон. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebuilding a Giant: Mary Barra, CEO, General Motors|url=http://www.new-corner.com/rebuilding-a-giant-mary-barra-ceo-general-motors/|work=New Corner}}&lt;/ref&gt;

Башкы директор болуп иштеген биринчи жылында General Motors компаниясы 30 миллиондон ашык унаага байланыштуу 84 коопсуздук чакыртып алуусун чыгарган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zacks.com/stock/news/159304/general-motors-gm-safety-recalls-add-up-to-84-in-2014l|title=General Motors (GM): Safety Recalls Add Up to 84 in 2014|work=Zacks Equity Research}}&lt;/ref&gt; Барра Сенаттын алдында от алдыруучу өчүргүчтүн бузук болушунан улам келип чыккан чакыртып алуулар жана өлүмдөр боюнча көрсөтмө берүү үчүн чакырылган &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/opinion/2014/07/23/gm-ignition-senate-mary-barra-editorials-debates/13068081/|title=GM reverses openness pledge: Our view|work=USA Today}}&lt;/ref&gt; . Ошол учурда Barra жана General Motors компаниялары башкы директордун жана корпорациянын имиджин жакшыртуу үчүн сыйлыктарды төлөп берген деген шек менен кармалган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.autoblog.com/2015/01/21/gm-buying-awards-mary-barra-report/|title=Is General Motors buying awards for Mary Barra?}}&lt;/ref&gt; Бул кайра чакыртып алуулар жумушчуларды компаниянын маданиятын өзгөртүү аракетинде кездешкен көйгөйлөр жөнүндө кабарлоого үндөгөн жаңы саясаттардын түзүлүшүнө алып келди &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://work.qz.com/1175673/general-motors-ceo-mary-barra-on-her-leadership-style-and-career/|title=GM CEO Mary Barra says too many women quit their jobs for the wrong reason|work=Quartz at Work}}&lt;/ref&gt; .

Башкаруучу директор (CEO) катары Барра Strobe сыяктуу айдоочусуз технологиялар стартапын сатып алуу аркылуу General Motors компаниясынын автопилоттогу жана электр машиналары рыногуна киришин жетектеген.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/09/business/general-motors-driverless.html|title=G.M. Acquires Strobe, Start-Up Focused on Driverless Technology|last=Vlasic|first=Bill|date=October 9, 2017|work=The New York Times|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2017-жылы Барра &quot;Детройт үчилтигинин&quot; эң көп айлык алган жетекчиси болгон, анын жалпы эмгек акысы 21,96 миллион долларды түзгөн. &lt;ref name=&quot;detroitnews.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.detroitnews.com/story/business/autos/general-motors/2018/04/27/gm-proxy-mary-barra-compensation/34313299/|title=GM paid CEO Mary Barra nearly $22M in 2017|first=Nora|last=Naughton|work=The Detroit News}}&lt;/ref&gt; 2018-жылдын ноябрь айында Барра Түндүк Америкадагы беш заводду жаап, 14 000 жумушчуну жумуштан кетиргенин жарыялаган. &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/11/26/gm-unallocating-several-plants-in-2019-to-take-3-billion-to-3point8-billion-charge-in-future-quarters.html|title=GM to halt production at several plants, cut more than 14,000 jobs|first=Robert|last=Ferris|work=[[CNBC]]|date=November 26, 2018}}&lt;/ref&gt; Анын чечимин президент [[Дональд Трамп]] сынга алып, жооп катары компаниянын мамлекеттик субсидияларын алып салам деп коркуткан. &lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

=== Башкармалыктар жана кеңештер ===
Барра General Dynamics компаниясынын директорлор кеңешинин мүчөсү болгон. Ал Детройт экономикалык клубунун жана Детройт айылдык күндүзгү мектебинин директорлор кеңешинде кызмат кылат. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dykema.com/news-press-kellett-elected-to-detroit-economic-club-board_041015.html|title=Dykema Chairman and CEO Peter Kellett Elected to the Detroit Economic Club Board of Directors|work=www.dykema.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theoaklandpress.com/news/detroit-country-day-school-announces-new-trustees-including-gm-ceo/article_f3d4a985-3f8e-5e98-a477-182d5e586370.html|title=Detroit Country Day School announces new trustees, including GM CEO Mary Barra|work=The Oakland Press}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hometownlife.com/story/news/local/birmingham/2014/10/12/gm-ceo-mary-barra-joins-detroit-country-day-school-board-trustees/17041271/|title=GM CEO Mary Barra joins Detroit Country Day School Board of Trustees|work=HometownLife}}&lt;/ref&gt; Ал Стэнфорд университетинин камкорчулар кеңешинин, Стэнфорд бизнес мектебинин консультативдик кеңешинин жана [[Дьюк Университети|Дьюк университетинин]] камкорчулар кеңешинин мүчөсү. &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|title=GM CEO Barra joins Stanford University board|url=https://www.detroitnews.com/story/business/autos/general-motors/2015/07/15/gm-ceo-barra-joins-stanford-university-board/30181281/|work=Detroit News}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Three Join Board of Trustees|url=https://today.duke.edu/2020/07/three-join-board-trustees|work=today.duke.edu}}&lt;/ref&gt;

2017-жылдын август айында ал Disney компаниясынын директорлор кеңешине шайланган. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barra elected to Walt Disney board|url=http://www.autonews.com/article/20170824/OEM02/170829852/barra-elected-to-walt-disney-board}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=General Motors Chairman Mary T. Barra Joins Disney Board of Directors|url=https://variety.com/2017/film/news/gm-chairman-mary-t-barra-disney-board-directors-1202538221/|work=Variety}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=GM CEO Mary Barra Joins Disney's Board Amid Successor Search|url=https://fortune.com/2017/08/24/walt-disney-gm-general-motors-mary-barra/|work=Fortune}}&lt;/ref&gt; Ал бул кеңешке шайланган 12-адам жана төртүнчү аял болгон. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Disney Adds General Motors CEO to Board of Directors|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/disney-adds-general-motors-ceo-board-directors-1032380|work=The Hollywood Reporter}}&lt;/ref&gt;

2022-жылдын мартында ал Ички коопсуздук катчысы Алехандро Майоркас тарабынан Ички коопсуздук боюнча кеңеш берүүчү кеңешинин курамына дайындалган.

== Сыйлыктар ==
Барра 2023-жылы Артур В. Пейдж борборунун сыйлыктарында  сыйланып, Коомдук байланыштагы ак ниеттүүлүк үчүн Ларри Фостер сыйлыгын алган.

Барра 2018-жылдын февраль айында Улуттук инженердик академияга шайланган  &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=Spring 2018|title=Class of 2018 Elected : New Members|url=https://www.nae.edu/File.aspx?id=181157#page=49}}&lt;/ref&gt; 2018-жылдын сентябрь айында Барра Йель университетинин башкы директорунун жетекчилик институтунун &quot;Лидерликтеги легенда&quot; сыйлыгына ээ болгон. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://som.yale.edu/news/2018/09/chief-executive-leadership-institute-honors-mary-t-barra-with-legend-in-leadership-award|title=Chief Executive Leadership Institute Honors Mary T. Barra with Legend in Leadership Award|date=September 24, 2018|work=Yale School of Management}}&lt;/ref&gt;

== Жеке жашоо ==
Барра Кеттеринг университетинде окуп жүргөндө таанышкан консультант Тони Баррага турмушка чыккан жана эки баласы бар. &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;{{Cite news|title=Longtime Insider Is GM's First Female CEO|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303560204579249952766187032?mod=WSJ_hps_LEFTTopStories}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
{{Булактар|30em}}{{s-start}}
{{s-bus}}
{{s-bef|before=[[Daniel Akerson]]}}
{{s-ttl|title=CEO of [[General Motors]]|years=2014–present}}
{{s-inc|rows=2}}
|-
{{s-bef|before=[[Tim Solso]]}}
{{s-ttl|title=Chairman of the Board of [[General Motors]]|years=2016–present}}
{{s-end}}
[[Категория:Туулгандар 1961-жылы]]
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>f32p9zyrtnc35e4z8icg2erxbycqog4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Koibakova11cc</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155302</id>
    <revision>
      <id>664728</id>
      <timestamp>2026-11-04T10:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="lkjof2mssuavduck2mehns9683mbhin" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:54, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>lkjof2mssuavduck2mehns9683mbhin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-58911-52</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155303</id>
    <revision>
      <id>664729</id>
      <timestamp>2026-11-04T11:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="63dqw9i1dlam7mj8y93v2zoowikxzpp" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:54, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>63dqw9i1dlam7mj8y93v2zoowikxzpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Аяначай</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155304</id>
    <revision>
      <id>664730</id>
      <timestamp>2026-11-04T11:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>664730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="63dqw9i1dlam7mj8y93v2zoowikxzpp" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:54, 4 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>63dqw9i1dlam7mj8y93v2zoowikxzpp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>