Психология

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Психология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1657</id>
    <revision>
      <id>666434</id>
      <parentid>665838</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6001" sha1="d8q86lomgh1p9knvtasqhdqyjkjgcxb" xml:space="preserve">'''Психология''' (гр. «психе» — «жан», «логос» — «илим») — адамдардын, айбанаттардын обьективдүү дүйнөнү активдүү чагылдыруу процессин үйрөнүүчү илим&lt;ref&gt;[https://sozavisimost.su/7-sposobov-ponyat-psihologiyu/ Ыкмаларын түшүнүүгө психологию]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Билим психолог-диплом жана күбөлүк эмнени билдирет |url=https://www.mypsychologist.com.ua/horoshij-psiholog-v-kieve-kak-popast-k-horoshemu-psihologu/ |accessdate=2021-08-21 |archivedate=2021-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616023632/https://www.mypsychologist.com.ua/horoshij-psiholog-v-kieve-kak-popast-k-horoshemu-psihologu/ }}&lt;/ref&gt;. 

Психологиянын башкы изилдөө предмети – психика, аң-сезим. Психология инсандын ички дүйнөсүндө өтүүчү психикалык процесстердин тегин, түзүлүшүн, өсүп - өнүгүшүн, абалын иликтейт.

Психологияда көңүл буруу, туюм, кабылдоо, эс, ойлом, кыялдануу сыяктуу таанып-билүү процесстери изилденет. Психологиянын башкы милдети ушул процесстердин мыйзамдарын, маңызын жана табиятын ачуу. Бул мыйзамдарды билүү психиканы максатка багыттап өзгөртүүгө, тарбиялоого, анын калыптанышына таасир тийгизүүчү факторлорду башкарууга өбөлгө түзөт.

Психология илими инсанга айрыкча көңүл буруп, аны изилдөөнү дифференциялдык (индивид өзгөчөлүктөрүн изилдөө), онтогенездик (жеке адамдын балалык, тестиер жана өспүрүм курагында калыптанышын изилдөө), адам психологиясы (жеке адамды бүтүндөй, толук бойдон мүнөздөө) боюнча - үч багытта жүргүзөт.

Психология — эксперименталдык илим. Ал өзүнүн изилдөөлөрүндө эксперименттен тышкары байкоо, иш-аракеттин туундуларын талдоо, салыштырма генезис методу, психологиялык тесттер (сыноолор), анкета, маек жана башка методикалык ыкмаларды кеңири колдонот.Азыркы психология өз алдынча илим катарында өнүгүп отуруп, бир нече тарамдарга ажырап кетти. Андан зоологиялык психология, [[Медициналык психология|медициналык психология]] , балдар психологиясы, [[Педагогикалык психология|педагогикалык психология]], курак психологиясы, [[Эмгек психологиясы|эмгек психологиясы]], спорт психологиясы, [[социалдык психология]], [[Этнопсихология|этнопсихология]], аскер психологиясы, инженердик психология, космос психология  жана  башкалар  өсүп чыкты&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407081939/https://choosecourse.ru/psihologija |archivedate=2022-04-07 |title=Популярдуу психология курстары боюнча сын-пикирлер |url=https://choosecourse.ru/psihologija |accessdate=2022-03-23}}&lt;/ref&gt;.

Психологияга иш-аракет түшүнүгүнүн кириши менен адам психикасынын өнүгүшүндөгү биологиялык жана социалдык фактордун өз ара катышы жөнүндөгү маселе калетсиз чечилди.

Психология илиминин өнүгүшүнө батыш өлкөлөрүнүн жана орус илимпоздорунун салымы чоң. XIX–XX кылымдарда Россияда психология илими болуп көрбөгөндөй өнүгүүгө жетишсе ([[Выготский Лев Семёнович|Л. С. Выготский]], С. Л. Рубинштейн, [[ Леонтьев Алексей Николаевич|А. Н. Леонтьев]], Б. Г. Ананьев жана башкалар), ал эми австриялык врач [[Фрейд Зигмунд|З. Фрейд]] психоанализ теориясын негиздеген, Америкада бихевиоризм, Батыш Европада Гештальт-Психология агымдары пайда болгон.

* [[Кыргыздарда психология түшүнүгүнүн жаралышы]]
* [[Кесип тандоого таасир тийгизген көрүнүштөр]]

== Булактар ==
&lt;references/&gt;

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,

* [http://www.psychoworld.sk/ Psychoworld.sk - human psychology news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821204018/http://www.psychoworld.sk/ |date=2006-08-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20070427130942/http://vocabulary.ru/ Psychological encyclopedia of Russia]

[[Категория: Педагогика]]
[[Категория:Билим берүү]]
[[Категория:Илим]]
[[Категория:Психология| ]]</text>
      <sha1>d8q86lomgh1p9knvtasqhdqyjkjgcxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамбеталиева, Какен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2595</id>
    <revision>
      <id>666407</id>
      <parentid>665682</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47306" sha1="a83au3bstl53p1xhn66vlvlaaylo686" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''''Какен Мамбеталиева''' &lt;br /&gt;[[Файл:Kaken Mambetalieva 1980 Kyrgyzstan.jpg|200px]] Этнолог, тарыхчы Какен Мамбеталиева (1980-ж.).
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Төрөлгөндө берилген аты:''' || Мамбеталиева, Какен 
|-
|'''Туулган жылы:''' || [[1936-жыл]] 
|-
|'''Туулган жери:''' || Эчки-Башы айылы, Он-Арча айыл өкмөтү, [[Нарын району]], [[Нарын облусу]] 
|-
|'''Каза болгон жылы:''' || [[1984-жыл]] 
|-
|'''Өлкө:''' || [[Файл:Flag of Kyrgyzstan.svg|border|20px|Кыргызстан желеги]]&lt;noinclude&gt; Кыргызстан 
|-
|'''Иштеген жери:''' || Кыргыз Мамлекеттик университети (азыркы [[Кыргыз Улуттук университети]])  
|-
|'''Ишмердүүлүгү:''' || окумуштуу-этнограф, тарыхчы, педагог 
|-
|'''Альма-матер:''' || Жусуп Баласагын атындагы [[Кыргыз Улуттук Университети]] 
|-
|'''Илимий тармагы:''' ||  [[этнография]], этнология 
|-
|}

'''Какен Мамбеталиева''' (Kaken Mambetalieva; 05.04.1936 — 30.07.1984) - кыргыз [[этнография]]сы жаатында жаңы багытта тайманбай иштеп, илим “дыңын” бузуп, кыргыз [[тарых]] илиминин жаңы тармагын түптөөгө ири салым кошкон тарыхчы айым, тарых илимдеринин кандидаты (1966), доцент (1971). Ал кыргыздын туңгуч этнограф айымы катары тарыхта калды. 

== Кыскача өмүр баяны ==
Какен Мамбеталиева 1936-жылы чын куран (апрел) айынын 5инде [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] [[Нарын району|Нарын районуна]] караштуу [[Он-Арча]] айыл аймагындагы [[Эчки-Башы]] кыштагында туулган. Атасы - Мамбеталы Черикчи уулу Үмөтаалы небереси колунун көөрү төгүлгөн уста, энеси Жумабүбү - уз болгон. Агасы — белгилүү журналист [[Мамбеталиев, Сулайман|Сулайман Мамбеталиев]] карындашына өмүр бою насаатчы жана жөлөк болуп келген. &lt;br&gt;
Оболу Какен Эчки-Башы айылындагы жети жылдык мектептен окуй баштаган. Андан соң Нарын шаарындагы Токтогул атындагы мектепте окуп, толук эмес орто билим алган. Андан соң Нарын педагогикалык окуу жайына (азыркы Сатыбалды Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетине) кирип, окуу жайды 1952-жылы мектептер бөлүмү адистиги боюнча артыкчылык диплому менен аяктаган. &lt;br&gt;
Андан соң Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетине тапшырган. Студент кезинде этнограф Клавдия Ивановна Антипина менен таанышып, анын шакирти болгон. 2-курстан тартып К.И.Антипина айым менен чогуу Кыргызстандын түштүгүнө илимий экспедицияларга чыгып турган. Сүрөттү мыкты тарткан. &lt;br&gt;
Кыргыз мамлекеттик университетин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетин) артыкчылык диплом менен аяктаган. Андан соң Кыргызстандын Илимдер академиясынын Тарых институтунда иштеп калды. &lt;br&gt;
Ал 1950-жылдардын соңу - 1960-жылдардын башында советтик этнография илиминин мыкты адистеринен сабак алып, азыркы кыргыз этнография илим тармагын түптөгөнгө бараандуу салым кошкон алгачкы кыргыз кыздарынан. Какен Мамбеталиева этнография жаатындагы кандидаттык диссертациясын СССР Илимдер Академиясынын Миклухо-Маклай атындагы этнография институтунун Ленинграддагы бөлүмүнөн жактаган. Анын устаттарынын бири айтылуу этнограф Саул Менделевич Абрамзон болгон.&lt;br&gt;
1963-жылы К. Мамбеталиева “Кыргызстандын таш көмүр өнөр жайындагы кыргыз кенчилеринин турмуш-тиричилиги жана маданияты” деген китебин орус тилинде жарыялаган. &lt;br&gt;
1964-жылы СССРдин борбору Москвада өткөн Антропологиялык жана этнографиялык илимдердин дүйнөлүк конгрессинде Какен Мамбеталиева баяндама жасап, ал англис тилинде жарыкка чыккан. 1971-жылы “Кыргызстандын тоо-кен өнөр жайындагы кыргыз жумушчуларынын үй-бүлөсү жана бүлөлүк-никелик мамилелери” деген китебин орусча жарыялайт. &lt;br&gt;
1971-жылы СССР Жогорку аттестациялык комиссиясынын чечимине ылайык доцент илимий наамын алган. &lt;br&gt;
Анын бир катар илимий макалалары өз доору үчүн этнография илиминдеги жаңы саамалык болгон. Түптөлүп келе жаткан чакан өнөр жай шаарларындагы мурдагы көчмөн жана дыйкан кыргыздардын урпактарынын салт-санаасы жана турмушу алгачкы жолу атайын этнографиялык иликтөөгө алынган. &lt;br&gt;

Какен Мамбееталиева [[Кыргыз улуттук университети]]нин тарых факультетинде этнография боюнча ырааттуу дарстарды, атайын курстарды окуп, нечендеген жаш адистерге этнография тармагы боюнча илимий сапарга чыгууга багыттама берген.&lt;br&gt;

Дарс окуп коюу менен чектелбестен, Какен жатаканага келип, коллоквиум өткөрүп, студенттер менен жекече иш алып барчу, алардан дүйнөлүк этнографиялык илим, жалпы дүйнө элдеринин этнографиялык мурасы тууралуу өз алдынча окуусун талап кылчу. &lt;br&gt;

Муну советтик усул катары терс баалачулар азыр четтен чыгат. Бирок ал кезде (1960-70-жылдары) тарых илими боюнча окуу китептер дээрлик орус тилинде гана болуп, кыргыз энциклопедиясынын алгачкы томунун материалдары жаңыдан гана басмаканага жиберилип жаткан. Интернет түгүл, компютер түшкө кирчү эмес. Айылдан жаңы келгендер “сабатсыздыкты жоюунун” жаңы баскычын баштан кечирген. &lt;br&gt;

Дал ушундай кубаттуу дарстын жана андан кийинки ырааттуу жекече сабактардын натыйжасында, Мамбеталиеванын окуучулары ата-бабалары түшүндө да укпаган чет элдик мяо-яо, кхмер элдери тууралуу жана байыркы шумер сыяктуу өлүп-жок болгон тилдер жөнүндө кеңири билим алышкан. &lt;br&gt;

Тилдердин аталышын эле жаттабастан, студенттер тилдерди ар кыл тил түркүмдөрүнө бөлүп системалаштырчу. Кийинчерээк, мен араб тилин үйрөнө баштаганда, бул маалымат мага кыйла өбөлгө болду. “Алтай” теориясына ылайык, түрк, монгол, тунгус-манчжур, корей, жапон тилдери тээ алмустакта орток тилдик тамырдан келип чыкканы тууралуу илимий жоромолду да К.Мамбеталиева студенттерине баяндаган.&lt;br&gt;

К.Мамбеталиева өзгөчө маашырлануу жана ыраазылык менен белгилеген окумуштуулардын бири - Юрий Валентинович [[Кнорозов]] болчу. Бул советтик (орусиялык) чыгаан окумуштууга 1947-жылы археолог жана чыгыш таануучу Сергей Токарев келип: “Айрым окумуштуулар майя жазмасы эми эч качан чечилбейт ко деп жатышат. Балким, сен бул жоромолдорду төгүндөй алаарсың. Кантип эле адам баласы ойлоп тапкан жазууну башка адам чечмелей албай калсын?” деп, бул жазманы кылдат иликтөөнү сунуш кылат. Кнорозов бир нече жылдык талыкпаган эмгегинин натыйжасында майя жазмасын чечмелөө (дешифрлөө) үчүн ачкыч табат. Илимде ири бурулуш жасаган макаласын ал 1952-жылы “Советская этнография” журналына жарыялайт. Ошентип, б.з. IV-VIII кылымдарда өзгөчө гүлдөп-өсүп, IX кылымдан тартып төмөндөй баштаган майя цивилизациясынын чыныгы турмушунун көшөгөсү ачылган. &lt;br&gt;

(Ушул улуу ачылыштын ээси Юрий Кнорозов совет доорунда чет өлкөгө чыгууга укуксуз болуп келгенин, өзү эңсеген тарыхый майя жергесине (Борбордук Америка жана Түштүк Мексика) саякат жасоого эч мүмкүндүк ала албагандыгын 1991-жылы сентябрда америкалык илимпоз Michael D. Coe – Майкл Д.Коу мырза Archaeology журналындагы макаласында жазган).&lt;br&gt;

Какен Мамбееталиева өзү жакшы тааныган окумуштуу Ю.Кнорозов сыяктуу жана башка нечендеген залкар илимпоздор жана алардын ачылыштары тууралуу мол маалыматты айтканда, студенттеринин көздөрү жалжылдап, өздөрү да ушундай унутулган тарыхый барактарды жана тилдерди ачууга ынтызар болгондой кебетеленип кетчү. Азыр да мындай мүдөө илимдин күн тартибинде кала берүүдө. Узакка барбай эле, Борбордук Азиянын түндүк-чыгыш аймагындагы сак-усун доорунан калган Эшик (казакча – Есик: орусча - Иссык) жазмасын алсак – күнү-бүгүнкүгө чейин ал чечмелене элек. &lt;br&gt;
Какен Мамбеталиева этнографиянын бир нече тармактарга бөлүнөөрүн, башка да илимий тармактарды айкалыштырып үйрөнүү аркылуу гана туура илимий жыйынтык чыгарууга болоорун баса белгилечү. Маселен, кыргыз тилин билбей туруп, кыргыз этнографиясы тууралуу илимий эмгектер, диссертациялар жазган “окумуштуулар” арбын болду. Ошол эле учурда, кыргызча суудай билген же кыргыз этнографиясын иликтөөдө башат ачып берген С.М.[[Абрамзон]] сыяктуу илимпоздор адилетсиз сынга алынган учурлар орун алды.&lt;br&gt;
Дал ошол идеологиялык тар калып кедерги кескен кезеңде Какен Мамбеталиева үчүн кыргыз этнографиясын иликтөөдө кыйла чектөөлөр коюлгандыгы пост-советтик доордо гана ачык айтылды. Кыргыздын уруу аталыштарын, фольклордук мурасын үйрөнбөй туруп, кыргыз этнографиясын иликтөө да мүмкүн эмес эле. &lt;br&gt;
Какен Мамбеталиева КУУдагы эң мыкты окуган айрым студенттерге студенттик илимий конференциялар үчүн баяндама жасагыла, реферат, дипломдук иш даярдагыла деп ар кыл темалар берип, аларга багыт көрсөткөн. Анын окуучуларынын бири - тарыхчы, саясат таануучу, профессор [[Акунов, Аалыбек|Аалыбек Акунов]]. &lt;br&gt;
Какен Мамбеталиева, жашыраак кесиптеши, археолог [[Урстанбеков, Бейше|Бейше Урстанбеков]], “Байыркы чыгыш тарыхын” окуткан Таабалды Мурзабеков жана башка агай-эжекелер (алардын көбүнүн көзү өтүп кетти) биринчи курстун студенттерин “телчиктирүү” үчүн КУУнун тарых факультетинин жатаканасына кечинде келип, кошумча сабак беришчү.&lt;br&gt;
Какен Мамбеталиева илим деп жүрүп турмушка чыккан эмес болчу. &lt;br&gt;
Кыргыздын туңгуч этнограф айымдарынын бири болгон Какен Мамбеталиева турмушунда илимге да, студенттерге да, чогуу иштешкен кесиптештерине да акыйкат болгон. Тамашалай да билген. &lt;br&gt;
Окуучусу [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Т. Чоротегин]] эскерет: &lt;br&gt;
&quot;Эсимде, калктардын кесиби менен байланыштуу этнографиялык терминдер тууралуу талдап келип, түштүктүк бир курсташыма: &lt;br&gt;
- Базарбаев, жүгөрүнү силер жакта “миэккэ” дейт да, ээ? – деп күлүп айтып калды.&lt;br&gt;
- Ооба, эжеке, “мэке” делет,  - деп ал күлүп жооп берди&quot;.&lt;br&gt;

Какен Мамбеталиева доктордук диссертациясын жазууну аяктаган чагында, 1980-жылдын күзүнөн тартып катуу ооруп калды. Бир нече жыл кесел менен күрөштү. &lt;br&gt;
Ал 1984-жылы теке (июль) айынын 30унда, кырк сегиз жашында, илимий жогорку сересине көтөрүлүп, чыгармачыл мектебин ого бетер өркүндөтөөр күлгүн чагында түбөлүк жайга узап кете берген.&lt;br&gt;

== Эстутум ==
[[Нарын шаары|Нарын шаарындагы]] чөлкөм таануу музейи 2011-жылдан тартып Какен Мамбеталиеванын ысымын алып калды. 2012-жылы 18-майда белгилүү скульптор Садыр Макеевдин колунан жаралган окумуштуунун бюсту музейдин алдына орнотулду. &lt;br&gt;

2007-жылы, 2009-жылы жана 2010-, 2012-, 2016-жылдары Бишкекте Какен Мамбеталиеванын элесине арналган эл аралык илимий жыйындар болду. &lt;br&gt;

2016-жылдын чын куран (апрель) айынын 5инде Какен Мамбеталиева таалим алган жана өмүрү өткөнчө иштеген Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде “Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү” аттуу илимий жыйын жана эскерүү чаралары өткөрүлдү. Бул жыйын жана эскерүү чаралары элибиздин туңгуч этнограф айымынын 80 жылдык мааракесине арналды. &lt;br&gt;

[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Какен Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган жыйын. Бишкек. 19.5.2012.]]

Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган «Борбордук Азиянын көп этностуу коомунун маселелери: Көйгөйлөр жана аларды чечүүнүн болжолдору» аттуу эл аралык жыйын Бишкекте (КУУ) 2012-жылы бугу айынын 19нда өттү. &lt;br&gt;


Бүгүнкү күнү кыргыз этнографтары жана тил изилдөөчүлөрү тээ Энесай (Хакасия жана Тыва), Алтай, Монголия, тарыхый [[Чыгыш Түркстан]] (азыркы Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном аймагы), Манчжуриядагы (Хэйлуңжандагы) Фу-Йү аймагы, Итил, Урал, Фергана, Кичи Азияга чейин ээн-эркин жана байма-бай каттап, совет доорунда болуп көрбөгөндөй эркин шартта иш алып барууда. 

Маселен, таланттуу кыргыз археологу [[Кубатбек Табалдиев]] 2005-жылы майя, ацтектердин маданиятын иликтеген археологдордун Борбордук Америкадагы казуу иштерин жеринен көрүп кайтты. Тарыхчыларды төбөсүнөн ныгырган идеологиялык цензура да жок. 

Бирок азыркы кыргыз тарыхчылары өздөрү таканчыктап турган калбаат пайдубалды кургандардын арасында көрүнүктүү этнограф айым Какен Мамбеталиева да бар экенин анын бүгүнкү алатоолук шакирттери жана сапарын улантуучулары дурус билишет.

== Жакын туугандары тууралуу ==
Какендин агасы [[Мамбеталиев, Сулайман|Сулайман Мамбеталиев]] (1928 -- 21.12.2021) - кыргыздын ардагер журналисттеринен. Ал өмүр бою Кыргызстандын журналистика тармагында эмгектенип келет. Бир катар китептер да жарыялаган.

Агасы Сулаймандын кызы [[Мамбеталиева, Гүлмира Сулаймановна|Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева]] (29.01.1956-ж., Фрунзе - 25.4.2017, Бишкек) – кыргызстандык илимпоз жана коомдук ишмер, саясий илимдердин доктору (2009), философия илимдеринин кандидаты (1999), Какен Мамбеталиева атындагы коомдук фонддун төрайымы, таланттуу окумуштуу жана меценат айым эле. 


== Эмгектеринин кыскача тизмеси ==
* Мамбеталиева Какен. Быт и культура шахтеров-киргизов каменноугольной промышленности Киргизии. – Фрунзе: Изд-во АН Киргизской ССР, 1963. – 122с.
* Мамбеталиева К., Антипина К.И., Джумагулов А. Национальные традиции в современной материальной культуре и прикладном искусстве киргизов. На русск., англ., фр., немец.языках. – М.: Изд-во «Наука», 1964. – 15с.
* Мамбеталиева Какен. Выдающийся деятель Коммунистической партии и Советского правительства (к 100-летия Н.К. Крупской) // Коммунист. – Фрунзе, 1969, №2. С.6.
* Мамбеталиева К., Бутенко Н.П. Киргизские имена сегодня // Сб. стат. «Личные имена в прошлом, настоящем и будущем». – М., 1970.
* Мамбеталиева Какен. Семья и семейно-брачные отношения рабочих-киргизов горнорудной промышленности Киргизии. – Фрунзе: Изд-во КГУ, 1971. – 43с.
* Мамбеталиева Какен. Основные этапы истории формирования и дальнейшего развития рабочего класса горнорудной промышленности Киргизии // Труды Киргизского государственного университета. Серия историческая. Вып.XII. – Фрунзе, 1972. С.40-78.
* Мамбеталиева Какен. О периодизации истории формирования социалистического быта и культуры рабочего класса Киргизии // Тезисы докладов Всесоюзной этнографической конференции, посв.этногр.изучению совр. – М.: Нальчик, 1975. С.50-52.
* Мамбеталиева Какен.  Быт рабочего класса Киргизии // Коммунист. – Фрунзе, 1975, №2. С.6.
* Мамбеталиева Какен. Раздел «Основы этнографии и история первобытного общества». Методические указания для студентов заочн.истфака КГУ. – Фрунзе: Изд-во КГУ, 1970.
* Мамбеталиева К.М. Изменения в домашнем быту и интерьере жилища рабочих Кыргызстана // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик» 2007. – 388с. С.40-76.  &lt;br&gt;
*  Мамбеталиева, Какен. Жилище и жилищно-бытовые условия рабочих Кыргызстана [Текст] / Какен Мамбеталиева. - Бишкек: Акыл, 2007. - 124 с. - ISBN 5-655-01464-5 : 75 р.
ББК 63.529(54)6-423  &lt;br&gt;

== Ал тууралуу чыгармалар жана китеп макалалары ==
* Акунов А.А. Илимий жетекчини эскерүү // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б., «Бийиктик», 2007. – 388с. (Здесь: С.25-28). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Акунов А.А. Карга ары-бери оонатып, анан ороп койду эле, бала тып уктап калды // Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү: Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак / Жооптуу редакторлор проф. Г.С.Мамбеталиева, Т.К.Чоротегин. – Б.: MaxPrint, 2016. – 178+iv б., сүрөт. (Мында: 11-бетте).  – ISBN 978-9967-12-547-6.
* Асанканов А.А. Слово об учителе // Мамбеталиева К. Жилище и жилищно-бытовые условия рабочих Кыргызстана (историко-этнографический очерк). – Б.: «Акыл», 2007. (Здесь: С.5-8). –  ISBN 5-655-01464-5.
* Асанканов А.А. Талантливый ученый и замечательный педагог // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик»,  2007. – 388с. (Здесь: С.4-7). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Асанканов А.А. Кыргыздын алгачкы этнограф кызы К.Мамбеталиеванын баштаган ини уланып жатат // Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү: Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак / Жооптуу редакторлор проф. Г.С.Мамбеталиева, Т.К.Чоротегин. – Б.: MaxPrint, 2016. – 178+iv б., сүрөт. (Мында: 11-12-беттерде).  – ISBN 978-9967-12-547-6.
* Бедельбаев А. Асыл устатыбыз Какен Мамбеталиева жөнүндө учкай сөз // Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү: Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак / Жооптуу редакторлор проф. Г.С.Мамбеталиева, Т.К.Чоротегин. – Б.: MaxPrint, 2016. – 178+iv б., сүрөт. (Мында: 13-бетте).  – ISBN 978-9967-12-547-6.
* Бектурганова Күлбүбү. Кыргызстандын асыл кыздары. – Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. – 416б. (Мында: 372-377-беттерде). – ISBN 9967-14-040-2.
* Бектурганова Кульбюбю. Дочери земли кыргызской. – Б.: «Бийиктик», 2007. — 336 с. + 16 с. (Здесь: С.224-232). - ISBN 978-9967-13-319-8.
* Жекшелаев Кадырбек,  Мукамбетов Сталбек.  Бугу уруусунун тарыхый инсандары.  – Б.: «Максат», 2015. – 420б. (Мында: 164-165-беттерде).  – ISBN 978-9967-13-776-9.
* Калибекова Д.Т. Человек и профессионал // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик», 2007. – 388с. (Здесь: С.14-15). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Каратаев О.Н., Эралиев С.Н. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. – Б.: «Бийиктик», 2005. – 600б. (Мында: 221-бетте). – ISBN 9967-13-159-4. 
* Күмүш Суранова. Уялашыма. Кайыр кош, Какен курбум!. – Б.: Нур-Ас, 2010. – 100б. (Мында: 27-28-беттерде). – ISBN 978-9967-409-90-3.
* Макешов Кабыл. Этнограф Какен Мамбеталиеванын көөнөрбөс тарыхый мурастары // Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү: Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак / Жооптуу рекдакторлор проф. Г.С.Мамбеталиева, Т.К.Чоротегин. – Б.: MaxPrint, 2016. – 178+iv б., сүрөт. (Мында: 13-16-беттерде).  – ISBN 978-9967-12-547-6.
* Мамбеталиев Сулайман. Дайыма сыймыктанам // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Аскар Маткабыл уулу Салымбеков. – Б.: «Кыргызполиграф комбинат» ААК, 2006. – 480 б. (Мында: 88-93-беттерде) – ISBN 9967-23-866-6. // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик»,  2007. – 388с. (Здесь: С.25-32). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Мамбеталиев Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2008. – 282б., сүрөттөр. – (Мында: 136-бетте). – ISBN 978-9967-25-251-1.
* Мамбеталиев Сулайман. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков) – Б.: «Турар», 2013. – 320б. (Мында: 86-88-беттерде).  – ISBN 978-9967-15-280-9.
* Мамбеталиев С. Карындашым эл сыймыгына ээ болду // Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү: Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак / Жооптуу редакторлор проф. Г.С.Мамбеталиева, Т.К.Чоротегин. – Б.: MaxPrint, 2016. – 178+iv б., сүрөт. (Мында: 16-18-беттерде).  – ISBN 978-9967-12-547-6.
* Мамбеталиева Г.С. Какен эжем – туңгуч кыргыз этнограф кызы // Калыков Ш. Шумкарлар учкан бийиктик. – Б.: «Бийиктик», 2006. (Мында: 135-151-беттерде). – ISBN 9967-23-466-01.
* Мамбеталиева Г.С. Какен Мамбеталиева – кыргыз этнография илимине өмүрүн арнаган таланттуу окумуштуу жана жемиштүү педагог // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик»,  2007. – 388с. (Здесь: С.7-14). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Мамбеталиева Г.С. Кыргыз кыздарынын ичинен чыккан алгачкы этнограф-окумуштуу // Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү: Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын (1936-1984) 80 жылдык мааракесине арналган жыйнак / Жооптуу редакторлор проф. Г.С.Мамбеталиева, Т.К.Чоротегин. – Б.: MaxPrint, 2016. – 178+iv б., сүрөт. (Мында: 18-21-беттерде).  – ISBN 978-9967-12-547-6.
* Момбекова Ж.К. Кыргыз элинин эмгекчил кызы // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик», 2007. – 388с. (Здесь: С.32-34). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору: А. Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. – (Мында: 216-бетте). – ISBN 5-89750-100-9.
* Нарын облусуна 70 жыл. Энциклопедия / Башкы редактору Бакашов М.А.; Ред. Кеңештин төрагасы Суваналиев Ө., Айдаралиев Т. – Б.: «Бийиктик», 2009. – 296б. (Мында: 228-бетте). – ISBN 978-9967-13-609-0.
* Өмүрбеков Т.Н. Тарых факультетинин тарыхындагы доцент К. Мамбеталиеванын орду // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик»,  2007. – 388с. (Здесь: С.19-22). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Тынчтыкбек Чоротегин. Кыргыздын туңгуч этнограф кызы – Какен Мамбеталиева (Жетимиш жылдык мааракесине карата) // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик», 2007. – 388с. (Здесь: С.34-39). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – ISBN 5-89750-028-2.
* Эдилова М.М. Илимге имерген эжекем // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик»,  2007. – 388с. (Здесь: С.16-19). – ISBN 978-9967-13-327-3.
* Энелер жашоо тиреги – турмуш туткасы / Жыйнакты түзгөн Жумаева Р.Р. – Б.: «Инсанат», 2014. – 496б.  (Мында: 449-450-беттерде). – ISBN 9967-13.
* Эралиев З.Э. Көрүнүктүү этнограф-окумуштуу, үлгүлүү тарыхчы // Этносоциальные и этнокультурные процессы в Кыргызстане с древнейших времен до наших дней / Ответственные редакторы: Асанканов А.А., Мамбеталиева Г.С. – Б.: «Бийиктик»,  2007. – 388с. (Здесь: С.22-25). – ISBN 978-9967-13-327-3.

== Интернеттеги шилтемелер ==
* Этнограф айым Какен Мамбеталиеванын 80 жылдыгы белгиленет - http://www.azattyk.org/a/ethnographer_kaken_mambetalieva_80th_anniv_blog/27651308.html &lt;br&gt;
* К.Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракеси - http://www.azattyk.kg/content/news/24586084.html
* Нарын шаарында этнограф К.Мамбеталиеванын айкели ачылды - http://barakelde.turmush.kg/news:173577
* Жусуп Иманалиев - http://www.azattyk.org/content/Kyrgyzstan_Jusup_Imanaliev/1939997.html
* К.Мамбеталиеванын элесине багышталган жыйын - http://www.azattyk.org/content/news/1883472.html
* http://newskg.narod.ru/kut/07/1102_7.htm {{Webarchive|url=https://archive.is/20121225134620/newskg.narod.ru/kut/07/1102_7.htm |date=2012-12-25 }}
* http://www.azattyk.org/archive/ky-news/20091226/828/828.html?id=1913654{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.presskg.com/zn/10/0115_5.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518115311/http://www.presskg.com/zn/10/0115_5.htm |date=2015-05-18 }}
* http://newskg.narod.ru/agym/07/1109_14.htm {{Webarchive|url=https://archive.is/20121225081149/newskg.narod.ru/agym/07/1109_14.htm |date=2012-12-25 }}
* http://www.presskg.com/km/11/0223_20.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722193043/http://www.presskg.com/km/11/0223_20.htm |date=2016-07-22 }}
* http://www.erkintoo.kg/news4903{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20190920035929/http://www.barakelde.org/news:29769/
* http://newskg.narod.ru/kut/06/0327_8.htm{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Мамбеталиева Какен – Wikipedia – https://ky.wikipedia.org/wiki/Мамбеталиева,_Какен#
* Этнограф Какен Мамбеталиева – исследователь межэтнических отношений южного Кыргызстана - http://www.university.kg 
* Международная научная конференция «Проблемы полиэтнического общества в Центральной Азии: Вызовы и возможные решения», посвященная 75-летию первой кыргызской женщины - ученого-этнографа Какен Мамбеталиевой. КНУ, 19 мая 2012 г. - https://www.facebook.com/events/407351799305733/
* Какен Мамбеталиева. Быт и культура шахтеров-киргизов каменноугольной промышленности Кыргызстана. – Ф.: Изд-во АН Киргизской ССР, 1963. – 122с. - https://books.google.com&gt;books&gt;about
* Презентация книги «Безопасность Кыргызстана: проблемы и перспективы». - http://dordoi.kg/novosti/new_2015_09_08 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331173028/http://dordoi.kg/novosti/new_2015_09_08 |date=2016-03-31 }}
* Жилище и жилищно-бытовые условия рабочих Кыргызстана [Текст] / Какен Мамбеталиева. – Б.: «Акыл», 2007. – 124 с. – электронный каталог Научной библиотеки Хакасского государственного университета им. Н.Ф.Катанова - http://library.khsu&gt;cgi-bin&gt;cgirbis-64{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Презентация книги «Безопасность Кыргызстана: проблемы и перспективы» / Выпущенная Общественным фондом имени первой кыргызской женщины-ученого-этнографа Какен Мамбеталиевой - http://dipacademy.kg/2015/09/07/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929064147/http://dipacademy.kg/2015/09/07/ |date=2015-09-29 }}
* Мамбеталиева Какен (1936-1984) [WordCat Identities] - http://www.worldcat.org/identities/lccn-n2009021374/
* Справка Мамбеталиева Какен (1936-1984) Кыргызский - http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Сводный электронный каталог библиотек Беларуси)
* Нарынский областной историко-этнографический музей имени Какен Мамбеталиевой - http://www.msn.kg/showwin {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201181611/https://www.msn.kg/showwin/ |date=2020-12-01 }}
* Быт и культура шахтеров-киргизов каменноугольной промышленности Киргизии - https://books.google.kg/books?id=tb0bAAAAIAAJ&amp;hl=ru&amp;source=gbs_book_other_versions
* Дочери земли кыргызской. Какен Мамбеталиева // Новая литература Кыргызстана - http://www.literatura.kg/articles/?aid=851
*Этнограф айым Какен Мамбеталиеванын 80 жылдыгы белгиленет - http://www.azattyk.org/content/ethnographer_kaken_mambetalieva_80th_anniv_blog/27651308.html
* Этнограф Какен Мамбеталиеванын көөнөрбөс тарыхый мурастары -http://www.azattyk.org/content/article/1277507.html
* В Бишкеке состоялась научно-практическая конференция посвященная 80-летию первой кыргызской женщины – ученого-этнографа Какен Мамбеталиевой - https://web.archive.org/web/20190717081933/http://topnews.kg/news/view/v-bishkeke-sostojalas-nauchno-prakticheskaja-konferencija-posvjashchennaja-80-letiju-pervoj-kyrgyzskoj-zhenshchiny-uchenogo-etnografa-kaken-mambetalievoj
* http://topnews.kg/news/view/foto-v-bishkeke-sostojalas-nauchno-prakticheskaja-konferencija-posvjashchennaja-70-letiju-hakasskogo-etnografa-viktora-butanaeva {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205024630/http://topnews.kg/news/view/foto-v-bishkeke-sostojalas-nauchno-prakticheskaja-konferencija-posvjashchennaja-70-letiju-hakasskogo-etnografa-viktora-butanaeva |date=2020-12-05 }}
* Этнография көйгөйлөрү талкууда - http://www.ktrk.kg/post/2557{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Какен Мамбеталиева. Жилище и жилищно-бытовые условия рабочих Кыргызстана. Бишкек — 2007г. - http://lib.kg/kaken-mambetalieva-zhilishhe-i-zhilishhno-bytovye-usloviya-rabochih-kyrgyzstana-bishkek-2007g/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923211506/http://lib.kg/kaken-mambetalieva-zhilishhe-i-zhilishhno-bytovye-usloviya-rabochih-kyrgyzstana-bishkek-2007g/ |date=2017-09-23 }}
* В Нарыне в честь 80-летия ученого-этнографа К.Мамбеталиевой проводят ряд мероприятий - http://www.turmush.kg/ru/news:288654
* http://culture.akipress.org/news:12541/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407163029/http://culture.akipress.org/news:12541 |date=2016-04-07 }}
* Кыргыздын тунгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын 80 жылдыгы - http://nlkr.gov.kg/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1635&amp;Itemid=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160830013524/http://nlkr.gov.kg/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1635&amp;Itemid=1 |date=2016-08-30 }}
* http://slideplayer.biz.tr/slide/2640943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120053940/http://slideplayer.biz.tr/slide/2640943/ |date=2019-11-20 }}
* video by ЭлТР_Madaniyat janylyktary_05/04/2016 - https://www.facebook.com/koi.tash

[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Тарыхчылар]]
[[Категория:Кыргыз аялдары]]
[[Категория:Кыргызстан аялдары]]
[[Категория:Туулгандар 1936-жылы]]
[[Категория:Өлгөндөр 1984-жылы]]
[[Категория:Этнографтар]]</text>
      <sha1>a83au3bstl53p1xhn66vlvlaaylo686</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акунов Аалыбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4516</id>
    <revision>
      <id>666349</id>
      <parentid>615061</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28594" sha1="67hgj4wx6muzmaktxtv55e91svjl27c" xml:space="preserve">[[Файл:Aalybek Akunov. Bishkek. 28.10.2012.JPG|thumb|Тарых жана саясат таануу илим. доктору, профессор Аалыбек Акунов. Бишкек шаары. 2012-жылдын 28-октябры.]]

'''Акунов, Аалыбек''' (Aalybek Akunov; 10.03.1958) – белгилүү кыргыз саясат таануучусу, окумуштуу. Тарых жана саясат таануу илиминин доктору (2000), профессор (2001). Жусуп Баласагын атындагы [[Кыргыз Улуттук Университети]]нин (КУУ) мурдагы ректору, ага чейин - аталган университеттин институт директору (2010). Учурда Исхак Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин кафедра башчысы. 

== Кыскача өмүр баяны ==
[[Файл:Aaly_Akunov_26May2009.jpg|upright|thumb|left|Профессор Аалыбек Акунов, кыргыз тарыхчысы жана саясат таануучусу. Бишкек. 26.5.2009.]]

1958-жылы 10-мартта [[Кыргызстан]]дын Нарын облусуна караштуу [[Кочкор району|Кочкор районундагы]] [[Ак-Учук, айыл (Кочкор району)|Ак-Учук айлында]] туулган. 

Атасы - Акун Кырбаш уулу Жаркынбай небереси Сатыкетегин (1903-1993), кыргыздын азык уруусунун козукуна уругунан.  Бабаларынын бири - айтылуу Сатыке баатыр.

Энеси - Сайнакүл Иманалы кызы, азык уруусунун байкүчүк уругунан.  Алар 1945-жылы баш кошкон, төрт эркек, эки кыздуу болушкан. Аалыбек - ортончусу.  

Өзүнүн ата-теги тууралуу А.Акунов мындайча жазат:

&quot;Мен, Акунов Аалыбек, Кочкор районунун Ак-Учук айылында  «колхозчунун» үй-бүлөсүндө төрөлгөм. Атам – Кырбашев Акун (1903-ж. туулган) документи боюнча колхозго мүчө эмес эле… 1916-ж. Улуу үркүндө бардык жакын туугандарынан айрылган атам апасы жана чон апасы менен 1918-ж. Кытайдан мекенине - Кочкор жергесине -  кайтып келет…  Байдын тукумдары, Совет бийлигине душман делинип калган туугандары да куугунтукталып, Украина жана башка жерлерге айдалып, дайынсыз жок болушкан экен. Жашы жете элек деп атамды мекенинде калтырышканы менен, аны «кара тизмеге» алып, колхозго да кирбей калыптыр. Жада калса согушка да албай, «ишеним жок» катары 1943-ж. Кузбасс көмүр шахтасына жумушчу батальонго жөнөткөн экен&quot;.

Аалыбек Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кочкор районундагы Ак-Учук айылынын орто мектебинде 1965-1975-жылдары таалим алып, мектепти ийгиликтүү аяктаган.

1976-1981-жылдары [[Кыргыз улуттук университети]]нин тарых факультетинде окуган.

Анын курсташтарынын арасында кийинчерээк илимпоз тарыхчы болгон [[Алымкулов, Нарынбек Ашыралиевич|Нарынбек Алымкулов]], [[Кожобеков, Мурат|Мурат Кожобеков]], Жамбила Самиева, Мухаммед Мытыев, философ Нур Саралаев, коомдук ишмерлер Чолпон Жакупова, Замира Акбагышева, ж.б. болгон.

1981-жылы КУУнун тарых факультетин кызыл диплом менен аяктаган. 

Дипломдук иши &quot;Манас&quot; дастанын этнографиялык иликтөөгө арналган. Илимий жетекчиси - маркум этнограф, тарых илимдеринин кандидаты, доцент [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]] болгон.

Кандидаттык диссертациясын 1991-жылы тарых илимдери боюнча, ал эми доктордук диссертациясын - 2000-жылы саясат таануу жана тарых адистиктери боюнча жактаган.

2002-жылы саясат таануу адистиги боюнча профессор наамын алды.

1981-82-жылдары Кыргыз улуттук энциклопедиясында &quot;Бишкек (Фрунзе) шаарынын энциклопедиясын&quot; жарыялоо тобунда редактор болуп иштеген.

Бишкек шаарындагы [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети|Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинде]] (мурдагы Кыргыз мамлекеттик университетинде) окутуучу, доцент, кафедра башчысы, институт директору кызматтарын аркалаган.

[[Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты|Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын]] мүчөсү болгон. 

КУУдагы ишине айкалыштырып, 2000-2001-жылдары Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюмунун (ЕККУнун) Бишкек академиясын негиздөө боюнча уюштуруучу топту жетектеген жана 2002-2004-жылдары анын алгачкы проректору болгон. 

2010-жылы 26-октябрда Кыргызстандын президенти Роза Отунбаева койгон жардыкка ылайык [[Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз улуттук университетинин]] ректору кызматына дайындалган.  Ага чейин 2010-жылдын майынан тартып ректордук милдетти аткарып келген.

2010-жылы 7-апрелде элдик толкундоолор маалында ыңкылапчылар да аны КУУга ректор кылып көрсөтүшкөн, бирок 3 күндөн соң &quot;бул кызматка мыйзамдуу келишим керек&quot; деп өз ыктыяры менен ал кызматтан кеткен.

2011-жылы июлда КУУнун ректору кызматынан өкмөт башчынын буйругу менен алынган, бирок аны кызматтан алганда мыйзам бузууларга жол коюлгандыгы айтылып келет. 

Ушул тапта (2015-жылдын февралына карата) Кыргызстандын сот бийлиги анын КУУнун ректору кызматынан алынышынын мыйзамдык жагдайларына байланыштуу ишти карап жатат.

== Илимий ишмердиги ==
[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Какен Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган жыйын. Бишкек. 19.5.2012.]]

[[Кыргыз]], орус, англис, поляк жана башка тилдерде жарыяланган бир катар илимий монографиялардын, окуу китептердин жана 300дөн ашуун ар кыл макалалардын автору.

Анын жетекчилиги астында саясат таануу жаатында 2 доктордук жана 17 кандидаттык [[диссертация]] жакталган.

== Чыгармаларынын кыскача тизмеси ==
* Акунов, Аалыбек. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2021) / Жооптуу ред. проф. [[Тынчтыкбек Чоротегин|Т.К.Чоротегин]]. – 2-бас, тол. ж-а оңд. – [[Бишкек]], “Калем” басмасы, 2021. – 1040 бет, жадыбал., сүрөт., карталар. – ISBN 978-9967-9308-7-2. &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2017). – Бишкек: «Текник» ББ, 2017. – 594 б. – И.Раззаков атындагы КМТУ. – ISBN 978-9967-467-69-9. 
* Акунов Аалыбек. Развитие системы государственного управления Кыргызстана: организационно-функциональный анализ: Дис. ... д-ра ист. наук: 07.00.02, 23.00.02. -  Бишкек, 2000. -  244 c. &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек. &quot;Манас&quot; эпосу боюнча кыргыздардын үй бүлө жана нике мамилелери / Жооптуу ред. проф. Т.К.Чоротегин. – Бишкек, “Калем” басмасы, 2021.
* Акунов Аалыбек. Развитие системы государственного управления Кыргызстана: организационно-функциональный анализ. - Бишкек, Элпек, 1999. — 268 с. &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек, Темирбекова Асель. Кыргызстан в эпоху независимости (1991–2022): Книга I: Формирование новой политической системы: синдром авторитаризма./ Отв. ред. проф. Т.К.Чоротегин, – Бишкек: ИД “Калем”, 2023. – 534 стр, табл., фотографии, карты. – ISBN 978–9967–9–9. &lt;br&gt;

=== Башка эмгектери ===

* Акунов А. Государственное управление Кыргызстана в транзитный период. — Бишкек, 1999. —268 с. 16,7 п.л. &lt;br&gt;
* Политическая история Кыргызстана. С древнейших времен до наших дней. Под ред. проф. Акунова А.  Т. 1. Бишкек. 2001,320 с. &lt;br&gt;
* Политический Кыргызстан. Под. ред. проф. Акунова А.  Бишкек 2001, 340 стр. &lt;br&gt;
* Kirgistan. Historia – społeczeństwo – polityka / Tadeusz Bodio (red.). – Warszawa, 2004. Dom Wydawniczy ELIPSA. - Кыргызстан: Тарых, коом, саясат / Проф. Т. Бодио менен проф. А.Акуновдун редакторлугу астында. -  Варшава, 2004. - 896 бет. – поляк тилинде. – Кыскача мазмуну англис, немис, орус, кыргыз тилдеринде. Кыргызстан: История,общество,политика.Под. ред. проф. Т.Бодио и. проф. Акунова. А. - Варшава, 2004, 896 стр. - На польском языке. Резюме на англ., немец., русск., кырг. языках. &lt;br&gt;
* Акунов А. (ред). Саясат таануу: Энциклопедиялык окуу куралы / Жооптуу редактор Аалыбек Акунов. - Б.: Кыргыз энцикл. Башкы ред., 2004. - 400 бет. - ISBN 9967-14-011-9. - [Мамлекеттик тил жана Энциклопедия борбору; КР Билим берүү министрлиги; Жусуп Баласагын атындагы КУУ.]. &lt;br&gt;
* Акунов А., Ожукеева И., Прытков В.,. Права человека и демократия. Уч. пос. для преподавателей и студентов.- Бишкек, 1996.—10 п.л. (5 п.л.-авторское участие) &lt;br&gt;
* Акунов А., Ожукеева Т., Байболов К. Политология. Кыскача создук. — Бишкек, 1996. — 401 б. 25 п.л. (15 пл. - авторское участие).&lt;br&gt;
* Акунов А., Машанов М.С. Политический плюрализм. Политические партии и партийные системы. // Политология, политика и современность. Уч. пос. - Бишкек: &quot;Элпек&quot;, 1997. — 15 п.л. (2,2 п.л. - авторское участие).&lt;br&gt;
* Акунов А.,Ибраева В.Адам укуктары. Уч. пос. — Бишкек: &quot;Элпек&quot;, 1998. - 256 б. 16 п.л. (8 п.л. - авторское участие)&lt;br&gt;
* Акунов А., Киютин В.Г., Прытков В.Г., Токтомышев С.Ж. Постсоветский Кыргызстан глазами зарубежных политологов. — Бишкек: Элпек, 1998. — 152 с. 9,5 пл. (2,5 п.л. - авторское участие) &lt;br&gt;
* Акунов А.А., Кангелдиев А.Н., Мамбеталиева Г.С. Политология: Окуу китеби. – Б.: Текник, 2015. – 357 б. – И.Раззаков атындагы КМТУ. – ISBN 978-9967-467-19-4. &lt;br&gt;
* Акунов А.А.ПрытковВ.Г.Права человека.- Бишкек, 1998. -84 с. 5,2 п.л.(2,6 пл. - авторское участие) &lt;br&gt;
* Акунов А.А., Ибраева B.C. Адам укуктары жана демократия. — Бишкек, 1998. — 84 с. 5,2 п.л. (2,6 п.л. - авторское участие)&lt;br&gt;
* Акунов А.,Как победит ьнавыборах. 2-е издание — Бишкек, 1995. — 5 п.л. (4 п.л. – авторское участие).&lt;br&gt;
* История   Иссык-Кульской   области.//   &quot;Иссык-Кульская   область&quot;,Энциклопедия, - Бишкек , 1996. —4 п.л. (1,3 ал. - авторское участие)&lt;br&gt;
* Акунов А. А. Информационное сопровождение избирательной кампании.- Бишкек, 1999. —140 с. 8,7 п. л.&lt;br&gt;
* Акунов А. Пособие для кандидата в депутаты (Организация избирательной кампании) — Бишкек, 1999. — 140 с. 8,7 п. л.&lt;br&gt;
* Акунов А. Макалалар топтому – Караныз: Кыргызстан: Энциклопедия, Бишкек, 2001, 544б.
* Акунов А. Макалалар топтому – Караныз: «Кыргызстан»: Улуттук энциклопедия, 1 – том, Бишкек, 2006ж, 688 бет. &lt;br&gt;

=== Макалалары ===
19.АкуновА.  На пути к независимости. См. Ж. стр. 20-36. «Политика и общество » 3-4 (14-15) Бишкек 2003г. &lt;br&gt;
20.АкуновА.Кыргызстан:Взгляд из Европы “Политика и общество” № 3-4 (14-15)., Бишкек 2003г. Стр. 200 - 205.&lt;br&gt;
21. Многопартийные системы  как условия демократического развития общества. 
Объем:   1,0   пл.,   Вестник   КГНУ,   выпуск   3,   серия /&quot;Общественные науки&quot; — Бишкек, 1995 &lt;br&gt;
22.АкуновА.Макалалар топтому – Караныз: Кыргызстан: Энциклопедия, Бишкек, 2001, 544б.&lt;br&gt;
23. Акунов А. Макалалар топтому Караныз: «Кыргызстан»: Улуттук энциклопедия, 1 – том, Бишкек, 2006ж, 688 бет.&lt;br&gt;
24. Политические партии и избирательные системы и их взаимосвязь. 
Объем: -0,5 п. л., &quot;Эхо науки&quot; Известия HAH КР. №3 -4, — Бишкек, 1995. &lt;br&gt;
23. Становление политической системы в Кыргызстане. Объем: 0,2 пл., Материалы      научно-теоретической      конференции      &quot;Построение      гражданского общества&quot;—Бишкек, 1996. &lt;br&gt;
24. Многопартийность и демократия в КР (историко-политологический анализ). 
Объем: 1,0 пл., Сб. статей Фонда &quot;Сорос-Кыргызстан&quot;, выпуск 1.-  Бишкек, 1996. — С.10-21. &lt;br&gt;
25. Вопросы этнических меньшинств в программах и действиях политических партий Кыргызстана. Объем: 0,6 пл., Вестник КГНУ, выпуск 3, серия &quot;Общественные науки&quot; — Бишкек, 1997. —С. 27-29. &lt;br&gt;
26. Роль подготовки и переподготовки госслужащих в реформировании государственного управления в КР. Объем: 0,6 пл. Сб., статей &quot;Молодые ученые в решении современных проблем наук&quot; — Бишкек, 1997.
27. Критерии анализа функционирования государственной службы в КР. Объем: 0,4 п.л. В сб. статей &quot;Социально-экономические и правовые проблемы на современном этапе&quot;—Бишкек, 1997. &lt;br&gt;
28. &quot;Multy-party system in the Kyrgyz Republic&quot;.The Central Asian Post, April 1997,   #15,16. Объем: 1,0 п.л. &lt;br&gt;
29. К   вопросу  реформирования  местного  самоуправления  и  местной государственной администрации в Кыргызстане.Объем:0,8п.л./0,4п. л. авторское участие. Научно-практическая конференция &quot;Человеческий аспект и экономико-правовые основы&quot; —- Бишкек, 1998.&lt;br&gt;
30. О переподготовке кадров государственной службы в КР.Объем 0,5 пл. В кн.: &quot;Материалы международной научно-практической конференции &quot;Проблемы реализации программы кадры XXI века&quot;— Бишкек, 1998.— ,С. 77-84.&lt;br&gt;
31. К вопросу определения понятия &quot;государственный служащий&quot;. Зарубежный опыт. 
Обьем: 0,5 п. л. В кн.: &quot;Материалы международной научно-практической     конференции &quot;Проблемы реализации программы кадры XXI века&quot;. —Бишкек,  1998 — С. 14-21.&lt;br&gt;
32. К вопросу образования в области прав человека. //Наука и новая технология, №4, Объем: 1 пл. — Бишкек, 1998.— С. 181-184. &lt;br&gt;
33. Политические партии Кыргызстана (на нем. языке).— Бонн. //Vostoc. 1998.    июнь. 1 пл.&lt;br&gt;
34. Проблемы реформы государственной и муниципальной службы в Кыргызстане. 
В соавт. Прытков В.Г. Вестник КазГНУ, Серия «Политология», №1,1998 г. — С.78-81. &lt;br&gt;
35. Методика преподавания курса права человека и демократия. 
Объем: 0,8 п.л., Материалы международного семинара преподавателей политологии. – Бишкек, 1996. – С. 60-71. &lt;br&gt;
36. Программа курса «Права человека и демократия»  для вузов.Объем: 2,2 п.л.-Бишкек, 1997.-23с. &lt;br&gt;
37. Изучение международных документов по правам человека.Объем: 0,4 п. л. В сб. «Проблемы методики и методологии преподавания курсов», «Права человека и демократии» и «Политологии»- Бишкек,1997-С. 9-12.&lt;br&gt;
38. Неправительственные правозащитные организации Кыргызстана. Объем: 0,5     п.л., Там же.- С.65-67.&lt;br&gt;
39. Реформирование государственной службы: опыт развитых стран. Объем: 0,4 п.л. Там же.
40. Конституционные основы местного самоуправления и местной госадминистрации в Кыргызстане. Объем: 0,4 п.л. Там же.&lt;br&gt;
41. Манас эпосундагы өсүүнүн кээ бир ыкмалары. (Некоторые приемы роста по эпосу “Манас”). Объем: 0,1 п. л., тезисы докладов научной конференции, посвященный 60-летию КГНУ –Бишкек,1993. &lt;br&gt;
42. Реформирование государственной службы: опыт развитых стран. В соавт. С Аджигуловой Г. Вестник КГНУ. Спец. Выпуск. Серия « Гуманитарно-экономические науки». Ч. П. – Бишкек,1998 г. – С. 30-35.
43. Конституционные основы местного самоуправления и местной госадминистрации в КР. В соавт. С Ашакеевой Г. Вестник КГНУ. Спец. Выпуск. Серия « Гуманитарно-экономические науки». Ч. П. Бишкек,1998 г. – С.35-41. &lt;br&gt;
44. Государственная служба в Кыргызской Республике: вопросы формирования и организации. В кн. « Экономико-правовые  и образовательные реформы и их влияние на эволюцию сознания общества». –Бишкек,1999 г. &lt;br&gt;
45. Набор и обучение государственных служащих ( Опыт Великобритании). Объем: 0,6 п. л., КГНУ ИИМОП сб. научных докладов международной научной конференции « Современные технологии образования в высшей школе – Бишкек, 1999 г. – С. 73-81.&lt;br&gt;
46. Национальный план действий по образованию в области прав человека и его основные принципы. Объем: 0,4 п. л., КГНУ ИИМОП сб. научных докладов международной научной конференции « Современные технологии образования в высшей школе» - Бишкек, 1999 г. –С. 122-127.&lt;br&gt;
47. Опыт развитых стран в сфере подготовки и переподготовки государственных служащих. Объем: 0,8 п. л. 0,4 п. л. Авторское участие.&lt;br&gt;
сб. научных докладов международной научной конференции « Современные технологии образования в высшей школе»- Бишкек,1999 г. - С. 93-102.&lt;br&gt;
48. Рецензия на книгу А. Койчуева «Национально – территориальные размежевания в Ферганской долине » (1924 – 1927г.г) В журнале «Политика и общество» Бишкек, 2001 г. №3(7), с. 141 – 147. &lt;br&gt;
49.  Акунов А. Как быть лучшим экспертом по госуправлению.См. Ж. «Политика и общество» Бишкек, 2001г., № 4 (8) с. 134-140.&lt;br&gt;
50. Организационно – функциональный анализ правительственных структур в Кыргызстане .См. Ж. «Политика и общество», Бишкек,2000 №34, с. 25-43. &lt;br&gt;
51. Партийные коалиции: возможность и перспективы.См. Ж. «Политика и общество», Бишкек, 2000г., №1 с. 10-15. &lt;br&gt;
52. Акунов А. Пятилетия со дня образования Института государственного управления и социальных исследований КГНУ.См. Ж. «Политика и общество», Бишкек, 2001г., №1 (5) с. 14-24. &lt;br&gt;
53. Акунов А. Мамбеталиева Г.С. К вопросу о связях между политикой и правом. См. Ж. «Право и политика», Бишкек , 2008г., № 1., с. 79-85.  &lt;br&gt;

== Адабият тизмеси ==
* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т., Молдокасымов К.  Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кропотливый историк и политолог: Несколько слов о деятельности известного в Кыргызстане политолога и историка, доктора политических и исторических наук, профессора Аалыбека Акунова // Акунов Аалыбек. Кыргызстан в эпоху независимости (1991–2022): Книга II: Переход к рыночным отношениям в экономике – как спасательный круг в водовороте жизни. / Отв. ред. проф. Т.К.Чоротегин, – Бишкек: ИД “Калем”, 2022. - 351стр, табл., фотографии, карты. – ISBN 978-9967-9-9. – С. 315–332. &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/a/kyrgyz_political_science_and_history_aalybek-akunov_60th-anniversary/29088491.html &lt;br&gt;
* http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/enclpdia_politology.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603143132/http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/enclpdia_politology.pdf |date=2013-06-03 }}  &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.kg/content/article/1269783.html
* https://web.archive.org/web/20220701160628/https://barakelde.org/news:29924/?from=rss &lt;br&gt;

{{Интервикисиз}}

[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Саясат таануучулар]]
[[Категория:Туулгандар 1958-жылы]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Кыргыз Улуттук Университети]]
[[Категория:Публицисттер]]
[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Манас таануу]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]</text>
      <sha1>67hgj4wx6muzmaktxtv55e91svjl27c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козубеков Төлөгөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4915</id>
    <revision>
      <id>666390</id>
      <parentid>571764</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8095" sha1="jw15h9r1pr26bu9ser3v3b2ynswh16y" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 | Ысымы                = Козубеков Төлөгөн
 | Расмий ысымы         = 
 | Сүрөт                = Tologon Kozubekov.jpg
 | Туурасы              = 250px
 | Сүрөттүн аталышы     = 
 | Туулгандагы ысымы    = Козубеков Төлөгөн
 | Кайман аты           = 
 | Туулган күнү         = 10.2.1937
 | Туулган жери         = [[Талас облусу]], [[Бакай-ата району]], Кызыл-Жар айылы
 | Каза болгон күнү     = 
 | Каза болгон жери     = 
 | Жарандыгы            = [[Кыргызстан]]
 | Ишмердүүлүгү         = [[акын]], [[жазуучу]], [[котормочу]]
 | Чыгармачылык жылдары = 
 | Багыты               = 
 | Жанр                 = 
 | Чыгарманын тилдери   = [[rshusp nbkb]]
 | Премиялары           = 
 | Bizdin.kg            = 
 | Сайты                = 
 | Уикитека             = 
 | Кол тамгасы          = 
 | Уикиказына           = 
}}
'''Козубеков Төлөгөн (1937- )''' - акын, жазуучу, котормочу.

Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Улуу Ата Мекендик согуштун ооруктагы (тылдагы) эмгектин кайратманы. Талас облусунун Бакай-Ата районундагы Акназаров айыл аймагынын Акназаров айыл өкмөтүнүн ардактуу атуулу. Кыргыз ССРинин ЖКнын Ардак грамотасы менен сыйланган. 1982-жылдан тартып СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.

III даражадагы «Манас» ордени&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://nagrada.srs.kg/site/person/8853 Козубеков Төлөгөн. Сыйлыктар]&lt;/ref&gt; менен сыйланган жана Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Өмүр баяны ==
Төлөгөн Козубеков [[Бакай-ата району]]ндагы Кызыл-Жар айылында 1937-жылы 10-февралда туулган. 

* 1961-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 
* 1962-жылдан [[Кыргыз ССР]]инин Мамлекеттик телерадиокомитетинде балдар үчүн берүүлөрдүн редактору, улук редактор.
* 1974-жылдан Кыргыз ССРинин Мамбаскомунун Басмалар башкармалыгында улук редактор, бөлүм башчы, башкарманын орунбасары.
* 1977-жылдан Кыргыз ССРинин Министрлер Кеңешинде социалдык-маданий уюмдар бөлүмүнүн референти, төраганын орунбасарынын жардамчысы.
* 1984-жылдан Кыргызстан КП БКнын агитация жана пропаганда бөлүмүнүн сектор башчысы, &lt;br&gt;1989-жылдан Кыргыз ССРинин Мамбаскомунун төрагасынын биринчи орунбасары.
* 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Басма-сөз жана маалымат министрлигинде министрдин биринчи орунбасары.
* 1992–1994-жж. Акыл мамконцернинин төрагасы, Кыргыз Республикасынын Президентинин иш башкармалыгында башкы адис.
* 2005-жылдан Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик иштери боюнча агенттигинде мамлекеттик тил боюнча жетектөөчү адис болуп иш-теп келет.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Биринчи ырлар жыйнагы «Биз бактылуу балдарбыз» деген ат менен 1970-жылы басылып чыккан. Бир катар поэтикалык жыйнактардын, жомоктордун, аңгемелердин жана С.Злобиндин, орто кылымдын адабий эстелиги болгон Ж.Баласагындан «Куттуу билим» аттуу китептеринин котормосунун ж.б. автору.

== Жарык көргөн китептери ==

=== Кыргыз тилинде ===
* '''Биз бактылуу балдарбыз:''' Ырлар жана жомоктор. – Ф.: Мектеп, 1970. – 50 б.&lt;br&gt;
* '''Оюнчук жана мен:''' Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1972. – 15 б.&lt;br&gt;
* '''Биринчи беттешүү:''' Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1973. – 99 б.&lt;br&gt;
* '''Чыйыр:''' Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 47 б.&lt;br&gt;
* '''Онунчу бийиктик:''' Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1979. – 80 б.&lt;br&gt;
* '''Ак шоола:''' Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1981 – 168 б.&lt;br&gt;
* '''Көктөм ыры:''' Ырлар, поэма, уламыш – Ф.: Мектеп, 1985. – 124 б.&lt;br&gt;
* '''Көк-Теңир – Алтын казыгым:''' Макалалар. – Б.: «Алтын тамга» ЖЧК, 2003. – 120 б&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240909121646/https://iz.turar.kg/2019/07/08/%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2-4/ |archivedate=2024-09-09 |title=КӨК ТЕҢИР |url=https://iz.turar.kg/2019/07/08/%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2-4/ |accessdate=2024-09-09}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
* '''Жусуп Баласагын:''' Бейне сүртүмдөрү. – Б.: «Түркстан» басмасы, 2003. – 92 б.&lt;br&gt;&lt;br&gt;

=== Котормолору ===
* '''Ла Гума Алекс Чидер:''' Повесть. Ф.: Кыргызстан, 1969. – 144 б.&lt;br&gt;
* '''Азыркы польша аңгемелери.''' – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 228 б.&lt;br&gt;
* '''Таммсааре А.''' Белгилүү күндөр: Аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1977. – 15 б. &lt;br&gt;
* '''Ла Гума Алекс. Караңгы түндө каңгуу:''' Повести. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 448 б. &lt;br&gt;
* '''Аксаков С.Т.''' Жомоктор. – Ф.: Мектеп, 1980. – 44 б. &lt;br&gt;
* '''Аксаков С.Т.''' Ажайып гүл: Сказка Пелагеи. – Ф.: Мектеп, 1981.– 40 б.&lt;br&gt;
* '''Злобин С.П.''' Салават Юлаев: Тарыхый роман. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 520 с. Александрова 3.Н.&lt;br&gt;
* '''Чапаевдин өлүмү:''' Ыр. – Ф.: Мектеп, 1984. –16 б. &lt;br&gt;
* '''Баласагын Жусуп.''' Куттуу билим: Дастан. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 528 б. &lt;br&gt;
* '''Баласагын Жусуп.''' Куттуу билим: –М.: «НИК» фирмасы 1993. – 496 б.&lt;br&gt;
* '''Аугистино Нето.''' Ырлар. – Ф.: Адабият.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://mediamanas.kg/lang-tr/1704-taberik-tlgn-kozubekov.html «Таберик»: Төлөгөн Козубеков]
* [https://kutbilim.kg/news/inner/t-l-g-n-kozubekov-aviatsialyk-institutta/?ysclid=m0uyu6q75t563680824 ТӨЛӨГӨН КОЗУБЕКОВ АВИАЦИАЛЫК ИНСТИТУТТА]

[[Категория:Кыргыз маданияты]]
[[Категория:Маданият]]
[[Категория:Адабият]]
[[Категория:Акындар]]
[[Категория:Кыргыз жазуучулары]]
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>jw15h9r1pr26bu9ser3v3b2ynswh16y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдыганы Эркебаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5125</id>
    <revision>
      <id>666345</id>
      <parentid>615109</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10194" sha1="fk5cvwu6oon9xx8wxhlhxcdvemaxoae" xml:space="preserve">[[Файл:Abdygany Erkebaev Uluttuk kitepkanada 01.12.2012.jpg|thumbnail|right|Кыргыз Республикасынын УИАсынын президентинин милдетин аткаруучу, академик Абдыганы Эркебаев жазуучу [[Жусупов, Кеңеш|Кеңеш Жусуповдун]] 75 жылдык мааракесине жана анын жаңы китебинин бетачарына арналган салтанаттуу жыйында. Кыргыз улуттук китепканасы. Бишкек шаары. 2012-жылдын бештин айынын (декабрынын) 1и.]]

Абдыганы Эркебаев (1953) - кыргыздын мамлекеттик жана коомдук ишмери, сынчы, адабиятчы. Филология илимдеринин доктору (1992), Кыргыз Республикасынын УИАсынын академиги (1993). Кыргызстандын Улуттук ИАсынын президенти болуп (2012-жылдын 11-апрелинен 2017-жылдын апрелине чейин) иштеген. Учурда (2019-жылдын 3-майынан тартып) ал Кыргызстан элинин Ассамблеясынын Кеңешинин төрагасы болуп иштеп келет. &lt;br&gt;

== Кыскача өмүр таржымакалы  ==
Абдыганы Эркебаев [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Ош облусу|Ош облусуна]] караштуу  [[Чоң-Алай району]]на караштуу Кара-Тейит айылында 1953-жылы 1-сентябрда туулган. 

1975-жылы КМУнун филология факультетин [[кыргыз тили жана адабияты]] адистиги боюнча артыкчылык диплому менен бүтүргөн.

1976-жылдан [[Москва]]дагы М.Горький атындагы дүйнөлүк адабияттар институтунун стажеру, аспиранты болгон.

Эмгек жолун Кыргызстан ЛКЖС БКнын пропаганда жана маданий-массалык иштер бөлүмүндө лектор болуп иштөө менен баштаган. 

1982–1985-жж. жана 1987–1988-жж. КЖПИде орус жана чет өлкөлүк адабияттар кафедрасынын улук окутуучу болгон.

1985-жылдан «Кыргызстан маданияты» гезитинин башкы редакторунун орунбасары болгон.

1988-жылдан [[Кыргыз ССРи]]нин ИАсынын Тил жана адабият институтунун директору, 

1990-жылдан [[Кыргыз Республикасы]]нын Жогорку Кеңешинин депутаты, 

1991-жылы КРнын Басма сөз жана маалымат министри, 

1992-жылы Кыргыз Республикасынын вице-премьер министри, 

1993-жылдан Ош облустук мамлекеттик администрациясынын башчысы, 

1995-жылдан Кыргыз Республикасынын [[Жогорку Кеңеш|Жогорку Кеңешинин]] Эл өкүлдөр жыйынынын депутаты, 

1997-жылдан Жыйындын төрагасы болгон. 

2000-жылдан КРнын ЖКнын Мыйзам чыгаруу жыйынынын төрагасы болгон. &lt;br&gt;

Кийинчерээк КРСУнун проректору болуп иштеди.&lt;br&gt;

2012-жылдын 11-апрелинде Кыргызстандын премьер-министри Өмүрбек Бабановдун буйругу менен Улуттук илимдер академиясынын президенти Шарипа Жоробекованын мөөнөтүнөн мурда кызматынан кетүү боюнча жазылган арызына ылайык Абдыганы Эркебаев Улуттук илимдер академиясынын президентинин милдетин аткаруучу болуп мыйзамда аныкталган тартипте шайланганга чейин дайындалды. &lt;br&gt;
Андан соң КР УИАсынын президенти болуп шайланып, бул кызматты 2017-жылдын апрелине (өз ыктыяры менен кызматын тапшырганга чейин) аркалап келди. &lt;br&gt;

2019-жылдын 3-майында ал Кыргызстан элинин Ассамблеясынын Кеңешинин төрагасы болуп шайланган жана азыркыга чейин бул кызматта иштеп келет. &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/29919331.html&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

== Илимий жана адабий чыгармачылыгы ==
Филология илимдеринин доктору, [[Кыргызстан Улуттук Илимдер Академиясы]]нын академиги. &lt;br&gt;

10 китептин жана адабият, искусство жана сая-сат боюнча 200дөн ашык макалалардын, рецензиялардын автору.&lt;br&gt;

1980-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. &lt;br&gt;

== Үй-бүлөсү  ==
Үй-бүлөлүү. Өмүрлүк жубайы - Бурул Жаналиева.&lt;br&gt;
Кызы - Гүлайым, уулдары – Азат, Аскарбек.&lt;br&gt;

Тээ 1976-жылы баш кошкон өмүрлүк жубайы Бурул Жаналиева тууралуу Абдыганы Эркебаев 2007-жылы 18-октябрда мындайча маек курган:&lt;br&gt;

«1970-жылы жайында абитуриент кезибизде таанышканбыз. 6 жыл сүйлөшүп жүрүп, баш кошконбуз. Бирок, эл катары той өткөрө алган жокмун. Ошондогу шартымды түшүнгөн келинчегиме ыраазы болом. Ижарада жашап, нан сатып алганга тыйын таппай калган күндөр болгон. Ошол кыйынчылыктардын баарын көтөрүп, мени менен бирге жүрдү. &quot;Адабияттын ак тактары&quot; аттуу китебиме &quot;Эң кыйын күндөрдө ушу эмгектин жаралышына күбө болгон, мени колдогон жарыма&quot; деп атайы арноо жазып коеюн деген ниетим бар болчу. Бирок, бизде ар түркүн психология бар эмеспи, кайра тартынып койдум. Кудай буюрса, дагы ошондой китеп жазып, арначу күн келээр...» - деген академик А.Эркебаев. &lt;br&gt;


== Сыйлыктары. Наамдары ==
А.Эркебаев – республиканын Ленин комсомолу жаштар сыйлыгынын жана Казакстандын Т.Айбергенов атындагы алтын көпүрө сыйлыктарынын ээс

== Чыгармаларынын чакан тизмеси ==
=== Кыргыз тилинде ===
* &lt;br&gt;

=== Орус тилинде ===
* '''Малоизученные страницы истории киргизской литературы.''' – Б.: ЖЭКА ЛТД, 1999. – 198 с.

* '''1990 год:''' Приход к власти А.Акаева. – Б.: изд. дом «Кыргызстан», 1997. – 103 с.

* '''Десять лет в политике.''' Б.:Жека, 2000. – 160 с. &lt;br&gt;

== Ал тууралуу адабият  ==
* [[Асанов, Үсөн|Асанов У.А.]], Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. &lt;br&gt;
* Писатели Советского Киргизстана: Справочник / Авторы-составители К.Ботояров, Р.Момунбаева; сост. А.Макеева; Редколл.: Барпы Рыспаев (глав. ред.) и другие. - Фрунзе: &quot;Адабият&quot;, 1989. - 656 стр. - (здесь: С. 246-247). - ISBN 5-660-00084-3. &lt;br&gt;
* Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004.  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/article/1285194.html &lt;br&gt;
* http://bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/history_short.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/content/news/24299426.html &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/content/news/2281530.html &lt;br&gt;
* http://who.ca-news.org/people/94 &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20120413230348/http://www.barakelde.org/news:28051/ &lt;br&gt;
* https://archive.is/20121225074753/newskg.narod.ru/df/07/1018_11.htm &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;

[[Категория:Адабият]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:XX кылым]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Саясат]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Сынчылар]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Жогорку Кеңеш]]
[[Категория:1953-жыл]]
[[Категория:Жогорку Кеңештин төрагалары]]
[[Категория:Академиктер]]
[[Категория:Окумуштуулар]]

{{Интервикисиз}}</text>
      <sha1>fk5cvwu6oon9xx8wxhlhxcdvemaxoae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нооруз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5540</id>
    <revision>
      <id>666425</id>
      <parentid>553830</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8032" sha1="a6708j7tadygvi28h66z2vipgeg0hfo" xml:space="preserve">{{Майрам2
 |майрамдын аты   = Нооруз 
 |сүрөтү         = Mountain child.jpg
 |туурасы           = 280px
 |сүрөткө баяндама  = Паланганда, [[Иран Күрдистаны]] Ноорузга даярдык көрүп жаткан [[Күрддөр|Күрд]] кызы 
 |фондун түсү аталышы= #FFF8E1
 |тексттин түсү аталышы=
 |дененин түсү      =#FFF8E1
 |тексттин түсү     =
 |дененин түсү2  =
 |түрү          = эл аралык 
 |кеңейтилген түрү     = 
 |мааниси           = жаңы күн,жаңы жыл 
 |себеби            = жазгы күн-түн теңелүү күнү, [[жаз]] 
 |расмий аталышы    =  {{lang-ky|Нооруз}} 
 |же                =  
 |ошондой эле       = {{lang-ps|نوورځ}} — ''Naw wruz'', {{lang-ku|Newroz}}, {{lang-tg|Наурыз}}, {{lang-uz|ноурыз / Navroʻz}}, {{lang-az|Novruz}}, {{lang-tk|Наурыз, Nowruz}}, {{lang-kaa|Наўрыз, Nawrız}}, {{lang-kk|Наурыз}}, {{lang-ug|Наурыз}}, {{lang-tt|Нәүрүз, Näwrüz}}, {{lang-tr|Nevruz}}, {{lang-crh|Navrez}}, {{lang-ba|Навуруз}}, {{lang-cv|Нарăс}}.
 |белгилешет        = {{Өлкө желеги|Азербайжан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Албания}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Босния жана Герцеговина}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Грузия}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://krsk.sibnovosti.ru/politics/101332-saakashvili-priznal-musulmanskiy-prazdnik-novruz-gosudarstvennym |title = Саакашвили признал праздник Навруз государственным |archive-url = https://web.archive.org/web/20140222162931/http://krsk.sibnovosti.ru/politics/101332-saakashvili-priznal-musulmanskiy-prazdnik-novruz-gosudarstvennym |archive-date = 2014-02-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140222162931/http://krsk.sibnovosti.ru/politics/101332-saakashvili-priznal-musulmanskiy-prazdnik-novruz-gosudarstvennym |archivedate = 2014-02-22 |accessdate = 2024-03-24 }}, Статья от 22.03.2010 г. на сайте сетевого издания «Сибирское Агентство Новостей»&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Индия}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Иран}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Казакстан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Кытай}} ([[Шинжаң-Уйгур автоном району|ШУАР]], [[Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу|ККАО]] ж.б аймактар)&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Монголия}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Пакистан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Ооганстан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Орусия}} (айрым аймактар)&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Тажикстан}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Түркмөнстан}} &lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Түркия}} 
 |башталат          = 20-март 
 |бүтөт             = 22-март
 |датасы            = 21-март, [[{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTYEAR}}-жыл]]
 |датасы2           = 
 |датасы3           = 
 |майрамдоо         = көргөзмөлөр жана ыр-кесе
 |салты             = [[сүмөлөк]], [[арча]] менен [[аластоо]] (көбүнчө [[Борбор Азия|Борбор Азияда]]) 
 |окшош майрамдар   = [[Жаңы жыл]], [[Жыл ажыраш]] 
 |Уикиказына     = Nowruz
}}

'''Нооруз''' ({{lang-fa|نوروز}}, ЭФА: [nouˈɾuːz] — &quot;Жаңы күн&quot;) - [[Орто Азия]] элдеринин кеңири белгилене турган майрамы. &quot;Нооруз&quot; деген сөз байыркы фарс тилинин &quot;науруз&quot; деген сөзүнөн алынып, бизче &quot;нау&quot; – “жаңы”, &quot;руз&quot; – “күн” деген маанини билдирет. Совет бийлиги учурунда 62 жыл бою 21-Март – Нооруз майрамын белгилөөгө тыюу салынып, 1988-жылы гана майрамдоого уруксат берилген. Бирок Кыргызстан бул майрамды жыл сайын белгилөөгө эгемендүүлүк алганда гана жетишкен.

Ал эски жыл эсеби боюнча [[21-март]] күнү белгиленет. [[Мүчөл|Мүчөл сүрүү]] эсеби мына ушул күнгө туура келет. Бул күнү күн менен түн теңелет.

[[Кыргыз]]да эски жыл аяктап, эртен жаңы жыл деген күнү өткөрүлүүчү ырым-жырым салты &quot;жыл ажыраш&quot; деп аталган. Бул учурда арча, чекенди, адырашман түтөтүп үй ичин, мал-салды:

&lt;poem&gt;
Алас, алас,
Ар балээден калас,
Эски жыл кетти,
Жаңы жыл келди.
Алас, алас,
Айдан аман,
Жылдан эсен,
Жакшылыкты теңир берди,
Жарык күндү кеңири берди.
Орообуз данга толсун,
Оозубуз нанга толсун!
Алас, алас - деп аласташкан.
&lt;/poem&gt;

Жаңырган жылда эл журттун, мал-жандын аман-эсен, тынч, кырсыктан тышкары жана эгин берекелүү болушун тилеп, кудайга, жер-сууга, тоо-ташка сыйынып жалынган, арпадан, буудайдан көжө, сүмөлөк кайнатып, ар бир үй-бүлө сый тамагын жасап, айыл-апасы менен чогуу ичишкен.

Ноорузда жаңы кийимдер кийилет, жакшы тилектер айтылат, айлана көрккө бөлөнөт. Жаш-карынын баары чогулуп улуттук оюн-зоокторду ойношкон.

Илгери нооруз күнү бир кош өгузгө соко кошуп, жер бетин алгач жолу тилишчү. Тапка келген жерге бороз салып бараткан дыйкандын артынан ээрчиген жоон топ кишилер этектериндеги үрөндүк буудайдан кочуштап чыгышып, элдик ырларды созолонтуп ырдашкан.

Нооруз токчулуктун, мол түшүмдүн, ырыскынын, жаз майрамы катары белгиленген.

2009 - жылы Нооруз [http://www.unesco.org/new/en/unesco/ UNESCO] (ЮНЕСКО) тарабынан адамзаттын материалдык эмес маданий мурастардын тизмесине киргизилген.

== Колдонулган адабияттар ==
* Улуттук каада-салт, тамак-аш, кийим, буюм, оюндардын кыргызча-орусча сөздүгү. Түзгөн Касымалиев Б.Ж. Бишкек, 1993. 57-58 бб.

== Булактар ==
{{Булактар}} 
== Шилтемелер  ==
* [http://typo38.unesco.org/ru/unesco-home/services/pressservices/pressreleases-sing.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=2830&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=202&amp;cHash=b6f4a91c72| ЮНЕСКОнун Nº 2009- 105 Пресс-коммюникеси]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;br /&gt;
* [http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?pg=00011&amp;RL=00282| Англис тилинде]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.7seen.com/ شمارش معکوس تا تحويل سال 1392 شمسی Nowruz Countdown to March 20, 2013]</text>
      <sha1>a6708j7tadygvi28h66z2vipgeg0hfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колхоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6286</id>
    <revision>
      <id>666391</id>
      <parentid>553958</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11577" sha1="nfoxr3taz8ubaz2zs8vw93s4um8lqky" xml:space="preserve">[[Файл:Pn-youth-gathering-1978-tractors.jpg|thumb|Колхоз (1978).]]
'''Колхоз''' (kolkhoz) - бул [[Орус тили|орус тилиндеги]] &quot;жамааттык чарба&quot; (&quot;коллективное хозяйство&quot;) деген сөздүн кыскартылган түрү.

&quot;Колхоз&quot; (аны кыргызча &quot;калкос&quot; деп да айтышчу) - Советтер Биримдиги маалында мамлекеттик чарба (&quot;советтик чарба - совхоз) менен удаалаш жүргүзүлгөн жамааттык дыйкан чарбалар биримдиги. 
1917-жылдагы Октябр төңкөрүшүнөн кийин жүргүзүлгөн реформалардын бир багыты айыл чарбасына таандык болгон. Айыл-кыштактардагы ири жеке [[менчик]] түрлөрүнө тыйуу салынып, 1928-жылдан тартып айыл тургундары үгүт аркылуу же мажбурлоо жолу менен жаматтык чарбаларга массалык түрдө өткөрүлө баштаган. 

== Колхоз - аты жамааттык, заты авторитардык дыйкан чарба==

Мыйзамга ылайык, &quot;колхоз&quot; деген айыл чарба өнүмүн өндүрүү үчүн түзүлгөн жамааттык бирикме болгон. Колхоздун уюштурулушу тууралуу жободо дыйкан чарба өкүлдөрү өз ара жамаатташып (кооперативге биригип) кызматташуу өрнөгү (кагаз жүзүндө) сунуш кылынган. Жоболордо колхоздо социалисттик өзүн-өзү башкаруу, демократия, ачык-айкындык принциптерине таянаары тууралуу баса белгиленген.

Советтик коомдук тажрыйбада болсо 1930-жылдардагы сталиндик реформалардын натыйжасында колхоздордо ыктыярдуу жамаатташып кызматташуу идеясы дээрлик жокко чыгарылган. 
Жер 1917-жылкы болшевиктик декретке ылайык мамлекеттештирилген, ошондуктан колхоз мүчөлөрү жерден башка мүлктөрдү гана кожоюн катары чогуу башкара алышкан. 
Күч менен колхозго киргизүү жараянынын өзү эле колхоз түзүүдөгү башкы принципти - ыктыярдуулукту жокко чыгарган. СССРде Иосиф Сталин бийликте турган жылдары колхоз мүчөсүнүн өз эрки менен колхоздон чыгып кетүү укугу да тебелеп-тепселген. 
Акырындп колхоздор ыктыярдуу жамаат (кооператив) мүнөзүн жоготуп, мамлекеттик чарба түрүнө айлана берген. 

1960-жылдары КПССтин жаңы агрардык саясатына ылайык колхоз мүчөлөрүнүн маяналары да совхоз жумушчуларыныкындай кепилденген айлык түрүнө өткөрүлгөн чакта, колхоз менен совхоздун айырмасы аларда иштегендер үчүн дээрлик болбой калган. 

== Сталинизм доорундагы колхозчунун турмушу ==
Колхоз мүчөсүн &quot;колхозчу&quot; деп аташкан. Алар колхоз жалпы алган түшүмдүн жана башка кирешенин кайсы-бир үлүшүн акчалай жана башка түрдө эмгек акы катары алышкан, мында алардын канча күн же саат иштегени да эсептелген. Ал эми совхоз жумушчулары болсо так белгиленген жалыйна алып турушчу.


Иш жүзүндө көптөгөн жакыр колхоздор өз мүчөлөрүнө жарытылуу эмгек акы төлөй алган эмес.

1946-жылы колхоздордун 30 пайыздайы өз мүчөлөрүнө накталай акча төлөп бере алган эмес. Колхоздордун 73 пайыздайы колхозчуга ар иш күнү үчүн болгону 500 грамм эгин гана төлөй алган. 

Мамлекет болсо колхоздордун түшүмүн так белгиленген баа менен гана сатып алып турган. Түшүмдүн наркы өтө төмөн бааланган. Ал эми мамлекет кайра кардарларга айыл чарба азыктарын өтө кымбат саткандыктан, ортодогу айырмадан чыккан киреше Совет өкмөтүнүн негизги киреше булагына айланган. 
Маселен, өкмөт 1948-жылы 100 кг кара буудайды кардарларга 335 сомго саткан, бирок ушул эле көлөмдөгү кара буудай үчүн совет өкмөтү колхозго 8 сом гана төлөгөн. 
Колхоз үчүн чектелген баалар инфляцияны да эске алган эмес. 1929-1953-жылдары колхоздорго таңууланган баалар өтө аз көлөмдө гана өзгөргөнү маалым. 

Колхоз мүчөсүнүн өздүк чакан жер тилкеси жана анча-мынча жандыгы болгон. Жекече жер тилкеси болжол менен ар колхозчуга 0,4 гектар көлөмүндө берилген. Ал эми 1917-жылкы Октябр төңкөрүшүнө чейин дыйкан бери дегенде 5 жарым гектар жерге ээ болгон. 
Колхозго кайтарылган кирешенин аздыгы колхозчулардын эмгек өндүрүмдүүлүгүнө терс таасир тийгизген.

== Кыргызстанда колхоздордун жоюлушу ==
Кыргызстан 1991-жылдын 31-августунда өзүнүн мамлекеттик көз карандысыздыгын жарыялады. Ошол жылы сентябрда Кыргызстан Коммунисттик партиясына тыйуу салынды (кийинчерээк чакан эки компартия жаңыдан түзүлүп, бирок саясий арендада анча кубатка ээ болгон жок).

1992-жылдан тартып Кыргызстанда колхоздорду ыктыярдуу жиктөө жана жоюу жараяны жүрдү.

Баш аламан жүргөн бул жараян учурунда жалпы менчикти будамайлап өзүнө каттатып алуу, туура эмес үлөштүрүү, жалпы техниканы кооператив катары сактоо аракеттерине тоскоолдук сыяктуу көрүнүштөр арбын болду. 

Колхоздон мүлкүн алгандар аны башкаруу тууралуу тажрыйбасы жоктугунан өтө арзан сатып жиберген көрүнүштөр болду (кээде бир койдун баасы төрт бөтөлкө аракка чегерилген мезгил да болду).

Дыйкан чарбаларда деп багытталган насыя акчалар да өз дарегине жетпей, корпуциянын айынан шаарда кала берип жатты.

Жалпы сугат жана жер кургатуу системасын сактоо үчүн атайын өкмөттүк программа түзүлгөн жок. Айыл чяарба адистерин даярдоо солгундады.

Бирок тың дыйкан чарбалары колхоз учурундагыдан көбүрөөк түшүм өндүргөн учурлар да бар.

== Адабият ==
* Кыргызстан: Улуттук Энциклопедия: Көп томдук/ Башкы редактор Үсөн Асанов/ - Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. Т.1.  ISBN 9967-14-046-1.
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.
* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2&lt;br&gt;

== Шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20120525232520/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Article/prim_ustav.php Айыл чарба артелинин Үлгү жобосу. Жигердүү колхозчулардын 2-бүткүл союздук курултайында кабыл алынган (орусча). ]
* [http://www.vestnik.fa.ru/3(19)2001/8.html И. Б. Полюбина. ОРусиядагы мамлекет жана агрардык сектор: Тарых жана ахыркы кез. -  «Государство и аграрный сектор в России. История и современность»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305235617/http://www.vestnik.fa.ru/3(19)2001/8.html |date=2009-03-05 }}
* [http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6191&amp;Itemid=9 Бюджетные обследования колхозников Свердловской области 1935—1953 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425114935/http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6191&amp;Itemid=9 |date=2011-04-25 }} Уралдагы колхоз турмушу: 1935-1953. - Колхозная жизнь на Урале. 1935—1953 / Составители X. Кесслер, Г. Е. Корнилов. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2006. — 912 с. — (Документы советской истории).
* [http://lost-empire.ru/index.php?option=com_books&amp;Itemid=2&amp;task=viewC&amp;id=12071  Колхоз төрагасынын маалыматча китеби. - Справочник председателя колхоза, ОГИЗ, Государственное издательство колхозной и совхозной литературы, Москва, «Сельхозгиз», 1941 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814094900/http://lost-empire.ru/index.php?option=com_books&amp;Itemid=2&amp;task=viewC&amp;id=12071 |date=2011-08-14 }}

[[Категория:СССР]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Айыл чарба]]</text>
      <sha1>nfoxr3taz8ubaz2zs8vw93s4um8lqky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мураталиев, Бейшенбай Тоголокович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6589</id>
    <revision>
      <id>666417</id>
      <parentid>553925</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3503" sha1="26urjmbawwnyue0etf45uvcqsmo4c9w" xml:space="preserve">Бейшенбай Тоголокович (Тоголок уулу) Мураталиев (1929 –1973) - [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] совет мезгилиндеги коомдук жана мамлекеттик ишмери, экономика илимдеринин кандидаты. &lt;br&gt;


== Кыскача өмүр таржымакалы ==
Б.Т.Мураталиев 1929-жылы 10-февралда [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] ал кезде Кызыл-Аскер (Кант районуна, кийинчерээк - Аламүдүн) районуна караштуу [[Кашка-Суу кыштагы, Аламүдүн|Кашка-Суу айылында]] туулган. &lt;br&gt;

Атасы Тоголок Муратаалы уулу кедей дыйкан болгону айтылат. &lt;br&gt;

Ленинград каржы-экономика институтун ийгиликтүү аяктаган. &lt;br&gt;
Экономика илимдери боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон. &lt;br&gt;

[[Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз улуттук университетинде]] (ал кезде Кыргыз мамлекеттик университетинде) окутуучу, доцент болуп иштеген. &lt;br&gt;
1956-жылдан Кыргыз улуттук илимдер академиясында Экономика институтундагы Өндүргүч күчтөрдү жайгаштыруу секторунун (бөлүмчөсүнүн) башчысы болуп иштеген. &lt;br&gt;
1961-жылдан тартып КПССтин партиялык ишине өтөт. &lt;br&gt;
1963-жылы декабрда Кыргызстан КП БК катчысы болуп шайланат. &lt;br&gt;

Дал ушул кызматты аркалап жатканда АКШда [[Азамат Алтай]] менен жолуккан. &lt;br&gt;

Кыргыз ССР [[Жогорку Кеңеш|Жогорку Кеңешинин]] 6-7-8-чакырыктагы курамына депутат болуп шайланган. &lt;br&gt;

1973-жылы Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин төрагасы да болгон. &lt;br&gt;

1973-жылы 7-апрелде жол кырсыгынан улам мезгилсиз дүйнөдөн кайткан. &lt;br&gt;

== Сыйлыктары ==
Эки жолу Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. &lt;br&gt;

== Ал тууралуу адабият ==
* [https://www.azattyk.org/a/qyrgyzstan_2021_bejshenbaj-murataliev_tuuraluu_bsh_blog/30335359.html Аттиң, автокырсык болбогондо…] &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер ==
* https://www.azattyk.org/a/qyrgyzstan_2021_bejshenbaj-murataliev_tuuraluu_bsh_blog/30335359.html?nocache=1

* https://web.archive.org/web/20110517160450/http://www.barakelde.org/news:11116/ &lt;br&gt;

* http://whp057.narod.ru/kissr.htm{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;

[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Саясат]]
[[Категория:1929-жыл]]
[[Категория:1973-жыл]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Чүй облусу]]
[[Категория:XX кылым]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]</text>
      <sha1>26urjmbawwnyue0etf45uvcqsmo4c9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йошкар-Ола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6658</id>
    <revision>
      <id>666383</id>
      <parentid>651109</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7401" sha1="o0fwj2sh13st2wemiy7gc7y5h0vfkte" xml:space="preserve">'''Йошкар-Ола''' (Yoshkar-Ola) шаары – [[Орусия|Орусиянын]] Мары Эл жумуриятынын ордо шаары. Калкы – 248,700 (2010-жылкы болжолдуу эсеп). Маскөөдөн 862 чакырымдай чыгышта жайгашкан.
== Кыскача баян ==
“Йошкар-Ола” сөзү мары тилинде “кызыл шаар” дегенди туюнтат. Мары эли – фин-угор тилинде сүйлөгөн калктардын бири.
Шаарды орустар мурда “Царёвококшайск” деп да аташкан. 1919-жылы анын аталышын болшевиктер “Краснококшайск” деп өзөртүшкөн. Шаарды аралап аккан Кичи Кокшага (Малая Кокшага) дарыясынын аталышы, демек, мурдагы эки аталышка өзөк болгон. Бул дарыя Эдил (Волга) дарыясына куят.
[[Файл:Yoshkar-Ola, Malaya Kokshaga river.jpg|thumb|left|225px|Кичи Кокшага (Малая Кокшага) дарыясы]]
Шаар 1584-жылы падыша Федор Иоаннович тарабынан Волга-Вят аймактарынын коопсуздугун камсыздоо максатындагы аскердик чыңдалган жай катары негизделген. Пост-советтик доордо мурдагы бир катар өнөр жай ишканалары токтотулуп, жумушсуздук көйүп, кыйла адистер башка шаарларга көчүп кеткени маалымдалып келет. Шаар башка орусиялык чөлкөмдөр менен темир жол жана автожол аркылуу байланышкан. Шаардан 9 чакырымдай түндүктө Йошкар-Ола аба майданы жайгашкан. 
Шаарда Мары Мамлекеттик Университети жана башка университеттер бар. 1984-жылы шаар Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 1990-жылдан тартып бул шаар Орусиянын тарыхый шаарларынын тизмесине киргизилген.
== Калкынын улуттук курамы ==
Йошкар-Ола шаарынын калкынын 68 пайыздайын орустар түзөт. Мары эли – 24 пайыз, татарлар – 4,3 пайыз. Алардан башка чуваш, удмурт, мордва, украин жана башка этностордун өкүлдөрү байырлашат. 
== Климаты ==
Шаар континенталдык климат алкагында жайгашкан. Кышы – узак жана суук келет. Орточо даражасы – Целсий менен 18 даража (градус) суук. Жайы – мелүүн  (орточо 22 – жана 24 даража жылуу).
== Шерик (боордош) шаарлары ==
* Мажарстанда – Сомбатхей шаары - Szombathely (Hungary)
* Франсияда – Бурже шаары - Bourges (France)
* АКШда – Принстон шаары - Princeton, West Virginia (USA)
== Шаар тууралуу эмгектер, макалалар ==
* Йошкар-Ола шаарынын гимни катары композитор Андрей Эшпайдын «Йошкар-Ола тууралуу ыр» («Песня об Йошкар-Оле») чыгармасы кабыл алынган. Анын тексти акын Леонид Дербеневго таандык. Бул ырды учурунда Эдуард Хиль ырдап чыккан. 
* Йошкар-Ола: справочник-путеводитель / Сост. и науч. ред. К. К. Васин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1982 &lt;br&gt; 
* Навсегда у меня в сердце ты: 425 лет городу Йошкар-Оле — Йошкар-Ола: Стринг, 2009. — 263 с. &lt;br&gt;
* Сост. Е. Б. Брагилевская Йошкар-Ола. Очерки о столице Марийской республики — Йошкар-Ола: Map. кн. изд-во, 1984. — 157 с. &lt;br&gt;
* История сёл и деревень Республики Марий Эл. Город Йошкар-Ола — Йошкар-Ола, 2004. &lt;br&gt;
== Интернеттеги шилтемелер ==
* [http://gov.mari.ru Правительство Республики Марий Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014165627/http://gov.mari.ru/ |date=2008-10-14 }}
* [http://www.i-ola.ru Администрация городского округа «Город Йошкар-Ола»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214181953/https://www.i-ola.ru/ |date=2021-12-14 }}
* [http://gor-sobry-ola.ru Собрание депутатов городского округа «Город Йошкар-Ола»]
* [http://www.yolatrud.ru/ Йошкар-Олинский городской центр занятости населения]
* [http://www.yola.edu12.ru Управление образования администрации городского округа «Город Йошкар-Ола»]
* [http://www.ugochs.ru Управление по делам гражданской обороны и чрезвычайным ситуациям администрации городского округа «Город Йошкар-Ола»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729182743/http://www.ugochs.ru/ |date=2010-07-29 }}
* [http://iola.muncity.ru/ Единый портал муниципального управления городского округа «Город Йошкар-Ола»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121111240/http://iola.muncity.ru/ |date=2010-11-21 }} &lt;br&gt;
== Маалыматнаамалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110921105033/http://www.i-ola.ru/userfiles/file/gen_plan_A3_2009.pdf  Йошкар-Оланын 2025-жылга чейинки башкы планы ]
* [http://www.12rus.ru/List/15/74/ Очерки о городе Йошкар-Оле и населенных пунктах, вошедших в городскую черту]
* [http://mincult12.ru/tourist_ola Интернет-справочник «Йошкар-Ола туристическая»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830211229/http://mincult12.ru/tourist_ola |date=2011-08-30 }}
* [http://www.olacity.ru/ Йошкар-Ола сүрөттөрдө] &lt;br&gt;

== Карталар жана чиймелер ==
* (ru) [http://www.yocity.ru/map/ Йошкар-Оланын интерактив картасы жана чиймеси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818024110/http://www.yocity.ru/map/ |date=2011-08-18 }}
* (ru) [http://www.fmap.ru/yoshkar-ola/ Йошкар-Оланын  коомдук унаасы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129131447/http://fmap.ru/yoshkar-ola/ |date=2016-11-29 }}

[[Категория:1584-жыл]]
[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>o0fwj2sh13st2wemiy7gc7y5h0vfkte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мелис Эшимканов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6779</id>
    <revision>
      <id>666412</id>
      <parentid>554016</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45161" sha1="ocindzo2v6bh241lf4dvyuq6zjjpbhf" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы            = Мелис Асаналиевич Эшимканов
 |расмий ысымы     = 
 |сүрөтү           = Melis Eshimkanov IQ TV show 08Sept2011 azattyk.jpg
 |туурасы          = 
 |сүрөттүн аталышы = 
 |герби            = 
 |гербдин аталышы  = 
 |гербдин туурасы  =
 |кызматы             = [[Коомдук Телерадиоберүү Корпорациясы|УТРКнын]] башкы директору
 |катары              = 
 |жубайларынын катары = 
 |ысым менен          = 
 |желек               = Ktrkshchb1.jpg
 |желек2              = 
 |иш баштоо убагы        = [[ноябрь]] [[2007|2007-жыл]]
 |иш аяктоо убагы        = [[ноябрь]] [[2009|2009-жыл]]
 |башкарган убактысы     = 
 |андан мурунку инсан             = Кыяс Молдокасымов
 |андан кийинки инсан             = Кайыргүл Орозбай кызы
 |туулган жылы             = 9.12.1962
 |туулган жери             = [[Казарман]], [[Тогуз-Торо району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССР]]
 |каза болгон жылы         = 15.09.2011
 |каза болгон жери         = [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]
 |мүрзөсүнүн орду          = [[Ала-Арча көрүстөнү]]
 |жынысы                   = 
 |туулганда берилген ысымы = 
 |атасы                    = Асаналы Эшимканов
 |апасы                    = Саадат
 |жубайы                   = 
 |балдары                  = 2 уул, 2 кыз
 |жарандыгы          = {{Кыргызстан желеги}} [[Кыргыз Республикасы]]
 |илимий чөйрө      =  
 |иштеген жайы      =  
 |белгилүү болгону  =  
 |партиясы                = 
 |билими                  =  [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз Улуттук Университети]]
 |илимий даражасы         = 
 |илимий наамы            =  
 |кесиби                  =  [[журналист]]
 |ишмердүүлүгү            =  
 |дини                    = 
 |сыйлыктары              =  
 |кол тамгасы             =  
 |монограммасы            =  
 |монограммасынын туурасы =  
 |сайты                   =  
 |уикиказына              =  
}}

'''Эшимканов Мелис Асаналиевич''' ([[9 декабрь]] [[1962]], [[Казарман]], [[Тогуз-Торо району]], [[Жалал-Абад облусу]], [[Кыргыз ССР]] — [[15-сентябрь]] [[2011]], [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — кыргызстандык журналист, коомдук жана мамлекеттик ишмер, [[Кыргызстан|КР]] [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин]] депутаты ([[2005]]-[[2007]]), [[Коомдук Телерадиоберүү Корпорациясы|Улуттук Телерадио Корпорациясынын]] башкы директору ([[2007]]-[[2009]]).

== Кыскача өмүр таржымакалы  ==
Мелис Асанаалы уулу Эшимканов 1962-жылы 9-декабрда Кыргызстандын Жалал-Абат облусуна караштуу Тогуз-Торо районундагы Казарман айылында туулган. 

Атасы – дарыгер болгон, энеси медайым болгон. Атасы Асанаалы Эшимканов Нарын облусунун Ат-Башы районундагы Казыбек (мурдагы “Пограничник”) айылынан болгон.

Мелис борбор шаар Бишкекте таалим алган. Жаштайынан Кыргыз үналгысына берүүлөр даярдоого катышып, балдар гезитине макалалар жарыялап турган.

1985-жылы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин журналистика факультетин бүтүргөн.

Журналисттик эмгек жолун Кыргызстандын теле жана радио боюнча Мамлекеттик комитетинин жаштар редакциясынан баштаган.

Кийинчерээк жаштардын &quot;Ленинчил жаш&quot; гезитинде кабарчы, &quot;Комсомолец Киргизии&quot; гезитинде жооптуу катчы болгон.

1990–1991-жылдары Кыргызстан Комсомолунун Борбордук Комитетинин идеологиялык бөлүмүнүн инструктору кызматында иштеген. 

1991-жылы &quot;Жаштык жарчысы&quot; гезитинин (мурдагы “Ленинчил жаш” гезитинин) редактору болуп дайындалган.

Бул гезитти менчиктештирип, анын аталышын “Асаба” деп өзгөртүп, бул эркин гезитти 1992-жылдан 2001-жылдардын башына чейин кожоюун жана баш редактор катары жетектеген.

Гезитти ал кездеги А.Акаевдин режимине тарттырып жиберген.

Андан соң 2001-жылы “Агым” деп аталган жаңы эркин гезитти ачып, 2001-2005-жылдары &quot;Агым&quot; гезитине башкы редакторлук кылган. 

Бул гезиттер аркылуу өзүнүн чыгаан редактор, медиа менежер экендигин далилдей алган жана кыргыз журналистикасында өз мектебин түзгөн.

2000-жылы президенттик шайлоодо президенттикке талапкер болгон. 

2005-жылы апрелде Жогорку Кеңештин үчүнчү чакырылышынын депутаты болуп шайланган. 

Президент Курманбек бакиевге каршы оппозициянын катарында да жүргөн, кийинчерээк, 2007-жылдын жайында, ал кездеги президент Бакиевдин бийлигин кайра жактап калган. Ошондон улам оппозициячыл күчтөр кыйла топтолгон бул парламентти таркатууга демилгечилерден да болгон. 

2007-жылдын ноябрынан 2009-жылдын ноябрынын башына чейин УТРКнын (азыркы Коомдук сыналгы жана үналгы корпорациясынын – КТРКнын) башкы деректири болду.

Андан соң, 2009-жылдын 6-ноябрында, Мелис Эшимканов мырза президент К.Бакиевдин уулу Максим Бакиев көзөмөлдөгөн Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттикке караштуу Кыргызстандын Өнүгүү корунун Байкоочу кеңешинин төрагасы болуп дайындалып, экинчи элдик ыңкылапка чейин ушул кызматта иштеп турду. 

2010-жылы 18-мартта Өнүктүрүү корунун Байкоочулар кеңешинин төрагасы Мелис Эшимкановдун “Азаттыкка” айтымында, Кыргызстан Өнүктүрүү корун түзүү менен дүйнөлүк каржылык шартта каражаттарды башкаруунун жаңы ыкмасын колдонуу далаалатын жасаган:

“Буга чейин Кыргызстан он сегиз жылдын ичинде эки миллиард доллар карыз алган. Ал карыздардын баары мамлекеттин, өкмөттүн мойнуна түшкөн. Анын төлөмдөрү биздин өзүбүздүн ички социалдык маселелерибизди чечиш үчүн улам жылып келе берген. Биринчи жолу Өнүктүрүү, инвестиция жана инновация боюнча борборду агенттик, анын ичинде биз иштеп жаткан Өнүктүрүү фонду ким карызды алат, ким көзөмөлдөйт, ким ал карыздын кепилдигин алып иштетет деген жаңы тышкы карыздар менен, тышкы грант, инвестиция менен иштөө жөнүндө жаңы заманбап механизм баштады”.

Бул кор 2010-жылдын 7-апрелиндеги элдик ыңкылаптан соң коррупциялык кор катары расмий жоюлган.

Анедан кийинки учурда Мелис Эшимканов бир катар айлар саясаттан обочо жүрдү. Акырындап, башка бир эркин гезитти (“Баягы Асаба” гезитин) ачуу камылгаларын жасады.
 
Мелис Эшимканов 2011-жылдын 15-сентябрында Бишкек шаарында мезгилсиз дүйнөдөн кайтты.

Ушул күнү Эшимкановдун жүрөгү токтоп калып, каза болгону тууралуу маалыматты &quot;Азаттык&quot; үналгысына көп тармактуу КАМЭК клиниканын башкы директору Эркин Маматов тастыктады.

== Үй-бүлөсү ==
Мелис Эшимканов мурдагы жубайынан бир кыз, бир уулдуу, кийинки жубайынан эки балалуу болгон.

2010-жылдын 19-мартында “Супер-Инфо” гезитине курган [http://www.super.kg/article/?article=3839 маегинде] М.Эшимканов мындай деген: &lt;br&gt;

– Алайдын тоолорунда дербиштик өмүр сүргөн 70 жаштагы Кубат Жусубалиевди жалгыз гана досум дейсиз. Эмнеге?&lt;br&gt;
– Кудай-Атанын жазмышынан да. Экөөбүздү байлаган бир улуу сыр бар. Буга мен чексиз бактылуумун. &lt;br&gt;
– Ал сыр еврейлерге байланыштуу эмеспи? &lt;br&gt;
– Сырткы чел кабыгы гана окшош. Болгону, бир жаш тарыхчыбыз Кытайга барып, жашыруун архивдин таш жазууларынан биздин Асык уруубуздун түбү Арабстан еврейлеринен чыкканын маалымдап келгенинен «Дело №…» гезитине чакан маек кургам. Ошону Абдувахаб деген жакшы көргөн үкам баса калып, «Пресс.KG» гезитине көбүртүп, атактуу террорчу Бен Ладен экөөбүздүн жакын тууган экенибизди илимий далилдер менен тууралап салыптыр. &lt;br&gt;
– 2007-жылы Женевадан [[агреман]] (өкмөттүн макулдугу) келип, ажо сизди Швейцарияга элчиликке дайындаарда баш тартып, барбай койгонуңуз да көпчүлүккө түшүнүксүз бойдон калган? &lt;br&gt;
– Бир гана себеп: элчиликке макул болордо шарт койгом, апрель митинги боюнча кылмыш иши козголуп, камалгандар бошотулсун деп. Ал аткарылбаган соң баш тарткам. &lt;br&gt;
– Феликс Кулов уулуңуздун өкүл атасыбы? &lt;br&gt;
– Ооба, Адам аттуу кенже тентегимдин «крёстныйы». &lt;br&gt;
– Улуу уул-кызыңыз алыскы Америкада окушат экен, болгондо да Гарвард университети сыяктуу каражатты көп талап кылган окуу жайында. Сизди кыйнашпайбы? &lt;br&gt;
– Кыйнашса жибербейт элем. Жылдызым менен Төлөгөнүм тың чыкканы үчүн ошол жакта, бир буту окууда, экинчи буту жумушта болуп, өз жандарын өздөрү бакканга жарап калышкан. &lt;br&gt;
– Мурунку жубайыңыз менен мамилеңиз кандай? &lt;br&gt;
– Абдан жакшы. Катышып, эч нерседен кем кылбай жардамдашып турам. &lt;br&gt;

== Коомдук ишмердиги  ==
1990-жылы май айында [[Кыргызстан Демократиялык Кыймылы|“Кыргызстан” демократиялык кыймылына]] мүчө болгон.

2000-жылы президенттик шайлоодо президенттикке талапкер болгон. 

2005-жылы апрелде Жогорку Кеңештин үчүнчү чакырылышынын депутаты болуп шайланган.

Эшимканов өзү 2011-жылы сентябрдын башында [[Азаттык үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] &quot;Ыңгайсыз суроолор&quot; сыналгы талкуусуна катышып жатып, өзү негиздеген пост-советтик гезиттер кыргыз журналистикасы үчүн жаңы чыйыр издегендигин дагы бир жолу тастыктаган. 

Эшимканов &quot;Баягы Асаба&quot; деген аталышта жаңы гезит ачуу тилеги бардыгын билдирген.

“Президенттикке талапкерлигимди койгонго моралдык-ыймандык укугумдун жок экендиги тууралуу маалымат каражаттарынан жүз ирет айттым”, - деди Мелис Эшимканов «Айат» гезитинин 2011-жылдын [https://web.archive.org/web/20111211145455/http://www.barakelde.org/news:16458/ 21-июлунда чыккан санына] маек берип жатып.

«Мен Атамбаевге окшоп премьер-министрликке барып, Бакиев менен кучакташып, анын колунан орден албасам да, Мадумаровго окшоп «Ак Жол» партиясынын атынан спикерликке шайланып, ыйык жерлерибизди бөтөндөргө сатпасам да, мурдагы бийлик режиминде азыраак болсо да кызмат өтөгөн чиновник катары чоң саясатта өзүмө өзүм чектөө койгом. Андан көрө «жандооч кийик аттырат» демекчи, татыктуу талапкерди сүрөгөнүм оң», - деп билдирген «Айат» гезитине маркум М.Эшимканов.


== Ал тууралуу көзү тирүү кезинде айтылган пикирлерден ==
Феликс КУЛОВ, “Ар-Намыс” партиясынын лидери: 

- Тилекке каршы, бул киши жөнүндө туура эмес пикирлер жаралып кетти. Бирок, ал болгону Акаев, Бакиев өңдүү башкаруучуларга сөз менен таасир этип, аларды элдин үнүн тыңдоого ынандырууга гана аракет кылган. Анткени, түпкүлүгүндө Мелис идеалист. Бирок, негедир, айрымдар анын кадамдарын башкаруучулар менен мамиле түзүп, аларга жагынууга аракет жасаганындай кабылдашты. Мелис чыныгы патриот, өлкөдө жакшы нукка өзгөрүү болушун ал чын дилден тилейт.

Шайлообек ДҮЙШЕЕВ, Кыргыз эл акыны: 

- Мелис бар жагынан өтө сейрек кездеше турган таланттардын бири. Анын өзгөчө касиеттерин чогуу иштеп жүргөндө көрүп-билгенбиз. Журналистикада өчпөс из калтырды. Менеджер катары өтө күчтүү. Кандай ишти баштабасын, сөзсүз бир жерден чыгат. Зодиак белгиси боюнча жаачы. Алдыда жүргөндү, биринчи болгонду, элге жол башчылык кылууну Кудай ургандай жактырат экен бул белгидегилер. Эл да аны аңды-дөңдү карабай ээрчийт. Жарга келгенде буйт берет экен да, артындагы эл кулап түшөт. Туулган күнүндө ушундай мүнөздөмө берсем, өзү аябай күлгөн эле.

Мелистин энергиясын билбей, түшүнбөй, туура пайдалана албай жүрүшөт. Адамдар ушундай доордо жашап атат, кээде Мелисти терс каарман катары көрсөтүүгө аракет кылышат. Элчилеп ичип-жеген жок. Мамлекетке Мелистен миң эсе зыян келтиргендер бийликте жүрөт. Мелистин баралына толуп турган маалы. Башкалар жөн жүрбөсө, Мелис сөзсүз бир нерсенин ичинен чыгат.

Темир САРИЕВ, “Ак шумкар” партиясынын лидери: 

- Мелис коомчулукка гезит аркылуу таанылды. Бүгүнкү тарыхыбыздагы эң күчтүү журналист. Бул кишинин өз стили бар. Мелиске көп адамдар таарынат. Ошол эле учурда көп адамдар аны макташат. Ага таарыныштын кереги жок. Көп жылдан бери жолдош болуп жүрөм, Мелис кандай болсо, аны дал ошол калыбында артыкчылык, кемчилиги менен кабылдаш керек. Башка адамдарда сейрек кездешчү бир касиети бар. Ал - Мелистеги ишеним. Бир нерсеге ишенсе, ал ошол багытынан кайтпайт. Кандайдыр убактарда кээ бирөөлөр аны жек көрөт, жамандайт, айрымдар мактайт. Бирок, ал эч качан “мен буга жакпай калам же мени жаман көрүп калат” деп чочулабайт. 

Багытынан жазбай кете берет. Бул, жакшы сапат. Дал ушул сапатынан улам кезегинде оппозициянын алдыңкы катарында жүрдү. Оппозицияда кандай жүрсө, кийин бийликте да дал ошондой нукта жүрдү. Мелис кичинекей дешет, а бирок, Мелистин чоң жүрөгү бар. Ички деми күчтүү, эч нерседен тайманбайт. Буга бир эмес, бир нече ирет күбө болгом. Адам менен сүйлөшкөндө абдан чоң адис, кандай маселе болсо да ишендирип, ынандырып кете алат. Кандай гана багытта болбосун, өзүнүн жөндөмдүүлүгүн көрсөтө алат. Мындай сапат ар бир эле адамга бериле бербейт. Кийин саясатка көбүрөөк ооп кетти.

Бүгүнкү күндө чыгып аткан гезиттердин көпчүлүгү “Асаба”, кийинки “Агымдын” стилинде. Журналистикада Мелис жаңы стилди сунуштаган редактор, журналист катары тарыхта калат. Кыргыз эли өзгөчө эл, кадамдарыбыз дүйнөлүк коомчулукка убагында өөн кабылданып, ал эми кийин бизди туурап жаткан мисалдар бар. Маалымат талаасы абдан кеңейди, мүмкүнчүлүктөр да көбөйдү. Мүмкүн Мелис дагы бир нерсени ойлоп чыгат. Саясатта жаңы кадамдарды таштап атат. Келечекте бул жагынан да биз Мелистин саясаттагы жеткен ийгиликтерин көрүп калгыбыз бардыр.

Алым ТОКТОМУШЕВ, журналист: 

- Уникалдуу журналист, гениалдуу уюштургуч. Жаңы замандын журналистикасынын башатында Мелис Эшимкановдун “Асаба”, “Агым” гезиттери турганын ашынган душманы да танбайт. Азыркы менменсинген саясатчы-революционерлердин көбү ошол “Асаба”, “Агым” гезиттеринин, демек, Эшимкановдон багыт алган. Журналисттердин чоң тобу да, анын ичинде мен да бармын.

Албетте, анын саясый ишмердиги тууралуу ар түркүн кептер көп. Саясаттын табияты ошол. Маселен, ушул эле Р.Отунбаева, А.Атамбаев, Ф.Кулов, Ө.Текебаев, ж.б. саясатчылар жалаң жакшы пикир менен жашап келатат деп кайсы акылынан айныган киши айтат. 

Мелис Эшимкановдун саясый ишмердигинен байкаганым – ал ар дайым эркиндикти туу тутуп жашайт. Ал үчүн башын саюуга чейин барат. Кыскасы, өз логикасы, өзүнүн нравалык таянычы, уят-сыйыты, жүрүм-туруму бар интеллектуал саясатчы. Кээде моралдан тайып кетсе да, табигый, оңой эле ордуна келтирип кое тургандай тайыйт.

Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН, &quot;Азаттык&quot; үналгысынын Прагадагы кызматкери:

- Ар кишиге &quot;жаңыл-ба&quot; деп суранабыз, жалбарабыз, бирок, калпыс кадам таштап алган кишини ар дайым &quot;тезирээк түз жолго кайрыл!&quot; деп гана чакырууга тийишпиз. Мурда Акаев менен Бакиевдин режимдеринин көрүнөө же көмүскө техникалык &quot;бурамасы&quot; болгондор да азыр кайра эле ыңкылаптан кийинки бийликке кызмат кылууга далалаттанып жүрүшпөйбү. 
Мелис Эшимканов азыр эр ортонуна да келе элек. Аны таптакыр, биротоло &quot;кара тизмеге&quot; кошуп салгандарга каяша айтаар элем. Дайым журт турмушуна өзүбүздүн жеке салымыбызды, саамалыгыбызды кошуу үчүн бири-бирибизге акыркы дем калгыча мүмкүнчүлүк ыйгарып туралы. 
&quot;Азаттыктын&quot; архивинде, кулатылган бийлик уюштурган Ынтымак курултайында Мелис Эшимканов сүйлөп, ошондон эки апта өтүп-өтпөй эле Ак үйдөн куулуп чыккан президент К.Бакиевден абактагы Исмаил Исаковду бошотуу ж.б. тууралуу өтүнүч кылып жатканын чагылдырылган тасма бар (http://www.azattyk.org/video/6397.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804193038/https://www.azattyk.org/video/6397.html |date=2020-08-04 }}). 
Мелисти курулай жактап жаткан жокмун. 
Тарых күбө, &quot;Азаттыкты&quot; 2008-жылы 1-октябрда УТРКнын каналынан алып салган да Мекебиз болду. Бирок, бизге бул жаатта Эшимканов түгүл, маркум Медет Садыркулов (ал кездеги президенттик администрация башчысы) менен мурдагы өкмөт башчы Игорь Чудинов да жардам бере алышкан эмес. 
&quot;Азаттыкты&quot; УТРКдан сүрүп салуу буйругу Бакиевдердин &quot;парманы&quot; экенин Эшимканов менен Садыркулов 2008-жылы күздө кыйытып айтышкан. Кыяс Молдокасымовго да ушундай эле кысым болгон, бирок ал акырына чейин туруштук кылган. 
Жогоруда учкай жазганымдай, мурдагы көшөкөрлөрдүн көбү азыр деле бийликтин ар кыл бутактарынан башын кылтыйтып коюп жүрүшөт. 
Мелиске айтаарым, 2010-жылы 23-мартта өзүң элдик макалды эске салгандай, &quot;жаңылбас жаак болбойт...&quot; эмеспи, публицисттердин үйүрүнө кайра кошулууга аракет кылып жаткан экенсиң. Менимче, өз ордуңду дал ушул жаатта кайра таба аласың. Баш аман болсун, калемгердигиңе Теңир кубат берсин. Кайра эле түпкүлүктүү демократиялык реформаны колдогон нукка түшөөрүңө үмүт байлагыбыз келет. Мурдагы авторитардык &quot;лөктөрдүн&quot; жана ар кандай &quot;максимдердин&quot; тымызын куралы болгондордон эми алыс боло көр!

Гүлзинат СУРАНЧИЕВА, ырчы: 

- Мелис байке – ар тараптуу инсан. Чечкиндүү, юмордун тилин билген, демилгечи киши. Чыгармачыл адамдарды колдоп, көмөктөшүп келет. Бул киши менен баарлашуудан узакка жетерлик азык аласың.

Урмат УСЕНОВ, эстрада ырчысы: 

- Мелис мырзаны журналист, кийин саясый чөйрөгө аралашкандан бери саясатчы катары билчү элем. Акыркы эки-үч жылда жакындан баарлашып калдым. Чындап эле мыкты жетекчи, стратег, мыкты калемгер, оратор экенине күбөмүн. Кыргыз телесине келгендеги жасаган аракети, маалыматтык чөйрөдө алпарган иши жаңычылдыкты, терең өзгөрүүлөрдү алып келди. Анан да өлкөдөгү көтөрүлүш, кан төгүүлөрдөн кийин эски бийликтин камчысын чаап жүргөн башка саясатчылардан айырмаланып, бир жыл өзү жана өз абийиринин алдында акталды. Кыргыздын патриоту деп билем бул кишини. Эки ирет кеңеш менен кайрылгам, ошол эки иште тең мен жаңылган жокмун. Ошондон улам, кыраакы, көрөгөчтүгүнө баа берем.

Дүйшөн ЧОТОНОВ, “Ата Мекен” партиясынын лидеринин орун басары: 

- Мелис карама-каршылыктардан турган инсан. Сыртынан уксаң башка, жанынан билсең, Меке – адам. Жашоодо ар кандай кырдаалдар болот. Мелис авантюристтик мүнөзү менен бардык кырдаалдарда, мамлекеттин жаңы тарыхында дайыма саясаттын чордонунда жүрдү. Болгондо да чечим кабыл ала турган жеринде жүрдү. Бул ролу оң да, терс да кабылданып, коомдо ар кандай кеп айтылды. Бирок, менимче, ал колунан келишинче, ички туюмунда, өз деңгээлинде чечим кабыл алып келди. Алар Мелистин чечимдери болгон. Мелис Эшимкановдун ысымын кыргыз саясатынын кечээгисинен же бүгүнкүсүнөн эч ким чийип сала албайт.

Райкан ТӨЛӨГӨНОВ, “Ата Мекен” фракциясынан ЖК депутаты: 

-Биринчиден, Мелис менин досум. 1988-жылдары демократиялык кыймылдын шарапатында мамилебиз түптөлгөн. КПССтин ролун төмөндөтүү, кыргыз мамлекетинин эгемендигине жетишүү боюнча биз өзүнчө бир топ түзүп, Прибалтика, Ленинград, Москвага барып, ЦК комсомолдун, жаш илимпоздордун катарында ар кандай лекцияларга катышып, жаңы идеялар менен таанышуу ниетинде Мелис Эшимканов, Алмаз Акматалиев, ж.б. менен бирге жүргөнбүз. 

Мамилебиз ошондон бери жылуу, ошол убактан бери ажыраша албай келебиз. 1988-1989-жылдары Кыргызстанда элдик фронттор популярдуу болуп турган. Баса, ошол тушта Базар-Коргондон Өмүрбек Текебаев чыккан, азыркы партиялашым менен ошондо таанышкан элек. Мелис саясатчы катары ошол убактан бери демократиянын башатында турган жигит. Кийинки демократтар менен Мелисти салыштыра да албайм. Оюна да, канына да демократиянын эң негизги принциптери сиңген жигит. Бул жагынан Мекенин кынтыгы жок.

Адам катары Мелистин өз принциптери бар. 
Эгер ошол принциптерди жоро-жолдоштору сактаса, Мелис аларга ийкемдүү. Эгер ал принциптерди буза турган болушса, Мелис алар менен мамилени чорт эле үзүп, оппонент болуп калат. Бул принциптер – достукта ишеним, бири-бирин сатпоо керек, ал эми саясатта ачык, таза болуу. Мелис жеке мамилеге саясатын да, достукту да, экономиканы да проекция кылат. Жеке кызыкчылыктар үчүн баарына даяр адамдардан Мелис таптакыр башка полюста турат. Курандагы болобу, Библиядагы болобу, негизги принциптер катары жазылгандарды – адамга, жаратылышка болгон мамилени, дегеле, турмуштагы ар кандай карым-катнаштарга карата баалуулуктарды тутунат. Эгер экинчи тараптан да ушундай жооп болсо, Мелис абдан жакшы дос, пикирлеш болуп берет. 

Бакиев менен кошулуп кеткени басма сөздө “сатылып кетти” деп бааланды. Мелис өзү авантюрист. Бул киши ошолордун арасына кирип, ал жактагы кырдаалды билгиси келди деп ойлойм. 

Мелиске өзүнүн имиджи бир тыйын. Ал жаңы нерсе менен таанышкысы келсе, же жаңы процесстерге аралашкысы келсе, “аброюма шек келет” деп да чочулабайт. Жаңы нерсе Мелисти азгырып, тартып турат. Ката кетирсе, актанганга эч качан аракет кылбайт. “Ооба, мен ката кетирдим, ооба, мен күнөө кетирдим. Өлтүргүлө, бышырып жегиле” деп туруп берет. Достору, анын ичинде мен да өз күнөөсүн моюнга ала билгенин баалайм. Жаштыгыбызда катаны көп кетирдик. Мелистин адамгерчиликтүү сапаттарынан улам ажыраша алган жокпуз. 

“Бакиевге сатылып кеткен, эми саясый аренага чыга албайт” дегенден алысмын. Ар кимдин укугу бар, ар бир адамга мүмкүнчүлүк бериш керек. Андай укукту ким чектей алат?! Бакиевге убагында керек болсо, бүт Кыргызстан кошулуп кеткен. Саналуу гана кишилер четте турган. Ошол саналуу кишилер башкалардын укугун чектей албайт. Журналисттик кесибине же саясый чөйрөгөбү, айтор, Мелис саясатка кайра аралаша турган болсо, бул дүйнө жаңы окуяларга байып, жаңы ойлорго байый түшмөк. Баары Мелистин өзүнө байланыштуу, балким, басар жерди басты, баарынан чарчагандыр. А балким, азыркы саясый кырдаалды көрүп, башка нук алып баратат деп тынч отура албайттыр. Бирок, жеке пикиримде, ал баары бир чыгат. 

Мелис убагында бир топ саясатчыларга демократиянын үлгүсүн, маңызын үйрөтүп, Кыргызстан үчүн перспективасын түшүндүргөн. Азыр Мелис “саткын” болуп, алар “демократ” болуп жүрөт. Акаев, Бакиевдер менен кимдер гана иштешпеген, азыркы Ташиев да, Бабанов да, Атамбаев да иштешкен. Мелис саясый чөйрөгө кайра кайтып келем десе, бул мыйзам ченемдүү көрүнүш.

Лунара МАМЫТОВА, КТРК диктору: 

- Мелис Асаналиевич менен алгач окуучулук кезимде “Асаба” гезитиндеги макалалары аркылуу таанышканмын. Агезде түзүлгөн, гезит аркылуу жарыяланып, мүчөлөрү толукталып, көбөйүп жаткан “Бей-бечаралар” партиясы мага ал учурдагы турмуштун кыйын кезеңинде өлкөдөгү бирден-бир революциячыл партия болуп сезилип, ал партиянын катарына кошулууну самаган элем. Бул менин ал киши менен сырттан таанышуум эле. Ошондон баштап, Мелис Асаналиевичти депутат, коомдук ишмер катары байкап жүрдүм. Биринчи жолу түздөн-түз жетекчим катары Улуттук биринчи каналга келгенде тааныштым. Алпарган ишинен улам, Мелис Асаналиевичти мыкты менеджер, чыгармачыл адам катары бааладым. Кеп-кеңештери, акыл-ойлору мени алдыга гана үндөп жүрдү.

Керим ТУРАПОВ, Кыргыз эл артисти: 

- Саясатта, анын кесиптик чөйрөсүндө бирге иштеше алган жокмун. Бирок, мен Мелисти чыныгы дос катары билем. Адамгерчиликтүү, жоро-жолдошко, сөзүнө бек турган адам. Кыраакы, көп нерсени билген, өз кесибинде мыкты, өз ишин так аткарган инсан.

Илим КАРЫПБЕКОВ, “Мегаком” компаниясынын башкы директорунун орун басары: 

- Адамгерчиликтүү, абдан адилет адам. Сенин ким, кандай абалда экендигиңе карабай кол сунууга дилгир. Бул киши менен “Агым” гезитин юридикалык жактан коргоп жүргөн маалда таанышкам. Жашоомдо абдан маанилүү маселеге кабылып, түйшөлүп турган маалда республикадагы менменсинген адамдардын арасынан жалгыз ушул киши мени түшүнүп, жан дили менен жардамын берген. 

Айрымдар бул кишини “сатып кетет”, “туруктуу эмес” деп сындашат. Кийин биз бирге иштешип да калдык. Бирок, ушунча болуп бул кишинин “сатканы” тургай, терс жагын да көргөн жокмун. Мелис мырзанын адамдык сапатын жогору баалайм.

Кыргызстанда Мелис Эшимкановдон башка кыргыз тилинде ушундай так, жалпыга бирдей түшүнүктүү жаза билген журналистти кезиктире элекмин. Акыркы кездери “Мелистин калеминин мизи кайтарылды” деп жүргөндөргө, анын жакындагы эки кичинекей макаласы эле жооп болду. Мелис Эшимкановду кумир тутуп келаткан журналисттерди да билем. Коомчулукта Эшимкановдун мектеби, багыты деген бренддер жашап келет. Чындап эле Мелис мырза журналистикада чоң багыт ачкан. Эшмикановду туурап, ага окшоштуруп жазганга аракет кылгандар арбын, бирок, “ага жетти, андан ашып түштү” деген журналистти көрө элекмин.

Саясатта өйдө-ылдый боло берет. Бул чөйрөдөгү адамга баа бериш кыйын. Анткени, саясат чөйрөсүндөгү адам ар кандай абалдарга кабылат. Кээде жүрөгү макул болбогон кадамдарга да барууга туура келет. Аз-маз аралашып, мен деле көрүп калдым. Бирок, азыр эч кандай саясый күчкө кирбесе да, эч бир кызматты ээлебесе да, аттуу-баштуу саясатчылар бул киши менен кеңешип, акылдашып турганы – анын саясаттагы чоң көрсөткүчү

=== “Айат” гезитинен (2011-жыл)===

[http://janyzak.kg/jan_rec/melis/03.htm Эшимкановго эссе]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt; 

Коңшулаш кафеден кезиккен, &lt;br&gt;
Колдурак үнүңдү эшиткен. &lt;br&gt;
Койнуңа жарым түн жаткырбай, &lt;br&gt;
Кубалап чыкчу элең тешиктен. &lt;br&gt;

&quot;Асаба&quot; агымын кече элек, &lt;br&gt;
Анда биз көк мылтый эселек. &lt;br&gt;
Кылычтай жалаңдап канчасын, &lt;br&gt;
Мелистей шылысак дечү элек. &lt;br&gt;

Азапка башыңды байлады, &lt;br&gt;
&quot;Асабаны&quot; Акайчик жайлады. &lt;br&gt;
&quot;Агымды&quot; агызып өйдө-ылдый, &lt;br&gt;
Кан жиниң шакардай кайнады. &lt;br&gt;

Бах, чиркин өкүнөм эмгиче: &lt;br&gt;
Бакиев гүл терип бергиче – &lt;br&gt;
Ак үйдүн алмашып бийлиги, &lt;br&gt;
Теминип алыстан келгиче…&lt;br&gt;

== Сыйлыктары. Наамдары  ==
Такталып, толукталат.

*  &lt;br&gt; 
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;

== Чыгармаларынын чакан тизмеси  ==
Такталып, толукталат.
* 

== Ал тууралуу эмгектер, макалалар ==
Такталып, толукталат.
*  &lt;br&gt; 

== Интернеттеги шилтемелер ==
* http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Economy_Politics_Development_Foundation/1987561.html &lt;br&gt; 
* http://www.azattyk.kg/content/kyrgyzstan_eshimkanov_died/24329295.html &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/video/24075.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027051627/http://www.azattyk.org/video/24075.html |date=2011-10-27 }} &lt;br&gt;
* http://rus.azattyk.org/content/kyrgyzstan_eshimkanov/24329407.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926035458/http://rus.azattyk.org/content/kyrgyzstan_eshimkanov/24329407.html |date=2011-09-26 }} &lt;br&gt;
* http://www.tazar.kg/news.php?i=177{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.kg/content/news/1871024.html &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20111211145455/http://www.barakelde.org/news:16458/ &lt;br&gt;
* http://www.super.kg/article/?article=3839 &lt;br&gt;
* http://www.super.kg/stv/?type=video&amp;id=51197 &lt;br&gt;
* http://janyzak.kg/jan_rec/melis/01.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918043111/http://janyzak.kg/jan_rec/melis/01.htm |date=2011-09-18 }} &lt;br&gt; 
* http://www.medialaw.kg/?q=node/443 &lt;br&gt;
* http://www.peoples.ru/state/politics/melis_eshimkanov./ &lt;br&gt;
* http://www.presskg.com/uch/11/0602_6_7.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821003351/http://www.presskg.com/uch/11/0602_6_7.htm |date=2011-08-21 }} &lt;br&gt;

[[Категория:Кыргызстандын журналисттери]]
[[Категория:Туулгандар 1962-жылы]]
[[Категория:Кыргыз маданияты]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Өлгөндөр 2011-жылы]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Жалал-Абад облусу]]
[[Категория:КТРК]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Саясат]]</text>
      <sha1>ocindzo2v6bh241lf4dvyuq6zjjpbhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7975</id>
    <revision>
      <id>666336</id>
      <parentid>615277</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шадыканова</username>
        <id>49955</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Мазмун кошулду</comment>
      <origin>666336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="nn501k8170e4r9x7bwyyqyseurbq6ft" xml:space="preserve">'''Аманат'''   
# Зарыл учурда (алыс сапарга, [[Соода |соодага]], жоокерчиликке, абакка, мал оторлотууга, жана башка жака кеткендер) [[Байлык|байлыгын]],  [[Буюм|буюмун]],  [[Курал|куралын]],  [[Мал|малын]],  үй-жайын,  а  түгүл  [[Үй-бүлө|үй-бүлөсүн]]  ишенчиликтүү  бирөөгө  убактысынча таштап кетүү. 

Аманат калтырылган кишинин зоболосу гана көтөрүлгөн. Кокустук болсо ага калтырылган буюмдар толугу менен өткөн. Кокустук болбосо аманат достошуунун, сөөктөшүүнүн башаты болгон. 

# [[Кыргыздар|Кыргыздардын]] өкүлү же элчиси катары башка элдердин арасында убактылуу жашаган киши. Аманат 19-к-дын аягында жоюлган.
2 Кудайдын аманаты деген да түшүнүк бар. Ага адамдын өмүрү жана ден соолугу, дене мүчөлөрү кирет. 
# Аманатка адамдан башканын баары тапшырыла берет.Мал-мүлк, акча, ал тургай салам дубай да тапшырылат.  
Аманатка адамдын өмүрүн да тапшырма болот. Мисалы, Улуу Манастын заманында эле баласын же жакынын &quot;ак үйлүүгө&quot; бергенде өмүрүн, ден соолугун аманатка калтырышкан.

== Маалымат булактары ==
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек.  2003]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Интервикисиз}}
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Саясат тануу]]</text>
      <sha1>nn501k8170e4r9x7bwyyqyseurbq6ft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666337</id>
      <parentid>666336</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T15:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шадыканова</username>
        <id>49955</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Ката оңдолду</comment>
      <origin>666337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="ho30oin7w9rf3dxuy9e164md513t7c8" xml:space="preserve">'''Аманат'''   
# Зарыл учурда (алыс сапарга, [[Соода |соодага]], жоокерчиликке, абакка, мал оторлотууга, жана башка жака кеткендер) [[Байлык|байлыгын]],  [[Буюм|буюмун]],  [[Курал|куралын]],  [[Мал|малын]],  үй-жайын,  а  түгүл  [[Үй-бүлө|үй-бүлөсүн]]  ишенчиликтүү  бирөөгө  убактысынча таштап кетүү. 

Аманат калтырылган кишинин зоболосу гана көтөрүлгөн. Кокустук болсо ага калтырылган буюмдар толугу менен өткөн. Кокустук болбосо аманат достошуунун, сөөктөшүүнүн башаты болгон. 

# [[Кыргыздар|Кыргыздардын]] өкүлү же элчиси катары башка элдердин арасында убактылуу жашаган киши. Аманат 19-к-дын аягында жоюлган.
2 Кудайдын аманаты деген да түшүнүк бар. Ага адамдын өмүрү жана ден соолугу, дене мүчөлөрү кирет. 
# Аманатка адамдан башканын баары тапшырыла берет.Мал-мүлк, акча, ал тургай салам дубай да тапшырылат.  
Аманатка адамдын өмүрүн да тапшырса болот. Мисалы, Улуу Манастын заманында эле баласын же жакынын &quot;ак үйлүүгө&quot; бергенде өмүрүн, ден соолугун аманатка калтырышкан.

== Маалымат булактары ==
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек.  2003]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Интервикисиз}}
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Саясат тануу]]</text>
      <sha1>ho30oin7w9rf3dxuy9e164md513t7c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саид Бекмуратов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7979</id>
    <revision>
      <id>666446</id>
      <parentid>615278</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1780" sha1="hgv1n9mxq84qbwcbn30sk63mq1ibpxe" xml:space="preserve">[[Файл:Бекмуратов  Саид.png|100px|thumb|Бекмуратов  Саид]]
Бекмуратов Саид (1901, [[Ош]] облусу, [[Карасуу]] району, Жыл келди кыш. -1966, Бишкек) – кыякчы, [[Кыргыз ССР]]инин эмгек сиңирген артисти (1939).&lt;br&gt;
[[Совет]] бийлигин чындоодо басмачыларга каршы күрөшкө, жерсүү реформасын ишке ашырууга, коллективдештирууго катышкан. Кыяк тартып, комуз черткенди чоң атасы Калым беттен уйронот. Кийин [[Нармат]], [[Айдаралы]], [[Ашыр]] сыяктуу чоң кыякчылардан таалим алган. 1933-ж. [[Бишкек]]ке чакырылып, музыкалуу драма театрында, 1936-61-ж. филармонияда иштеген. “Сырдаш”, “Кер озон”, “Бек арстан Тайчы”, “Ак токту”, “Ат кетти”, “Шырдак-бек”, “ Паризат”, “Бери чык” ж.б. күүлөрү бар. Кыргыз адабияты менен искусствосунун эки жолу [[Москва]]да өткөн он күңдүктөрүңө (1939,1958) катышкан. “Ардак Белгиси” ордени, медалдар менен сыйланган.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.

== Айрым шилтемелер ==
[https://web.archive.org/web/20121117072204/http://barakelde.org/muras/news:63/ Кыякчы САИД]
{{Интервикисиз}}
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>hgv1n9mxq84qbwcbn30sk63mq1ibpxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нышаа баатыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8759</id>
    <revision>
      <id>666426</id>
      <parentid>554658</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4535" sha1="fmrd212aeimj4hcts6p6bs21yoicthw" xml:space="preserve">'''Нышаа Баатыр''' '''''(Нышаа Кудайменде уулу)''''' (болжолдуу 1702-1785) – [[калмак]] баскынчыларына каршы күрөштүн жигердүү катышуучусу, элчи. 
{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы          = Кудайменде уулу Нышаа &lt;br&gt; (1702-1785)
|сүрөтү = 
| кызматы          = [[Тагай конфедерациясы]]
| катары            = 
| желек             = 
| желек2          = 
| иш баштоо убагы =  
| иш аяктоо убагы       = 
| андан мурунку инсан   = 
| андан кийинки инсан = 
|кесиби =Баатыр, Элчи
|туулган датасы = 
|туулган жери             =  
 |каза болгон жылы        = 
 |каза болгон жери         = 
|жубайы = 5 жубайы бар
|балдары = 12 эркек-баласы &lt;br&gt; &lt;br&gt;
|улуту = [[кыргыз]]
|атасы = Кудайменде
|энеси =
|сыйлыктары = 
|уруусу='''[[Адыгине (уруулук топ)|Адыгене]]''' уруусу же '''[[Солто, уруу|Солто]]''' уруусу&lt;br&gt; '''Асылбаш''' уругу
}}
[[Адигине]] уругунун асылбаш тукумунан; [[солто]]лордун арасында өсүп-өнгөндүктөн, айрым булактарда солто уруусунан делет.1745-жылы Нышаа баатыр менен саяк Качыке баатыр баштаган кол Ысык-Колдогу сарт калмак ханы Аккуйрукту чабышат, калмактар коп кырылат. Калмактар Текес, кулжага чейин сурулот.Чуй боорунда коп жылга тынчтык орноду.&lt;br&gt;
Нышаа баатырдын энеси кытай кызы болгондуктан, ал кытай-калмак тилин мыкты билген. Нышаа Кыргыз жерлерин калмактардан бошотууга жигердүү катышып, көп эрдик көрсөткөндүктөн, аны 1758-жылы [[Пекин]]ге барган кыргыз элчилери Черикчи бийге жана Түлкү бийге кошуп жөнөтүшкөн. Элчилер Пекинде [[Цин]]ь императору Цзянлундун салтанаттуу кабыл алуусунда болушуп, [[Кытай]] империясынын 3-даражадагы башкаруучулук чини менен сыйланган. &lt;br&gt;1785-жылы казак Бердикожо баатыр Жумгалдан кыргызга кол салат Нышаа баатыр баштаган кыргыздар казактарды сүрүп кууп Иле суусунун боюнан Нышаа казактардын колуна тушуп өлтүрүлөт. Нышаанын соогу Ак-Суу капчыгайынын ичиндеги (азыркы москва району, ал жакта күмбөз эстелиги бар) Нышаа суусунун боюна коюлган. Курман болгондон кийин Цин императорунан ыйгарылган даражасы анын уулу Дөөлөткө ыйгарылган. Нышаа баатыр 5 аял алып,12 эркек балалуу болгон.Нышаанын небереси Турап белгилүү сурнайчы болгон, ал чон атасына арнап, «Ат кетти» деген күүнү чыгарган. &lt;br&gt;Иле суусунун боюндагы Нышаа баатыр өлгөн жер Аткетти деп аталып калган. &lt;br&gt;Нышаанын учунчу муундагы небереси Байзак баатыр болгон.

== Колдонулган адабияттар ==
* [http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек.  2003]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Айрым шилтемелер ==
[https://web.archive.org/web/20111019222757/http://barakelde.org/news:14118/ «Нышаа жана анын доору» аттуу жыйнак-хрестоматия жарыкка чыкты]

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Тарых]]</text>
      <sha1>fmrd212aeimj4hcts6p6bs21yoicthw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казат Акматов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9125</id>
    <revision>
      <id>666386</id>
      <parentid>647725</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12310" sha1="6id74a3xa10cyirltqlt790l20u1efq" xml:space="preserve">{{Жазуучу
|Ысымы                = Казат Акматович Акматов
|Нукура ысымы         =
|Сүрөт                =
|Туурасы              = 250px
|Ал жөнүндө жаман адам   =
|Төрөлгөндөгү ысымы   =
|Лакап аттары         =
|Туулган датасы       =  23.12.1941
|Туулган жери         = [[Бостери]] айылы, [[Ысык-Көл району]], [[Кыргыз ССР|Кыргыз ССРи]], [[СССР]]
|Өлгөн датасы         =  14.9.2015
|Өлгөн жери           =  [[Бишкек шаары]], Кыргызстан
|Жарандыгы            = {{желек|СССР}} → {{желек|Кыргызстан}}
|Адабий аты            =  Кайнар
|Ишмердүүлүгү      = [[прозаик]], драматург, сценарист, коомдук ишмер
|Чыгармачылык жылдары = 1967-жылдан тартып 2015-ж. чейин
|Багыты               =
|Жанр                 = Проза
|Чыгарманын тилдери   = Кыргыз
|Дебют                =
|Сыйлыктары           =  [[Файл:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px]] [[Кыргыз Республикасы]]нын эл [[жазуучу]]су, [[Кыргызстан]]дын [[Токтогул]]  атындагы [[мамлекет]]тик сыйлыгынын [[лауреат]]ы
|Кол тамгасы          =
|Bizdin.kg            =
|Сайт                 =
|Уикитека             =
|Уикицитатник         =
|Уикиказына           =
}}
'''Казат Акматов''' (23.12.1941 - 13.9.2015) — Кыргызстандын көрүнүктүү коомдук ишмери, [[жазуучу]], [[драматург]], публицист. Кыргыз эл жазуучусу. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] легендарлуу [[Жогорку Кеңеш|Жогорку Кеңешинин]] депутаты (1990-1994). Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээси. &quot;Кыргызстан&quot; Демократиялык Кыймылынын (КДК) теңтөрагаларынын бири (1990-1993).      

КЫРГЫЗСТАН БАТКЕН 2009

== Өмүр таржымалы ==
1941-жылы бештин айынын (декабрдын) 23үндө [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусундагы]] Ысык-Көл районуна караштуу Бостери айылында туулган. Атасы Акмат - ошол эле аймактагы Темир айылынан болот. Акмат 1941-жылы Экинчи дүйнөлүк согушка кетип, уруштан кайтпай калган.

Казат Акматов 1966-ж. [[Москва]]дагы ВЛКСМ БКнын алдындагы Жогорку комсомол мектебин, 1967-ж. КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 

Эмгек жолун 1954-ж. Кыргызстандын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусуна]] караштуу Ысык-Көл районундагы 54-жылкы заводунда жумушчу болуп иштөөдөн баштаган.

1964-жылдан комсомолдук иштерде — адегенде [[Кыргызстан]] ЛКЖС Ысык-Көл райондук комитетинде инструктор, бөлүм башчы, 1967-жылдан 1-катчы.

1972-жылдан «Кыргызстан» басмасында улук редактор, башкы редакторго орун басар,

1974—83-ж. Кыргызстан КП БКнын инструктору, сектор башчысы, бөлүм башчынын орун басары,

1983—86-ж. Кыргызстан мамлекеттик телерадио комитетинин улук редактору,

1986—90-ж. Кыргызстан жазуучулар союзунун башкармасынын катчысы.

1990-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку кеңешинин мамлекеттик символдор боюнча комиссиясынын төрагасы.

1990-ж. (май) айынын 25-26сында &quot;Кыргызстан&quot; демократиялык кыймылынын (КДК) уюштуруучусу, анын тең төрагасы (1991—93-ж.).

1994-ж. сентябрдан Кыргыз Республикасынын президентинин алдындагы басма сөз маселслери боюнча коомдук палатанын төрагасы.

Кыргыз Республикасынын президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча комиссиянын төрага орун басары (1999-2001).

Ардагер жазуучу.

Узакка созулган оорунун айынан 2015-жылы аяк оона (сентябр) айынын 14үндө Бишкек шаарында дүйнөдөн кайтты.

Сөөгү өзүнүн керээзине ылайык 2015-жылы аяк оонанын 16сында [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] Аламүдүн районуна караштуу Байтик айылынын түндүгүндөгү көрүстөндө маркум кызы Мунабиянын мүрзөсүнүн жанында жерге берилди.

== Чыгармачылыгы тууралуу сөз ==
Биринчи аңгемелер жыйнагы 1974-ж. «Боз улан» деген ат менен чыккан.

«Ыйык журт» (1978)

«Мезгил» (1979) романы үчүн Кыргызстан Компартиясынын жетекчилиги тарабынан 1980-жж. адилетсиз сынга кабылган. &lt;br /&gt;
«Мунабия» (1982) романы, «Күндү айланган жылдар» (1988), «Время земное» (1983) жана башка роман, повесть, аңгемелер жыйнактарынын автору. &lt;br /&gt;

«Ажырашуу», «Мунабия» ([[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]] менен биргелешип жазылган), «Авария» пьесалары сахнага коюлган.

2013-жылы [[Лондон|Лондондо]] анын &quot;Эрика Клаустун 13 кадамы&quot; аталган чыгармасы англис тилинде жарык көрдү. Оболу бул чыгарма орус тилинде жарыяланган болчу.

Бир катар көркөм жана документ фильмдердин сценарийлерин («Жаралуу үчүн өлүм», «Белый табун») жазган. &lt;br /&gt;
Адамдын мезгилге жана мезгилдин адамга болгон карым-катышы, өз ара таасирлери, шайкештиги же карама-каршылыгы, алардан келип чыккан окуялардын курчтугу, драмалык татаалдыгы, кырдаалдын себеп-натыйжалуу туундулары, адам эркиндиги Акматовдун чыгармаларынын иликтөө борборунда болгон. 

== Сыйлыктары. Наамдары ==
“Манас-1000”  юбилейлик  медалы менен сыйланган (1995). 

Бүткүл союздук А.Островский атындагы адабият сыйлыгынын ээси (1978).

Кыргыз эл жазуучусу.

1992-жылдан [[Люксембург]] Улуу Герцогдугунун Кыргызстандагы ардактуу консулу.

1991-ж. Кыргыз Республикасынын Президенттик Советинин мүчөсү.

== Эскерүүлөрү жана эстеликтери  ==
Казат Акматовдун ысымы [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусундагы]] Ысык-Көл районуна караштуу Бостери айылында көл жээгиндеги көчөгө эл жазуучусунун көзүнүн тирүүсүндө ыйгарылган.

== Чыгармаларынын кыскача тизмеси ==
* «Боз улан» аңгемелер жыйнагы (1974).
* «Ыйык журт» (1978)&lt;br /&gt;
* «Мезгил» (1979)&lt;br /&gt;
* «Мунабия» романы (1982)&lt;br /&gt;
* «Күндү айланган жылдар» (1988)&lt;br /&gt;
* «Время земное» (1983) &lt;br /&gt;
* «Ажырашуу» &lt;br /&gt;
* «Мунабия»  пьесасы ([[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов ]]менен биргелешип жазылган)&lt;br /&gt;
* «Авария» пьесасы &lt;br /&gt;
* &quot;Эрика Клаустун 13 кадамы&quot; романы. &lt;br /&gt;

== Ал тууралуу адабият ==
* Абдышев К.&quot;Кылым инсандары&quot; [[Бишкек]] 2003-ж.
* Ысык-Көл облусу:  энциклопедия. Бишкек-1994-ж. &lt;br&gt;
* Эрктүү элдин эгемендиги: (“Азаттык” радиосунун Кыргызстандын эгемендигинин 30 жылдыгына арналган китеби): Макалалар, маектер, иликтөөлөр / Түзгөндөр Венера Сагындык кызы, Тынчтыкбек Чоротегин. –– Бишкек: “Турар” басмасы, 2022. – 432 б, сүрөт. – “Азаттык Медиа” мекемеси. – ISBN 978-9967-35-085-4. &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер ==
* https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_kazat_akmatov_obit_blog/27250295.html Өз казатын өтөсүнө чыгарган атуул 16/9/2015 &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/content/kazat-akmatov-died-at-74-age/27246238.html
* [Казат Акматов Лондонго жаңы чыгармасынын бет ачаарына келди  http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/multimedia/2013/06/130620_akmatov.shtml] &lt;br&gt;
* [http://www.azattyk.org/content/Interview_with_Kazat_Akmatov/1810795.html Казат Акматов: Эгемендикти баалай албай келатабыз]&lt;br /&gt;
* [http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Akmatov_Jeksheev/2051623.html http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Akmatov_Jeksheev/2051623.html]&lt;br&gt;
* [https://web.archive.org/web/20110605205929/http://www.barakelde.org/news:14419/ Жазуучу Казат Акматов: Айтматовдун алдындагы парзыбызды аткаруубуз керек]&lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/a/kyrgyz_literature_novel_kazat_akmatov_munabia/28784181.html?nocache=1
* &quot;Мезгил&quot; Казат Акматов | кыргызча аудио китеп | Рух азык//https://www.youtube.com/watch?v=-L3k-yxRYg0&amp;t=5433s
* &quot;Архат&quot; - Казат Акматов | Кыргызча аудио китеп | Рух Азык//https://www.youtube.com/watch?v=RGM-IqBoyVU

[[Категория:Инсандар:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз жазуучулары]]
[[Категория:Кыргыз театры]]
[[Категория:Драматургдар]]
[[Категория:Арип боюнча жазуучулар]]
[[Категория:Драматургия]]
[[Категория:КДК]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Маданият]]
[[Категория:XX кылым]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Кыргыз эл жазуучулары]]
[[Категория:Диссиденттер]]
[[Категория:Куугунтукталгандар]]
[[Категория:Ысык-Көл облусу]]
[[Категория:СССР]]
[[Категория:ССРС жазуучулары]]
[[Категория:Жогорку Кеңеш]]</text>
      <sha1>6id74a3xa10cyirltqlt790l20u1efq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асанкан Жуманалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10492</id>
    <revision>
      <id>666355</id>
      <parentid>555068</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4328" sha1="2ym490yf02329n3953ljx7j5kh78t8p" xml:space="preserve">[[Файл:asankan_jumaliev.jpg|180px|thumb|Жуманалиев Асанкан]]
'''Жуманалиев Асанкан''' (1947-ж., [[Талас]] облусу, [[Манас]] району, Арал айылы) — «Манас» айтуучу, эл агартуунун отличниги (1992).

== Өмүр таржымалы ==
КМУнун филология факультетин бүтүргөн 11972). А. Үсөнбаев атындагы мектепте «Манас» жана Ыйман» сабагын окутуучу мугалим. 1962-жылдан «Манас» айтуучу катары белгилүү. Манасчылыкты айылдык манасчы Кумаш уулу Ынаш манасчыдан үйрөнгөн. Он беш жашынан баштап «Манас» айтып жүрөт.&lt;br&gt;
«[[Манас]]», «[[Семетей]]» эпосторун толук айтат. Башка манасчылардай эле Жуманалиев да «Манас» айтып калуу өнөрүн кереметтүү туш көрүү менен байланыштырат. Айтуу чеберчилиги [[Сагымбай]]га жакын. Улуу манасчы [[Саякбай]]дан (1966) жана Сагымбайдын 125 жылдык мааракесине [[Кытай]] Эл Республикасынан келген кыргыз манасчы [[Жусуп Мамай]]дан (1992) бата алган. Анын айтуучулук өзгөчөлүгү катары — [[Алмамбет]] баатырдын кайыптан туулушун, Манастын атайы чөп катары жер тандап Таласты ылайык көрүп калышы, Манас менен бир убакта Айбанбостун туулушун, ошондой эле Манас [[Алтай]]дан Таласка көчүп келип, кан шайланганда Аккуланын туулушун көрсөтүүгө болот.

== Жетишкендиктери ==
«Студент жазы» фестивалынын лауреаты, [[Алматы]]дагы Бүткүл дүйнөлүк эпос айтуучулардын жеңүүчүсү (1982), Бүткүл дүйнөлүк улуттар аралык элдик [[эпос]]ту айтуучулардын катышуучусу ([[Финляндия]]нын Томпере шаары, 1988), Талас областындагы «Мурас» адабий-фольклордук ансамблдин чыгармачылык тобу менен гастролго барып, ал өлкөдө «Манас» айткан.

Жуманалиев Кыргыз Улуттук ИАнын КФна «Манас» эпосунан «Алмамбеттин окуясын» толук жана «Ажыбек датка», «Нурпери» жана башка поэмаларды жазып өткөргөн.

== Колдонулган адабияттар ==
* Чүй облусу энциклопедия. Бишкек-1994-ж.

== Айрым шилтемелер ==
*[http://www.barakelde.org/news:14887/ КРнын эмгек сиңирген артисти, белгилүү манасчы А.Жуманалиев] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.sanjyra.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=236%3A2011-06-17-04-42-33&amp;catid=40%3A2009-05-11-01-53-53&amp;Itemid=68&amp;lang=ky Турпаты орус келбеттүү, дүйнөсү кыргыз шер кетти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190111132733/http://www.sanjyra.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=236:2011-06-17-04-42-33&amp;catid=40:2009-05-11-01-53-53&amp;Itemid=68&amp;lang=ky |date=2019-01-11 }}
*[http://blogs.kloop.kg/2011/07/26/kr-emgek-sinirgen-artisti-manaschy-asankan-zhumanalievdi-eskerip/ КР эмгек синирген артисти, манасчы Асанкан Жуманалиевди эскерип] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230434/http://blogs.kloop.kg/2011/07/26/kr-emgek-sinirgen-artisti-manaschy-asankan-zhumanalievdi-eskerip/ |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Инсандар:Кыргызстан]]
[[Категория:Манасчылар]]</text>
      <sha1>2ym490yf02329n3953ljx7j5kh78t8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дастан Сарыгулов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10754</id>
    <revision>
      <id>666369</id>
      <parentid>555064</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T01:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3059" sha1="hmqzakel9cd0pnv5j9d4lmj7w3jmhw4" xml:space="preserve">[[Файл:Sarygulov dastan.jpg|thumb|Сарыгулов Дастан.]]
'''Сарыгулов Дастан''' [1947-ж. т., Ивано-Алексеевка (азыркы Көк-Ой) айылы] — мамлекеттик ишмер.

1970-ж. [[Ленинград]] инженер-курулуш институтун бүтүргөн. &lt;br&gt;
1963—65-ж. [[Талас]]тагы «Чолпон» бут кийим фирмасынын филиалында иштеген. Институтту бүткөндөн кийин 1970—72-ж. өндүрүш ишканалар комбинатынын (темир-бетон жасалгалар заводу) Таластагы филиалында смена мастери, цехтин начальниги, 1972—75-ж. өндүрүш-ишканалар комбинатынын [[Каракол]]догу филиалында башкы инженер, 1975—77-ж. Каракол механикалаштырылган көчмө колоннасынын начальниги, 1977—81-ж. [[Ысык-Көл]] облустук турак-жай коммуналык чарбасынын башчысы, 1981—86-ж. [[Кыргызстан]] КП Ысык-Көл обкомунун финансы-чарба бөлүмунүн башчысы, 1986—88-ж. Каракол шаардык аткаруу комитетинии төрагасы. &lt;br&gt;
1988—90-ж. партиянын Ысык-Көл облустук комитетинин социалдык-экономика бөлүмүнүн башчысы, 1990— 91-ж. —катчысы. &lt;br&gt;
1991—92-ж. адегенде Талас облустук Кеңешинин төрагасы, андан кийин Талас облустук мамлекеттик администрациясынын башчысы болуп иштеген. 1992-жылдан «Кыргызалтын» мамлекеттик концернинин президенти. 

== Колдонулган адабияттар ==
* Талас облусу энциклопедия. Бишкек-1995-ж.

== Айрым шилтемелер ==
* [http://www.azattyk.org/content/Kyrgyzstan_polotical_sistem/1357261.html Дастан Сарыгулов: «Эч ким талаша албаган бир улуу чындык бар»]
* [http://www.elkurultai.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=37:2011-03-03-17-02-11&amp;catid=10:2011-03-26-06-39-53 Дастан Сарыгулов: &quot;Кыргыздын улуу касиеттери - канында&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504185305/http://elkurultai.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=37:2011-03-03-17-02-11&amp;catid=10:2011-03-26-06-39-53 |date=2011-05-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20111109100038/http://www.barakelde.org/news:20897/ Дастан Сарыгулов: Кыргызстандын азыркы абалын бир дагы президент оӊдоп кете албайт]

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:1947-жыл]]</text>
      <sha1>hmqzakel9cd0pnv5j9d4lmj7w3jmhw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргызстан театрлары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11912</id>
    <revision>
      <id>666395</id>
      <parentid>648483</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88915" sha1="mokg4yja8ulbgmfoyz5cpdgt3di6vqz" xml:space="preserve">[[Файл:069337_587.jpg|thumb|Кыргыз опера жана балет театры.]]
'''Кыргыз театры'''  [[театровед|театр таануучу]], [[драматург]], [[театр]] жана [[кино]] [[режиссер|режиссеру]], [[кандидат культурологии|культурология кандидаты]] [[(PhD)]] [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Жаныш Кулмамбетовдун]] монографиясы. 2017-жылы Бишкекте, &quot;Турар&quot; басмасында басылып чыккан. 600 бет.&lt;br&gt; Монография төрт бөлүмдөн турат:&lt;br&gt;
*Биринчи бөлүм: Кыргыздын эпикалык театры&lt;br&gt;
*Экинчи бөлүм:Тоталитардык доордогу кыргыз театры&lt;br&gt;
*Үчүнчү бөлүм:Эгемендүүлүк доорундагы кыргыз театры&lt;br&gt;
*Төртүнчү бөлүм:Мен билген театр&lt;br&gt;

== Тарыхы==
=== Улуу Ата мекендик согушка чейинки жылдар ===
[[Октябрь революциясы]]на чейин кыргыздарда профессионалдык [[театр]] болгон эмес, бирок таланттуу [[манасчы]]лар, [[комузчу]]лар, [[акын]]дар жана [[куудул]]дардын болушу театрдын түзүлүшүнө түрткү болгон.

[[1914]]-жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилиги астында [[Ош шаары]]нын [[Орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеби]] мугалими [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[театр]]алдык кружок негизделген.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt; |url=http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |accessdate=2015-12-27 |archivedate=2015-10-01 |archiveurl=https://archive.today/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ }}&lt;/ref&gt;. 

[[1918]]-жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилиги астында [[Ош уезди]]нын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери менен бирге [[Түркстан]] фронти Реввоенсоветине караштуу концерт бригадасын базасында [[Кыргызстан]]дын түштүгүндө биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү театралдык кружок негизделген.
Театр труппасынын биринчи көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылынын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.is/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm }}&lt;/ref&gt;. [[1919]]-жылы кружок драма труппасы болуп калыптанды. Бул труппа [[Кыргызстан]] түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуаринда спектакль коюдан тышкары, көптөгөн [[концерт]]тик программалар коюлду, ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду.

Андан ары бул труппа [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н түзүү үчүн негиз болуп калды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |access-date=2015-12-27 |archive-date=2018-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |dead-url=yes |accessdate=2015-12-27 |archivedate=2018-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 }}&lt;/ref&gt; [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]] [[Борбордук Азия]]да [[Ташкент]] шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан ([[1913]]-[[27 февраль]] [[1914]]-жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет&lt;ref&gt;[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

1926-жылы, музыкалуу-драмалык студия катары негизделген. Алгачкы жетекчиси - [[Еленин, Николай|Николай Еленин]].
Октябрь революциясынан кийин 1926-жылы кыргыз музыкалык драмалык студия болуп ачылып анда М. Токобаевдин «[http://Кайгылуу%20Какей Кайгылуу Какей]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}», К. [[Жантөшев]]дин «Алым менен Мария», «Карачач» спектаклдери  коюлган. 1930-жылы ал мамлекеттик театр  болуп түзүлгөн да, 1936-жылы [http://Кыргыз%20музыкалык%20драма%20театры Кыргыз музыкалык драма театры]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} жана филармония болуп бөлүнгөн.

1930-жылы Кыргыз мамлекеттик театры.Башкы режиссеру [[Куттубаев, Аманкул|Аманкул Куттубаев]].

1935-жылы Кыргыз мамлекеттик музыкалуу-драма театры (болочоктогу опера жана балет театрынын башталышы), Орус драм театры ачылып анын сахнасында биринчи [http://А.Яновскийдин А.Яновскийдин]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Борбор» спектакли коюлган. Театрдын негиздөөчүлөрү [http://А.%20Луначарский А. Луначарский]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} атындагы Москва мамлекеттик театр институтунун бүтүрүчүлөрү болгон. 1936-жылы Жаш көрүүчлөр театры.Уюштурган жана жетекчиси Отунчу [[Сарбагышев, Отунчу|Отунчу Сарбагышев]]. 1939-жылы театрга  Н.К.Крупскаянын аты берилген. Ушул эле жылы театрдын сахнасында К.Эшмамбетовдун «Сарынжи» пьесасы коюлган.&lt;br&gt;
1937-жылы  кыргыз драм театрынын алдында [http://Кыргыз%20опера%20жана%20балет%20театры Кыргыз опера жана балет театры]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ачылган. Кийин ага [http://композитор%20А.%20Малдыбаев композитор А. Малдыбаевдин]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} аты берилген. 1937-жылы сахнада биринчи жолу музыкалык-драмалык [http://«Алтын-Кыз»%20спектакли «Алтын-Кыз» спектакли]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} коюлган.&lt;br&gt;
1938-жылы «Ажал ордуна», 1939-жылы биринчи улуттук  «Айчүрөк» операсы коюлган. Аталган үч спектакль республиканын опера искусствосунун алтын фондуна киргизилип, классикага айланган. 1939-жылы [[Москва]]да өткөн кыргыз искусствосунун жана адабиятынын декадасында кыргыз театры [[Ленин ордени]] менен сыйланган.&lt;br&gt;
1940-жылы биринчи жолу «Анар» улуттук балети коюлган. 1958-жылы [http://Москвада Москвада]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} өткөн кыргыз адабият жана искусствосунун декадасында чоң ийгиликке жетишип, 1959-жылы ага [http://академиялык%20театр академиялык театр]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} наамы берилген. &lt;br&gt;
1941-жылы Жаш көрүүчлөр театры жоюлуп, ордуна Кыргыз мамлекеттик драма театры түзүлгөн. Башкы режиссеру [[Айдаркулов, Ажыгабыл|Ажыгабыл Айдаркулов]] кийин [[Сарбагышев, Отунчу|Отунчу Сарбагышев]].  

1942-жылы Кыргыз мамлектетик музыкалуу-драма театры Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театры болуп өзгөргөн.

1970-жылы  Кыргыз мамлекеттик драма театры &quot;академиялык&quot; деген статус алган.

=== Кыргыз жергесиндеги cоветтик агитациялык театрдын пайда болуш тарыхынан ===
([[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Жаныш Кулмамбетовдун]] ''[[“Кыргыз театры”|Кыргыз театры]]'' монографиясынан үзүндү)

1917-жылдагы Октябрь төңкөрүшүнө чейинки кыргыздын жалпы эле улуттук көркөм өнөрү менен маданиятын артта калган көрүнүш катары кароо, ошого ала-тоолук жумурай журтту ишендирүү советтик доордогу коммунисттик агитация менен пропаганданын башкы максаты болчу. 1958-жылы СССРдин борбору Москвада өткөн кыргыз искусствосу менен маданиятынын он күндүгүнөн (декада) соң москвалык театр менен адабияттын адиси Дм. Брудный минтип жазып жатат: “А ведь еще совсем недавно, всего лишь несколько десятков лет назад, кочевники-киргизы не знали своего профессионального искусства, как не знали они счастья и мира”. (''Дм. Брудный. Театральное искусство Киргизии. Москва, “Знание”, 1958, 4-5-беттер'').&lt;br /&gt; 
Дм. Брудныйга чейин эле, дал ушундай коендой окшош пикирди 20-кылымдын 50-жылдары кыргыз менен казактын театрларын иликтеген, орус-совет театроведи Н. Львов да айткан: “Несмотря на широкое развитие в киргизском быту элементов театральности, театра в Киргизии до Великой Октябрской социалистической революции не было ни профессионального, ни самодеятельного.&lt;br /&gt;
Причинами этого были, с одной стороны, экономическая отсталость киргизского народа, который вел кочевой образ жизни, с другой стороны – национально-колониальная политика царизма, задержавшая культурное развитие Киргизии. Развитию театра препятствовали темнота и забитость народа, отсутствие письменности и литературы, бесправное положение женщин, враждебность мусульманской религии ко всяким проявлениям художественного творчества. Препятствовала развитию театра и оторванность Киргизии от более зрелых художественных культур других народов, и в первую очередь от искусства русского народа. До 1917 года культурные связи Киргизии с русским народом чрезвычайно ограничены.

Великая Октябрьская социалистическая революция создала благоприятные условия для зарождения развития киргизского национального театра.
Создовая свой театр, киргизский народ, как и некоторые другие народы Советского Союза, не имевшие прежде театра, использовал богатейший опыт сценического искусства более развитых национальных культур и прежде всего самого передового в мире русского театра”. (''Н. Львов. Киргизский театр. Москва, “Искусство”, 1953, 12-13-беттер'').
  
Алынган теманын контекстинен чыкпай туруп, Н. Львовдун жогорудагы нары калпыс, нары стереотиптүү, одоно айтканда бир беткей, үстүртөн айтылган аныктамасына учкай бир баа бере кетүүгө туура келет. Эмне дегенде, бул китеп кыргыздын тарыхына карата советтик псевдочындыкты  көз көрүнөө жайылткан эмгектердин эң көрүнүктүүлөрүнөн.  Бул эмгек кийинки мезгилде да советтик доордогу улуттук маданияттын жетишкендигин даңазалоодогу, ошол эле учурда элибиздин кылымдап өкүм сүргөн көркөм чыгармачылыгын басмыролоодогу өтө көп цитата келтирилүүчү негизги илимий көз караштардын бири катары кызмат өтөгөн жана азыр да ошол маанисин жоготкон жок.
 
Башкасын коюп, театр иликтөөчүнүн эки тезисине токтололу. Биринчиси,  “враждебность мусульманской религии ко всяким проявлениям художественного творчества”  деп турат. Эгерде москвалык урматтуу илимпоздун оюна кошула турган болсок, анда океандай “Манас” эпосу баш болгон  кыргыздын бүтүндөй көркөм чыгармачылыгын жокко чыгарууга туура келет эле. Анткени, 19-кылымдын ичинде 20-кылымдын башында кыргыздын оозеки көркөм маданияты болуп көрбөгөндөй бийиктикке жеткенин, башкача айтканда “алтын кылымды” башынан өткөргөнүн билебиз. Улуу манасчылар Келдибек, Тыныбек, Балыкооз, Найманбай, Чоюке, Сагымбайлардын доору дал ошол театр иликтөөчү мүнөздөгөн “враждебный мусулманчылыктын” учуруна туш келип жатат. Экинчиден, “отсутствие... литературы” деп мүнөздөмө берип жатат Н. Львов. Бул тезиси менен, окумуштуу кыргыздын бүтүндөй эпикалык көркөм маданиятын – “Манас” баш болгон ондогон кенже эпосторду, аны менен бирге кыргызда кылымдап өкүм сүрүп келген оозеки чыгармчылыгынын баардык түрлөрүн жокко чыгарып жатат. Баса, дал ушундай, буруу - терүүсүз коендой окшош ойду, Н. Львов казак маданиятынын тарыхына карата да минтип айткан: “Театрального искусства в старом казахском быту не существовало ни в профессиональной, ни в самодеятельной форме. Кочевой образ жизни и соответствующий ему бытовой уклад, запреты религии, отсутствие письменности препятствовали возникновению национального театра”. (''Н. И. Львов. Казахский академический театр драмы. Алма-Ата. Издательство Академии наук Казахской ССР, 1957,  6-бет''). Орусча айтканда, “комментарии излишны”.

Тилекке каршы, Н. Львовдун эмгегиндеги саясий-идеологиялык “установка” андан кийинки кыргыздын көркөм маданиятын, тарыхын иликтеген искусствоведдердин, жалпы эле тарыхчылардын эмгектеринде тоту куштай кайталынып, бул стереотиптин улам көбөйтүлүп тираждалганын  көрөбүз: “Киргизы до Октябрьской  революции не имели национального профессионального театра”  (''Киргизская советская социалистическая республика. Энциклопедия. Фрунзе, 1982, 404-бет'') деп советтик мезгилде чыккан абройлуу энциклопедия жумурай журтка 25000 нуска менен жар салса; “Элементы театрального действия, заключенные в древних культовых церемониях, сопровождвшихся пением, музыкой, танцами, пантомимой, в народных играх и обрядах, в земледельческих празденствах, традиции исполнения эпоса, героических и лирических поэм, песен...”  деп, дагы бир москвалык адис улуттук маданиятыбызды “элементтердин” деңгээлинде карап жатат.(''О. Кайдалова. Традиции и современность. Театральное искусство Средней Азии и Казахстана. Москва, “Искусство”, 1977, 5-бет'').

Коммунисттик идеология ийгиликтүү ишке ашырган мындай ”промывание мозгов” (“мээни тазартуу”, же “мээни түзөө”) кыргыздын улуттук көркөм интеллигенциясы тарабынан маданият жактан артта калуучулук комплексине айланып, анан ал бара-бара туруктуу синдромго өтүп кеткенин көрөбүз: “Октябрь революциясына чейин кыргыз эли театр дегенди билген эмес” (''И. Төкөлдөшов. Тоо гүлдөрү. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1977, 3-бет''); “Кыргыз театр искусствосу Улуу Октябрь социалисттик революциясынын тарыхый жеңишинен кийин төрөлдү. Тактап айтканда кыргыз эли улут болуп таанылып, Советтик Социалисттик Кыргыз Автономиялуу республикасы түзүлгөндөн кийин, профессионалдык улут театрынын түзүлүшүнө мүмкүн болду” (''Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1977, 11-12-беттер'');  “Бирок анын (сөз Муратбек Рыскулов жөнүндө жүрүп жатат – Ж. К.) табигый таланты жаңы доорубузда жаралган жаңыча багыттагы өнөр жолунда, профессионалдык театр өнөрүндө бизди таң калтыра алды” (''А. Жунушов. Сахна чеберлери. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1988, 4-бет''); “Огромная популярность творчества сказителей-манасчи, комузистов, кыякистов, акынов-импровизаторов, массовость художественной самодеятельности, любительских театров и возроший уровень сценическей культуры вызвали необходимость в создании профессионального киргизского театра”  (''Ш. Шаршеев. Дорога в день сегодняшний. “Киргизский государственный ордена Трудового Красного Знамени академический театр драмы” китебинен. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1978, 17-бет''). Ушундай эле стереотиптүү, бир жактуу  ойду, өз учурунда кыргыздын алгачкы илимпоз театр иликтөөчүлөрү, Н. Львовдун түздөн-түз шакириттери (аспринаттары) Бекмурза Жумабаев менен Жанузак Молдобаев да айтышкан: “... процесс формиования профессионального искусства начался лишь после Великой Октябрьской социалистической революции. Деятели киргизского искусства, создовая свой национальный театр, использовали богатый опыт сценического искусства более развитых народов и в первую очередь опыт русского театра” (''Бекмурза Джумабаев. Современный киргизский  драматический театр. 1953 – 1963.  Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. Научный руководитель – кандидат искусствоведения Н. И. Львов. Алма-Ата – Москва, 1964, 14-бет''); “Киргизское профессиональное театральное искусство, вобравшее в себя лучшие черты устного народного творчества, возникло и развивалось в тесном содружестве с искусством братских народов, в первую очередь с реалистической школой русского сценического искусства” (''Д. А. Молдобаев. Современный киргизский драматический театр в г. Фрунзе. 1961 – 1970. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. Научный руководитель – доктор искусствоведения, профессор Н. И. Львов. Москва, 1970,  25-бет'').

Ал эми бүтүндөй бойдон республиканын коммунисттик бийлигинин, анын гуманитардык жана көркөм интеллигенциясынын  официалдуу көз карашы болгон мына бул төмөндөгү академиялык аныктамага (“Академия наук Киргизской ССР, институт истории” деген “шапке” турат – Ж. К.) токтоло өтөлү: “Широко используя театральные элементы в народных играх, творчество акынов-импровизаторов, сказителей, комиков, музыкантов и певцов, опираясь на богатейший сенический опыт русского народа, на художественную самодеятелность, киргизский народ впервые в своей многовековой истории создал профессиональный театр, который положил начало другим видам национально-профессионального искусства”. (''История Киргизской ССР. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1986, 480-бет'').

Албетте, жогоруда алынган цитаталардан жамырап көрүнүп тургандай, бул аныктамалардын бир беткей өкүм сүрүп, биринен сала бирине өтүп, тынымсыз уланып келгенин объективдүү жагдайы эмнеге байланышканы бизге эң сонун түшүнүктүү. Биринчи кезекте саясий-идеологиялык конъюнктурага баш ийип, совет бийлигинин, коммунисттик системанын  таптык коомдун (кул ээлөчүлүк, феодалдык, капиталисттик) алдындагы артыкчылыгын даңазалаганга багытталган бул көз караштар, Октябрь төңкөрүшүнөн кийин пайда болгон жаңы социалисттик коомдун   мурда болуп көрбөгөндөй “гумандуулугун”, СССРдин территориясында жашаган бүтүндөй улуттардын, калктардын майдасынан ирисине чейин (бир гана орус элинен башкасы) ар тараптуу өсүп-өнүүгүсүнө карата “аталык камкордугун” көрсөтүш үчүн жасалган,  агитациялык-пропагандалык саясатынын эң уңгулуу бөлүгү болчу.&lt;br /&gt; 
Мунун башкы себебин 1917-жылдагы Октябрь социалисттик  төңкөрүшүнөн кийин, мурдагы Орус империясынын территориясында болуп өткөн кескин саясий өзгөрүүнүн натыйжасында пайда болгон, социалисттик деп аталган жаңы коомдук-экономикалык формациянын калыптануу процессинин контекстинде кароо абзел. Эмне дегенде, жаңы саясий кырдаалды жаратышкан большевиктик жетекчилер, социалисттик  коомдук-экономикалык  формацияны кандай болбосун калыптандырууга, совет бийлигин  орнотууга далбас урушуп, мурдагы Орус империясынын элдерине өздөрүнүн идеологиялык көз карашын кылычтын мизи, мылтыктын күчү менен таңуулашып, совет бийлигин орнотуунун жана чыңдоонун жаңы формаларын ишке киргизишкен. Адатта, мындай  учурда үгүттөөнүн (агитация-пропаганда) ар түрдүү оптималдуу түрлөрү пайдаланылат эмеспи. Андыктан, Ала-Тоо жергесинде европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын уюшулушу, кыргыз элин дүйнөлүк  маданиятка кошуу кадамы гана эмес, эң биринчи кезекте саясий максатты көздөгөн: 99% кат-сабаты жоюлбаган, гезит окуй албаган, радио жетпеген, кечээки көчмөн элдин арасында совет бийлигин чыңдоо, большевиктик (коммунисттик) идеологияны жайылтуу үчүн үгүт-насыят иштерин жүргүзүүнүн жападан жалгыз формасы театр болгон. Ошондуктан, Кыргызстандагы алгачкы музыкалуу-драмалык студия, биринчи кезекте, большевиктердин Октябрь  төңкөрүшүнөн кийин “Театральный Октябрь”  деген саясий-идеологиялык долбоордун, волюнтаристтик концепциянын негизинде пайда болгон “агиттеатрдын”  үлгүсүндө  түзүлүп жатат.(”...практики и теоретики театра, сплотившие под лозунгами “Театрального Октября”, сразу и без колебаний заявили о своей готовности поставить искусство на службу освобожденному народу, Советской власти”. (''История русского советского драматического театра. Москва, “Просвещение”, 1984, 41-бет''); ”Агитационный театр был действенным средством революционного воспитания. Он не только подымал дух народа, но заменяя газету, разъяснал всем и каждому принципы внешней и внутренней политики Советской власти. Все, чем жила страна, находило отражение в “агитках”. (''История русского советского драматического театра, 62-бет''). Ошон үчүн, кыргыз музыкалуу-драмалык студиянын алгачкы эле спектаклдери марксизм-ленинизм элдешкис ички душмандашуу катары көрсөткөн “таптык”, “антагонисттик” деп мүнөздөгөн мурдагы феодалдык коомду ашкерелөөгө багытталган . Бул саясий-идеологиялык тенденция Улуу Ата Мекендик согуш (1941 - 1945)  башталып, совет мамлекетинин сырткы душманы пайда болгонго чейин токтобой уланып жатат . Кыргыз музыкалуу-драма студиясынын базасында түзүлгөн театрдын репертуарынын 80% и да, дал ошол саясий-идеологиялык позициядан иштелген.


Студияны ачууга карата кабыл алынган тарыхый документтерге токтололу. 1926-жылы, Бүткүл союздук коммунисттик (большевиктер) партиясынын (ВКП(б) – Ж. К.) Кыргыз АССРинин областтык коммунисттик партиялык комитетинин 11-октябрдагы токтому  менен тоолуу аймактын элине европалык типтеги музыкалуу-драмалык студияны ачуу чечими кабыл алынган. Жакшылып баамдап көрүңүздөр, бул тарыхый чечимди идеологиялык орган – партиянын борбордук комитети кабыл алып жатат. А ошого жараша, компартиянын чечими кабыл алынган соң, ал дароо эле иш жүзүнө токтоосуз ашырылып жатат - ошол эле жылдын 2-ноябрынан тартып, Ташкенттен орус адистери чакыртылып келинип, Кыргызстандын борбору Пишпекте аталган студия  өз миссиясын өтөөгө киришет.

Иш жүзүнө келгенде бул студияны ачуу саясий-идеологиялык максат менен ишке ашырылганы  көмүскөдө калып, ал кездеги официалдуу бийлик дагы, кийинки совет доорунун тарыхчылары дагы  жогоруда белгилегендей “кыргыз элинин артта калуучулугун (анын ичинде маданият жактан дагы – Ж. К.) жоюу максатында ишке ашкан болчу” деген  кыязда саймедирешип,  маселени башынан эле мифтештирип ташташкан. Караңыздар: “X съезд (ВКП(б)нын – Ж. К.) определил курс партии на ликвидацию фактического неравенства отсталых народов”  (''История коммунистической партии Советского Союза. Москва, Издательство политической литературы. 1985, 296-бет'') деп, официалдуу бийлик, саясий-иделогиялык жетекчилик аныктама берип жатат. Ушул эле ой советтик тарыхчылардын эмгектеринде “В резолюции “Об очередных задачах партии в национальном вопросе”, принятой на Х съезде, говорилось: “...задача партии состоит в том, чтобы помочь трудовым массам невеликорусских народов догнать ушедшую впередь центральную Россию, помочь им... развить у себя прессу, школу, театр, клубное дело и вообще культурно-просветительные учреждения на родном языке”, делинип кашкайып турат. (''О. Кайдалова. Традиции и современность. Москва, «Искусство», 1977, 21-бет'').&lt;br /&gt;
А иш жүзүнө келгенде, жаңыдан ачылган студия биринчи кезекте Совет бийлигинин орношуна жана чыңдалышына, коммунисттик идеологиягнын жайылтылышына, таптык коом, таптык күрөш деген түшүнүктөрдү тоолук көчмөн элдин аң-сезимине сиңирүүгө кызмат өтөш керек болчу. Анын эң негизги агитациялык-саясий  функциясы ушул эле. “Рожденный революцией, агитационный театр республик Средней Азии был тесно связан с общими социальными тенденциями и художественными всего агитационно-политического театра 20-х годов”, деп жазат, Орто Азия театры боюнча  көрүнүктүү театр иликтөөчү, тарыхчы О. Кайдалова. (''О. Кайдалова. Традиции исовременность, 56-бет'').

“Кыргызстанда мурда эч болуп көрбөгөн жаңы өнөрдү – Театр өнөрүн түзүү, реалисттик сахна искусствосунун мыкты салттарын өздөштүрүү, элди калссикалык драматургиянын үлгүлөрү менен тааныштырып, ошондой эле улуттук драматургияда реалисттик чыгармаларды жаратуу, улуттук режиссерлорду, актерлорду тарбиялоонун учуру болчу”  (''С. Асанбеков. Алиман Жангорозова.Фрунзе, “Кыргызстан”, 1987, 3-бет'') деген сыяктуу ойлордун эмне себептен дайыма байма-бай айтылып келгени, ушул мисалдардан соң, менимче өзүнөн-өзү түшүнүктүү болот.&lt;br /&gt;
Эми, музыкалуу-драмалык студиянын жогорудагы агитациялык-саясий  пландагы репетуарына жакшылап абай салсак О. Кайдалованын оюуна толук жооп ала алабыз.&lt;br /&gt; 
Түзүлгөнүнөн тартып төрт ай өтүп-өтпөй эле, музыкалуу-драмалык студия марксизм-ленинизм философиясынын квинтессенциясы болгон таптык коом – эзүүчү жана эзилүүчү тап жөнүндөгү аныктамасына ылайык - “эзүүчү тапты, анын ичинен ошол таптын активдүү өкүлдөрү катары саналган молдо, кожо, имам, сопуларды  ашкерелеген, анын эсебин колуна берген, эл ичинен чыккан герой” - “Молдо Насирдинди” дароо сахналаштырышкан: “1927-жылы 18-мартта Мамашариптин мечитинен бир квартал түндүк жагында турган жумушчулар клубунда Н. Н. Елениндин “Молдо Насирдин” аттуу 3 көшөгөлүү комедиясынын биринчи премьерасы болду. Анын идеялык-көркөм мазмуну – эмгекчи элди караңгылыктын туткунунда кармап жокко ишендирген, эзүүчү таптын идеясын ишке ашырган, ислам дини колдогон кожо, молдо, сопу, имамдардын жүзүкаралык бети ашкереленген (''Кыргызстан мамлекеттик Эмгек Кызыл Туу ордендүү академиялык драма театры. Фрунзе, Кыргызстан, 1978, 8-бет'')”. Албетте, ошол эле Көпбай Күмүшалиев күбөлөндүргөндөй, бул оюн менен студиячылар кыргыз айылдарын түрө кыдырып, карапайым калктын идеологиялык аң-сезимин калыптандыруучу агитациялык-пропагандалык оюн көрсөтүшмөк: “Студияны уюштуруунун максаты – кыргыз эл массасын кыдырып, аларга оюн көрсөтүп туруучу драма жана музыкант артист кадрларды окутуп, даярдап чыгуу жагы”.(''Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 16-бет'').

Мына, дароо эле баамга түшкөн, европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын Ала-Тоого большевиктер партиясынын, совет бийлигинин чечими менен эмне себептен алынып келинишинин нукура максаты.&lt;br /&gt;
“Молдо Насирдинди” улай эле, музыкалуу-драмалык студия бир жылдын ичинде, дүйнөлүк классикалык драматургияны эмес, “Эски турмуш”, “Жаңы турмуш”, “Эскиден калган энчилер”, “Волисполкомдо иш күнү”, “Кайгылуу Какей” деген накта агитациялык –саясий пьесаларды биринен сала бирин сахналаштырып , анан оюндар чыгаар замат эле Ала-Тоо жергесин жөө-жалаңдап, ат арабачан кыдырып, элет элинин идеологиялык-саясий сабаттуулугун арттыруу иш-аракеттерин улантат.&lt;br /&gt; 
Аттарынан эле көрүнүп тургандай бир жактуу, тенденциялуу, жеке басар бир гана партиянын үстөмдүгүнө, бир тараптуу тар концепциясына баш ийдирилген жогорудагы драмалардын максаты, тарых чындыгын чагылдыруу эмес, биринчи кезекте, Кыргызстанда совет бийлигин чыңдоого кызмат өтөө, көчмөн кыргыздардын “мээсин түзөө”  (“промывание мозгов”) болгон.

Ушулардын катарында эле турган, бирок кыргыз совет адабиятчыларынын, коммунисттик кызыл тарыхчылардын амири менен “Кыргыздын тунгуч профессионал драмасы” атыгып, даңкталып жүргөн М.Токобаевдин “Кайгылуу Какей” пьесасы да, иш жүзүндө, кыргыздын жашоо-турмушун реалдуу чагылдарган чыгарма эмес, ошол эле марксизм-ленинизмдин адамзаттын тарыхын “эзүүчү” жана “эзилүүчү” деп эки тапка бөлгөн вульгардык философиясынын контекстинде иштелип, совет бийлигинин түптөлүшүнө түздөн-түз кызмат өтөгөн, кыргыздын биринчи саясий-агитациялык, идеологиялык драмасы болуп саналат: “Кайгылуу Какей” драмасында, М.Токобаев Улуу Октябрь социалисттик революциясынан мурдагы  кыргыз кыз-келиндеринин чексиз эзилген эң оор турмушун көрсөтүү менен гана чектелген эмес. Анда өзүнүн граждандуулук тең укуктуулугуна ээ болбогон, кандай шартта болсо да мал катары, буюм катары сатылган, өзүнүн сүйгөнүнө өз эрки менен баралбаган шордуу кыздын кайгылуу турмушун камтуу менен бирге адамга адам ырайымсыздык кылган эң каргашалуу оор чектөөлөрдү, кемсинтүүлөрдү, бирине-бири эрксизден баш ийчү адилетсиз заңзаконду колдонгон ошол мезгилдеги феодалдык коомдун жана аны башкарып билип турган бай, манап, болуш, бийлердин чексиз үстөмдүгүн ашкерелеген”. (''Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 22-бет'').

Кат-сабаты жоюла элек кыргыз элинин аң-сезимине эзүүчү менен эзилүүчү тап деген түшүнүктү терең сиңирүүгө, саясий-идеологиялык сабаттуулугун арттырууга багытталган бул пьесанын конфликти, калкыбыздын жашоо образынан, каада-салтынан алда канча алыс тургандыгы, карандай маркстик-лениндик философиянын концепциясынын негизинде курулганы бадырайып көрүнүп турбайбы. Кыргыздын аялзаты кудалашуу жолу менен турмушка чыкканы чындык. (Баса, бул жол, совет доору, андан кийин азыркы эгемендүүлүк заманында күчөп аткан, кыздарды койчо көтөрүп ала качкан, адамкерчиликке да, мыйзамга да, адам укугуна да сыйбаган жапайы көрүнүштөн бир кыйла цивилдүү эмеспи). Бирок, кыргыз аялзаты элибиздин көчмөндүгүнө жараша, жоокерчилик заманды башынан көп кечиргендигине байланыштуу, паранжы жамынтып, социалдык теңсиздиктин баардык запкысын тарттырган элдердин ургаачыларына караганда, алда канча эркин экенин, жүзү ачык, шайдоот гана жүргөнүн мындай коелу, жубайы менен тең жарышып, колуна курал алып, душман менен салгылашкан учурларын, керек болсо байыркы амазонкалар сыяктуу жалаң кыздардан жоокер топтоп (Жаңыл Мырза сыяктуу), нечен кандуу кармашка катышкандарын каякка алып барабыз?  Кыргыздын улуттук оозеки-көркөм чыгармачылыгында Каныкей,  Кыз Сайкал, Айганыш, Жаңыл Мырза, Бурулча, Акыл Карачач, Гүлгаакылардын образдары бекеринен жаралган  бекен? Ушул улуу ургаачылардын сабындагы, Орто Азия элинен чыккан кеменгер эл бийлеген аял – Курманжандын турпатын дегеле кайсы саясий-идеологиялык алкакка баш ийдире алабыз?&lt;br /&gt; 
Демек, дээрлик жетимиш жыл боюу “кыргыздын улуттук профессионал драматургиясынын туну” аталып, социалисттик реализм методунун элеттик драматургиядагы жогорку үлгүсү катары  бааланып келген “Кайгылуу Какей”, мына ушундай салттуу, тарыхый чындыкка таптакыр коошпогон, бир жактуу, тенденциялуу чыгарма экенин, кыргыз эли эгемендүүлүккө жеткенден кийин гана минтип ачык айтууга мажубур болуп  жатабыз.&lt;br /&gt;
Ошол эле “Кайгылуу Какейдин” жолун түздөн-түз улаган, анын саясий-идеологиялык шаблонун  толук кайталаган драма К.Жантөшевдин “Карачачы”.  
Студия уюшулгандан кийин эки жыл өтпөй кыргыз артисттери Гоголдун “Текшерүүчүсүн” коюшат. Бул факты да кыргыз-совет театрынын тарыхында, ал түгүл ушул азыркы учурда да,  ал студиянын классиканы өздөштүрүүгө күчү  жетип калганынын күбөсү - демек чоң жетишкендиги болчу деген кыязда бааланып жүрөт. Иш жүзүндө, бул дагы тарых чындыгына туура келе бербейт. Болуптур, эки жылдын ичинде студиянын артисттери толгон-толгон томдорду окуп, Станиславскийдин системасын чып-чыргасын коротпой үйрөнүп - европалык, дүйнөлүк драматургияны өздөштүрүүдөгү театралдык академизмдин багытына түшүп, жалпы адамзаттык классикалык мурастарга тиши өтүп калган экен дейли. Анда эмне үчүн алар Гоголду эмес, Пушкинди же Гольдонини, болбосо Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспирди коюушпайт? Анткени, Гоголдун “Текшерүүчүсү” коммунисттик философиянын негиздөөчөрүнүн концепциясына аябай бап келген, большевиктердин таптык көз карашынын критерийлеринен алганда “эзүүчүлөр табынын чириген коомун, бузулган моралын” ашкере кылган чыгарма болгон.

Алгачкы этаптан соң, кыргыздын музыкалуу-драмалык студиясы, большевиктер партиясынын көсөмдөрүнүн оозунан эмне чыкса ошону илгиртпей аткарууга даяр экенин билгизип, адегенде артелдештирүүгө, андан соң жапырт колективдештирүүгө кызмат өтөөгө белсенип киришет. Анын натыйжасында, студиянын репертуарында турган “Колхоз душмандары”,  “Бейит арасында” ж.б.у.с. бир тараптуу чыгармалар пайда болгон.&lt;br /&gt; 
20-кылымдын отузунчу жылдарынын башындагы кыргыздын улуттук алгачкы музыкалуу драмасы “Ажал ордуна” да (либреттонун автору Ж.Турусбеков) тарыхта дүң болуп, чоң сыймык менен айтылып, жазылып келе жатат, жетимиш-сексен жылдан бери карай. Адатта, айрыкча совет доорунда бул музыкалуу драма кыргыздын биринчи улуттук-боштондук кыймылын таасын жана оъективдүү чагылдырган чыгарма катары аныкталып келген. Октябрь төңкөрүшүнүн көп сандаган юбилейлик мааракесине карата “Ажал ордуна” Кыргызстандын драмалык дагы, опералык дагы театрларынын сахнасында байма-бай коюлуп турган. ”Кайгылуу Какей” сыңары эле “Ажал ордуна”  дагы кыргыз совет драмтургиясынын идеологиялык жактан программалуу чыгармаларынын катарына кирген. А чын-чынына келгенде, Ленин жолун ташка тамга баскан жол деп даңазалаган автордон тарыхый чындыкка коошо турган либреттону күтүү мүмкүн эмес болчу. Ошондуктан, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы тарыхый чындыкты коммунисттик вульгардык философиянын позициясынан фальсификациялаган, совет бийлигинин заказын аткаруудан улам жаралгандыгы, мыйзамченемдүү көрүнүш.&lt;br /&gt; 
Чыгармадагы тарыхый чындык бурмаланган эң эле орчундуу учурларды көрсөтө кетейин.&lt;br /&gt; 
Биринчиден, драманын конфликтти “Кайгылуу Какейдикиндегидей” эле жасалма. Ал толук бойдон мурдакы таптык чыгармалар сыңары маркстик-лениндик философиянын концепциясына так баш ийдирилип, ошондуктан эки таптын – эзүүчүлөр менен эзилүүчүлөр, башкача айтканда бай-кедейдин ортосундагы шаблондуу карама-каршылыкка негизделген. Ал шаблонго - коммунисттик идеологиянын, совет бийлигинин  постулатына  ылайык, “Ажал ордунадагы” кыргыз элининин улуттук-боштондук кыймылынын жетекчиси,  албетте, кедей жигит Искендер, ал эми ички душмандары болсо, баякы эле байлар. Көрүнүп тургандай, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы нукура иделологиялык искусствонун улуттук үлгүсү болуп эсептелет.&lt;br /&gt;    
Экинчиден, бүткүл кыргыз элинин башына болуп көрбөгөндөй мүшкүл алып келип, жалпы улуттук катастрофага айланган Улуу Үркүндүн чыгышы “Ажал ордунада” сүрөттөлөгөндөй бир жактуу, ашкере тенденциялуу эмес. Бул улуттук трагедиянын чыгышынын объективдүү жана субъективдүү себептери, жалпы элдик кыймылдын козуткуч күчтөрү, көтөрүлүштүн башында кимдер турганы тууралуу тарых чындыгы таптакыр башка экенин, бүгүн биз эң сонун билебиз.

Демек, “Ажал ордунанын” чындыгы объективдүү тарыхый чындыкка таптакыр тишеси жок – бир партиянын идеологиясынын алкагында ишке ашкан, псевдочындык экенин бүгүн моюунга алууга туура келет.&lt;br /&gt;
Дүйнөнүн өнүгүшү эки гана түстө - ак менен каранын карама-каршылыгына байланышкан деген “илимий” түшүнүккө негизделип, ага ылайык коомдук татааал процесстерди жөнөкөй  гана эзүүчү тап жана эзилүүчү таптын антагонизмине байлап коюудан алыс кетпеген большевиктик, коммунисттик иделогия үчүн, “Ажал ордунанын” көптөгөн жылдар боюу театр искусствосунун, адабияттын эталону катары саналып келгени  комментарийсиз эле түшүнүктүү.&lt;br /&gt;
“Ажал ордунадагыдай” ашынган, максималдуу бир беткейлик совет доорунун 30-жылдарындагы адабият менен театр искусствосуна, сүрөт менен музыкага толук мүнөздүү көрүнүштөрдөн.&lt;br /&gt; 
Ошол эле совет доорунда, “Ажал ордунанын” катарына коюлуп, ооздон түшпөгөн “Алтын кыз” музыкалуу драмасы да, эң башкысы, дал ушул агитациялык, идеологиялык максатты көздөгөн. Социалисттик реализм методунун шаблону менен ишке ашкан.&lt;br /&gt;
Он беш жашында, улуу Бакен Кыдыкеева жаш жеткинчектер театрынын сахнасында ойноп чыккан баатыр кыз Лауренсиянын ролу да (Лопе де Веганын “Фуэнте овехунасы” (“Койлуу булак”), биринчи кезекте агитациялык-идеологиялык искусство экенин моюнга алышбыз керек . Бир айылдын элин эзип, күн көрсөтпөгөн ырайымсыз Командорго каршы куралдуу көтөрүлүштү баштап, акыры өлтүрүп тынган тайманбас кыздын образы кайсы тарыхый окуя менен үндөш экенин, кыргыз сыяктуу карапайым элди эмнеге үндөп атканын түшүнүү кыйынбы?

Отузунчу жылдардын орто ченинде күч алган, Кыргызстандын ар бир аймагында  колхоз-совхоз театрларынын түзүлүшү да, советтик театрдын тарыхында айтылып, жазылып жүргөндөй, улуттук маданиятты элге кеңири жайылтуу жана көтөрүү эмес, биринчи кезекте, көрүүчүлөрдүн аң-сезимин совет бийлиги талап эткен керектүү багытка буруу үчүн саясий-агитациялык, нукура идеологиялык максат менен ачылган.&lt;br /&gt;  
Агитациялык театрдын кудурети басаңдаган мезгил – экинчи дүйнөлүк согуштун аякташына, жер шарынын жарымында социалисттик системанын үстөмдүгүнүн орношуна туура келет.&lt;br /&gt; 
Экинчи дүйнөлүк согуш социалисттик лагердин түзүлүшү менен аяктап, СССРде 1950-жылдардын башындагы “конфликтсиздик теориясынан” доору башталганга чейинки кыргыз театрынын дээрлик отуз жылдык таржымалын – “агитациялык театрдын активдүү мезгили” деп мүнөздөсөк, чындыкка дал келет. Ал эми, кыргыздын европалык типтеги алгачкы музыкалуу-драмалык студиясы маданий максатты эмес, биринчи ирээтте дал ошол агитацияны жүргүзүү максаты менен түзүлгөн.

Чындыкты түз айта турган болсок – дегеле советтик кыргыз театрынын тарыхы – биринчи ирээтте, агитациялык, идеологиялык искусствонун таржымалы болуп саналат.&lt;br /&gt;
''Жаныш Кулмамбетов, драматург, театровед, режиссер''.&lt;br /&gt;

=== Согуштан кийинки жылдар ===
60-жылдардын экинчи жарымында театрдын өнүгүшүндө жаңы  этап болгон. Анда академиялык театрдын негизделиши менен көптөгөн  опералар жана балеттер коюла баштаган. Мисалы: «[[Токтогул]]» (1940, [http://А.Веприк А.Веприк]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Элдин бактысы үчүн» (1941, [http://В.Власов,%20В.Фере В.Власов, В.Фере]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Айдар жана Айша» (1952, [http://А.Аманбаев, А.Аманбаев,]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://С.Германов С.Германов]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Жаш жүрөк» (1953, М.Абдраев), «Ак куш» (1957, С.Ряузов), «Mүнөт» (1959. М.Книппер), «Айчүрөк» (1959, [http://В.Власов,%20А.Малдыбаев,%20В.Фере В.Власов, А.Малдыбаев, В.Фере]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), жана ошондой эле төмөнкү опералар «Олжобай менен Кишимжан» (1965, М.Абдраев), «Алтын кыз» (1974, В.Власов, В.Фере) жана башка драма, комедиялар: «Бойдоктор» (1960, А.Аманбаев), «Аста секин колукту» (1971, [http://Н.Давлесов Н.Давлесов]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), балеттер «Селкинчек» (1943, В.Власов, В.Фере), «Чолпон» (1944, [http://М.Раухвергер М.Раухвергер]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «[[Куйручук]]» (1960, [http://К.%20Молдобасанов,%20Г.Окунёв К. Молдобасанов, Г.Окунёв]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) жана башкалар.  Театрда  коюлган опера жана балеттер: «Евгений Онегин», «Айдын көлдүн ак куусу»,  ([http://П.%20Чайковский П. Чайковский]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Борис Годунов» (М.Мусоргский), «Жизель» (А.Адан), «Чио-Чио-сан» (Ж.Пуччини), «Фауст» (Ш.Гуно), «Кармен» (Ж.Визе), «Аида», «Отелло» ([http://Д.Верди Д.Верди]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}), «Баядерка», «Дон Кихот» (Л.Минкус). 

1976-жылы «Саманчынын жолу»  спектакли үчүн композитор К.Молдобасанов, балетмейстер У.Сарбагышев, артисттер Р.Чокоева, А.Токомбаева [[СССР]]дин  мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болушкан. Андан сырткары театр  дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө гостролдордо болгон. Мисалы: [[Болгария]], [[Венгрия]], ГДР, [[Монголия]], [[АКШ]], [[Канада]], [[Индия]], [[Россия]], [[Казакстан]], [[Өзбекстан]],[[Куба]] жана башка.&lt;br&gt;

== Театр чөйрөсүндөгү аялзаттын өкүлдөрү ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''Төкөлдөштүн төрт кызы'''&lt;br/&gt;[[Файл:Театрда..jpg|thumb|center|200px]]
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Аты- жөндөрү:''' || [[Кийизбаева, Сайра|Сайра Кийизбаева]], [[Кыдыкеева, Бакен|Бакен Кыдыкеева]], [[Күйүкова, Даркүл|Даркүл Күйүкова]], [[Күмүшалиева, Сабира|Сабира Күмүшалиева]] 
|-
|'''Жашаган доору:''' || ХХ-ХXІ кылым
|-
|'''Туулган жери:''' || [[Төкөлдөш айылы ]]
|-
|'''Өлкө:''' || [[Кыргызстан]]
|-
|'''Негизги ишмердүүлүгү:''' || [[актрисалар]]
|-
|}

== Төкөлдөштүн төрт кызы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Аты- жөндөрү !! Туулган жылы !! Эмгектери !! Наамдары
|-
| Сайра Кийизбаева || 7.11.1917-10.10.1988 || «Алтын кыз» музыкалык драма, &quot;Айчүрөк&quot; операсы, «Чио-Чио-Сан» операсы || СССРдин эл артисти(1958)
|-
| Бакен Кыдыкеева || 20. 09. 1920 — 30.12. 1993 ||  Салтанат (1955), Тайгак кечүү (1962),Токтогул (1964), Биринчи мугалим (1965), Революциянын атчандары(1969), Көчө (1973), Көз кареги(1977), Каныбек (1978) фильми   ||  СССРдин эл артисти (1970), Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1970)
|-
| Даркүл Күйүкова  || 29.10.1921- 1997 || Тасмалары: Биринчи мугалим, Ак кеме, Аталар өрөөнү, Аптап ж.б.спектаклдери: Саманчынын жолу, Курманбек, Сарынжи, Тар капчыгай, Жаңыл  ||  СССРдин Эл артисти (1966), Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1986), СССРдин “Эл достугу” орденинин ээси
|-
| Сабира Күмүшалиева|| 1917- 15.09.2007 || «Караш-караш окуясы» (1968), «Отко таазим» (1972), «Ак кеме» (1975),  «Ак куулар конгон айдың көл» (1973), «Фудзиямада кадыр түн» (1990) || Кыргыз Республикасынын Баатыры, Кыргыз ССРинин эл артисти(1964)
|}

== КРсындагы учурдагы театрлар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;

|-
| 1 ||  Нарын облустук академиялык М. Рыскулов атындагы музыкалык драма театры
|-
| 2 || &quot;Тунгуч&quot; жаштар драма театры 
|-
| 3 || Жалал-Абад облустук  Барпы атындагы драма театры
|-
| 4 ||  Ысык-Көл облустук К.Жантөшөв атындагы музыкалык драма театры
|- 
| 5 || Кыргыз республкалык М.Жангазиев атындагы куурчак театры
|-
| 6 || Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаш көрүүчүлөр театры
|- 
| 7 || Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театры
|-
| 8 || Чүй облустук  Шаршен Термечиков атындагы театры
|-
| 9 || Кыргыз улуттук академиялык Абдылас Малдыбаев атындагы опера жана балет театры
|-
| 10 || Бишкек шаардык Арсен Омуралиев атындагы драма театры
|- 
| 11 || [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]
|-
| 12 || Султан Ибраимов атындагы Ош улуттук драма театры
|-
| 13 || Апаз Жайнаков атындагы Баткен облустук музыкалык-драма театры |-
| 14 || Талас облустук драма театры
|-
| 15 || Жумгал драма театры
|-
| 16 || Кочкор драма театры
|-
| 17 || Алай драма театры
|-
| 18 || Ош облустук куурчак театры
|-
| 19 || Кыргыз улуттук академиялык Ч.Айтматов атындагы орус драма театры
|-
| 20 || &quot;Учур&quot; драма театры
|-
| 21 || &quot;Адеми&quot; улуттар театры
|-

== Жалпы театрлардын саны ==
|}{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Аттары !! Саны
|-
| 1 || Драма театры || 15
|-
| 2 ||Музыкалык драма театры|| 6
|-
| 3 || Филармония || 3
|-
| 4 || Куурчак театры || 2
|-
| 5|| Цирк || 1
|-
|}

== Театр артисттери ==
=== Биринчи тарбиялануучулары жана артисттери ===
* [[Куттубаев, Аманкул]] &lt;br&gt;
* [[Айбашев, Абугазыр]] &lt;br&gt;
* [[Эшимбеков, Касымаалы]] &lt;br&gt;
* [[Куттубаева Анвар Акматовна]]&lt;br&gt;
* [[Боталиев, Ашыраалы]] &lt;br /&gt;
* [[Жантөшев, Касымалы]] ж.б.&lt;br&gt;

=== Атактуу артисттери ===
* [[Кыдыкеева, Бакен]]&lt;br&gt;
* [[Муратбек Рыскулов ]] &lt;br&gt;
* [[Күйүкова, Даркүл]] &lt;br&gt;
* [[Жаманов, Сыдыкбек]]&lt;br /&gt;
* [[Түмөнбаев Шамши|Түмөнбаев Шамшы]] &lt;br /&gt;
* [[Кытаев Насыр]] &lt;br /&gt;
* [[Жумадылов, Советбек]] &lt;br /&gt;
* [[Медетбеков, Капар]] &lt;br&gt;
* [[Алиев, Бакирдин]] &lt;br&gt;
* [[Алиман Жанкорозова|Жангорозова Алиман]] &lt;br&gt;
* [[Сариев, Дүйшө]] &lt;br&gt;
* [[Дулатова, Гүлшара]] &lt;br /&gt;
* [[Күмүшалиева, Сабира]] &lt;br /&gt;
* [[Сейдакматова, Жамал]] &lt;br /&gt;
* [[Турсунбаева, Таттыбүбү]] &lt;br /&gt;
* [[Эшимбеков, Имаш]]&lt;br /&gt;
* [[Ажыбекова, Гүлсара]] &lt;br /&gt;
* [[Шалтаев, Болот]] &lt;br /&gt;
* [[Досумбаев, Күнболот]] &lt;br /&gt;
* [[Кыдырназаров Асанбек]] &lt;br /&gt;
* [[Өмүралиев, Асанбек]]  &lt;br /&gt;
* [[Далбаев Сатыбалды]] &lt;br /&gt;
* [[Далбаева, Мираида]] &lt;br /&gt;
* [[Токтобаев, Муканбет]] &lt;br /&gt;
* [[Байдөбөтов, Дүйшөнбек]] &lt;br /&gt;
* [[Каниметова, Гүлайым]] &lt;br /&gt;
* [[Думанаев, Чоробек Осмонович|Думанаев Чоробек]]&lt;br /&gt;
* [[Дүйшөнкулов, Шаршенаалы]] &lt;br /&gt;
* [[Шатенов, Алтынбек]] &lt;br /&gt;

=== Атактуу режиссерлору ===
* [[Рыскулов,  Мамат]] &lt;br /&gt;
* [[Абдыкадыров, Жалил]] &lt;br /&gt;
* [[Назаралиев, Медербек]] &lt;br /&gt;
* [[Ибраев, Бообек]] &lt;br /&gt;
* [[Офелия Еркимбаева|Еркимбаева Офелия]] &lt;br /&gt;
* [[Рыскулов, Искендер Муратбекович|Рыскулов Искендер]] &lt;br /&gt;
* [[Сарлыкбеков, Алмазбек|Сарлыкбеков Алмаз]] &lt;br /&gt;
* [[Абдыкадыров, Нурлан]] 
*Абдыкалыков Нурлан
*Кускаков,  Акелең
*Жапаров Аманбек&lt;br /&gt;
* [[Козукеев, Маратбек]] &lt;br /&gt;
* [[Мидинов, Жалил]] &lt;br /&gt;
* [[Апыев, Талант]] &lt;br /&gt;
* [[Мендебаиров, Назым]] &lt;br /&gt;
*[[Тургумбаев Эрик Борисович]]

=== Көрүнүктүү спектаклдери ===
* [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголь.]] Текшерүүчү&lt;br /&gt;
* [[Куттубаев, Аманкул|А.Куттубаев]], [[Маликов Кубанычбек Иманалиевич|К.Маликов]]. Жаңыл-Мырза (А.Сивстунов)&lt;br /&gt;
* [[Шекспир]]. Отелло (А.Свистунов)&lt;br /&gt;
* [[Максим Горький]]. Егор Булычов жана башкалар (И.Боров)&lt;br /&gt;
* [[Островский, Александр Николаевич|А.Н.Островский]]. Добул (И.Боров)&lt;br /&gt;
* [[Абдумомунов, Токтоболот|Т.Абдумомунов]]. Ашырбай (реж. И.Боров)&lt;br /&gt;
* [[Фридрих Шиллер]]. Жүзү  каралык жана сүйүү (реж. Мамат Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Токтоболот Абдумомунов|Т.Абдумомунов]]. Тар капчыгай (реж. Мамат Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Жантөшев, Касымалы|К.Жантөшев]]. Курманбек (реж. Мамат Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Бетме-бет (реж. Ж.Абдыкадыров) &lt;br /&gt;
* [[Жакиев, Бексултан|Б.Жакиев]]. Атанын тагдыры (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Король Лир (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Саманчынын жолу (реж. М.Назаралиев)&lt;br /&gt;
* [[Токтоболот Абдумомунов|Т.Абдумомунов]]. Абийир кечирбейт (реж. М.Назаралиев)&lt;br /&gt;
* [[Байжиев, Мар Ташымович|М.Байжиев]]. Төрт адам (реж. [[Төлөмүш Океев|Т.Океев]])&lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Азоого чалма (реж.М.А.Рубинштейн)&lt;br /&gt;
* [[Садыбакасов Шатман|Ш.Садыбакасов]]. Ак боз ат (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Фигейреду]]. Эзоп (реж. О.Еркимбаева)&lt;br /&gt;
* [[Карел Чапек]]. Эне (реж. О.Еркимбаева)&lt;br /&gt;
* [[Мустай Карим]]. Ай тутулган түндө (реж. Б.Ибраев)&lt;br /&gt;
* [[Мар Байжиев|М.Байжиев]]. Байыркы жомок (реж. Б.Ибраев)&lt;br /&gt;
* [[Садыков, Жалил|Ж.Садыков]]. [[«Манастын уулу Семетей» (драма)|Манастын уулу - Семетей]] (реж. Ж.Абдыкадыров)&lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Ричард III (реж. И.Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Жаныбарым, Гүлсары (реж. И.Рыскулов)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Кылым карытаар күн (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Мамбетакунов, Кадырбай|К.Мамбетакунов]]. Акын жана ажал (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Акира Куросава]]. Дөңгөлөк доошундагы турмуш (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Кагылайын, Манасым! (реж. И.Рыскулов) &lt;br /&gt;
* [[Уильям Шекспир|Шекспир]]. Король Лир (реж. Ходжакули Овлякули)&lt;br /&gt;
* [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]]. Чыңгыз хандын ак булуту (реж. Какажан Ашыров)&lt;br /&gt;

=== 1914-1950-жж. артисттери ===
# [[Мадазимов Рахманберди|Рахманберди Мадазимов]]
# [[Рахманов Уринбай|Уринбай Рахманов]]
# [[Рахманов Журахан|Журахан Рахманов]]
# [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]]
# [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминова]]
# Тожихон Хасанова
# [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]]
# [[Салиева, Турсункан|Турсункан Салиева]]

=== 1950-1989-жж. артисттери ===
[[Бердибаев, Акмат|Бердибаев Акмат]], [[Сабира Күмүшалиева|Күмушалиева Сабира]], [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]], [[Боталиев, Ашыраалы]], [[Абдразаева, Тынаркүл]], [[Куттубаев, Асанкул]], [[Абдыкалыков, Акылбек]],[[Бердибаев, Акмат]], [[Рахмонов, Дилдорбек Уринбоевич]], [[Жантемиров, Асанбек]], [[Исмаилова, Урумкан]], [[Мамбетова, Насира]], [[Абдыкалыков, Акылбек]], [[Үсөнбаев, Алымкул]], [[Акмат Рысменде уулу]], [[Райкан Шүкүрбеков]], [[Бөлөбалаев Осмонкул]], [[Сырымбетов Авас Күрөңкеевич]], [[Сманалиев, Абдылдабек]], [[Сейталиев, Токтоналы]], [[Мамытбеков, Эсенгул]], [[Көмөчов, Садырбай]], [[Токтонаалы Шабданбаев]], [[Мамбеталиев Уркаш]], [[Молдокулова, Эсенбүбү]], [[Турдалиев, Төлөш]], [[ШААБАЙ АЗИЗОВ]], [[Нурак Абдрахманов]], [[Бектенов Касымалы]], [[Жантемиров, Асанбек]], [[Исмаилова, Урумкан]], [[Мамбетова, Насира]],[[Кускаков, Акелең]],
[[Сейдакматова, Жамал]],[[Токтобаев, Муканбет]], [[Уралиев, Турсуналы]],[[Эшимбеков, Касымаалы]], [[Далбаева, Мираида]], [[Каниметова, Гүлайым]].

== Драматургдары ==
А
• [[Абдугани Абдугафуров|Абдугани Абдугафуров]]	
• [[Абдымомунов Токтоболот]]
•	[[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович]]
•	[[Жекшен Ашубаев|Ашубаев Жекшен]]&lt;br /&gt;
Б
•	[[Байжиев Ташим Искакович]]
•	[[Байтемиров Насирдин]]
•	[[Балбекин Александр Романович]]
•	[[Бектенов Касымалы]]
•	[[Борбиев Эркин Бейшеналиевич]]
•	[[Борбугулов Мухтар]]
•	[[Бөкөнбаев Жоомарт]]&lt;br /&gt;
Г
•	[[Гавел, Вацлав]]
•	[[Гапаров Мурза]]&lt;br /&gt;
Ж
•	[[Жакиев Бексултан]]
•	[[Жакшылыков Асан]]
•	[[Жакыпов Мамат]]
•	[[Жантөшев, Касымалы ]]
•	[[Жапаров Кудайберген (Сатаров Кукен)]]&lt;br /&gt;
К
•	[[Калчабаева Бурул]]
•	[[Кулмамбетов Жаныш]]
.         Калыбекова Чинар &gt;
М
•	[[Маликов Кубанычбек Иманалиевич]]
•	[[Мамазаирова Меңди]]
•	[[Мамбетакунов Кадырбай]]
.       Калыбекова Чинар  
&lt;br /&gt;
Р
•	[[Раев Султан Акимович]]&lt;br /&gt;
С
•	[[Садыков Жалил]]
•	[[Сактанов Көчкөн Мидинович]]
•	[[Саманчин Тазабек]]
•	[[Сарыгулов Садыр]]
•	[[Сорокин Анатолий Михайлович]]
•	[[Сырымбетов Авас Күрөңкеевич]]&lt;br /&gt;
Т
•	[[Темирова Алтынай Эгембердиева]]
•	[[Тойбаев, Мырзабек Раевич]]
•	[[Токобаев, Молдогазы]]
•	[[Турсунов Эрнис Нурдинович]]
•	[[Турусбеков Жусуп]]
•	[[Тыныстанов Касым]]&lt;br /&gt;
Ү
•	[[Үмөталиев, Айтмамат]]&lt;br /&gt;
Э
•	[[Эрматов, Эгемберди]]

=== [[Кыргызстан]] эл [[артист]]тери ===
# [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]] ([[1940]] жыл)
# [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминова]] ([[1940]] жыл)
# Тожихон Хасанова ([[1940]] жыл)
# [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]] ([[1953]] жыл)
# [[Салиева, Турсунхан|Турсунхон Солиева]] ([[1974]] жыл)
# [[Нематов, Нематжан|Нематжон Нематов]] ([[1979]] жыл)
# [[Бадинов Толибжон|Толибжон Бадинов]] ([[1988 жыл]])
# [[Шабданова, Айтажи|Ойтожихон Шобдонова]] ([[1988 жыл]])
# Шавкат Дадажонов
# Абдурасулжон (Расул) Ураимжонов (31 октябрь [[2011]]) жыл&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Кыргыз Республикасынын Указы №273 31 октябрь 2011 жыл&lt;/small&gt; |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61146?ckwds |accessdate=2015-12-11 |archivedate=2015-12-11 |archiveurl=https://archive.today/20151211170007/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61146?ckwds }}&lt;/ref&gt;

=== 2010-ж. Кыргыз Эл артисти наамына ээ болгондор ===
*[[Нурак Абдрахманов|Абдрахманов Нурак]]
*[[Гүлшайыр Садыбакасова|Садыбыкасова Гулшайыр]]
*Нуржамал Табалдиева
*[[Думанаев, Чоробек Осмонович|Думанаев Чоробек]]
*Денизбек Чалапинов
*[[Шатенов, Алтынбек Касымбекович|Шатенов Алтынбек]]
*Кадырбек Таджиев

== Артистер турмушта ==
== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Колдонулган адабият ==
* Кыргызстан мамлекеттик Эмгек Кызыл Туу ордендүү академиялык драма театры. Фрунзе, &quot;Кыргызстан&quot;, 1978. (Түзгөн [[Шаршеев Шеримбек|Ш.Шаршеев]])
* Т.Абдумомунов атындагы кыргыз улуттук академиялык драма театры. Бишкек, &quot;Учкун&quot;, 2007. ISBN 978-9967-428-53-9
* [[Сырымбетов Авас Күрөңкеевич|А.Сырымбетов]]. Бакен Кыдыкеева. Фрунзе, &quot;Кыргызстан&quot;, 1976.&lt;br /&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Кыргыз театрынын тарыхы. Бишкек, Калем басма үйү, 2019-ж.,508 бет&lt;br&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Кыргыз тарыхы. Бишкек, Турар, 2017-ж.,600 бет.&lt;br&gt;
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Театр дүйнөсүндө. Фрунзе, &quot;Кыргызстан&quot;, 1987.
* [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж.Кулмамбетов]]. Режиссер Бообек Ибраев. Бишкек, Принт-Экспресс, 2015-ж.&lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер ==
*[http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/zzczz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526051535/http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/zzczz/ |date=2010-05-26 }}
*http://www.barakelde.org/news:5929/ {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Culture/2209832.html 
*http://akter.kulichki.com/new1/kydykeeva.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ &lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |date=2015-10-01 }}
* [http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.for.kg/news-298789-ru.html &lt;small&gt;В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150333/http://www.for.kg/news-298789-ru.html |date=2018-08-26 }}
* [http://www.alliance-press.kg/uz/news/view/35 &lt;small&gt;Открылся 97-сезон театра&lt;/small&gt;]

[[Категория:Кыргыз театры| ]]
[[Категория:Төкөлдөштүн төрт кызы]]
[[Категория:тумар-2011]]
[[Категория: Кыргыз таануу]]
[[Категория:Бишкек]]
[[Категория: Кыргыз драматургиясы]]
[[Категория:1926-жыл]]
[[Категория: СССР]]</text>
      <sha1>mokg4yja8ulbgmfoyz5cpdgt3di6vqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз театрындагы аялзат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11939</id>
    <revision>
      <id>666394</id>
      <parentid>555367</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3139" sha1="tmefk1wstx95jgx8p27suy2xv5zo53x" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:blak&quot; | '''Төкөлдөштүн төрт кызы'''&lt;br/&gt;[[Файл:Театрда..jpg|thumb|center|200px]]
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Аты- жөндөрү:''' || Сайра Кийизбаева, Бакен Кыдыкеева, Даркүл Күйүкова Сабира Күмүшалиева 
|-
|'''Жашаган доору:''' || ХХ- ХІ кылым
|-
|'''Туулган жери:''' || [[Төкөлдөш айылы ]]
|-
|'''Өлкө:''' || [[Кыргызстан]]
|-
|'''Негизги ишмердүүлүгү:''' || [[актрисалар]]
|-
|} 
'''Кыргыз театрындагы аялзат''' ...

== Төкөлдөштүн төрт кызы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Аты- жөндөрү !! Туулган жылы !! Эмгектери !! Наамдары
|-
| Сайра Кийизбаева || 7.11.1917-10.10.1988 || «Алтын кыз» музыкалык драма, &quot;Айчүрөк&quot; операсы, «Чио-Чио-Сан» операсы || СССРдин эл артисти(1958)
|-
| Бакен Кыдыкеева || 20. 09. 1920 — 01. 1994 || &quot;Тайгак кечүү&quot;, 1955 Салтанат,
1959 Токтогул, 1965 Биринчи мугалим, 1969 Коммисар, 1973 Көчөө, 1977 Коз кареги, 1978 Каныбек
фильми ||  СССРдин эл артисти, Токтогул атындагы премиянын лауреаты
|-
| Даркүл Күйүкова  || 29.10.1921- 1977 || Тасмалары: Биринчи мугалим, Ак кеме, Аталар өрөөнү, Аптап ж.б.Спектаклдери: Саманчынын жолу, Курманбек, Сарынжи, Тар капчыгай, Жаңыл  ||  СССРдин Эл артисти, Токтогул сыйлыгынын, СССРдин “Эл достугу” орденинин ээси
|-
| Сабира Күмүшалиева|| 1997- 15.09.2007 || «Караш-караш окуясы», 1968, «Отко таазим», 1972, «Ак кеме», 1975, «Ак куулар конгон айдың көл», 1973, «Фудзиямада кадыр түн», 1990 || Кыргыз Республикасынын Баатыры, Кыргыз Республикасынын эл артисти (1964), СССРдин эл артисти
|}

== Интернеттеги шилтемелер ==
* http://www.barakelde.org/news:5929/ {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.azattyk.kg/content/Kyrgyzstan_Culture/2209832.html 
* http://akter.kulichki.com/new1/kydykeeva.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Кыргыз театры‎]]
[[Категория:Төкөлдөштүн төрт кызы]]
[[Категория:тумар-2011]]</text>
      <sha1>tmefk1wstx95jgx8p27suy2xv5zo53x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ошур уулу Асанаалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12222</id>
    <revision>
      <id>666430</id>
      <parentid>540596</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="t975shfppbtcg0tzvmngi35vah53zhd" xml:space="preserve">[[Файл:Oshur uuulu asanaaly.png|200px|thumb| Ошур уулу Асанаалы]]
'''Ошур уулу Асанаалы''' (1880, [[Нарын району]], Доболу айылы — 1958, ошол эле жер) — [[комуз]]чу. &lt;br&gt;
Боккөтөн, Майлыбай, Кудайбергендерден таалим алган. &lt;br&gt;
1936-ж. [[Бишкек]]те өткөн эл чыгармачылыгынын Республикалык олимпиадасына катышып, баш байгени жеңип алган. &lt;br&gt;
1936—38-ж. филармонияда иштеген. 1936-ж. [[музыка]] изилдөөчү А. Затаевич 12 күүсүн жазып алып, нотага түшүргөн. Алар 1971-ж. [[Москва]]дан &quot;Кыргыздын аспаптык күүлөрү жана обондору&quot; деген жыйнакка басылып чыккан. 
Ал &quot;Сур толгоо&quot;, &quot;Кер толгоо&quot;, &quot;Ботой&quot;, &quot;Кербез&quot;, &quot;Камбаркан&quot;, &quot;Шыңгырама&quot; деген элдик салт күүлөрдү аткаруу менен, алардын негизинде &quot;Терме шыңгырама&quot;, &quot;Казак Камбаркан&quot;, &quot;Сур толгоо&quot;, &quot;Кара чий&quot;, &quot;Такмаза&quot;, &quot;Карылардын кеңеши&quot;, &quot;Кыз ойготор&quot;, &quot;Карылык&quot;, &quot;Салтанат&quot; жана башка ондогон залкар кайрыктагы күүлөрдү чыгарган. &lt;br&gt;
== Адабият ==
* Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.
==Интернеттеги шилтемелер==
[http://kyrgyzinfo.ru/tekst/kyrgyz-tili/asanaaly.html Асанаалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207024338/http://kyrgyzinfo.ru/tekst/kyrgyz-tili/asanaaly.html |date=2012-02-07 }}&lt;br&gt;
[https://web.archive.org/web/20130219120012/http://barakelde.org/muras/news:79 НАРЫНДЫК АСАНААЛЫ]&lt;br&gt;

[[Категория:Нарын районунда төрөлгөндөр]]
[[Категория:Комузчулар]]
[[Категория:Инсандар]]</text>
      <sha1>t975shfppbtcg0tzvmngi35vah53zhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабира Күмүшалиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12892</id>
    <revision>
      <id>666444</id>
      <parentid>665889</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24951" sha1="q7d9c991zqmjuyr9cp7hpkmrqsvif7r" xml:space="preserve">{{Персона
 |ысымы                = Сабира Күмүшалиева
 |нукура ысымы         = 
 |сүрөт                = Күмүшалиева Сабира.jpeg
 |туурасы              = 250px
 |сүрөткө түшүндүрмө   = 
 |төрөлгөндөгү аты     = 
 |ишмердүүлүк тармагы  = [[Театр]] жана кино актрисасы 
 |туулган датасы       = 17.03.1917
 |туулган жери         = [[Төкөлдөш, айыл|Төкөлдөш айылы]]
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|СССР}}&lt;br /&gt;{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
 |букаралык            = 
 |өлгөн датасы         = 15.09.2007 
 |өлгөн жери           = [[Бишкек (шаар)|Бишкек шаары]], [[Кыргызстан]]
 |атасы                = 
 |апасы                = 
 |күйөөсү              = Күмүшалиев, [[Муратбек Рыскулов]]
 |жубайы               = 
 |балдары              = Нуржамал, Искен Рыскулов
 |сыйлыктары           = [[Файл:Hero of the Kirghiz Republic.png|25px]]
 |сайт                 = 
 |уикиказына           = 
}}

[[Файл:Stamp of Kyrgyzstan kumushalieva.jpg|300px|thumbnail|right|Кыргызстандын почта маркасы, [[2008]] жыл]]
[[Файл:Болот Шамшиев жана Сабира Күмүшалиева.jpg|300px|thumbnail|right|Болот Шамшиев жана Кыргыз Республиикасынын баатыры Сабира Күмүшалиева]]
[[Файл:Кызыл алма (1975).jpeg|thumbnail|300px|Кызыл алма (1975) [[Чокморов, Сүймөнкул|Сүймөнкул Чокморов]] менен]]
[[Файл:Сабира Күмүшалиева (Ак кеме).jpg|300px|thumbnail|right|Ак кеме кинотасмасы]]
'''Сабира Күмүшалиева''' (1917-[[2007]]) — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] жана [[СССР|Советтик]] театр жана кино артискасы. Кыргыз театр искусстосун профессионалдуу деңгээлге жеткирген инсандардын бири болуп саналат. 

Кыргыз маданиятына ат көтөргүс кызмат өтөгөн Кыргыз Эл Баатыры Сабира Күмүшалиева 90 жаштык өмүрүнүн 73 жылын киного жана сахнага арнаган. [[Кыргыз театры жана «Манас»|Кыргыз театрынын]] [[Умай эне|Умай энеси]] атыккан актриса атайын актерлук билим албаса да табигый жөндөмү, тубаса таланты менен кичинекей эпизоддук образдарды жаркыратып ачып бергендиктен “кичинекей ролдордун чоң актрисасы” деген ары жөнөкөй, ары таамай баага татыган.

== Өмүр баяны ==
Сабира Күмүшалиева 1917-жылы 19-мартта [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] Төкөлдөш айылында (Кыргыз ССРинин Фрунзе облусу) дыйкандын үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Борбордогу мектепти аяктагандан кийин, Фрунзе техникумуна тапшырып, аны ийгиликтүү бүтүргөн соң, [[1932]]-1934-жылдары [[Башталгыч мектеп|башталгыч мектепте]] мугалим, 1934-жылдан тартып [[Кыргыз улуттук драма театры|Кыргыз драма театрында]] актриса болуп эмгектенген. 

Ушундан кийин Сабира Күмүшалиеванын өнөрү өркүндөп, актрисалык чеберчилиги артып, театрга болгон кызыгуусу күч алып бүтүндөй жан дүйнөсү менен искусствого сүңгүп кирип, өзүнүн 75 жылдык жашоосун [[театр]], [[Кино|киного]] арнап, кыргыз жана казак фильмдеринде, элдин эсинен кеткис не бир сонун [[Спектакль|спектаклдерде]] жүздөн ашык ролдорду жаратып, өзүнө түбөлүк урагыс эстелик тургуза алды. 1934-жылы Кыргыз драма театрынын труппасына кирип, 120дан ашык ролду аткарган&lt;ref&gt;https://limon.kg/ru/news:64065&lt;/ref&gt;. 

Сабира Күмүшалиева театрдан тышкары 1966-жылы кыргыз киносуна келип, анын өнүгүшүнө да салым кошуп, 20дан ашык тасмага тартылган&lt;ref&gt;https://limon.kg/ru/news:64065&lt;/ref&gt;. Алгачкы тартылган тасмасы “Салтанат”, ал эми акыркысы — “Келгин куштун ыйы” (1991), бул тасмада эненин ролун ойногон&lt;ref&gt;https://limon.kg/ru/news:64065&lt;/ref&gt;. Бул анын кыргыз киносундагы акыркы эмгеги болгон, бирок ишмердүүлүгүн театрда уланта берген. Сабира Күмүшалиева жолдошу, СССРдин эл артисти Муратбек Рыскулов менен театрдан таанышкан. Экөө Асылкүл, Нуржамал, Искен жана Бактыбек аттуу төрт татынакай баланы чоңойтушкан. 

Ал өзүнүн өмүрүнүн акырына чейин кыргыз искусствосунун өсүп-өркүндөшүнө салым кошуп, не бир кайталангыс образдарды жаратып кетти. Бирок адам өмүрү чектелүү экен. «Дүйнөгө устун болгон адам жок» — деп элибиз айткандай, 2007-жылы 14-сентябрда ач ажал Сабира Күмүшалиеваны биздин арабыздан алып кетти. Эң негизгиси Сабира апа бул жалган жашоодо татыктуу, таза өмүр сүрүп, артында ат көтөргүс эмгек, эл арасында жакшы пикир калтырып кете алды. Адамдын жашоодогу максатынын маңызы ушул эмеспи. Мындан артык байлыктын, атактын, даңктын кереги барбы?..

== Сыйлыктары ==
Сабира апа эпизоддук ролдордун мыкты чебери болгондугун замандаштары көп кеп кылышат.

Ал кичинекей эле эпизоддон чоң роль жаратып койчу экен. Муну айтылуу режиссер [[Болотбек Шамшиев|Болот Шамшиевдин]] «Ак кеме» тасмасындагы Керез аттуу кемпирдин ролун аткаруудагы чеберчилигинен улам билсек болот. Ал аталган тасмада тажаал, ачуусу чукул, чапчаң, өзүмчүл адамдын кулк-мүнөзүн, образын түзгөн. Бул тасма 1976-жылы тартылып, IX Бүткүл союздук кинофестивалдын баш байгесине ээ болгон. &lt;br&gt;Сабира Күмүшалиева 1934-жылы Кыргыз драма театрга кабыл алынып, алгачкы жолу [[Жантөшев, Касымалы|Касымаалы Жантөшевдин]] «Карачач» пьесасында башкы каарман Карачачтын ролун ойногон. &lt;br&gt;1957-жылы театр искусство жаатында мыкты эмгек сиңиргендиги үчүн Сабира Күмүшалиева «СССРдин эмгек сиңирген артисти» андан кийин «Кыргыз Эл артисти» наамын алган. &lt;br&gt;Ал «Даңк» медалынын ээси, [[Муратбек Рыскулов]] атындагы эл аралык жана Казак Республикасынын «Алтын Көпүрө», Төлөгөн Айбергенов жана Ленин комсомол сыйлыктарынын лауреаты, эгемендүүлүк жылдарында «Кыргыз Эл Баатыры» наамынын ээси болгон. «Курманжан Датка» Эл аралык сыйлыгы жана «Кутман эне» Эл аралык сыйлыктардын ээси болгон. «Ак-Шумкар» жана «Ардак белгиси» ордендердин ээси болгон. (01.11.1958). 1967-жылы Кыргыз ССРинин Эл артисти (1967) наамын алган. 1990-дылы Эл достугу орденин ээси болгон. 2000-жылы Кыргыз Республикасынын Баатыры наамын алган.  

== Тасмаграфиясы  ==
Сабира Күмүшалиева театрдабы, кинотасмадабы, ар кыл мүнөздөгү образдарды кайталангыс деңгээлде жараткан. &lt;br&gt;Казак  боордоштордун «Адам-бугу», Боордошум», «Уул тууган», «Согуш учурундагы балдар» ж.б. тасмаларында да ролдорду мыкты ойноп, эки элдин достугунда да данакер болгон болсо, кыргыз элинин залкар жазуучусу [[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматовдун]] чыгармаларында роль жараткан.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Тасма !! Режиссер !! Жылы !! Сценарий !! Ролу !!Өлкө
|-
| Эрте жаздагы турналар || - || - || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| [[Кызыл алма (тасма)|Кызыл алма]] || [[Төлөмүш Океев]] || 1975 || Ч. Айтматов, Т, Океев, Э. Лындина ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Тайлактын энеси || [[Шамшиев, Болотбек Төлөнович|Болот Шамшиев]]|| - || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Караш-караш окуясы || - || 1968 ||  - ||- ||[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Уркуянын энеси || [[Океев, Төлөмүш Океевич|Төлөмүш Океев]] || 1972 || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Отко таазим || - || - || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| [[Ак кеме (тасма 1976)|Ак кеме]] ||[[Болот Шамшиев]]|| 1975 || - ||- ||[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Ак куулар конгон айдың көл || [[Өмүркулов, Кадыркул|Кадыркул Өмүркулов]] || 1973 || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Айша апа || - || - || - ||- ||[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Фудзиямада кадыр түн ||[[Шамшиев, Болотбек Төлөнович|Болот Шамшиев]]|| 1990 || - || - ||[[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Эне || - || - || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Эл арасында ||[[Шамшиев, Болотбек Төлөнович|Болот Шамшиев]]|| 1978 || - ||- || [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
|-
| Адам-бугу || - || - || - || - ||[[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]
|-
| Боордошум || - || - || - ||- ||[[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]
|-
| Согуш учурундагы балдар || - || - || - ||- ||[[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]
|-
| Уул тууган || - || - || - ||- || [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]]
|}
ж. б. кинодогу образдарына юморлуу маанай, ачык-айрым мүнөз, ичкериден психологиялык чыңалуу абалы мүнөздүү.&lt;br&gt;Мындан сырткары «Уркуя» тасмасында, «Курманжан датка» спектаклинде роль жаратып, элинин эсинде калды. ж.б. чыгармаларында кайталангыс образдарды түзүп кете алды.&lt;br&gt;

== Театрга калтырган эмгеги ==
Күмүшалиева көптөгөн сахналык ролдорду жаратып, таланттуу театр артисти катары таанылган. Күмүшалиеванын артисттик [[Амплуа|амплуасы]] комедиялык жана катаал мүнөздүү образдардан көрүнгөн.&lt;br&gt; Аларга: Фан-и (Цао Юй «Тайфун»), Мастан (А.Көбөгөнов, «Болот менен Тынар»), Майсалбүбү (Т. Абдымомунов, «Тар капчыгай»), Оңолкан ([[Жакиев Бексултан|Б. Жакиев]], «Атанын тагдыры»), Шербет (А. Дыйканбаев, «Мүрөктүн суусу») ж.б. кирет

Сабира апа 85 жашка чыгып, эл катары торколуу тоюн белгилейт. &lt;br&gt;Ал киши жашоодо да, театрда да күтүүсүздөн эле бир нерселерди ойлоп таба койчу экен. Ошол кечеде да Сабира апа сахнага чыгып, апанын талантына таазим кылып келген элдин баарын бир сыйра сыдыра карап күтүүсүздөн «Бул жерде менин элим отурат, күйөрмандарым отурасыңар, силерге бир эркелеп алсам болобу?», — деп калат. Эл эмнени айтат деп сахнада турган Сабира апаны карап калышат. «Өзүмдөн жаш кесиптештерим, сиздин сөзүңүздү угат, сиз айтсаңыз» — дешип мени сахнага чыгарышты. «Муратбек Рыскулов сыяктуу залкар адамдар иштеген театрдын атынан, театрдын жамаатынын, өзүмдүн атымдан, ушул кыргыз драма театрына «улуттук» деген наам ыйгарып берүүңүздөрдү сурансам болобу, менимче «улуттук» деген атка татыктуу эле болсок керек», — деп суранганда, элдин баары туруп кол чаап жиберишкен экен. Залда ошол кездеги бийликтин өкүлдөрү [[Жумагулов Апас Жумагулович|Апас Жумагулов]], Күлипа Кондучалова ж.б. дагы бир топ адамдар отурган экен. Ошондон 10 күн өткөндөн кийин Аскар Акаев «Кыргыз драма театрына «улуттук» деген статус берилсин» деген буйрукка кол коюп берген экен.

== Жакшы көргөн майрамы ==
Эң сүйүктүү майрамы – 8-март эл аралык аялдардын майрамы болгон. Негизи эле Сабира апа үчүн март айы  майрамдардын айы болгон дешет жакындары. Себеби ал жазды, гүлдөрдү аябай жакшы көрчү экен. Үйүндө кышы-жайы дебей дайыма жыпар жыты аңкыган жаңы гүлдөр турчу дешет көргөндөр.&lt;br&gt;

Апанын чыдамсыздык менен күткөн майрамдары: 1-март - жаздын келиши, 8-март - Аялдардын эл аралык күнү, 19-март - өзүнүн туулган күнү, 21-март - Нооруз, 27-март - Театр күнү. Мына ушул даталуу күндөрдү Сабира апа чыдамсыздык менен күтүп, жаздын узак болушун самачу экен.
 
== Өмүрлүк жолдоштору ==
Сабира апанын биринчи жолдошу жазуучу Күмүшалиев болгон. &lt;br&gt;Ал киши согушка кетип, ошону менен көп жыл дайынсыз болуп кетет. &lt;br&gt;Ошол убакта Сабира апа белгилүү актер Муратбек Рыскуловго жолугуп, Кудайдын буйругу менен экөө баш кошот. &lt;br&gt;Кийин бир канча убакыт өткөндө биринчи жолдошу Күмүшалиев аман-эсен согуштан кайтып келет. Сабира апа биринчи жолдошу менен жолугуп, бирок ортолорунда эмне сөз болгонун экөөнөн башка киши билген эмес. Муратбек атанын: «Ал кишиде күнөө жок, ошон үчүн Күмүшалиева бойдон кала бер», - деген сөзүнөн кийин Сабира апа биринчи жолдошунун фамилиясында Күмүшалиева бойдон калган экен. Бул жерден Муратбек атанын айкөлдүгүн, түшүнүктүүлүгүн да баса белгилегим келет.&lt;br&gt;Экинчи жолдошу Муратбек Рыскулов далай тасмалардагы кейипкерлердин образын мыкты аткарган чыгаан, тубаса актер болгон. «Эки корифей бирин-бири урматтап, сыйлап, барктап, колдоп турушчу. Муратбек агайдын сырдуу касиети - терс каарманды жаратып жатканда да, анын адамдык жан дүйнөсүнүн жакшы жагын да жарата билчү. Анын Ата Журт үчүн болгон сый-урматы, сүйүүсү өзгөчө эле. Жерин, элин эч нерсеге теңечү эмес», - дешет жакындары. Анан да үй-бүлөгө камкор, күйүмдүү жолдош, мээримдүү ата болгон деп Сабира апа да өз эскерүүлөрүндө кеп кылып калган. Муратбек атанын адамдын талантын, эмгегин сыйлай, баалай билгендигин мындан билиңиз, «Бечара Сакиш, мен деп жүрүп, менин көлөкөмдө калдыңго…» - деп кейигени азырга чейин эл арасында айтылып келет.

Сабира Күмүшалиева Бишкек шаарында 2007-жылы 15-сентябрда 90 жаш курагында дүйнө салып, сөөгү Ала-Арча көрүстөнүнө коюлган&lt;ref&gt;https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/2350/bio/&lt;/ref&gt;.

== Жөнөкөй жашоодо ==
Апам ооруп үйдө отуруп калганда да сымбатынан жазбай, кийимди тандап кийип, бутунан такалуу туфлисин түшүрбөй койкойуп гана отурчу. Кара, кичинекей сумкасы дайым жанында, ичинде сандыктын ачкычы, француз атыры, бет аарчы, анан 100 сом акча дайым болор эле. Ал киши өзү кичинекей болсо дагы, үнү ушунчалык өктөм, катуу чыкчу. үйдө отуруп алып бизге буйрук менен сүйлөчү. Анын ар бир айткан сөзү биз үчүн закон эле. Урушчу эмес, кыйкырчу эмес. Үйгө бата алабыз деп тааныган, тааныбагандар деле келе берчү. «Өзү ооруп атса» - деп биз келген кишилер менен сүйлөшүп жатканыбызды угуп, «Киргизгиле, мен элдик кишимин» - деп буйрук бере сүйлөчү. Дагы бир баса белгилей кете турган нерсе, апам эч качан өзүн атамдан өйдө койчу эмес. Ал өмүрүнүн акырына чейин атамды биринчи орунга коюп келди» - дейт кызы Нуржамал өз эскерүүлөрүндө.

== Акыркы кол тамгасы ==
Сабира апа ооруп, карылыкка моюн сунуп үйдө отуруп калган кезде ал кишиден бата, кол тамга алганы же жөн эле ал-абалын суроо үчүн барган элдин аягы тынчу эмес экен. Ошондой күндөрдүн биринде Сабира ападан бир журналист кол тамга сураганда көп жаза албайм деп кызы Нуржамалга 
{{Quote box|align=right|
 |quote = ''«'''Кагылайын кыргыз элим, мен силер менен! Аман-эсен болгула!'''»''
 |source = деп жаздырып, аягына Сабира апаңар деп кол койгон экен
}} Ошондон көп өтпөй эле 2007-жылы 14-сентябрда 92 жашында бул дүйнө менен кош айтышкан. Көрсө, чыгаан талант ошондо эле эли менен коштошуп койгон тура…

== Эскерүү ==
* 2008 жылы Сабира Күмүшалиевага арналган, Кыргызстан почта маркасы чыгарылган. 
* Ала-Арча көрүстөнүндө эстелик тургузулган (2008-жылы).
* Борбордун жаңы конушундагы көчөгө ысымы ыйгарылган.
== Колдонулган адабияттар ==
* [http://www.kinopoisk.ru/name/293684/ Кинопоиск:Сабира Кумушалиева]
* [https://web.archive.org/web/20241130205957/http://atamekenkg.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13602:2011-09-18-19-41-39&amp;catid=101:public&amp;Itemid=30 Элеси өчпөс жылдыздар] 
* [http://www.barakelde.org/muras/news:381 Кыргыз театрынын Умай энеси] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003

== Булактар ==
{{Булактар}}

{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория:Маданият]] [[Категория:Кыргызстандын актрисалары‎]] [[Категория:Коом]] [[Категория:Кыргыз театры]]
[[Категория:Искусство]]
[[Категория:Кинематограф]]
[[Категория:Өлгөндөр 2007-жылы]]
[[Категория:Кыргызстандын айымдары]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын Баатырлары]]</text>
      <sha1>q7d9c991zqmjuyr9cp7hpkmrqsvif7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кененсариев Ташманбет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13473</id>
    <revision>
      <id>666389</id>
      <parentid>555719</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28296" sha1="8fhuv80704qgux110hchl5gnbpv44gc" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Ысымы                    = Ташманбет
 |Расмий ысымы             = 
 |Сүрөт                    = Kenensariev Tashmanbet.jpeg
 |Туурасы                  = 
 |Сүрөттүн аталышы         = Ташманбет Кененсариев Кыргыз уикипедиячыларынын жыйынында-2012.08.12
 |Туулган жылы             = 5-сентябрь, [[1949|1949-жыл]]
 |Туулган жери             = Аксы району, Кара-Суу айылы
 |Каза болгон жылы         = 2-июль, 2021-жыл
 |Каза болгон жери         = Бишкек шаары
 |Жарандыгы                = кыргыз
 |Илимий чөйрөсү           = тарыхчы, кыргызтаануучу
 |Иштеген жери             = &quot;Манас&quot; жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясынын манас таануу бөлүмү
 |Илимий даражасы          = тарых илимдеринин доктору
 |Илимий наамы             = профессор
 |Альма-матер              = Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети
 |Илимий жетекчиси         = профессор Кушбек Үсөнбаев (1928--1999); ага чейин профессор Нина Степановна Киняпина (1920––2003)
 |Белгилүү окуучулары      = [[Алымбаев, Жээнбек|Жээнбек Алымбаев]], [[Авазов, Эрнис Абдыманапович|Эрнис Авазов]], [[Жаркынбаев, Таалай|Таалай Жаркынбаев]], [[Ураимов, Бакытбек Миңбаевич|Бакытбек Ураимов]]
 |Белгилүү болгондугу      = 
 |Сыйлыктары               = КР билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер; &quot;Даңк&quot; медалы
 |Кол тамгасы              = 
 |Кол тамгасынын туурасы   = 
 |Сайты                    = 
 }}

'''Кененсариев Ташманбет''' (Ташин Кененсариев); 1949-жылы 5-сентябрда [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад дубаны]], [[Аксы ]] ооданы, Кара-Суу айылы) туулган -- 2021-жылы 2-июлда Бишкек шаарында каза болгон)  – тарых илиминин доктору (1998), профессор (1999). 2019-жылдан өмүрүнүн соңуна чейин ал &quot;Манас&quot; жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясынын манас таануу бөлүмүнүн башчысы болду. Ал эми 2014-2019-жылдары Кыргызстандын борбору Бишкектеги И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин профессору болуп иштеген. Кыргызстандын XIX кылымдагы тарыхы, Кыргызстандын Орусияга каратылышы, Кокон хандыгынын тарыхы боюнча адистердин бири. Кыргыз тарыхынын байыркы мезгилдерден ушул күнгө чейинки актуалдуу маселелери, санжыралар, түрк элдеринин дүйнө цивилизациясындагы орду, Манас баатырдын тарыхый чындыгы сыяктуу илимий маселелер боюнча изилдөөлөрү бар. &lt;br&gt;

== Кыскача өмүр таржымакалы ==
1949-жылдын 5-сентябрында Кыргыз Республикасынын [[Ош]] (азыркы [[Жалал-Абад]]) облусунун Жаңы-Жол (азыркы Аксы) районунун Кара-Суу кыштагында туулган. &lt;br&gt;

Атасы - Кененсары Дүйшөбай уулу Сатыбалды небереси (Аксыдагы саруу уруусунун чүкө уругунан). &lt;br&gt;

Энеси - Тоюн Нияз кызы (Аксынын саруу уруусунун кашкатаман уругунан). &lt;br&gt;

Кара-Суу кыштагында Кара-Суу кыштагындагы Абдыкалык сегиз жылдык мектебинде окуп, аны 1964-жылы аяктаган. &lt;br&gt;

1968-жылга чейин Жалал-Абад шаарындагы А.С.Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайында окуп, аны ийгиликтүү аяктаган. &lt;br&gt;

1968-70-жылдары Советтик Армиянын катарында Ыраакы Чыгышта кызмат өтөгөн. &lt;br&gt;

1970-73-жылдары Аксынын Кара-Суу кыштагындагы Абдыкалык сегиз жылдык мектебинде мугалим болуп иштеген.  &lt;br&gt;

1973-78-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин) тарых факультетинде окуган. &lt;br&gt;

Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Кыргыз Улуттук Университети, КУУ) Тарых факультетин (1978) аяктаган. &lt;br&gt;

1978-жылы. [[Кыргыз Мамлекеттик Университети]]нин тарых факультетинде окутуучу болуп иштеген. &lt;br&gt;

1979-жылы СССРдин борбору Москва шаарындагы М.Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин (ММУ) Тарых факультетинде бир жылдык илимий стажировкада болгон. &lt;br&gt;

1980-83-жылдары Москва мамлекеттик университетинин Тарых факультетинде күндүзгү аспирантурада окуган. &lt;br&gt;

Илимий жетекчиси - профессор Нина Степановна Киняпина болгон. Иликтеген темасы: &quot;Экономическая политика царского правительства в Киргизии в конце XIX - начале XX вв.&quot; (&quot;XIX кылымдын акырындагы -  XX кылымдын башындагы падышалык өкмөттүн Кыргызстандагы экономикалык саясаты&quot;). &lt;br&gt;

1984-жылы 18-майда ММУда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.  &lt;br&gt;

1984-85-жылдары Бишкек шаарында Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы КУУнун) тарых факультетинде окутуучу болуп иштеген. &lt;br&gt;
1985–2006-жылдары [[Ош]] шаарында Ош мамлекеттик университетинин тарых бөлүмүнүн башчысы, тарых, укук таануу факультетинин деканы, [[ОшМУ]]нун окуу иштери боюнча проректору, 1-проректор кызматтарын аркалаган. 

1998-жылы 9-апрелде [[Бишкек (шаар)|Бишкекте]] КР УИАсынын Тарых институтунда тарых илимдеринин доктору наамын алуу үчүн илимий диссертациясын ийгиликтүү коргогон. Темасы: &quot;Кыргызстандын ХIХ кылымдын 50-70-жылдарындагы саясий  өнүгүүсү&quot;. Илимий насаатчысы - КР УИАсынын мүчө-кабарчысы, профессор [[Үсөнбаев, Кушбек|Кушбек Үсөнбаев]]. &lt;br&gt;

1999-жылы [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] ОшМУнун профессору окумуштуулук наамын алган. &lt;br&gt;

2006-2007-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Эл аралык стратегиялык изилдөөлөр институтунун директорунун милдетин аткаруучу.&lt;br&gt;

2007-2008-жылдары Бишкек шаарындагы Б.Н.Ельцин атындагы Кыргыз-Орусия Славян университетинин тышкы байланыштар боюнча проректору. &lt;br&gt;

2008-2010-жылдары - [[Жалал-Абад шаары|Жалал-Абат шаарындагы]] [[Жалал-Абад Мамлекеттик университети]]нин ректору болгон. &lt;br&gt;

2012-жылдын февралынан тартып 2013-жылдын соңуна чейин - Бишкектеги [[Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин алдындагы Дипломатиялык Академиясы|Дипломатиялык академия]]нын Биринчи проректору болуп иштеди. &lt;br&gt;

2014-жылдан тартып 2019-жылдын июлуна чейин ал [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] борбору Бишкектеги И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин профессору болуп иштеди. Башка да бир катар университеттерде дарстар окуп келет. &lt;br&gt;

Профессор Т.Кененсариев 2019-жылдын августунан тартып Бишкектеги «&quot;Манас&quot; жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясынын» &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_manas-study_and_aitmatov-study_academy_tch_blog_ky/30220790.html&lt;/ref&gt; манас таануу бөлүмүнүн башчысы кызматын аркалап келет.  &lt;br&gt;

Профессор Т.Кененсариев 2021-жылы 2-июлда Бишкек шаарында жүрөк оорусунун айынан каза болгон. &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/taryhchy_tashmanbet-kenensarievdi_eskerueue_03-07-21_chorotegin_ky/31339094.html&lt;/ref&gt;

Анын өлүмүнө байланыштуу расмий некролог 2021-жылы 3-июлда жарыяланган. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.prezident.kg/kg/okujalar/19993_nekrolog___tashmanbet_kenensariev |accessdate=2021-07-06 |archivedate=2021-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190206/http://www.prezident.kg/kg/okujalar/19993_nekrolog___tashmanbet_kenensariev }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; 

Маркумдун сөөгү 2021-жылы 4-июлда &quot;Ала-Арча&quot; көрүстөнүндө жерге берилди.  &lt;br&gt;

== Илимий жана коомдук ишмердиги ==
[[Файл:Iw ustundo5.JPG|thumb|Т.Кененсариев, Б.Ураимов жана К.Пайзылдаев &quot;Википедия&quot; семинарында. Чолпон-Ата. 07.12.2012.]]


Кыргызстандын XIX кылымдагы тарыхы, Кыргызстандын Орусияга каратылышы, Кокон хандыгынын тарыхы боюнча адистердин бири. &lt;br&gt;

Кыргыз тарыхынын байыркы мезгилден ушул күнгө чейинки актуалдуу маселелери, санжыралар, түрк элдеринин дүйнө цивилизациясындагы орду, Манас баатырдын тарыхый чындыгы сыяктуу илимий маселелер боюнча изилдөөлөрү бар. &lt;br&gt;

Кененсариев Ташманбет Кыргызстан Орусияга ыктыярдуу эмес [[Кыргызстандын Орусияга каратылышы|басып алуу жолу менен каратылгандыгын]], XIX кылымдын орто ченинен XX кылымдын биринчи чейрегине чейин [[Кыргызстан Орусиянын колониясы]] болгондугун, [[1873-76-жылдардагы элдик кыймыл]], [[1898-жылкы Анжыян-кыргыз көтөрүлүшү]] кыргыз элинин азаттык кыймылдарынын бараандуу барактары экендигин, [[Кокон хандыгы кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн бир түрү (формасы) катарында|Кокон хандыгы]] кыргыз элинин мамлекеттүүлүгүнүн бир түрү (формасы) катары кыргыз тарыхынын айрылгыс бөлүгү экендигин, [[Улуу Көч феномени жана анын дүйнө цивилизациясындагы орду|Улуу Көч мезгилинде]] түрк элдери биздин эрага чейинки 1-миң жылдыктын экинчи жарымынан биздин эранын XV кылымына чейин дүйнөлүк цивилизацияга чоң салым кошкондугун, түрк жана түркө-монгол элдеринин тарыхый тажрыйбасы Евразия континентинин саясий, аскерий, руханий өнүгүүсүнө, мамлекеттик түзүлүшүнө зор таасир эткендигин далилдеген авторлордун бири. &lt;br&gt;

[[Ташманбет Кененсариевдин илимий жыйынтыктары |Ташманбет Кененсариевдин бардык илимий эмгектери]] 300дөн ашуун. Анын «Кыргызстандын Орусияга каратылышы», «Кыргызстандын XIX кылымдын 50-70-жылдарындагы саясий өнүгүүсү», «Кокон хандыгы жана кыргыздар», «Искак Асан уулу Полотхан», «Алымкул аталык», «Культурогенез кыргызского народа», «Экономическая политика царского правительства в Кыргызстане во 2-й половине XIX-начале XX вв.», «Менин мамлекетим, Моя страна, My State» жана башка монографиялары,  Кыргызстандын тарыхы боюнча окуу колдонмолору кыргыз, орус, өзбек, кытай, иран тилдеринде жарык көргөн. &lt;br&gt;

Т.Кененсариевдин өзүнүн [[Кененсариев Ташманбеттин илимий мектеби| илимий мектеби]] калыптанган. &lt;br&gt;

Анда Кыргызстандын тарыхынын актуалдуу маселелерин изилдеп жатышкан 20дан ашуун докторанттар, аспиранттар жана изденүүчүлөр бар.

2012-жылдын 11-февралында &quot;Кыргыз Тарых Коому&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин уюштуруу жыйынына катышып, КТКнын Башкармалыгынын мүчөсү болуп шайланган.

== Үй-бүлөсү ==
Маркум профессор Т.Кененсариевдин артында жубайы, филология илимдеринин кандидаты Ашырайым Акматова, кыздары Гүлмира, Аида жана Бермет,  неберелери калды. &lt;br&gt;

Маркумдун уулу 13 жашында чарчап калган. &lt;br&gt;

== Сыйлыктары. Наамдары ==
Кыргыз Республикасынын билим берүү, илим жана маданият министрлигинин Грамотасы (1999). &lt;br&gt;

«Билим берүүнүн мыктысы»  төш белгиси (1999), &lt;br&gt;

«Борбордук Азия Элдик академиясынын академиги (2000), &lt;br&gt;

Улуу Британияда (Кембридж) жайгашкан Эл аралык биографиялык Борбор ыйгарган «2005-жылдын Эң мыкты педагогу»  деген наамдын лауреаты (2005). &lt;br&gt;

«Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкери&quot; (2008). &lt;br&gt;

&quot;Даңк&quot; медалынын ээси (2016). &lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://kyrgyztuusu.kg/wp-content/uploads/2021/07/Tuusu-49-szhatyj.pdf |accessdate=2021-09-07 |archivedate=2022-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812062652/http://kyrgyztuusu.kg/wp-content/uploads/2021/07/Tuusu-49-szhatyj.pdf }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

== Эмгектеринин чакан тизмеси ==
* Кененсариев, Ташманбет. Кыргызстан оторчулук доорунда: (1855–1917). – Бишкек: MaxPrint, 2019. – 760 бет. – ISBN 978-9967-9169-7-5. &lt;br&gt;
* Кененсариев Т. Кыргызстан в составе России//История Кыргызстана с древнейших времен до конца Х1Х в. Учебник для вузов. —Б.: Фонд «Сорос-Кыргызстан»,1995. 10 глава. — С.277-316.
* Кененсариев Т. Кыргызстандын Орусияга каратылышы. - Б., 1997.
* Кененсариев Т. Кокон хандыгы жана кыргыздар. - Ош, 1997.
* Кененсариев Т. Исхак Асан уулу Полот хан. - Бишкек, 1997.
* Кененсариев Т. Киргизистон Россия таркибида // Киргизистон тарихи. Кадимги замонлардан ХIХ аср интихосигоча. Учебник. — Б.,Фонд «Сорос-Кыргызстан»,1997.10 боб. — 277-314-бб. &lt;br&gt;
* Кененсариев Т. Кыргызстандын эң байыркы мезгилден ХIХ кылымдын соңуна чейинки тарыхы.//Жог.окуу жайл.үчүн окуу китеби. - Б.: Сорос—Фонду,1998.10-бап. — 259-295-бб.
* Кененсариев Т., Авазов Э. Үй-бүлө жана социалдык иштер.// Окуу-усулдук колдонмо-маалыматтама. — Ош, 1998.
* Кененсариев Т. Алымкул аталык. - Ош, 1999.
* Кененсариев Т. Менин мамлекетим, Моя страна, My State. - Ош, 2002.
* Kenensariev T. The Kyrgyz and Kokand Khanate (Кыргыздар жана Кокон хандыгы англис тилинде). - Ош,2000.
* Kenensariev T. The Kyrgyz and Kokand Khanate (Translated by: Alireza Khodagholipour (Кыргыздар жана Кокон хандыгы) фарси тилинде, араб ариби менен. — Tehran, 2002.
* Кененсариев Т. башка авторлор менен бирдикте. Горная царица Курманжан и ее время. - Бишкек, 2002.
* Кененсариев Т. башка авторлор менен бирдикте. Tsarina of the moutains, Kurmanjan, and her times (англис тилинде). - Bishkek, 2002.
* Кененсариев Т. башка авторлор менен бирдикте. Тоолук каныша Курманжан датка жана анын доору. (кытай тилинде, которгон кытай окумуштуусу).-Пекин, 2005.
* Кененсариев Т., Авазов Э. Анжиян көтөрүлүшү жана кыргыздар. - Ош, 2002. &lt;br&gt;
* Кененсариев Т., Жаркынбаев Т. Азия өлкөлөрү боюнча кыскача маалыматнаама:// Окуу-усулдук колдонмо.-Ош,2003. &lt;br&gt;
* Кененсариев Т. Кыргызстан в древнейший и древний периоды (с древнейших времен до VI века)1.1 гл.//Стратегическая матрица Кыргызстана: ретроспектива, современность и сценарии будущего развития.// Институт экономических стратегий – Центральная Азия.–Москва-Алматы, 2007. - сс.4-26.&lt;br&gt;	
* Кененсариев Т. Кыргызстан в VI – XVIII веках.1.2 глава монографии.//Стратегическая матрица Кыргызстана: ретроспектива, современность и сценарии будущего развития.// Институт экономических стратегий – Центральная Азия.–Москва-Алматы, 2007	- сс. 27-69.&lt;br&gt;	
* Кененсариев Т. Кыргызстан в  XVIII – начале  XIX века.1.3 глава монографии. //Стратегическая матрица Кыргызстана: ретроспектива, современность и сценарии будущего развития.// Институт экономических стратегий – Центральная Азия.–Москва-Алматы, 2007. - сс.70-103. &lt;br&gt;	
* Кененсариев Т. Экономическая политика царского правительства в Кыргызстане во 2-й половине XIX - начала XX вв.-Бишкек, 2009. &lt;br&gt;
* Кененсариев Т. Кыргызстандын ХIХ кылымдын 50-70-жылдарындагы саясий  өнүгүүсү. -Бишкек, 2009.
* Кененсариев Т. Менин мамлекетим. Моя страна. May state. – Бишкек, 2009.
* Кененсариев Т. Авазов Э., Ураимов Б. XIX к. аягы XX к. башындагы Көгарт өрөөнүндөгү азаттык кыймылдарынан… -Жалал-Абад, 2009.
* Кененсариев Т. Культурогенез Кыргызстана: Теория.Исторический опыт. -Бишкек, 2010.
* Кененсариев Т. Кокон хандыгынын тарыхынан...//Кыргыздар.14 томдук.-7-том.-Б.,2011.-338-449-бб.
* Кененсариев Т. Кыргызстан Орусиянын колониясы. //Кыргыздар.14 томдук.-7-том.-Б.,2011.-450-564-бб. 
* Кененсариев Т. Феномен Курманжан датки... //Курманжан датка выдающийся политический и общественный деятель кыргызского народа.//Материалы международной научной конференции 25 октября 2011 г. - Б.,2011.-69-91-бб. &lt;br&gt;
* Кененсариев Т. Манас жана тарыхый чындык. 8 макала.//Akipress.org.Баракелде. Тарых жана мурас. 2012.

жана башка монографиялар,окуулуктар,  жыйнактар, энциклопедиялар, ММКдагы, Интернет ресурстарындагы илимий макалалар

== Колдонулган адабияттар ==
* [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Чоротегин Т.]] Илимдеги жаркын чыйыр: Кыргызстандык көрүнүктүү тарыхчы, профессор Ташманбет Кененсариевдин 70 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий жыйын тууралуу // «Водийнома»: (Тарихий мерос): Ижтимоий-тарихий, илмий ва оммабоп журнал. -- Андижон, 2019. -- №3 (14). -- Б. 99--104. &lt;br&gt;
* “Манасты” дүйнөгө даңазалагандар: Биринчи чыгарылыш: В.В.Радлов, Ч.Ч.Валиханов / Текстке баш сөзүн жазган жана илимий анализ берген топтун мүчөлөрү: Т.Кененсариев, Ч.Субакожоева, А.Алымбаев (Байас Турал), Г.Нусубалиева; башкы ред. Т.Тургуналиев, жооптуу ред. Т.Кененсариев. – Бишкек: Maxprint, 2021. – 800 б. – ISBN 978-9967-9328-8-3. – “Манас” жана Ч.Айтматов Улуттук академиясы.

* [http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек.  2003]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызской энциклопедии, 1997.  &lt;br&gt;
* Асанов У.А.,Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах./Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызской энциклопедии, - Бишкек, 2002. &lt;br&gt;
* Кененсариев Ташманбет жөнүндө маалымат.//Кыргыз тарыхы. Энциклопедия.-Б.,2003.&lt;br&gt;
* Абдрахманов К.Т., Керимов К.К. Кененсариев Ташманбет.Окумуштуу жөнүндө сөз //Кыргыз мамлекетинин кыскача тарыхы жана тарыхчы илимпоздор. - Бишкек, 2003. &lt;br&gt;
* Биобиблиографиялык маалымат (60 жылдык мааракеге карата). КРнын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер, т.и.д., проф. Ташманбет Кененсариев жөнүндө. - Жалал-Абад, 2009. &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер  ==
* https://www.azattyk.org/a/history_kyrgyz_china_sovereignty-row_2020_kenensariev-t_blog_ky/30574646.html
* http://www.facebook.com/bizdin.kg/posts/185644384826205
* https://archive.is/20121205044229/newskg.narod.ru/kut/07/0601_9.htm
* http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1169454800{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20120518060457/http://barakelde.org/muras/news:451
* http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=6211&amp;action=note {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132834/http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=6211&amp;action=note |date=2016-03-04 }}
* https://www.azattyk.org/a/taryhchy_tashmanbet-kenensarievdi_eskerueue_03-07-21_chorotegin_ky/31339094.html

== Ички шилтемелер  ==
[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Кыргыз Улуттук Университети]]
[[Категория:Кокон хандыгы]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Архив таануу]]
[[Категория:1949-жыл‎]]
[[Категория:Манас таануу]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Жалал-Абад облусу]]
[[Категория:Ош мамлекеттик университети]]
[[Категория:КТК]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:2021-жыл]]</text>
      <sha1>8fhuv80704qgux110hchl5gnbpv44gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Науру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13513</id>
    <revision>
      <id>666422</id>
      <parentid>662646</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116756" sha1="b7yuakwsksnwgt3alrp60vk2s0aujsz" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген                = 
 |Макамы                     = 
 |Кыргызча аталышы           = Науру Республикасы
 |Расмий аталышы             = {{lang-na|Ripublik Naoero}}&lt;br&gt;{{lang-en|Republic of Nauru}}
 |Мамлекеттик дини           = [[Динден тышкары мамлекет]]
 |Герб                       = Coat of arms of Nauru.svg
 |Желек                      = Flag of Nauru.svg
 |Гимн аталышы               = «Nauru Bwiema»&lt;br&gt;(«Науру ыры»)&lt;br&gt;
 |Аудио                      = Nauru Bwiema.ogg
 |Урааны                     = God’s Will First (Кудайдын эрки — баарынан артык)
 |Башкаруу формасы           = [[Парламенттик республика]]
 |Картада                    = NRU orthographic.svg
| lat_dir = S
| lat_deg = 0
| lat_min = 31
| lat_sec = 41
| lon_dir = E
| lon_deg = 166
| lon_min = 56
| lon_sec = 13
| region = NR
| CoordScale = 25000
 |Тили                       = [[Науру тили]], [[англис тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү          = 31-январь 1968-жыл
 |Эгемендүүлүгүн алды        = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]], [[Австралия|Австралиядан]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиядан]]
 |Борбор шаары               = Жок (де-юре)&lt;br&gt;[[Ярен]] (де-факто)
 |Ири шаарлар                = [[Ярен]]
 |Башчыларынын милдеттери    = [[Президент]]&lt;br&gt;[[Парламенттин төрагасы]]
 |Башчылары                  = Дэвид Аданг&lt;br&gt;Маркус Стивен
 |Аянты                      = 21,3
 |Суу пайызы                 = 0,57
 |Аянты боюнча орду          = 193-орун
 |Калкы                      = 11 065
 |Калкы боюнча орду          = 227-орун
 |Калкты каттоо жылы         = 2023
 |Калктын жыштыгы            = 480
 |ИДӨ (САМ)                  = 132 млн.
| ИДӨнү эсептөө жылы (ППС)   = 2021
| ИДӨ (САМ) боюнча           = 192-орун
| ИДӨнүн ар бир жанга        = 9995
| ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 94-орун
| ИДӨ (номинал)              = 133 млн.
| ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2021
| ИДӨ (номинал) боюнча       = 76-орун
| ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 10 125
|Акча бирдиги                = [[Австралия доллары]] (AUD)
| АДӨИ                       = {{Өсүү}} 0,696
| АДӨИ деңгээли              = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''орточо'''&lt;/span&gt;
| АДӨИ боюнча орду           = 122-орун
 |ЭОК                        = 
 |Этнохороним                = наурулук, наурулуктар
 |Домени                     = [[.nr]]
 |Телефон коду               = 674
 |Убакыт аралыгы             = [[UTC+12:00|+12:00]]
 |Штрих коду                 = 
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Nauru|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Науру''' ({{Lang-na|Naoero}}, {{lang-en|Nauru}}), расмий аталышы '''Науру Республикасы''' ({{lang-na|Ripublik Naoero}}, {{lang-en|Republic of Nauru}}), мурунку аталышы '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}}) — [[Тынч океан|Тынч океандын]] батышындагы Науру аралындагы мамлекет. 

2026-жылы Наурунун парламенти конституциялык мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизип, мамлекеттин расмий аталышын '''Наоэро Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Naoero}} {{IPA|[rɪˈpʌblɪk əv nʌɔːˈɛːroː]}}) деп өзгөрткөн&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|title=Nauru parliament signs off on country's name change, referendum to come|newspaper=Radio New Zealand|date=2026-05-13|access-date=2026-05-17|archive-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606231612/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Аянты 21,3 км². Калкы 11 065 адам (2023-жыл)&lt;ref&gt;[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306213755/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=2023-03-06 }} ''(Дүйнөлүк калк 2022: өлкөлөр боюнча демографиялык көрсөткүчтөр (1950-2100 жылдарга карата))''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://population.un.org/wpp/ Department of Economic and Social Affairs Population Division] ''(БУУ. Экономикалык жана социалдык иштер департаментинин калктар боюнча бөлүмү)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, алардын 60 %ы науру. 

Расмий тилдери — науру жана [[Англис тили|англис]]. Өкмөт жана мамлекет башчысы  — президент.

Науру — жер жүзүндөгү эң кичинекей көз карандысыз республика, эң кичинекей арал мамлекети, Европадан тышкаркы жайгашкан эң кичинекей мамлекет жана расмий борбору жок дүйнөнүн эки гана өлкөсүнүн ([[Швейцария]] менен бирге) бири.

== Этимология ==
[[Файл:Young nauruan people.jpg|thumb|left|Наурулар (1914-жылы)]]
«Науру» сөзүнүн келип чыгышы жөнүндөгү так маалыматтар жок. 1909-1910-жылдары аралга келген немис профессору Пол Хамбрух бул сөздүн этимологиясына төмөдөгүдөй түшүндүрмө берген: «''Naoero''» атылышы анын пикири боюнча «''a-nuau-a-a-ororo''» (азыркы эрежелер менен жазылышы «''A nuaw ea arourõ''») сөзүнүн кыскартуусу болуп саналат, кыргыз тилине которгондо «мен деңиз жээгине барам» деген маанини билдирет&lt;ref&gt;Paul Hambruch. Nauru // Ergebnisse der Südsee-Expedition. — Hamburg: Friedrichsen, 1914 {{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Бирок, Науру аралында 30 жылдан ашык жашаган жана науру тилин терең изилдеген немис католик миссионери Алоиз Кайзер бул чечмелөөнү туура эмес деп санаган, анткени жергиликтүү тилде негизги этиш менен колдонулган «деңиз жээги» деген сөздөн кийин «ылдый» деп которулган кошумча «rodu» сөзү колдонулушу керек&lt;ref&gt;Hermann Joseph Hiery. Die deutsche Südsee 1884–1914. Ein Handbuch. — Schöningh, Paderborn u. a., 2002. — С. 22. — ISBN &lt;nowiki&gt;ISBN 3-506-73912-3&lt;/nowiki&gt;{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Наурулуктар өздөрү «деңиз жээги» деп аралдын эң жапыз жерин түшүнүшөт, бул сөз кургактыкка да, деңизге да карата колдонула берет. Хамбрухтун «rodu» деген сөздү, этимологиянын маанисин түшүндүрүүдө эске албагандыгы анын божомолдорунун негизсиз экендиги жөнүндө айтууга мүмкүндүк берет&lt;ref&gt;Die Eingeborenen von Nauru (Südsee). — Anthropos. Bd. 12/13, 1917/18. — 315–316. {{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Аралдын башка аталыштары да бар: англиялык колонизаторлор 1888-жылга чейин Науруну '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}})&lt;ref&gt;Honor C. Maude. The String Figures of Nauru Island. — The University of the South Pacifiv Centre in Nauru and Institute of Pacific Studies, 2001. — С. 11. — 199 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9789820201484&lt;/nowiki&gt;.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, немистер «Nawodo» или «Onawero» деп аташкан&lt;ref&gt;Carl Eduard Meinicke. Die Inseln des stillen Oceans, eine geographische Monographie. — Leipzig: Verlag von P. Frohberg, 1876. — Bd. 2. — 324.{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк европалыктар өлкөнүн атын туура жазуу жана окуу максатында «''Nauru''» сөзүнүн жазылышын «''Naoero''» деп өзгөртүшкөн.

== Тарых ==
[[Файл:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|thumb|left|upright|1880-жылдардагы жарандык согушка катышкан Науру жоокеринин сүрөтү]]
Науру аралына болжол менен 3 миң жыл мурун микронезиялыктар жана полинезиялыктар келип отурукташышкан. Бир версияга ылайык, Науруга биринчи көчүп келгендер [[Бисмарк архипелагы|Бисмарк]] аралдарынан келишкен жана меланезиялыктар, микронезиялыктар жана полинезиялыктар болуп бөлүнгөнгө чейин эле океандык этностун өкүлдөрү болушкан&lt;ref&gt;Беликов В. И. Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). // Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. — М.: Наука, 1981. — 243—254. ''(Полинезиялыктардын келип чыгышы жана миграциясы)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Салты боюнча, аралдыктар өздөрүнүн ата-тегин эне тарабы боюнча эсептешкен. Европалыктар келгенге чейин Науру аралынын калкы 12 уруудан турган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAURU.html Энциклопедия Кругосвет. Науру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240521044320/https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAURU.html |date=2024-05-21 }} ''(Дүйнө жүзү энциклопедиясы. Науру)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Бул тарыхый уруулар Науру Республикасынын азыркы желегинде жана гербинде он эки бурчтуу жылдыз катары чагылдырылат. 

Европалыктардын арасында биринчи болуп Науруну 1798-жылы 8-ноябрда Жаңы Зеландиядан Кытайга сүзүп бара жаткан англиялык капитан Жон Фирн ачкан жана кийинки 90 жыл бою колдонулган '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}}) деген аталыш менен атаган&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;[https://www.ucpress.edu/book/9780520222298/paradise-for-sale Наурунун тарыхы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ошол мезгилде Науруда орто деңгээлдеги стратификацияланган социалдык системалардын калыптанышын байкалган. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү - кокос пальмасы жана панданус болгон. Наурулуктар, океан [[Риф|рифинде]], каноэ жана атайын үйрөтүлгөн чоң фрегат куштарынын жардамы менен балык уулашкан. Ошондой эле, науру калкы Буада көлүндө ханос балыктарын (лат. Chanos chanos) кармоо менен өздөрүн кошумча тамак-аш булагы менен камсыз кылышкан. Балык уулоо эркектердин гана жумушу деп эсептелген. 

XIX кылымда аралга биринчи европалыктар отурукташа баштаган. Отурукташкан европлыктар качкындар, кылмышкерлер, соттолгондор, кит кармоочу кемелерден качкандар, кылмышкерлер жана айрымдары соодагерлер болгон. Аралга [[жыныстык жол менен жугуучу инфекциялар]] биринчи отурукташкан европалыктар менен келген. Оорулар менен бирге Науру аралына алкоголдук ичимдиктер, ок атуучу куралдар жана ок-дарылар да жеткен. Организми алкоголдук ичимдиктерге көнбөгөн жергиликтүү калкка алкоголдук ичимдиктерди ичүүнү үйрөтүү, ок атуучу куралдар менен камсыз кылуу менен - европалыктар Наурудагы уруулар арасындагы жарандык согуштун чыгышынын себеби болушкан&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 
[[Файл:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|left|thumb|1888-жылы Науру аралын Германия басып алган.]]
[[1888-жыл|1888-жылы]] [[16-апрель|16-апрелде]] Науру аралы [[Германия]] тарабынан басып алынган жана Жалуит компаниясынын башкаруусу астында [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдарынын]] протекторатынын курамына киргизилген&lt;ref&gt;[[c:File:Übersicht_Der_Deutschen_Besitzungen_im_Stillen_Ozean-Nauru.png|Океаниядагы Германия ээлик кылган жерлердин картасы. 1920-жыл]]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Аралдын калкына салык салынган, бирок бир нече жылдар бою аралдын тургундары көндүм болгон жашоосун уланткан. Бул аралдын аймагынан ири фосфорит кендери табылгандан кийин абал толугу менен өзгөргөн. 1906-жылы австралиялык «Пасифик фосфейт компани» компаниясы ({{lang-en|Pacific Phosphate Company}}) фосфорит кендерин казуу жана иштетүүгө уруксут алган&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. Фосфорит кендерин иштетүү Наурунун бүткүл тарыхында терең жана терс изин калтырды. 

1914-жылы 17-августа [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] учурунда Науру аралын  «Пасифик фосфейт компани» мекемесине тийиштүү кемелер менен келген австралиялык аскерлер басып алган&lt;ref&gt;Вильсон X. [https://dl.libcats.org/genesis/152000/527b96d146221485b21f5eef54292eb5/_as/&amp;#x5B;H.R._Vilson&amp;#x5D;_Linkorue_v_boyu._1914-1918_gg(libcats.org).pdf Линкоры в бою]. 1914—1918 гг. — М.: Изографус; Эксмо, 2002.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

Австралиялыктардын бул аралды басып алуусунун бир нече себеби болгон: биринчиден, Жапония аскерлерине фосфориттерге бай аралды ээлөөгө буйрук берген; экинчиден, Германиянын кемелери менен байланыш түзүү радиостанциялар тармагына кирген, аралда жайгашкан «Etappendienst» радио станциясынын ишмердүүгүн токтоту; үчүнчүдөн, Австралия Шериктештигинин Өкмөтү Жапониянын бул аймакта болгон аскердик жана саясий иш-чараларын токтотуу болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070806063436/http://www.uboat.net/articles/index.html?article=60 Secret Naval Supply System of the German Imperial Navy in WW1] ''(I дүйнөлүк согушта Германиянын Императордук Деңиз Флотунун жашыруун системасы)'' {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.  [[1923-жыл|1923-жылы]] согуштун жыйынтыгы менен Науру [[Улуттар лигасы|Улуттар Лигасынын]] мандаттуу аймагы макамын алып, [[Улуу Британия]], [[Австралия]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] биргелешкен башкаруусуна берилген, бирок административдик башкарууну Австралия жүргүзүп турган&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;[http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1923/11.html Mandate for the Administration of the former German Island of Nauru (Pleasant Island), conferred upon His Britannic Majesty, confirmed and defined by the Council of the League of Nations] ''(Улуттар Лигасынын Кеңеши тарабынан тастыкталган жана аныкталган, Германиянын мурунку Науру аралын башкаруу боюнча мандат)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Бул өлкөлөр, жеке компаниядан фосфорит кендерине болгон бардык укуктарын сатып алышкан жана кендерди өздөштүрүү, иштетүү жана сатуу үчүн биргелешкен «Бритиш фосфейт комишн» ({{lang-en|British Phosphate Commission}}) компаниясын түзүшкөн. Фосфат тектерин интенсивдүү сатуу [[Экинчи дүйнөлүк согуш|II дүйнөлүк согушка]] чейин жүргүзүлгөн, кендерди казып алууда аралдын жаратылышына жана калкына чоң зыян келгенине карабастан, басып алган мамлекеттер жергиликтүү калка өтө аз суммадагы компенсация төлөшкөн&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

[[Файл:Nauru-WWIIrelic.jpg|thumb|220px|Жапониянын зениттик замбиреги]]
[[Файл:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|220px|АКШнын жетинчи аба күчтөрүнүн B-24 Liberator учагы менен Науру аралына чабуулу. 1943-жыл]]

[[1940-жыл|1940-жылдын]] декабрь айынын башында Германиянын «Комет» жана «Орион»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140810224100/http://www.bismarck-class.dk/hilfskreuzer/orion.html «Орион» крейсери]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; жардамчы крейсерлери Науруга жакын аймакта бир норвегиялык жана бир нече британиялык соода кемелерине чабуул жасап чөктүрүшкөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927200537/http://argo.net.au/andre/raiderKOMET.html Рейдер «Комет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Чабуулга дуушар болгон кемелердин бир бөлүгү аралдын жээгинде фосфат тектерин жүктөөнү күтүп турушкан. «Триадика» фосфат ташуучу кеменин күйүп жаткандагы түтүнү Науру жээгинен да көрүнүп турган. Аралда жайгашкан радиостанция «Комата» кемеси жиберген айгай сигналдарын кабыл алган. Кабыл алынган маалыматтар Австралиянын деңиз флотунун штабына  радиограмма аркылуу берилген. Чөгүп кеткен кемелердин сыныктары Науру аралынын жээгине толкундар аркылуу агып келинген, немистерге тутканга түшкөн экипаж мүчөлөрү жана кемелередеги жүргүнчүлөрүнүн дээрлик баардыгы [[Бисмарк архипелагы|Бисмарк архипелагынын]] курамындагы [[Эмирау аралы|Эмирау аралына]] жеткирилишкен. Эмирау аралына жеткирилген туткундардын айрымдары Кавиенг шаарындагы Австралиянын өкүлдөрүнө Науру аралына кол салуу болуп жаткандыгын кабарлашкан, бирок бул аймакта согушка жөндөмдүү Австралия деңиз флотунун кемелери болгон эмес. 

[[1940-жыл|1940-жылдын]] [[27-декабрь|27-декабрында]]  «Комет» крейсери Наурунун портунда жайгашкан стратегиялык курулмаларды бомбалоо үчүн аралга кайтып келген&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070208211855/http://www.scharnhorst-class.dk/hilfskreuzer/komet.html «Комет» крейсери]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. «Комет» крейсери аралга траверз багытынды токтоп, кригсмарине согуш желегин көтөрүп, аралдын жашоочуларына радио аркылуу кеме токтоочу жайларды жана мунай сактоочу кампаны бошотуу жөнүндө буйрук берилген. Бирок аралдыктар жогору аталган жайларды эскертүү катары аткылоолордон кийин гана бошотушкан. Аткылоодон кийин порт менен талкаланып, урандыларга айланган, ал эми чыккан өрт жапондор сатып алып, ташып кетүүгө камдап койгон фосфориттерди жок кылган.

1942-жылы 25-августа Науру аралын [[Жапония]] басып алган жана арал 1945-жылдын 13-сентябрына чейин Жапониянын башкаруу алдында болгон. Жапон оккупациясы учурунда 1200 наурулуктар [[Каролина аралдары|Каролина архипелагынын]] Трук аралына депортацияланган, алардын 463 каза болушкан. 1946-жылы январда тирүү калган наурулуктар мекенине кайтып келишкен&lt;ref&gt;[http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Gilberts/USA-P-Gilberts-4.html Жапониянын Микронезия аралдарын басып алуусу]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1947-жылдан баштап Науру БУУнун [[Улуу Британия]], [[Австралия]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] биргелешкен башкаруусуна астындагы калкаланган аймактарынын бирине айланган, бирок административдик башкарууну кайрадан эле Австралия жүргүзүп турган&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. 1927-жылы эл тарабынан шайланган, чектелген ыйгарым укуктары бар Жол башчылар кеңеши түзүлөт. 1940-1950-жылдары аралда көз карандысыздык кыймылы калыптанган. 1951-жылы Жол башчылар кеңеши колониялык администрациянын алдындагы Наурунун жергиликтүү башкаруу кеңешине айланган.

1960-жылдардын аягында жана 1970-жылдардын башында АКШнын Тынч океандагы калкаланган аймактагы тарабынан, Микронезиянын жана Полинезиянын аралдарынын бир бөлүгүндө бирдиктүү мамлекет түзүү боюнча сунуштар киргизилген, анын курамына Науру да кириши керек болчу. Бирок, бул пландар ишке ашмак эмес жана АКШнын Тынч океандагы калкаланган аймактагы өзү төрт мамлекетке бөлүнгөн — [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдары]], [[Палау]], [[Түндүк Мариана аралдары]] жана [[Микронезия Федеративдик Штаттары]].

1966-жылга чейин Науруда ички өз алдынча башкарууну камсыз кылган жергиликтүү мыйзам чыгаруу жана аткаруу кеңештерин түзүүгө жетишкен. Наурунун эгемендүүлүгү 1968-жылы 1-январда жарыяланган&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

1970-жылдардын ортосунда жыл сайын баасы 24 миллион [[Австралия доллары|австралия долларын]] түзгөн 2 миллион тонна фосфорит казылып алынsg жана экспорттолуп турган&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

== География ==

=== Географиялык абалы ===
[[Файл:Nauru map kyrgyz.png|thumb|320px|Наурунун картасы]]
Науру аралы [[Тынч океан|Тынч океанынын]] батыш тарабында [[Экватор|экватордон]] 42 км алыстыкта жайгашкан. Жакынкы арал Банаба (Ошен) — Наурудан 288 чакырым алыстыкта, чыгыш тарабында жайгашкан жана [[Кирибати|Кирибати Республикасына]] таандык. Өзгөчө экономикалык жээк аймагынын аянты — 308,480 км²&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, анын 570 км² аянты аймактык сууларга туура келет. [[Кирибати]] жана [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдары]] менен чектешет — өлкөнүн чек аралары өзгөчө экономикалык аймактардын чектери менен өтөт&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/520?chart=catch-chart&amp;dimension=taxon&amp;measure=tonnage&amp;limit=10 Catches by Taxon in the waters of Nauru] ''(Өзгөчө экономикалык жээк аймагы)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Науру аралы — [[Жанартоо аралдары|жанар тоонун]] чокусунан көтөрүлгөн [[Атолл|шуру (коралл) атоллу]] болуп саналат. Аралдын формасы сүйрү, чыгыш жээги аралдын ичин көздөй ийри келип [[Анибар булуңу|Анибар булуңунун]] суулары менен чулганып турат.

Аралды курчап турган коралл рифи аркылуу жээкке оңой сүзүп өтүү үчүн бир нече каналдар жасалган. Аралдын жалпы аянты — 21,3 км²&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, узундугу — 6 км, туурасы — 4 км. Жээк тилкесинин узундугу — 18 км&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 65 метрге (кээ бир маалыматтар боюнча, 61-71 метр) жеткен эң бийик жери — Айво жана Буада округдарынын чек арасында жайгашкан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Океандын тереңдиги аралдын жээгинен бир чакырым алыстыкта 1000 метрден ашат. Бул жерде суу астында жайгашкан тик жарлар орун алышкан.

Аралдын бети — борбордук бөлүгүндө бийиктиги 30 метрге чейин жеткен акиташ дөңсөлөрү жана аны курчап турган кууш, туурасы 100-300 метрге жеткен дениз жээгинде жайгашкан түздүктөн турат. Дөңсөлөрдүн курамы, деңиз канаттууларынын экскременттеринен пайда болгон фосфориттерден (науриттерден) турган.

Арал туурасы болжол менен 120-300 метр болгон кууш шурулуу рифтер менен курчалган. Бул рифтер аркылуу кичинекей кайыктарга аралдын жээгине түз жетүүгө мүмкүндүк берген 16 канал казылган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Науру Тынч океанындагы үч чоң фосфариттерге бай [[Атолл|шуру (коралл) атоллдорунун]] бири болгон. Азыркы учурда Наурудагы фосфариттердин запастары дээрлик толугу менен казылып алынган жана борбордук бөлүгүндө фосфариттерди казуу иштеринин натыйжасында 15 м бийиктиктеги акиташ чокулары калган. Кен казуу Наурунун жер аянтынын 80% жашоо үчүн жараксыз кылган жана жаратылышка орду толгуз зыян алып келген&lt;ref&gt;[https://english.kyodonews.net/news/2018/09/0fdc626a0cdb-feature-nauru-from-economic-goldmine-to-refugee-hell.html Nauru: From economic goldmine to refugee &quot;hell&quot;] ''(Наурунун экономикалык «бейиштен» «тозокко» чейин баскан жолу)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Фосфориттердин жана аны казып алуудан чыккан калдыктардын океанга түшүсүнүн себебинен, аралдын айланысында жашаган деңиз жандыктарынын 40% толугу менен жок болуп кеткен деп божомолдонууда&lt;ref&gt;[http://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf First National Communication. United Nations Framework Convention] ''(БУУ алкактык конвенциясы)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121017054843/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm State Department Bureau of East Asian and Pacific Affairs.] ''(Чыгыш Азия жана Тынч океан маселелери боюнча АКШ бюросу)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Климат ===
Наурунун климаты экватордук муссондук, ысык жана нымдуу. Абанын орточо температурасы болжол менен +27,5 °С. Күндүзү абанын температурасы +26 °C — +35 °С чейин өзгөрүлүп турат, ал эми түнкүсүн +22 °C — +28 °С тегерегинде&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Күндүзгү абанын температурасы  +38-41 °С чейин житиши ыктымал. Жылдык орточо жаан-чачындын өлчөмү - 2060 мм. Кээде кургакчыл жылдар да болуп турат, ал эми кээ бир жылдары жаан-чачын 4500 ммге жетет&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Жаан-чачындуу мезгил ноябрдан февралга чейин созулат. Марттан октябрга чейин түндүк-чыгыш шамалы басымдуулук кылат. Жыл сайын аралга болжол менен 30 миллион м³ суу жаан-чачын түрүндө жаап турат, бирок жаан-чачындарга карабастан жер үстүндөгү агын суу жок.

Науру Өкмөтү [[Глобалдык жылуулук|глобалдык жылуулуктан]] кооптонууда, арал дүйнөлүк океандын деңгээлинин көтөрүлүшүнүн фонунда суу каптоо коркунучунда турат. Ошондуктан республика биринчи кезекте БУУ аркылуу дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн ушул көйгөйгө бурууга аракет кылуу менен алек&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
{{Шаардын аба ырайы
 | Туурасы    = 
 | Абалы = 
 | Жер_илик = Ярен шаарынын
 | Булак  = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=542049&amp;refer=&amp;cityname=Yaren-District-Yaren-Nauru&amp;units=metric]

 | Үчт_ор =             | Үчт_ор_ж-ш = 280
 | Бир_ор =             | Бир_ор_ж-ш = 250
 | Жал_ор =             | Жал_ор_ж-ш = 190 
 | Чын_ор =             | Чын_ор_ж-ш = 190 
 | Буг_ор =             | Буг_ор_ж-ш = 120
 | Кул_ор =             | Кул_ор_ж-ш = 110
 | Тек_ор =             | Тек_ор_ж-ш = 150
 | Баш_ор =             | Баш_ор_ж-ш = 130 
 | Аяк_ор =             | Аяк_ор_ж-ш = 120
 | Тог_ор =             | Тог_ор_ж-ш = 100 
 | Жет_ор =             | Жет_ор_ж-ш = 120
 | Беш_ор =             | Беш_ор_ж-ш = 280 
 | Жыл_ор =             | Жыл_ор_ж-ш = 2080

 | Үчт_ор_мин = 25         | Үчт_ор_макс = 30 
 | Бир_ор_мин = 25        | Бир_ор_макс = 30
 | Жал_ор_мин = 25        | Жал_ор_макс = 30
 | Чын_ор_мин = 25         | Чын_ор_макс = 30
 | Буг_ор_мин = 25         | Буг_ор_макс = 30
 | Кул_ор_мин = 25         | Кул_ор_макс = 30
 | Тек_ор_мин = 25         | Тек_ор_макс = 30
 | Баш_ор_мин = 25         | Баш_ор_макс = 30
 | Аяк_ор_мин = 25         | Аяк_ор_макс = 30
 | Тог_ор_мин = 25         | Тог_ор_макс = 31
 | Жет_ор_мин = 25         | Жет_ор_макс = 31
 | Беш_ор_мин = 25        | Беш_ор_макс = 31
 | Жыл_ор_мин = 25        | Жыл_ор_макс = 30

 | Үчт_а_мин = 21          | Үчт_а_макс = 34 
 | Бир_а_мин =  21        | Бир_а_макс = 37
 | Жал_а_мин = 21          | Жал_а_макс = 35
 | Чын_а_мин = 21         | Чын_а_макс = 35
 | Буг_а_мин = 20         | Буг_а_макс = 32
 | Кул_а_мин = 21         | Кул_а_макс = 32
 | Тек_а_мин = 20         | Тек_а_макс = 35
 | Баш_а_мин = 21          | Баш_а_макс = 33
 | Аяк_а_мин = 20         | Аяк_а_макс = 35
 | Тог_а_мин = 21          | Тог_а_макс = 34
 | Жет_а_мин = 21          | Жет_а_макс = 36
 | Беш_а_мин = 21         | Беш_а_макс = 35
 | Жыл_а_мин = 20          | Жыл_а_макс = 37
}}

=== Геология ===
Аралдын ички аймагында фосфат тоо тектерин казып алуудан кийин калган ири акиташ калдыктары жана арсактары жайгашкан. Бул калдыктардын бийиктиги айрым жерлерде 10 метрден ашат, ал эми карьердин өзү көптөгөн чуңкурлары жана ойдуңдары бар чоң лабиринт сымал. Казылып алынган фосфат тектерин аралдын портуна жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн атайын тар темир жолу курулган. Акиташ калдыктары төгүлгөн аянтчаларда топурактын жок болгондугунун себебинен, жааган жаа-чачын тоо тектерге сиңип кетет.

=== Суу ресурстары (гидрология) ===
Науру аралында дарыялар жок. Аралдын түштүк-батыш бөлүгүндө жамгыр суулары аркылуу толуктанып турган кичинекей, аз туздуу Буада көлү жайгашкан. Анын деңгээли Науруну курчап турган океандан 5 метр жогору.

Аралдын тургундарынын көйгөйлөрүнүн бири — таза суунун жетишсиздиги. Өлкөнүн калкынын санынын өсүшүнүн фонунда бул маселе жыл сайын курчуп баратат. Аралда бир гана океан суусун тузсуздандыруучу завод бар, ал Наурудагы жалгыз электр станциясы иштеп чыккан электр энергиясы менен иштейт. Бирок, электр энергиясынын баасы өтө жогору болгондуктан, тузсуздандыруучу завод көп учурда өз ишин токтотот&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf Republic of Nauru. National Assessment Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103756/http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf |date=2007-10-11 }} ''(Науру Республикасы. Улуттук баалоо отчету)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Жаан-чачын учурунда калк сууну атайын идиштерге чогултуп, андан ары аны турмуш-тиричилик муктаждыктарына, бакчаларды сугарууга жана малдарына пайдаланышат. Кургакчылык мезгилинде Австралиядан атайын кемелер менен ичүүчү суу алынып келинет&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Ярен округунда Мокуа үңкүр системасы менен байланышкан кичинекей жер астындагы Мокуа-Вел көлү жайгашкан. Океан жээгинен алыс эмес, Июв жана Анабар округдарынын чек арасында, бардык тараптарынан кургактык менен курчалган жана океан менен туташкан кичинекей көлдөрдүн тобу бар.

=== Топурак ===
Науру аралынын жээгиндеги топурак катмары өтө жука — болгону 25 сантиметр, топурактын курамы коралл жана шагыл калдыктарынан турат. Борбордук дөңсөлөрү негизинен, органикалык, кумдан же аз фосфаттуу доломиттен турган акиташтан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf Науру Республикасынын климаттын өзгөрүүсү боюнча баяндамасы]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Айдоого ылайык жер катмарынын калыңдыгы болжол менен 10-30 см гана түзөт&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Флора и фауна ===
[[Файл:Nauru satellite.jpg|thumb|Наурунун спутниктик 2002-жылы тартылган сүрөтү]]Аралдын аянты өтө кичинекей, континенттик кургактыктан жана ири архипелагдардан обочо жайгашкандыгына байланыштуу Науруда жергиликтүү Tracheophyta өсүмдүктөрүнүн 60 гана түрү бар, алардын бири да эндемик эмес&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. 

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийинки катуу кыйроолор, кокос пальмасынын монокультуралык таралышы жана фосфорит кендеринин иштетүү Наурунун көпчүлүк бөлүгүндө өсүмдүктөрдү жок кылган. Азыркы учурда аймактын өсүмдүктөр катмарынын 63% калыбына келтирилди.

Аралда кокос пальмасы, панданус, фикус, лавр жана башка жалбырактуу дарактар көп кездешет.

Ошондой эле ар түрдү бадалдар да таралган. Эң жыш өсүмдүктөр аралдын жээк тилкесинен аралдын борборун көздөй 150-300 метр аралыгында жана Буада көлүнүн айланасында өсөт. Наурунун ички бөлүгүндө гибискус, ошондой эле алча, бадам жана манго дарактары отургузуулган бакчалар кездешет.

Аралдын жапыз келген ойдуңдуу жерлерин жапыз жана жыш болуп өскөн болуп жыш өсүмдүктөр ээлейт, ал эми бийик бөксөлөрүндө жыгач өсүмдүктөрү басымдуулук кылат.

Наурунун жаныбарлар дүйнө байлыгы жакыр. Бардык сүт эмүүчүлөрдү адамдар алып келишкен: келемиштер, мышыктар, иттер, чочколор жана тооктор. Сойлоп жүрүүчүлөр негизинен [[Кескелдирик|кескелдириктерден]] турат. Бакша жаныбарлардын түрлөрүнө салыштырмалуу, [[Куш|канаттуулардын]] түрлөрү көбүрөөк — болгону 6 түр ([[чабакчылдар]], бороончулар, чулдуктар, фрегаттар, көгүчкөндөр).

Науруну сайраган куштардын бир гана түрү байырлайт  - науру кашкалдагы (''Acrocephalus rehsei''). Бул куш эндемик болуп саналат.

Көптөгөн [[Курт-кумурска|курт-кумурскалардын]] жана башка [[Омурткасыздар|омурткасыздардын]] түрлөрү бар. Аралдын айланасындагы сууларда ар кандай [[Акула|акулалардын]], [[Деңиз кирписи|деңиз кирпилеринин]], [[Моллюск|моллюскалардын]], [[Крабдар|крабдардын]] жана көптөгөн уулуу деңиз жаныбарларын кездештирүүгө болот&lt;ref&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/geo/nature/ Природа Науру] ''(Науру табияты)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Nauru banner 2.jpg|thumb|center|900px|Науру аралынын жээгинин панорамасы]]


== Саясий түзүлүшү ==

=== Мамлекеттик символика ===
{{Негизги макала|Наурунун туусу|Наурунун герби|Наурунун гимни}}
Науру Республикасынын мамлекеттик желеги, герби, гимни жана конституциясы 1968-жылы кабыл алынган жана бекитилген&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru/constitution-of-nauru.aspx The Constitution of Nauru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240304002511/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru/constitution-of-nauru.aspx |date=2024-03-04 }} ''(Наурунун Конституциясы)'' {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Мамлекеттик түзүлүш ===
Науру — көз карандысыз [[республика]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090604055625/http://www2.hawaii.edu/~ogden/piir/pacific/nauru.html Науру Республикасы]&lt;/ref&gt;. Башкаруу формасын 1968-жылдын 28-январында (толуктоолор 1968-жылдын 17-майында киргизилген) кабыл алынган Конституциясы президенттик башкаруу формасынын айрым өзгөчөлүктөрүн камтыган [[парламентаризм]] деп аныктайт&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Науру Республикасынын Конституциясы]&lt;/ref&gt;.

==== Мыйзам чыгаруу бийлиги ====
[[Файл:Nauru-parliament.jpg|thumb|280px|Наурунун Парламентинин имараты]]
Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы — 3 жылдык мөөнөткө шайланган 19 депутаттан турган бир палаталуу парламент. 2013-жылга чейин депутаттардын саны 18 болгон. Парламент мүчөлөрүн шайлоо тартиби Наурунун Конституциясы менен аныкталат&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. 

Депуттарды шайлоо жалпы элдик шайлоо болуп саналат жана жашы 20 жеткен Наурунун жараны гана депутат боло алат. Парламент депутаттары кызматын ант берүү аземи менен баштайт. Спикер мөөнөтү бүткөнгө чейин өлкөнүн президенти менен кеңешип, парламентти таркаткан учурда депутаттардын ыйгарым укуктары токтотулушу мүмкүн&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Биринчи жыйында парламент мүчөлөрү парламенттин спикерин жана анын орун басарын шайлашат, андан кийин 19 депутаттын арасынан өлкөнүн президентин шайлоого өтүшөт&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

==== Аткаруу бийлиги ====
[[Файл:NRU-Gadabu-DeRoburt-1968.jpg|thumb|300x300px|Наурунун биринчи президенти Хаммер Де-Робурт (ортодо)]]
Президент — Наурунун мамлекет жана өкмөт башчысы болуп саналат. 2023-жылдын 11-июнунан тартып өлкөнүн парламенти эксперимент катары президент менен премьер-министрдин кызматтарын бөлүү чечимин кабыл алган&lt;ref&gt;[http://www.nauru.gov.nr/government/the-president's-office.aspx Науру Республикасынын президенти]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Президентти жана премьер-министрди шайлоонун тартиби Наурунун Конституциясынын беренелеринин талаптары менен аныкталат. Парламенттин мүчөсү гана президент болуп шайлана алат. Шайлоо парламенттик шайлоодон кийин дароо парламенттин жыйынында өтөт. Президенттикке талапкер добуштардын жөнөкөй көпчүлүгүн алган учурда шайланды деп эсептелет. Президенттин мөөнөтү 3 жыл, бир адам бир эле учурда Президенттин жана парламенттин мүчөсүнүн кызматын ээлей албайт. Президенттин ыйгарым укуктар мөөнөтү бүткөнгө чейин кийинки себептерден улам токтолушу мүмкүн: өз калоосу менен кызматтан кеткенде, ден-соолугуна байланыштуу өз милдеттерин аткара албай калганда же кызматтан четтетилгенде (импичмент жарыяланганда).

Президентти кызматтан четтетүү үчүн парламенттин бардык депутаттарынын жарымынан кем эмеси добуш берүүгө тийиш. Президентке импичмент жарыялангандан кийин президенттик шайлоо дайындалат. Эгерде парламент президентти кызматтан кетирүү чечимин кабыл алгандан кийин жети күндүн ичинде президент шайланбаса, парламент автоматтык түрдө таркатылат&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Президент парламенттин курамынан 6дан ашпаган жана 5тен кем эмес министрлерден (президентти кошкондо) турган Министрлер Кабинетин дайындайт. Министрлер кабинети — бул өлкөнүн парламентинин алдында жамааттык жоопкерчиликти алган аткаруучу орган. Мыйзамда белгиленген тартипте президент өзгөчө абалды киргизет, жаза алгандарга ырайым кылуу маселелерин чечет, Жогорку соттун төрөгасын жана мүчөлөрүн дайындайт. Ошондой эле, Жогорку соттун макулдугу менен райондук соттордун дайындайт&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

==== Сот бийлиги ====
Науруда сот бийлиги толугу менен көз карандысыз. Республикада жалпы укук — укуктук система иштейт, анда укуктун булагы катары соттук прецедент таанылат. Жалпы укук мыйзамдардын жана 1971-жылы кабыл алынган мыйзамдардын актысына ылайык ({{lang-en|Adopted Laws Act 1971}}), науру элинин каада-салттары наурунун укуктук системасын түзөт&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Наурунун сот тутумуна — Жогорку сот, апелляциялык сот, райондук соттор жана үй-бүлө маселелери боюнча соттор кирет. Наурунун жер комитетинин жарлыгына ылайык ({{lang-en|Nauru Lands Committee Ordinance}}), өлкөдөгү жерге болгон талаш-тартыштарды чечкен жана ал иштерди Жогорку сотко өткөрүп берүү укугуна ээ болгон жер комитети бар.

Наурунун Конституциясынын 48-беренесинин талаптарына ылайык, жогорку соттон жана соттордун тобунан турган Жогорку сот түзүлгөн. . Жогорку соттун төрөгасы жана мүчөлөрү Наурунун Президенти тарабынан дайындалат. Науру Республикасынын Жогорку сотунун төрөгасы жана мүчөлөрү болуп өлкөнүн аймагында 5 жылдан кем эмес адвокат же ушул багытта иштеген жана жашы 65 жаштан ашпаган Науру Республикасынын жарандары гана шайлана алынашат&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Көпчүлүк сот менен байланышкан маселелерде Австралиянын Жогорку соту карайт жана чечет&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

==== Шайлоо округу ====
Науру Республикасынын аймагы 8 шайлоо округуна бөлүнөт.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
!Шайлоо округу
!Шайлоо округун түзгөн административдик аймактар
!Парламенттеги округдардын өкүлдөрдүн саны
|-
|Айво
|Айво
|2
|-
|Анабар
|Анабар, Анибар, Июв
|2
|-
|Анетан
|Анетан, Ева
|2
|-
|Боэ
|Боэ
|2
|-
|Буада
|Буада
|2
|-
|Мененг
|Мененг
|2
|-
|Убенид
|Баити, Денигомоду, Нибок, Уабо
|4
|-
|Ярен
|Ярен
|2
|}
Наурунун 20 жаштан жогорку бардык жарандары шайлоо укугуна ээ. Баардык жарандар добуш берүүгө милдеттүү жана добуш берүү күнү шайлоо участогуна келбей калган жарандар айып салуу менен жазаланышат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111017012221/https://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf Коррупция маселелери боюнча эл аралык баяндама. Науру 2004]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Саясий партиялар ===
Науруда 3 [[саясий партия]] каталаган:

* Демократиялык партиясы
* Наоэро Амо партисы 
* Борбордук партиясы

Бирок жергиликтүү парламенттин депутаттарынын көпчүлүгү көз карандысыз жана саясий партиялардын мүчөлөрү эмес.

=== Куралдуу күчтөр жана полиция ===
[[Файл:Nauru_cadet_police_on_training_exercise_(2).jpg|right|thumb|300pxПолиция кадеттик корпусунун окуучуларынын машыгуусу. 2007-жыл.]]
Бейрасмий макулдашуу боюнча, аралдын коопсуздугун Австралия камсыз кылат. Наурунун туруктуу аскердик жана куралдуу күчтөрү жок. Аралдагы жалгыз куралдуу түзүм — Наурунун Полиция күчтөрү. Полиция кызматкерлеринин саны 60 адам жана алар ок атуучу куралдар менен куралданышкан&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://www.nauru.gov.nr/government/departments/nauru-police-force.aspx The Nauru Police Force] ''(Наурунун полиция күчтөрү)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Науруда эң кеңири таралган укук бузуулар — ылдамдык режимин бузуу, жеке менчиктин кол тийбестиги, жеке жана коомдук менчиктин кол тийбестигин бузуу жана велосипед уурдоо болуп саналат&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
=== Тышкы саясат жана эл аралык мамилелер ===
Науру Республикасы Улуттар Шериктештигинде өзгөчө статуска ээ, ал 1968-жылы көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин бул уюмга мүчө болгон. 1999-жылдын майынан 2006-жылдын январына чейин Науру Улуттар Шериктештигинин толук укуктуу мүчөсү болгон&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. 

1999-жылдын 14-сентябрынан тартып [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]] 187-мүчөсү болуп кирген&lt;ref&gt;[https://www.un.org/ru/about-us/member-states#gotoН Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөлөрү]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Тынч океан аралдарынын форуму, Африка, Кариб деңизи жана Тынч океан өлкөлөрү ж.б. уюмдардын мүчө болгон.

Науру Республикасы дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрү менен дипломатиялык мамилелерин түзгөн. Негизги өнөктөштөрү — [[Австралия]], [[Улуу Британия]], [[Индия]], [[Тайвань]], [[Түштүк Корея|Корея Республикасы]], [[Жаңы Зеландия]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Тайланд|Таиланд]], [[Филиппин]] жана [[Жапония]].

2009-жылы 15-16-декабрында Науру Республикасы Россия, Никарагуа жана Венесуэладан кийин Абхазия менен Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныган дүйнөдөгү төртүнчү өлкө болуп калды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2009/12/16/nauru/ Науру Республикасы Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныды]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/russia/114961 Науру Республикасы Абхазиянын көз карандысыздыгын тааныды]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Кыргызстан менен саясий мамилери ====
2020-жылдын 31-январында Кыргызстан менен Науру Республикасынын ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлгөн.

Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министирлигинин маалыматка ылайык, дипломатиялык мамилелерди орнотуу жөнүндө биргелешкен коммюникеге Кыргыз Республикасынын Бириккен Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Миргүл Молдоисаева жана Науру Руспубликасынын Бириккен Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Марлен Мозес кол коюшкан.

Биргелешкен коммюникенин текстинде тараптар Бириккен Улуттар Уюмунун уставын жана эл аралык укуктун принциптерин жана максаттарын, атап айтканда, эл аралык тынчтыкты жана коопсуздукту урматтоону жана чыңдоону, мамлекеттер ортосундагы теңдикти, улуттук эгемендүүлүктү жана мамлекеттин аймактык бүтүндүгүн, көз карандысыздыкты тийиштүү түрдө урматтоону, эл аралык келишимдерди сактоону жана мамлекеттердин ички ишине кийлигишпөөнү жетекчиликке алып дипломатиялык мамилелерди орноту каралган.

Кол коюу аземинен кийин тараптар БУУнун жана башка эл аралык уюмдардын алкагында достук мамилелерди жана кызматташтыкты өнүктүрүү, ошондой эле БУУнун линиясы боюнча эл аралык уюмдарга бири-биринин талапкерлерине колдоо көрсөтүү боюнча ниеттерин билдиришкен&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Кыргызстан менен Науру республикасынын ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлдү |url=https://kg.kabar.kg/news/kyrgyzstan-menen-nauru-respublikasynyn-ortosundagy-diplomatiialyk-mamile-t-z-ld/ |accessdate=2024-05-07 |archivedate=2024-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240507195143/https://kg.kabar.kg/news/kyrgyzstan-menen-nauru-respublikasynyn-ortosundagy-diplomatiialyk-mamile-t-z-ld/ }}&lt;/ref&gt;.

==== Кытай Эл Республикасы жана Кытай Республикасы менен саясий мамилелери ====
2002-жылы 21-июлда Науру Республикасы 1980-жылы түзүлгөн жарым-жартылай таанылган Кытай Республикасы менен дипломатиялык мамилелерин үзүп, Кытай Эл Республикасы менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн. Науруанын президенти Рене Харрис Гонконгдо Кытай Эл Республикасы менен болгон келишимге кол коюп, расмий түрдө бир гана Кытай өкмөтүн тааныган (Кытай Эл Республикасынын). Кытай Эл Республикасы болсо Науруга 60 млн АКШ долларын түзгө каржылык жардам берүүнү, ошондой эле «General Electric» компаниясы алдындагы 77 млн АКШ доллар өлчөмүндөгү карызын төлөө милдеттемесин алган&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071011140232/http://archives.pireport.org/archive/2002/july/07-23-07.htm Кытай менен Науру дипломатиялык мамилелери]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Кытай Республикасынын реакциясы дароо болуп: Кытай Республикасынын өкмөтү КЭР долларлык дипломатияны жүргүзүп жатат деп айыптаган жана Науру Өкмөтүнөн Мененгде курулган мейманканага сарпталган 12,1 миллион АКШ доллар төлөөнү талап кылуу маселесин көтөргөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110901072908/http://archives.pireport.org/archive/2002/july/07-25-11.htm Наурунун Тайванга болгон карызы 12 миллион АКШ долларынан ашты]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2005-жылы 9-майда Мажуродо Наурунун президенти Людвиг Скотти менен Кытай Республикасынын Президенти Чэн Шуйбяндын ортосунда жолугушуу болгон. Бул жолугушудан көп өтпөй 14-майда, Кытай Республикасы менен Наурунун дипломатиялык мамилелери расмий түрдө жанданып, Кытай Эл Республикасы менен мамилелерди татаалдашкан. 31-майда Кытай Эл Республикасы Науру менен саясий мамилесин толугу менен үзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071007164656/http://archives.pireport.org/archive/2005/may/05-16-06.htm Кытайдын Наурудагы элчилигинин маалыматы]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Тайвань Науруга айыл чарба, балык уулоо, туризм жаатында олуттуу жардам көрсөтөт.

==== Австралия менен саясий мамилери ====
Науру соода жана инвестиция тармагында негизги ролду ойногон Австралия менен тыгыз мамиледе. Австралиянын Науру Республикасында башкы консулу, вице-консулу жана Австралиянын иммиграция департаментинин эки өкүлү иш алып барышат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Nauru country brief] ''(Науру өлкөсүнүн кыскача отчету)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Науру Республикасынын иштерин Мельбурндагы башкы консулу алып барат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html Науру эл аралык мамилелери]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

1993-жылы августта эки өлкөнүн өкмөттөрү мамлекеттер орточундагы мамилелерди Жөнгө салуу келишимине ({{lang-en|Compact of Settlement}}) кол коюшкан, бул келишимдин негизинде Науру көз карандысыздыгын алганга чейин фосфорит кендерин казып алуудан жабыркаган жерлерди калыбына келтирүү боюнча БУУнун Эл аралык сотундагы Наурунун Австралияга каршы сот иши аяктаган. Натыйжада Австралия Науруга 57 миллион австралиялык доллар төлөп, дагы 50 жылдын ичинде 20 миллион доллар төлөп берүүгө убада берген.

Науру аймактагы контрабандага каршы күрөшүү боюнча Австралия менен кызматташат.

Наурунун аймагында, Австралияга деңизге аркылуу мыйзамсыз кирүүгө аракет кылган башка өлкөлөрдүн жарандары үчүн  Австралиянын иммиграция борбору жайгашкан. 2016-жылга карата маалыматтарга ылайык бул борбордо 400дөн ашык адам кармалган. Наурудагы качкындарга карата зомбулук, кемсинтүү жана кордоо фактыларын, анын ичинде балдарга карата сексуалдык зомбулукту чагылдырган көптөгөн документтер бар. Наурудагы качкындар лагерлериндеги адам чыдагыз шарттар тууралуу Бириккен Улуттар Уюмунун Качкындар боюнча агенттиги жана башка эл аралык уюмдар да билдиришкен&lt;ref&gt;[https://amnesty.org.ru/ru/2016-10-17-nauru/ Австралиянын качкындарга карата катаал саясаты Науруну ачык асман алдындагы түрмөгө айландырды]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==== ЕБ өлкөлөрү менен саясий мамилери ====
1995-жылы августта [[Француз Полинезиясы|Француз Полинезиясындагы]] Моруроа жана Фангатауфа атоллдорунда [[Франция]] атомдук куралын сынагандан кийин, Науру, [[Кирибати]] сыяктуу,  Франция менен дипломатиялык мамилесин үзгөн. Бирок, 1997-жылы 15-декабрда Франция Өкмөтүнүн аймактагы атомдук куралды сыноону токтотуу жөнүндөгү жарлыгынан кийин Франция менен дипломатиялык мамилелер калыбына келген. Өз кезегинде, Науру Президенти Кинза Клодумар Франциянын Борбордук жана Түштүк Тынч океанындагы чакан мамлекеттердин элдерине берген олуттуу жардамын баалаган&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111226055638/http://archives.pireport.org/archive/1997/december/12-16-07.html Науру менен Франция дипломатиялык мамилелерди калыбына келтиришти]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Тактап айтканда Науру Республикасы Европа Бирлиги менен достук мамиледе. Европа өлкөлөрү бул Тынч океанында жайгашкан мамлекетке энергетика жаатында жардам берип келүүдө&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071018073632/https://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Nauru.htm Европа Бирлигинин Науру менен болгон мамилеси]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

==== СССР жана Россия менен саясий мамилери ====
Науру менен СССРдин ортосундагы дипломатиялык мамилелер 1987-жылы 30-декабрда түзүлгөн. Учурда Россиянын Австралия Шериктештигиндеги элчиси, Науру Республикасындагы элчисинин дагы милдетин аткарат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071025034834/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=032729 Россия Федерациясынын Науру Республикасындагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
[[Файл:Nauru-districts-ru.svg|thumb|upright=1.3|300px|Наурунун округдарынын картасы]]
{{Негизги макала|Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}}
Административдик-аймактык жактан 14 округга бөлүнөт&lt;ref&gt;[http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтү]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:
* [[Айво]];
* [[Анабар]];
* [[Анетан]];
* [[Анибар]];
* [[Баити]];
* [[Боэ]];
* [[Буада]];
* [[Денигомоду]];
* [[Ева]];
* [[Июв]];
* [[Мененг]];
* [[Нибок]];
* [[Уабо]];
* [[Ярен]].
{{Калып:Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}}

== Калкы ==
[[Файл:Population pyramid of Nauru 2015.png|450px|center]]

=== Калктын өсүү динамикасы ===
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!&lt;small&gt;№&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Округ&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;17.04.1992&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;23.09.2022&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;30.10.2011&lt;/small&gt;
|-
|1
|[[Айво]]
| align=&quot;right&quot; |874
| align=&quot;right&quot; |1051
| align=&quot;right&quot; |1220
|-
|2
|[[Анабар]]
| align=&quot;right&quot; |320
| align=&quot;right&quot; |378
| align=&quot;right&quot; |452
|-
|3
|[[Анетан]]
| align=&quot;right&quot; |427
| align=&quot;right&quot; |498
| align=&quot;right&quot; |587
|-
|4
|[[Анибар]]
| align=&quot;right&quot; |165
| align=&quot;right&quot; |232
| align=&quot;right&quot; |226
|-
|5
|[[Баити]]
| align=&quot;right&quot; |450
| align=&quot;right&quot; |443
| align=&quot;right&quot; |513
|-
|6
|[[Боэ]]
| align=&quot;right&quot; |750
| align=&quot;right&quot; |731
| align=&quot;right&quot; |851
|-
|7
|[[Буада]]
| align=&quot;right&quot; |661
| align=&quot;right&quot; |673
| align=&quot;right&quot; |739
|-
|8
|[[Денигомоду]]
| align=&quot;right&quot; |325
| align=&quot;right&quot; |292
| align=&quot;right&quot; |307
|-
|9
|[[Ева]]
| align=&quot;right&quot; |355
| align=&quot;right&quot; |397
| align=&quot;right&quot; |446
|-
|10
|[[Июв]]
| align=&quot;right&quot; |206
| align=&quot;right&quot; |169
| align=&quot;right&quot; |178
|-
|11
|[[Мененг]]
| align=&quot;right&quot; |1389
| align=&quot;right&quot; |1323
| align=&quot;right&quot; |1380
|-
|12
|[[Нибок]]
| align=&quot;right&quot; |577
| align=&quot;right&quot; |479
| align=&quot;right&quot; |484
|-
|13
|[[Уабо]]
| align=&quot;right&quot; |447
| align=&quot;right&quot; |386
| align=&quot;right&quot; |318
|-
|14
|[[Ярен]]
| align=&quot;right&quot; |672
| align=&quot;right&quot; |632
| align=&quot;right&quot; |747
|-
|
|'''Науру'''
| align=&quot;right&quot; |'''9919'''
| align=&quot;right&quot; |'''10065'''
| align=&quot;right&quot; |'''10084'''
|}

=== Төрөлүү коэффициенти ===
2011-жылдагы эл каттоонун негизинде аралдын калкы жаш жана тез өсүп жатат деген жыйынтык чыгарса болот. Эл каттоо учурунда жалпы калктын саны 10 084 адамды (5105 эркек жана 4979 аял) түзгөн бул 2006-жылга салыштырмалуу 9233  адамга көп. 2006-жылдан бери калктын саны 9,22% га же 851 адамга өскөн. Калктын санынын орточо жылдык өсүш темпи 1,844% же башкача айтканда калктын өсүшү жылына 170 адамдын чегинде. Бирок, азыркы учурда калктын өсүү көрсөткүчү 1,8% бир топ жогору жана калктын саны жылына болжол менен 300 адамга өсөт&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140502032457/http://www.spc.int/nmdi/nmdi_documents/2011_NAURU_CENSUS_REPORT.pdf Наурунун калк жана турак жай жөнүндө улуттук отчету]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! colspan=&quot;10&quot; |Төрөлүүнүн жалпы коэффициенти
|- class=&quot;bright&quot;
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
|-
|3,025
|{{Азайуу}}2,515
|{{Көбөйүү}}3,050
|{{Азайуу}}2,430
|{{Азайуу}}2,340
|{{Азайуу}}2,115
|{{Көбөйүү}}2,520
|{{Көбөйүү}}3,240
|{{Көбөйүү}}3,725
|{{Көбөйүү}}4,225
|}
Өспүрүмдөрдүн арасындагы төрөт көрсөткүчү өтө жогору, 15-19 жаштагы төрөгөндөрдүн көрсөткүчү боюнча 81 аялга 1000 балага туура келет.
{| class=&quot;standard&quot;
!Жыл
!Төрөлгөндөр
!Өлгөндөр
!Калктын табигый өсүшү
|-
|2002
|255
|91
|164
|-
|2003
|212
|76
|136
|-
|2004
|253
|75
|178
|-
|2005
|194
|80
|114
|-
|2006
|190
|88
|102
|-
|2007
|171
|74
|97
|-
|2008
|206
|84
|122
|-
|2009
|273
|57
|216
|-
|2010
|322
|69
|253
|-
|2011
|370
|75
|295
|}

=== Жашоо узактыгы ===
[[Файл:Общая продолжительности жизни.png|thumb|280px|Жашоо узактыгы]]
2007-2011-жылдар аралыгында жашоонун узактыгы эркектер үчүн 57,5 жашты жана аялдар үчүн 63,2 жашты түзгөн. Эркектер үчүн жашоо узактыгы өзгөргөн жок, ал эми аялдар үчүн жашоо узактыгы 5 жылга узарды&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

=== Саны жана жайгашуусу ===
[[Файл:Scene_at_Arenibek.jpg|left|thumb|150x150px|Наурудагы айыл. 1986-жыл]]
Калктын жыштыгы — 473,43 адам/км². Аралдын аймагында Австралияга мыйзамсыз кирүүгө аракет кылган качкындар лагери жайгашкан, 2016-жылдын июнь айынын аягында бул лагерге 442 адам (анын ичинде 338 эркек, 55 аял жана 49 жаш бала) жайгаштырылган. Качкындардын көпчүлүгү [[Ооганстан]], [[Иран]] жана [[Ирак|Ирактын]] жарандары&lt;ref&gt;[https://www.tagesanzeiger.ch/australiens-schreckensinsel-fuer-fluechtlinge-824011182734 Australiens Schreckensinsel für Flüchtlinge] ''(Качкындар үчүн Австралиянын коркунучтуу аралы)''{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

1968-жылы, Науру эгемендүүлүгүн жарыяланда калкынын саны 6 миңден ашык (1966-жылы калкынын саны 6057) адам болгон.

Науруда төрөлүү 1000 адамга - 24,47, өлүү 1000 адамга - 6,65, ал эми калктын табигый өсүшү 1,781% деп бааланат&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080917160201/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html Central Intelligence Agency. Nauru. The World Factbook] ''(БЧА. Науру)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 2007-жылы ымыркайлардын өлүмү 1000 адамга 9,6 ымыркай деп көрсөтүлгөн.

2007-жылы 15 жашка чейинки балдардын саны калктын - 37,8% (3813 адам), 15 тен 60 жашка чейинки курактагы адамдардын саны калктын  - 59,3% (5983 адам), 60 жаштан өткөндөрдүн саны калктын - 2,9% (287 адам) түзгөн. 2011-жылы эркектердин орточо жашоо узактыгы 65 жашты, аялдардыкы 75 жашты түзгөн&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.
[[Файл:Nauru_Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|250x250px|[[Денигомоду]] жана [[Нибок]] округдарындагы элдин отурукташышы]]
Аралдын расмий борбору жана шаарлары жок. Президенттин резиденциясы [[Мененг]] округунда, ал эми мамлекеттик органдар жана парламент [[Ярен]] округунда орун алышкан. Аралдын калкы океан жээгинде жага Буада көлүнүн айланасында орун алышкан.
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны (адам)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
|- class=&quot;bright&quot;
!1921
!1933
!1947
!1954
!1961
!1966
!1977
!1983
!1992
!2000
|-
|2066
|{{Көбөйүү}}2641
|{{Көбөйүү}}2855
|{{Көбөйүү}}3473
|{{Көбөйүү}}4613
|{{Көбөйүү}}6057
|{{Көбөйүү}}6966
|{{Көбөйүү}}7674
|{{Көбөйүү}}9919
|{{Көбөйүү}}10123
|-
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
|-
|{{Азайуу}}10106
|{{Азайуу}}10064
|{{Азайуу}}9871
|{{Азайуу}}9668
|{{Азайуу}}9456
|{{Азайуу}} 9233
|{{Көбөйүү}}9373
|{{Көбөйүү}}9570
|{{Көбөйүү}}9771
|{{Көбөйүү}}9976
|-
!2011
!2013
!2015
!2016
!2019
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}10084
|{{Көбөйүү}}10500
|{{Көбөйүү}}10900
|{{Азайуу}}10800
|{{Көбөйүү}}11550
|
|
|
|
|
|}

=== Жыныстык жана курактык түзүм ===
[[Файл:Половозрастная пирамида Науру 2011.png|thumb|280px|2011-жылга карата Наурунун жыныстык жана курактык түзүмү]]

2011-жылы катталган туруктуу калктын саны 5105 эркек жана 4979 аялдан турган. Эркектер аялдардан 126 адамга көп болушкан, башкача айтканда 100 аялга 103 эркек туура келген&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 
{| class=&quot;standard&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жыл
! colspan=&quot;4&quot; |Курак (%)
! rowspan=&quot;2&quot; |Орточо курак
! rowspan=&quot;2&quot; |100 аялга туура келген 
эркектердин саны
|-
!0-14
!15-24
!25-59
!60+
|-
|1992
|43
|17
|38
|3
|19,4
|105
|-
|2002
|39
|20
|39
|3
|20,7
|104
|-
|2011
|38
|19
|40
|3
|21,5
|103
|}

=== Этникалык курам ===
Науру калкынын курамы негизинен тоо-кен өнөр жайынын ишмердилүүгүнө байланышкан. 1930-жылдары шахталарда иштөө үчүн жумушчулар дүйнөнүн ар кайсы бурчунан келишкен. Алгачкы билдирүүлөргө караганда, 1939-жылы чет элдик жарандардын саны жергиликтүү калктын санына барабар. 1977-жылы калкынын 60% чет элдиктер жана 40% жергиликтүү калк болгон. Чет элдиктердин санынын көрсөткүчү 1992-жылы жалпы калктын санынын 70% чейин көбөйгөн. 2006-жылы фосфат казып алуу тармагынын кыйрашынан улам эмгек мигранттарынын жана алардын үй-бүлөлөрүнүн массалык чыгуусунун натыйжасында, жалпы калкытын санындагы чет элдиктердин үлүшү 6% га чейин кыскарган. Наурунун фосфат өнөр жайы, соода жана тышкы экономиканы стимулдаштырууну улантууда жана келечекте калктын этникалык курамына түздөн-түз таасирин тийгизиши мүмкүн&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Науру калкынын болжол менен 91% же 9031 адам республиканын түпкү эли - наурулуктар.

Науру калкынын жалпы санынын — 4% Тынч океандын башка аралдарынан келгендер (негизинен фижиликтер жана тунгаруандар), 1,6% (161 адам), 1,5% (151 адам) кытайлар түзөт. Өлкөнүн калкынынын курамында чет өлкөлүк жарандардын үлүшү жогору.

Тилдин негизинде наурулуктар микронезия элдеринин тобуна кирет, бирок бул улуттун түптөлүшүнө микронезиялыктар гана эмес, полинезиялыктар жана меланезиялыктар да таасирлеринин тийгизишкен&lt;ref&gt;Игнатьев Г. М. [https://www.livelib.ru/book/1001154915-tropicheskie-ostrova-tihogo-okeana-grigorij-ignatev?ysclid=lvozgva97n234896754 Тропические острова Тихого океана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502082849/https://www.livelib.ru/book/1001154915-tropicheskie-ostrova-tihogo-okeana-grigorij-ignatev?ysclid=lvozgva97n234896754 |date=2024-05-02 }} ''(Тынч океанынын тропикалык аралдары)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тил ===
Наурулуктар  микронезия тилдеринин бири болгон науру тилинде сүйлөшөт. 1968-жылга чейин Науру Республикасы Австралия, Улуу Британия жана Жаңы Зеландиянын биргелешип башкарган аймагы болгондугуна байланыштуу англис тили, науру тили менен бирге мамлекеттик тил болуп саналат. Кытай соодагерлери менен карым-катнаш жүргүзүүдө, жергиликтүү калк тарабынан наурулук англис пижини күн сайын колдонулунат&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=iEj8LLguLwUC&amp;pg=PA18&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Pacific Pidgins and Creoles: Origins, Growth and Development] ''(Тынч океандагы пижиндер жана креолдордун келип чыгышы жана өнүгүшү)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Науру тилинин алфавити латын алфавитинин негизинде түзүлүп жана 17 тамгадан турган. Кийин, башка тилдердин, айрыкча немис, ток-писин жана кирибати тилдеринин таасиринен улам, алфавит 28 тамгага чейин кеңейтилген. Науру тилинин окуу китебин жазган католик миссионери Алоис Кайзер, ошондой эле Германиядан чыккан америкалык протестант миссионери Филипп Делапорт бул тилдин өнүгүүсүнө ири салымдарын кошушкан.

=== Дин ===
[[Файл:Nauru(09).jpg|thumb|left|Наурудагы чиркөө]]
Наурунун калкы негизинен [[Христиан дини|христиан]] диндерин карманышат. Наурулуктардын көбү (60,5% же 6098 адам) протестанттык чиркөөлөрдүн мүчөлөрү, анын ичинен 35,2% (3552 адам) [[Мененг]], [[Буада]], [[Анабар]] жана [[Нибок]] округдарында чиркөөлөрү бар Науру конгрегационалистик чиркөөсүнүн жолдоочулары. Бул агымдын негизги чүркөөсү Айво округунда жайгашкан. Кудай Ассамблеясы агымынын жолдоочулары — 12,8% же 1291 адам), Науру көз карандысыз чиркөөсүнүн өкүлдөрү — 9,4% же 945 адам. Өлкөдө [[Адвентизм|адвентисттер]], [[Баптизм|баптисттер]] жана жахабанын күбөлөрү да бар&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Наурунун тургундарынын болжол менен 32,5%  же 3278 адамы католик чиркөөсүнүн жолдоочулары, алардын [[Ярен]] округунда өзүнүн чиркөөсү, ошондой эле [[Ева]] округундагы мектеби (Кайзер колледжи) бар. Наурунун жашоочуларынын болжол менен 5% [[буддизм]] жана [[даосизм]], 2% [[бахаизм]] диний агымдарын карманышат. Наурулуктардын чакан тобу Эижебонг (Eijebong) пирине жана Буитани (Buitani) аттуу аралдын рухуна сыйынууну камтыган салттуу ишенимдерди карманышат&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Өкмөт айрым диний конфессиялардын ишин чектейт, мисалы Иса Машаяктын азыркы чиркөөсү жана жахабанын күбөлөрү. 1979-жылы Науруга [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдарынан]] жахабанын күбөлөрүнүн миссионери барган соң дароо эле депортацияланган&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/people/religion/ Наурудагы дин]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 

1995-жылы диндерге болгон чектөөлөрдүн бир бөлүгү алынып салынган&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

== Экономикасы ==
[[Файл:The site of secondary mining of Phosphate rock in Nauru, 2007. Photo- Lorrie Graham (10729889683).jpg|left|thumb|Наурудагы фосфорит кендерин казып алгандан кийин калган, акиташтан турган калдыктар]]
Экономиканын негизи - фосфориттерди казуу жана экспортоо. Убагында Науру дүйнөдө эң бай өлкөлөрдүн катарына кирген. Фосфориттерди казып алган жерлерди карадан калыбына келтирүү үчүн атайын каржы фонд ачылган. 

Акча бирдиги - [[австралия доллары]].

=== Акча жана каржы системасы ===
Наурунун акча бирдиги болуп [[австралия доллары]] саналат. 2001-жылы аралдагы инфляциянын деңгээли 4% жекен (бул негизинен дүйнөлүк рынокто мунайдын баасынын жана аны ташууга кеткен чыгымдардын жогорулашына байланыштуу). 2000-жылы мамлекеттик бюджеттинин тартыштыгы 10 миллион [[Австралия доллары|австралия долларын]] же өлкөнүн ИДП болжол менен 18% түзгөн. 2000-жылга карата мамлекеттик карызы 280 миллион австралия долларын түзгөн&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

XXI кылымдын башында Науру Өкмөтү фосфориттердин экспортунун төмөндөшүнөн улам каржы жаатында көптөгөн көйгөйлөргө туш болгон. Бул кризистин натыйжада, 2002-жылы өлкө айрым кредиторлорго болгон карызын убагында төлөй албай калган. Өкмөт бюджеттин тартыштыгын жана [[роялти]] төлөмдөрүн жабууда Науру банкынын каржы булактарына таянууну улантып келет.

Науруда сатуудан салык алынбайт, бирок бир катар товарлардан бажы төлөмдөрү алынып турат, бажы төлөмдөрүнүн эрежелери жана суммасы мезгил-мезгили менен өзгөрүп турат. Тамекиге жана алкоголго салык салынбайт&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/money/ Наурудагы баалар]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Айыл чарба ===
Жергиликтүү калкты жемиштер менен камсыз кылуу максатында, аралдын жээк тилкесинде [[банан]], [[ананас]], [[папайя]], [[Манго (жемиш)|манго]], нан багы, кокос пальмалары өстүрүлөт.

==== Балык уулоо ====
Наурунун балык уулоо тармагы дагы эле жакшы онүкпөгөн боюнча калууда, өлкөдө негизинен ички колдонуучулар үчүн балык кармаган эки гана кичинекей балык уулоочу кеме бар. Кармалган тонбалыктарынын бир бөлүгү Австралияга жана Жапонияга экспорттолот, бирок кирешелүүлүгү дагы деле өтө төмөн, мисалы, 2001-жылы жумасына 600 кг гана тонбалыктары экспорттолгон. 2000-жылы Науруда биринчи балык базары пайда болуп, ал өлкөнүн калкынын бир бөлүгүн жумуш менен камсыз кылган. 

Акыркы мезгилде өлкөнүн өзгөчө экономикалык аймагындагы балык уулоо укугуна лицензия берүүдөн түшкөн кирешелер жергиликтүү бюджетти толуктоонун олуттуу булагы болуп калды. Мисалга алсак, 2000-жылы балык улоого лицензия сатуудан түшкөн киреше 8,5 миллион австралия долларын түзгөн. Бул чөйрөдөгү негизги өнөктөштөрү - Кытай, Түштүк Корея, Тайвань, АКШ жана Жапониянын балык уулоо компаниялары&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 

Науруда аквакультура да өнүгүп жатат, аралдагы кичинекей жасалма көлмөлөрүндө, негизинен ички колдонуу үчүн ханос балыктары өстүрүлөт&lt;ref&gt;[https://aquaculture.spc.int/site/publications/documents/Nauru_Portal.pdf Науруда 2005-2010-жылдар аралыгындагы аквакультураны өнүктүрүү планы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240515070341/https://aquaculture.spc.int/site/publications/documents/Nauru_Portal.pdf |date=2024-05-15 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Өнөр жай ===
1980-жылдары фосфот өндүрүүнүн деңгээли кыйла төмөндөгөн (1985-1986 жылдары 1,67 млн тоннадан 2001-2002 жылдары 162 миң тоннага чейин) жана 2003-жылы фосфоттарды казып алуу толугу менен токтотулган&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Австралия Өкмөтү. Тышкы иштер жана соода департаменти. Науру Республикасы]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Кийинчереек Австралиянын, фосфат казуу багытында иш алып барган «Incitex Pivot» компаниясынын инвестициясынын жардамы менен кен казуу инфраструктурасы кайрадан калыбына келтирилип, 2006-жылдын сентябрында фосфат тектерин экспорттоо жанданган. Фосфориттердин кору 2009-2010-жылдары толугу менен казылып алынган, азыркы учурка аз гана фосфориттердин кору калды&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;.

Өлкөгө азык-түлүк, күйүүчү май, унаалар жана тетиктер, жабдуулар, курулуш материалдары, керектөө товарлары алынып импорттолуп турат&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.
[[Файл:Nauru House.jpg|thumb|220px|Мельбурндагы Науру-Хауз имараты (ортосунда). Мурда бул имарат Науру фосфат компаниясына таандык болгон, бирок 2004-жылы мамлекеттик карыздарды төлөө үчүн сатылган]]
=== Туризм ===

Аралдагы туризм фосфат казып алуудан кийин калган экологиялык булгануудан улам көп өнүккөн эмес. Наурунун визасын Кыргызстандын жарандагы аралга барганда же учак менен конгондо ала алышат&lt;ref&gt;Кыргыз Республикасынын тышкы иштер министрлиги. [https://mfa.gov.kg/kg/dks-mid-kr-ru/konsulskie-uslugi/dlya-vyezzhayushchih-za-rubezh/vizovye-i-bezvizovye-rezhimy-dlya-grazhdan-kr/spisok-stran-imeyushchih-s-kr-soglasheniya-o-bezvizovom-rezhime-po-nacionalnym-pasportam-kr КРнын жарандары үчүн визалык жана визасыз режим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508154731/https://mfa.gov.kg/kg/dks-mid-kr-ru/konsulskie-uslugi/dlya-vyezzhayushchih-za-rubezh/vizovye-i-bezvizovye-rezhimy-dlya-grazhdan-kr/spisok-stran-imeyushchih-s-kr-soglasheniya-o-bezvizovom-rezhime-po-nacionalnym-pasportam-kr |date=2024-05-08 }}&lt;/ref&gt;. Өлкөнүн аймагынан чыккан бардык жүргүнчүлөрдөн 25 австралиялык доллар аэропорт акысы алынат.

2019-жылы республиканын парламентинин чечими менен негизги максаты өлкөдө туризмди өнүктүрүүгө багытталган Науру туристтик корпорациясы түзүлгөн&lt;ref&gt;[http://ronlaw.gov.nr/nauru_lpms/files/acts/dbdd723f4ca321e9a6b718091edbae72.pdf Науру Республикасынын «Науру туризм корпорациясы» жөнүндөгү мыйзамы. 2019-жыл.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
=== Транспорт ===
[[Файл:View of Nauru airport.jpg|left|thumb|Науру эл аралык аэропорту]]
Науру автожолдорунун узундугу болжол менен 40 чакырымды түзөт. Асфальтталган жолдордун узундугу 29 км, анын 17 км жээкти бойлой өтөт. Фосфариттердин кендерин океан жээгине жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн 12 чакырымдык, асфальтталбаган жол курулган. Аралдын түштүгүндө Науру эл аралык аэропорту жайгашкан. Наурунун улуттук авиакомпаниясы болуп «Nauru Airlines» саналат жана бул компаниянын карамагында Боинг-737 төрт учагы бар.

Науруда, аралдын борборундагы фосфат кендерин түштүк-батышындагы порт менен байланыштырган 3,9 км арылыка созулган темир жол бар.

Науру мамлекети боюнча коомдук транспорт жок болгондугуна байланыштуу көпчүлүк тургундар жеке транспорт каражаттарын колдонушат.

Аймактагы башка мамлекеттер менен болгон деңиз байланышы бар.
=== Байланыш ===
Науруда биринчи почта маркалары 1916-жылы чыгарылган. Алар «NAURU» деген жазуусу бар Улуу Британиянын маркалары болгон.

1998-жылдын сентябрынан тартып науруда интернет байланышы пайда болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927015139/http://www.sidsnet.org/archives/other-newswire/9809/0004.html Науруда интернет байланышы пайда болду]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Интернет менен колдонуучулардын саны болжол менен Наурунун калкынын жалпы санынын жарымын гана түзөт&lt;ref&gt;[https://www.cenpac.net.nr/ CenpacNet Inc компаниясынын сайты]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Аралдын телекоммуникация системасы жакшы өнүккөн. Көптөгөн коомдук телефондор IDD эл аралык тутумга түз чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ, бирок, телекоммуникация кызматтары австралиялык компаниялардын тармактары аркылуу жүргүзүлгөндүктөн, эл аралык чалуулар операторлор аркылуу жүргүзүлөт. AMPS стандартындагы уюлдук байланыш дээрлик бүт аралдын аймагын камтыйт&lt;ref&gt;[https://guide.travel.ru/nauru/communications/ Коммуникации и связь в Науру] ''(Наурудагы байланыш жана телекоммуникация)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Акыркы мезгилде байланыш кызматтарынын үзгүлтүккө учурашы байкалууда, анткени бул тармакты тейлеген чет элдик компаниялар алдын-ала төлөө системасында өз кызматтарын көрсөтөт. 2003-жылдын башында Рене Харрис жана Бернард Довийого президенттин кызматына талапкер болушкан жана Науру эң курч саясий кризиске кабылып, жарандардын кагылышуусунда президенттин резиденциясы өрттөнүп кеткен жана, телефон байланышы толугу менен үзүлгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926231528/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 Политический кризис на Науру] ''(Наурудагы саясий кризис)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Аралдан тышкары жайгашкан аймактар менен байланышуу бир нече жума бою портко келген кемелердеги спутник телефондору аркылуу жүргүзүлгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926231500/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_02_03_w4_n1.htm#n6 Прервана связь с Науру] ''(Науру менен байланыш үзүлдү)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышкы соода ===

2017-жылы экспорт 24,7 млн АКШ долларын, ал эми импорт - 35,6 млн АКШ долларын түзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190823105240/https://oec.world/ru/profile/country/nru/ Науру на справочнике международной торговли oec.world] ''(Науру эл аралык oec.world соода каталогунда)''{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Экспорттук кирешенин дээрлик 70% фосфаттарды сатуудан түшөт. Негизги соода өнөктөштөрү Австралия жана Жапония (бул өлкөлөрдүн ар биринин үлүшү 24%), андан кийин Түштүк Корея (16%). Негизинен унаалар, жабдуулар, азык-түлүк жана химиялык товарлар импорттолот. Негизги керектелүүчү товарлар менен жабдып туруучу мамлекеттер -  Австралия (63%), Фижи (12%) жана Индия (11%).

== Маданияты ==
Науру аралынын алгачкы маданияты жөнүндө маалыматтар өтө эле аз. Батыштын таасири күчтүү болгондуктан, жергиликтүү тургундар тарабынан көптөгөн үрп-адаттар жана каада-салттар унутулуп калган. Байыркы науруандыктардын жазуусунун жоктугу өлкөнүн маданий байлыгын изилдөөнү татаалдаштырат.

=== Науру аралынын колония айланганга чейинки тургундарынын социалдык уюму ===
[[Файл:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|thumb|250px|Наурулуктар (1890-жыл)]]
Науруалуктардын алгачкы маданияты аралда жашаган 12 уруунун маданиятынан негизделген. Науруда жалпы башчы болгон эмес жана ар бир уруунун өз тарыхы болгон. Салт боюнча, ири уруулар майда урууларга бөлүнгөн жана айда уруулардагы ар бир адам белгилүү бир топторго таандык болгон:

* ''темонибе'' ({{lang-na|Temonibe}}), 
* ''эмо'' ({{lang-na|Emo}}), 
* ''амененгаме'' ({{lang-na|Amenengame}}) 
* ''энгаме'' ({{lang-na|Engame}}). 

Колунда жок, кедейлердин эки классы төмөндөгүдөй аталган:

* ''итсио'' ({{lang-na|Itsio}}),
* ''итиора'' ({{lang-na|Itiora}})

Адамдын тигил же бул класска таандык экендигин аныктоодо негизги фактору болуп энесинин теги болгон. Темонибе уруусу өзгөчө орунду ээлеген, аларга балык уулоого уруксат берилген жана алар деңиздеги айрым аймактага ээлик кылышкан.

Ошол кездеги калктуу конуштардын көпчүлүгү деңиз жээгинде жайгашышкан, айрымдары гана Буада көлүнүн айланасында орун алган. Аралдыктар эки-үч үйдөн турган кичинекей, короо-жайлуу үйлөрдө жашап жана айылдарга биригишкен. Жалпысынан Науруда 168 айыл жайгашып, алар 14 облуска биригишкен. Бул тарыхый облустардын негизинде, азыркы учурдагы аралдын 14 административдик округу түзүлгөн.

=== Массалык маалымат каражаттар ===
Науруда дайыма иштеген басма сөз кызматтары жок. Анда-санда англис жана науру тилинде басылган ''Nauru Bulletin'' жана «Наоэро Амо» оппозициялык саясий партиясынын ''The Visionary'' гезиттери чыгып турат. Эки жумада бир жолу Central Star News жана Nauru Chronicle гезиттери басмадан чыгат&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;BBC News Services. [https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15433616 Науру өлкөсүнүн профили]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Наурунун жалгыз радиостанциясы жана телеканалы өкмөткө таандык жана негизинен «Австралия радиосу» жана «BBC» программаларын чагылдырат (ретрансляция).&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

=== Спорт ===
[[Файл:Linkbelt1999-Finalspiel.jpg|thumb|250px|1999-жылы «Линкбелт Овал» стадионунда өткөн австралиялык футбол боюнча беттеш]]

Наурунун улуттук спорттук оюну -  австралия футболу.

Футбол боюнча улуттук курама командасы дагы бар, бирок ал өлкөдө кесипкөй оюнчулардын жана ири стадиондордун жактугуна байланыштуу ФИФА же Океания футбол конфедерациясы тарабынан таанылган эмес. Футбол оюнчуларынын формасынын түсү - көк жана ортосунан сары тилке сызылган. Футбол боюнча улуттук курама тобу башка өлкөнүн командасы менен биринчи беттешүүсү 1994-жылдын 2-октябрында болгон. Анда Наурунун курама тобу Соломон аралдарынын курама тобун 2:1 эсебинде утуп алган. Бул наурулуктар үчүн чоң жеңиш болуп калган. Аралда бир нече спорт аянтчалары жана стадиондор бар: «Линкбелт Овал« (Айво округунда жайгашкан, бирок ал кыйла эскирген жана эл аралык стандарттарга жооп бербейт), Мененг стадиону (3500 орундуу, 2006-жылы курулган) жана Дениг стадиону.

[[Оор атлетика]], софтбол, [[баскетбол]] жана [[теннис]] абдан популярдуу. Өлкөнүн Өкмөтү тарабынан оор атлетика колдого алынган, дал ушул багыт боюнча Науру эң көп спорттук ийгиликтерге жетишкен. Шериктештик оюндарында оор атлетчи Маркус Стивендин сенсациялуу жеңишинен кийин 1990-жылы бул республикада Науру Улуттук Олимпиада Комитети түзүлгөн. 1992-жылы Маркус Барселонада өткөн Олимпиада оюундарына катышкан биринчи наурулук спортчу болуп тарыхта калды. Науру расмий түрдө 1996-жылы олимпиадалык кыймылга кабыл алынган. Наурунун биринчи расмий атлеттери Маркус Стивен, Жеррард Гарабван жана Куинси Музаламо болушкан.

Наурунун эң чебер теннисчилери — Дэвид Детудамо жана Анжелита Детудамо.

=== Майрамдар ===
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
|+
!Дата
!Аталышы
!Англисче аталышы
|-
|[[1-январь]]
|[[Жаңы жыл]]
|New Year’s Day
|-
|[[31-январь]]
|Эгемендүүлүк күнү
|Independence Day
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |датасы 
кошумча 
аныкталат
|Жагымдуу жума
|Good Friday
|-
|Жаркын дүйшөмбү
|Easter Monday
|-
|Жаркын шейшенби
|Easter Tuesday
|-
|[[17-май]]
|Конституция күнү
|Constitution Day
|-
|[[25-сентябрь]]
|Жаштар күнү
|National Youth Day
|-
|[[26 Октябрь (Тогуздун айы)|26-октябрь]]
|Ангам күнү
|Angam Day
|-
|[[25-декабрь]]
|Рождество
|Christmas Day
|-
|[[26-декабрь]]
|Белектер күнү
|Boxing Day
|+
|}

== Социалдык тармак ==

=== Саламаттыкты сактоо ===
[[Файл:Participants of a walk against Diabetes and for general fitness around Nauru airport.jpg|thumb|Наурунун калкы дүйнөдөгү эң ашык салмактуу адамдардын катарына кирет]]
Аралдагы калкты таза суу менен камсыздоону жакшыртуу жана үзгүлтүксүз санитардык-профилактикалык иш-чараларды жүргүзүүгө багытталган эффективдүү мамлекеттик программасынын натыйжасында акыркы жылдары аралда жугуштуу оорулардын жайылышына жол бербөө мүмкүн болду. Бирок [[кант диабети]], [[Гипертония оорусу|гипертония]], жүрөк-кан тамыр оорулары жана рак сыяктуу жугуштуу эмес оорулар, ошондой эле респиратордук оорулар Наурунун калкынын өлүмүнүн негизги себептери болуп калууда&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;[https://www.who.int/westernpacific/ Науру. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун отчету]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Науру калкы ашыкча салмактан (семирүүдөн) катуу жабыркайт жана семиз адамдардын саны боюнча дүйнөдө бешинчи орунда турат&lt;ref&gt;[https://www.who.int/ru/news/item/01-03-2024-one-in-eight-people-are-now-living-with-obesity Учурда ар бир сегизинчи адам ашыкча салмактан жабыркайт]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2003-жылы Наурудагы диабеттин таралышы (30,2%) дүйнөдө эң жогору көрсөткүчкө жеткен. Наурудагы калктын семирүүсүнүн себептери, башка аймактардагыдай эле, арзан калориялуу тамак-аштын, биринчи кезекте эт консерваларынын көп колдонулушу менен байланыштуу&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1578329/Spam-at-heart-of-South-Pacific-obesity-crisis.html Spam at heart of South Pacific obesity crisis] ''(Түштүк Тынч океандагы семирүү кризиси)''{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Наурунун саламаттыкты сактоодогу негизги көйгөйлөрдүн бири — кадрлар маселеси, ошондуктан өлкөнүн өкмөтү бул тармакка мүмкүн болушунча көп адистерди тартууга аракет кылып жатат. Аралда медициналык жардам акысыз.

1999-жылы июлда Наурунун жалпы типтеги ооруканасы ({{lang-en|Nauru General Hospital}}) менен Улуттук фосфат корпорациясынын ооруканасы ({{lang-en|National Phosphate Corporation Hospital}}) Науру Республикасынын ооруканасы ({{lang-en|Republic of Nauru Hospital}}) деген ат менен бириктирилген, анда беш гана дарыгер иштейт. Оор дартка чалдыккан адамдар Австралияга дарыланууга жөнөтүлөт.

1995-1996-жылдары саламаттыкты сактоого кеткен чыгымдар 8,9 миллион австралия долларын же өлкөнүн жалпы бюджетинин 8,9% түзгөн. Дарыгерлердин көпчүлүгү чет элдиктер&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.
=== Билим берүү ===
[[Файл:Nauru College (15406372672).jpg|thumb|Науру колледжи]]
Билим алуу толугу менен акысыз. 6 жаштан 15 жашка чейинки балдар үчүн милдеттүү (1-10-класстар). Билим берүү тутуму 2 этапты камтыйт: мектепке чейинки дардоо жана даярдоо баскычы.

Башталгыч билим берүү окуу мезгилинин биринчи 6 жылында, башкача айтканда, 6 жаштан 11 жашка чейинки окуучулар үчүн берилет. Окуучулар алгачкы эки жыл Ярен округунун башталгыч мектебинде, үчүнчү жана төртүнчү жылдары Айво округунун башталгыч мектебинде жана бешинчи жылдан тартып Науру колледжинде окушат. Башталгыч мектепти аяктагандан кийин, башталгыч билим жөнүндө сертификат алуу үчүн сынактар тапшырылат.

Кийинки баскыч — орто мектеп (7-10-класстар үчүн милдеттүү жана 11-12-класстарды окуучулар өз калоосу окуса болот. 10-класстан кийин орто билими туралуу сертификат алуу үчүн сынактан өтүшөт. 12-класска чейин окууну уланткан учурда, толук орто билими туралуу сертификатка ээ болуу үчүн сынактартардан өтүү зарыл.

Аралдын жашоочулары жогорку билимди чет өлкөлөрдөн, негизинен Австралиядан алышат. Науруда Түштүк Тынч океан университетинин сырттан окуу бөлүмү жайгашкан.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтүнүн расмий сайты]{{ref-en}}
* [http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx Науру парламентинин расмий баракчасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524110900/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx |date=2024-05-24 }}{{ref-en}}
{{Калып:Океания өлкөлөрү}}
[[Категория:Дүйнө өлкөлөрү]]
[[Категория:Австралия жана Океания өлкөлөрү]]
[[Категория:Науру]]</text>
      <sha1>b7yuakwsksnwgt3alrp60vk2s0aujsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асан Ормушев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15364</id>
    <revision>
      <id>666353</id>
      <parentid>556056</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18899" sha1="ieysoewl7ufcz6r6nbzwvx0vykzgf32" xml:space="preserve">'''Асан Сулайманович Ормушев''' (1951) – кыргыздын заманбап тарыхчыларынын бири, тарых илимдеринин доктору,профессору.Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмери. Эл аралык Кувейт университетинин ректорунун кеңешчиси.

== Кыскача өмүр таржымакалы ==
Асан Сулайманович Ормушев 1951-жылдын 3-сентябрында [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районуна караштуу Тору-Айгыр кыштагында туулган. 

Асандын чоң атасы Ормуш өз доорунда мекеге барган ажы болгон.

Асандын атасы Сулайман колунан көөр төгүлгөн уста болгон, апасы Жумабүбү экөө тең карапайым, турмуш тиричиликтерине тың, эл ичинде кадыр-барктуу адамдар эле. 

Асан – бир үйдүн жалгыз баласы болгондуктан ата-энеси бүт мээримин төгүп чоңойтушкан. Бирок, жалгыз балабыз деп, обу жок эркелетпестен айылдагы бардык балдардай эле нукура кыргыз үй-бүлөсүнүн тарбия-таалимин беришкен.

Ал орто мектепте окуп жүргөндө [[&quot;Манас&quot; эпосу|«Манас»]], «Семетей», «Сейтек» эпостору айылдык дүкөндөрдө сатыла баштаган. Ошол жылдары Сулайман Ормушев «Манастын» үч томдугун сатып алып, дайыма эл алдында Асанга окутчу эле. &lt;br&gt;

1969-жылы ал кездеги СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетине тапшырат. &lt;br&gt;

Студент кезден берки досу [[Беделбаев, Аскарбек|Аскар Беделбаев]] мырза Асан Ормушевдин жаш чагын мындайча эскерет: &lt;br&gt;

“Окууга өткөн күндөн тарта экөөбүз тең үйдө, ал атасынын бир тууганы, академик Сатар Ильясовичтикинде, мен жакын туугандарыбыздыкында жашап калдык. Бул да биздин достуктун бекемделишине өбөлгө болду. Көбүнесе сабактан же китепканадан кийин бири-бирибиздин үйлөрүбузгө көп баргандыктан эки тарап тең бизди өз балдарындай кабыл ала, ишеним көрсөтүшчү. Айрыкча, Сатар Ильясовичтин нускалуу китептери биздин мамилени бекемдеп, тарыхка болгон ынтызарлыгыбызды арттыра, келечекте илим жолуна түшүүбүзгө себепкер болду. 
Асакем жаратылышынан тынчы жок, жаны тыным албаган эмгекчил жана изденич инсан. Республикабыздагы  коомдук-саясий иштерге гана аралашпастан, алыскы чет өл­көлөрдүн – Түркия, Иран, Сауд Аравиясы, Египет, Кувейт мамлекеттеринин Кыргызстандагы өкүлдө­рү менен тыгыз байланышта иштеп келет”, -  дейт А.Беделбаев.

Асан Ормушев 1974-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетин ийгиликтүү аяктаган.

1974-жылы илимий ишке киришип, кенже илимий кызматкер болуп Улуттук илимдер академиясында иштей баштаган. 

Кыргызстандын жумушчу табынын тарыхы жаатында илимий изилдөөсүн жүргүзүп, 1983-жылы 9-мартта «Кыргызстандагы жумушчулардын өнүгүүсү» деген темада кандидаттык диссертацияны коргогон.

1994-жылдын башында Кыргыз Республикасынын Премьер-министри Апас Жумагуловдун буйругу менен «Манас» эпосунун 1000 жылдыгын өткөрүү боюнча атайын дирекция уюштурулуп, Таластагы театралдашкан оюн-зоокту уюштуруунун директору болуп Асан Сулайманович Ормушев, директордун орун басарлыгына Аскар Беделбаев дайындалган.

«Төрөкул Айтматов» аттуу илимий-документалдуу фильмдин сценарийи үчүн 1994-жылы 26-январда Ч.Айтматов атындагы Эл аралык коомдук академиянын академиктигине шайланган. Төрөкул Айтматов жөнүндө бир нече илимий макалаларды жазган. Чыңгыз Айтматов уюштурган «Диалог Евразия» платформасы аркылуу Ч.Айтматовдун чыгармаларына арналган бир нече конференцияларды өткөргөн.

1995-жылдын сентябрынан 1997-жылдын сентябрына чейин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратында идеология бөлүмүн жетектеген. 1997-жылдын август айынан 2000-жылдын январь айына чейин Ататүрк фондунун Генералдык директорлук милдетти аткарган.

1999-жылы ал Бишкек шаарында эл аралык Кыргыз-Кувейт университетин негиздейт, 2000-жылдын 1-февралынан тартып анын туңгуч жана бирден-бир ректору болот.

Университеттин Коомдук фондунун 2004-жылы 7 ноябрдагы чечими менен бул университетке Махмуда Кашгари-Барсканинин ысымы ыйгарылган.

Ушул тапта окуу жай Махмуд Кашгари Барскани атындагы Чыгыш университети катары кеңири таанымал. Анын алгачкы ректору – профессор Асан Ормушев. 

2011-жылдын июнь айынан 2018-жылынын июль айына чейин Кувейт университетинин ректордун кеңешчиси болуп эмгектенген. 2018-жылдын август айынан баштап 2021-жылга чейин Эл аралык Кувейт универститенин ректорлук кызматын аткарган. 2021-жылдын сентябрь айынан баштап Эл аралык Кувейт универститенин ректордун кеңешчиси болуп иштеп жатат. &lt;br&gt;

== Саясий ишмердиги ==
1980-жылдардын аягында ыраматылык СССРдин камчысы күч болуп турган маалда Кыргызстанда да жаштар ойгонуп, кыргыз тили, мекен ыйыктыгы, мамлекеттин көз каранды эместиги жөнүндө кеп боло баштаганда Асан Ормушев көч башында жүрдү. 

Ал кыргыз тагдырын ойлогон “Асаба” Улуттук кайра жаралуу саясий партиясын түзгөндөрдүн бири, бир катар жылдар бою партиянын лидери болду.

КДКнын белдүү өкүлү, Башкармалыгынын мүчөсү болду.

Ал Республиканын коомдук саясий иштерине дайыма катышат. 

Кыргыз Республикасынын Президентинин 1992-жылдагы жардыгы менен кыргыздардын Бүткүл дүйнөлүк 1-курултайын өткөрүүгө катышкан. 

1999-жылы Ататүрк атындагы илимий – изилдөө борборунун илимий кеңешинин мүчөлүгүнө шайланган (Түркия), Кыргыз Республикасынын Достук коомунун астындагы Кыргыз-Кувейт коомунун президенти. &quot;Билим жана тарбия&quot; журналынын редколлегиясынын мучосу. Эл аралык Кувейт университетинин окуумуштуулар кеңешинин мучосу.

== Үй-бүлөсү ==
Үй-бүлөсү бар.
Жубайы – Асипа.

Алардын төрт баласы, сегиз небереси бар.

== Илимий жана ректордук иши  ==
[[Файл:KTK taryhchylar tobu 11.2.12.JPG|thumb|Кыргыз тарыхчылар тобу &quot;Кыргыз Тарых Коому&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин Уюштуруу жыйынында. Солдон оңго: Аскарбек Беделбаев, Бекбосун Бөрүбашев, Эгемберди Маанаев, Акылбек Жуманалиев, Асан Ормушев жана түрколог Кадыралы Конкобаев. 11.02.2012. Т. Чоротегиндин сүрөтү.]]
Асан Ормушев 200гө жакын илимий макалалардын, анын ичинен 20дан ашык брошюралардын, окуу китептердин автору катары жумурай журтчулукка таанымал тарыхчы, илимпоз.         

2010-жылы  октябрь айында Кыргызстандагы Махмуд Кашгари-Барскани атындагы Чыгыш университетине Англиянын Оксфорд шаарынын мэриясынын атайын чечими менен Европа менен Чыгыш мамлекеттеринин ортосундагы экономикалык, маданий байланыштарды чыңдоодогу жетишкендиктери  жана жаштарга эл аралык деңгээлдеги билим, тарбия берүүдөгү артыкчылыгы үчүн ыйгарылган «Алтын Пальмира» эл аралык жогорку наамына жетиштин өзү эле Асан Ормушевдун жетекчилиги менен аталган окуу жай зор иштерди бүтүргөндүгүн кабарлайт.

2012-жылдын 11-февралында “Кыргызстан Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмесинин уюштуруу жыйынына катышты. &lt;br&gt;

=== Илимий жыйындарга катышуусу ===
Бишкек, Алма-Ата, Астана, Тараз, Чымкент, Талды-Коргон, Ташкент, Душанбе, Стамбул, Анкара, Анталия, Сивас, Деңизли-Памуккала, Тевриз, Тегеран, Мешкет, Түндүк Кипр-Левкоша, Баку, Кутаиси, Москва, Казань, Нью-Йорк, Монтана, Каир, Эль-Кувейт, Дубай, Мекка, Медина, Амман, сыяктуу шаарларда өткөн эл аралык илимий конференцияларга, жыйындарга, симпозиумдарга катышкан.

== Наамдары. Сыйлыктары  ==
Эл аралык Айтматов академиясынын академиги (1994).

Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган (2011-жылдын ноябры).

Ысык-Көл облусунун, Ысык-Кол районун ардактуу атуулу медалы менен сыйланган (2008). 

Кыргыз Республикасынын жаштар иштери боюнча министирлигин ардак грамотасы менен сыйланган (2011). 

Бүткүл союздук жаш илимпоздордун коомдук илимдер боюнча өткөрүлгөн конкурсунун лауреаты.

&quot;Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер&quot; деген ардактуу наам ыйгарылган. (2018).

Кыргыз Республикасынын билим беруунун отличниги, Төш белгиси менен сыйланган (2001).

&quot;Бишкек&quot; шаардык кенешинин ардак грамотасы менен сыйланган (2015). 

Кыргыз Республикасынын маданият министирлигин &quot;Маданияттын мыкты кызматкери&quot; төш белгиси менен сыйлангансыйланган (2007). 


&lt;br&gt;

== Эмгектеринин тизмеси  ==
Кыргыз элинин XX кылымдагы жана көөнө тарыхына, ислам тарыхына, ислам цивилизациясына байланыштуу илимий макалалардын жана бир нече монографиянын автору.

Анын калеминен 200дөй илимий жана публицистикалык эмгектер, анын ичинде: «Нарын каскадынын оттору» (1981), «Рост культурно-технического уровня рабочих-строителей Киргизстана» (1982), «Улуттук жумушчулардын тарыхынан» (1992), «Алыскы сапарда» (1992), «История кыргызов и Кыргызстана» (1996, жогорку окуу жайлардын студенттерине арналган окуу китебин жазууга катышкан), «Ислам цивилизациясы» (2003), «Себат – билим берүү уясы» (2007), «Аль-Харамга зыярат» (2009), «Себат – колыбель знаний» (2010), «21-кылымдын жаңы муундары» (2011), «Кыргыз-Кувейт мамилеси» (2011) аттуу илимий-монографиялар, окуу китептери жана илимий-публицистикалык жыйнактар жаралган.

* А. С. Ормушев. Рост культурно-технического уровня рабочих-строителей Киргизстана. -  Фрунзе: Илим, 1982. -  111 с.   &lt;br&gt;
* «Улуттук жумушчулардын тарыхынан» (1992) &lt;br&gt;
* «История кыргызов и Кыргызстана» (1996, жогорку окуу жайлардын студенттерине арналган окуу китебин жазууга катышкан) &lt;br&gt;
* «Ислам цивилизациясы» (2003) &lt;br&gt;
* «Кыргыз-Кувейт мамилеси» (2011)

== Адабият  ==
* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.А.Асанов. - Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. - 544 стр., илл., карты. (ISBN 5-89750-142-4)  [мында 456-бетте.)] &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/Kyrgyzstan_Politics_Round_Table/2144612.html &lt;br&gt;
* http://www.akbashat.kg/8-10.php{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://dap.kg/index.php/component/content/article/13-2011-12-12-10-05-20{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://kabar.kg/rus/society/full/19751{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.kyrgyztuusu.kg/maaniluu-maek/3259-kutman-kurak.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.presskg.com/tuusu/10/1005_13.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825073926/http://presskg.com/tuusu/10/1005_13.htm |date=2016-08-25 }} &lt;br&gt;
* http://kg.fgulen.com/maalimat-bulaktari/26630-kasgarli-mahmut.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.kyrgyztuusu.kg/maaniluu-maek/4184-taanymal-taryhchy-mykty-okutuuchu.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20111114134009/http://www.barakelde.org/news:21293/ &lt;br&gt;
* http://kgz.chygysh.kg/content/blogcategory/2/31/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702023813/http://kgz.chygysh.kg/content/blogcategory/2/31/ |date=2012-07-02 }} &lt;br&gt;
* http://www.obrazovanie.kg/uchrezhdenija/visshee/universiteti/vostochnij_universitet {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304023240/http://www.obrazovanie.kg/uchrezhdenija/visshee/universiteti/vostochnij_universitet |date=2012-03-04 }} &lt;br&gt;

[[Категория:Тарыхчылар]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Инсандар:Кыргызстан]]
[[Категория:Туулгандар 1951-жылы]]
[[Категория:Архив таануу]]
[[Категория:Тарыхнаама]]
[[Категория:Ысык-Көл облусу]]
[[Категория:XX кылым]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Кашгари таануу]]</text>
      <sha1>ieysoewl7ufcz6r6nbzwvx0vykzgf32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ош уезди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15717</id>
    <revision>
      <id>666428</id>
      <parentid>648522</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69494" sha1="ppmp5ydunua1hyc7gy7l4zakmmzirr0" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[Файл:Coat of arms of Fergana Oblast 1890.svg|center|100px|Губерния герби]]
|-
! bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:1.25em;&quot;&gt;Ош уезди&lt;/span
&gt;
|-
| [[Негизделген]]: || [[1876]]
|-
| [[Борбору]]: || [[Ош шаары]]
|-
| [[Аянты]]: || 25252,7 чакырым([[1896]])
|-
| [[Калкы]]: || 105032 ([[1896]])
|-
| [[Калкынын жыштыгы]]: || /км²
|-
| [[ISO 3166-2]]: || 
|-
| [[Административдик-аймактык түзүлүш]]: || 3 [[болуштук]] ([[1876]])&lt;br /&gt;6 [[болуштук]] ([[1881]])&lt;br /&gt;11 [[болуштук]] ([[1903]])&lt;br /&gt;
|-
| [[Губерния]] || [[Фергана облусу]]&lt;br /&gt;[[Түркстан генерал-губернаторлугу]]&lt;br /&gt;
|-
| Ош уезди башчылары: || Ионов М.Е. ([[1876]]-[[1888]])&lt;br /&gt;Дейбнер А.Н. ([[1889]]-[[1892]])&lt;br /&gt;Громбчевский Б.Л. ([[1893]]-[[1895]])&lt;br /&gt;Зайцев В.Н. ([[1895]]-[[1906]])&lt;br /&gt;Алексеев А.А. ([[1906]]-[[1915]])&lt;br /&gt;Городвинский В. ([[1916]])&lt;br /&gt;Брже­зицкий В.В. ([[1916]]-[[1917]])&lt;br /&gt;
|}

'''Ош уезди''' - [[1876]]–[[1924]] жылдары [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] [[Фергана облусу]]ндагы администртивдик [[аймак]].

== [[Тарых]]ы ==
[[Файл:Alexei Fedchenko.jpg|thumb|right|80px|Федченко]]
[[Файл:Мушкетов И В.jpg|thumb|right|80px|Мушкетов]]
[[Файл:Северцов_Николай_Алексеевич.jpg|thumb|right|80px|Северцов]]
[[Файл:Grum-Grjimailo_GE.jpg|thumb|right|80px|Грумм-Гржимайло]]
[[Кокон хандыгы]] [[Орусия империясы]]га кошулуудон кийин [[Фергана облусу]] түзүлдү жана [[1876]] жылы анын курамына кирген Ош уезди негизделген. Ош уезди борбору [[Ош шаары]] менен [[Фергана облусу]] курамында [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторунун]] 6 февраль [[1876]] жылдагы буйругу менен түзүлгөн. Ош уезди, борбору [[Ош шаары]] менен 25 253 чакырым калкы 59 760 адам, алардын ичинен [[Ош шаары]]нда [[1881]] ж. болгону 3 950 адам 1049 түтүн жашаган, [[1912]] жылы болсо 45 миңден жогору, ошондой эле болжол менен 900 орус. Ош уезди жана [[Ош шаары]]нда калктын саны өсүшү [[Фергана облусу]]нун [[администрация]]сынын маалыматы боюнча жакшы байкалат, [[1897]] жылы Ош уездинде 161 640 киши, анын ичинде [[Ош шаары]]нда 34 157 адам жашаган. 1 январь [[1910]] жылы Ош уездинде 193 382 адам жашаган. Ош уездине 6 [[болуштук]] жана 50 [[Аксакалдар бийлиги|аксакалдык]] болгон.

Шаардын административдик башкаруусү уезд башчысына, орус армиясынын [[офицер]]ине жүктөөлгөн. Ош уезди жана [[Ош шаары]]ны [[Фергана облусу]] [[аскер]] [[губернатор]]у дайындаган [[офицер]]лер башкарган. Ош уезди башчысы бир эле убакта төмөнкүдөй функцияларды аткарган: [[Шаар башкармасы|шаар башчысы]], [[полиция]] башчысы, земский башчысы, [[Шаар башкармасы|шаар башкармалыгы]], [[салык]] төрагасы, [[оорукана]] комитети, уезд жана шаардык коомдук саламаттык комитети, [[казына]]ны ай сайын ревизиялоо, [[Түрмөлөр|түрмө]] бөлүмдөрунө төрагалык кылуучу директор жана башкалар. [[1912]] жылга келип шаардын [[өкмөт]]түк мекемелери көп тармактуу, ар түрдүү жана структуралык так бөлүнгөн болгон. Бул уезд башчысы жана анын жардамчысы, алар бир эле убакта Ош уездин жана [[Ош шаары]]н башкарган, орус армиясынын [[офицер]]лери (тиешелүүлүгүнө жараша [[полковник]] жана [[подполковник]]), уезддик [[врач]]тар жана жер өлчөгүч, шаардык архитектор, участкалык жана [[полиция]] сакчылары, [[Түрмөлөр|түрмөнүн]] башчысы, мировой [[судья]]лар болду.

Бара-бара Ошко ар кандай [[адис]]тер жана чиновниктер келе баштады: Топорнин С.А. - 10-[[Түркстан]] аткыч батальондун (Ош [[гарнизон]]унун орус [[аскер]]леринин) зардалы, Попов, И.И. - уезд жер өлчөгүчү, Томашевский Ж.Т. - курулуш башкармалыгынын инженери, Кондратьев Н.Н.- Ош [[Аскердик медицина|аскер ооруканасынын]] биринчи башчысы, Глушков П.Я. - уезд [[ветеринария]]лык [[врач]]и, Орлов В.Ф [[орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеп]] башчысы, Яссинский А. И. - улук медициналык [[фельдшер]], Приходько Б. Ф - Ош [[токойчулук]]тардын [[токой]] корукчусу, Ларионов. П. - Ош уезди башчысынын жардамчысы. [[Шаар башкармасы|Шаар башкармалыгынын]] [[депутат]]тары жана талапкерлери ар кандай убакта: Романенко А.Ф., Артемьев, Олифин Л.И. Попов, А.Г., Гречкин Н.А. жана көптөгөн башкалар болгон. Шаардагы тартипти [[полиция]]чылар: Чикунов А.И., Муштин А.Н., Шпилевский А., Грехов Н., Марков В., Рыбальченко Ф.Г. жана башкалар сактаган. Ушул жерден россиялык окумуштуулардун: [[Федченко Алексей Павлович|Федченко А.П.]] ([[1871]]), [[Ошанин Василий Федорович|Ошанин В.Ф.]] ([[1876]]-[[1878]]), [[Мушкетов, Иван Васильевич|Мушкетов И.В.]] ([[1874]]-[[1877]]), [[Северцев Николай Алексеевич|Северцов Н.А.]] ([[1865]]-[[1867]], [[1877]]-[[1878]]), Иванов Д.А. [[Грумм-Гржимайло, Григорий Ефимович|Грумм-Гржимайло]] ([[1884]]-[[1887]]), Громбчевский Б.Л. ([[1889]]-[[1892]]), [[Костенко Л.Ф.|Костенко Л.Ф.]] ([[1876]]-[[1878]]), Зайцев В.Н., [[Корженевский Николай Леопольдович|Корженевский Н.Л.]] ([[1903]]-[[1928]]) жана башкалардын [[Орто Азия]] жана [[Памир]] [[аймак]]тарды [[изилдөө]] боюнча көптөгөн илимий экспедициялары башталган. Шаардык чарбаны шаардык [[депутат]]тар катышуусу менен уезд башчысы башкарган. Шаардын [[киреше]]лери 30 800 руб.

[[Падышалык Россиянын Кыргызстандагы колониялык саясаты|Падышалык администрациядан]] тышкары, ошондой эле жергиликтүү өкүлдөрүнөн турган тузем [[администрация]]сы иш жүргүзгөн.

== Байыркы заманда ==
[[Ош шаары]] тоо алды [[оазис]]те жайгашкан, ал эчактан бери адамдар менен жыш. [[Сулайман-Тоо, тоо|Сулайман-Тоонун]] [[түштүк]] капталында [[Коло доору. Ош турган жайы.|коло дооруга]] тийиштуу дыйкандардын жайлары табылган. Ош [[Кыргызстан]]дын эң байыркы жайы бири болгон деп эсептелет, азыр расмий түрдө шаардын [[тарых]]ы 3 миң жылга жакын эсептелсин деп сунушталды. Бирок, тарыхый илимде шаарлардын жашын эсептоо тарыхый актыларда эң эрте айта өтүү деп кабыл алынган, шаарды эң биринчи айта өтүү жазууларда IX [[кылым]]га туура келет. X [[кылым]]да Ош чоңдугу боюнча [[Фергана]]нын үчүнчү шаары болуп эсептелген, [[Индия]] жана [[Кытай]]дан [[Европа]]га кеткен [[кербен]] жолдору менен кесилишкен орду болгон (кароо [[Улуу жибек жолу]]). Ош [[Борбордук Азия]]нын диний [[мусулман]] борбору бири болгон. [[Ош шаары]]нын борборунда жайгашкан байыркы [[мечит]]тер, ошондой эле [[Сулайман-Тоо, тоо|Сулайман-Тоо]] (Тахт-и-Сулайман, Трон Соломона) менен белгилүү, ал [[Борбордук Азия]]лык [[мусулман]]дарынын [[зыярат]] жерлерден бири болуп саналат

== [[География]] ==
Ош уезди [[Фергана облусу]]нун эң ири уезди болгон жана анын [[түштүк]] бөлүгүн ээлеген. Батышта [[Бухара хандыгы|Бухара эмираты]] менен, чыгышында [[Кытай]] менен чектеш болгон. Уезд [[Памир]]-[[Алай өрөөнү|Алай тоо системасынын]] аймагында жайгашкан.

== [[Административдик-аймактык түзүлүш]] ==
Түзүлгөн учурда [[1876]] жылы уезд 3 [[болуштук]]ку бөлүнгөн:
* [[Гүлчө]]
* [[Ак-Буура]]
* [[Ноокат]].

[[1881]] жылы уездде 6 [[болуштук]] болгон.

[[1903]] жылы уездде 11 [[болуштук]] болгон:
* [[Алай]] (көчмөн)
* [[Ак-Буура]]
* Булакбаши
* [[Гүлчө]] (көчмөн)
* [[Кашкар-Кыштак, Кара-Суу району|Кашкар-Кыштак]]
* [[Капчыгай]] (көчмөн)
* [[Куршаб, Өзгөн районунун айылы|Куршаб]]
* Манак
* [[Ноокат]]
* Ош
* Турук.

== [[Ош шаары]]нын [[символ]]у ==
[[Файл:Gerb of Osh 1908.png|thumb|170px|right|Ош шаарынын герби 1908 жыл]]
Герб города Ош был высочайше утвержден 22 октября 1908 года&lt;ref name=&quot;rsiss&quot;&gt;на Геральдических щитах. Золотые пчелы. [http://rsiss.narod.ru/map_blazon.html ''На сайте «Российские соотечественники Иссык-Куля»''].&lt;/ref&gt; —
{{Цитата|«В червленом щите серебряная вершина горы, сопровождаемая сверху золотым полумесяцем рогами вверх. В нижней оконечности щита две золотые воловьи головы с червлеными глазами. В вольной части щита герб Ферганской области. Щит украшен серебряною башенною короною о трёх зубцах и окружён двумя виноградными лозами, соединёнными Александровской лентою».}}
Силуэт горы Сулайман-Тоо занимает центральное место и в современном гербе Оша. Над силуэтом горы изображено золотое солнце с исходящими от него лучами, вся композиция окружена синим кыргызским орнаментом с надписью «ОШ» в нижней части&lt;ref name=&quot;heraldicum&quot;&gt;Гербы Кыргызстана. г. Ош [http://www.heraldicum.ru/kyrgyz/towns/osh.htm ''На сайте Геральдикум''].&lt;/ref&gt;.

== [[Калк]] ==
[[1896]] жылы уездде 105 032 адам жашаган. [[Калк]]тын көп бөлүгүн [[өзбек]]тер жана [[кыргыздар]] түзгөн. Шаар эки бөлүктөн түзүлгөн: [[орус]] жана тузем, азиялык. [[Орус]] бөлүгү [[Ак-Буура, өзөн|Ак-Буура дарыясынын]] суусунун агымынан бир нече жогору жайгашкан (болжол менен, азыркы [[Жергиликтүү мамлекеттик администрация|облустук мамлекеттик администрациясынын]], православ чиркөөсүнүн, [[Сатылганов Токтогул|Токтогул]] атындагы [[парк]]тын жана эс алуу Үйү районунун жогоруда).

[[Ош шаары]]нын калкы [[1910]] жылы статистикалык маалыматтар боюнча. [[Калк]] 44 204 адамды (23 170 эркек, 21 034 аялдардын) түзөт: [[өзбек]]тер – 38 646, [[кыргыздар]] – 2 031, [[уйгурлар]] – 500, [[каракалпактар]] – 1 606, [[дунгандар]] – 126, [[татарлар]] – 45, кара-кыргыздар – 8, [[тажиктер]] – 198, [[перстер]] – 5, индустар – 3, цыгандар – 12, [[армяндар]] – 20, афгандар – 5, [[еврейлер]] – 33, башка улуттагылар – 51. Үй кожолүк – 6 254 (100 орус бөлүгүндө, 6 154 тузем бөлүгүндө). Православ чиркөөсү – Михаило-Архангельский. [[Мечит]] – 154, [[мазар]]лар – 7, [[Башталгыч мектеп|башталгыч окуу жайы]] эки жыныстагы балдар үчүн, [[мектеп]]тер уул балдар учун – 20, кыздар учун – 12, [[медресе]] – 5, [[ишкана]]лар – 8, шаардык [[оорукана]] 15 керебет, жергиликтүү [[аскер]]дик [[оорукана]], 10-[[Түркстан]] батальонге караштуу [[аскер]]дик чогулуш.

== [[Экономика]] ==
[[Дыйканчылык]] уезддын түндүк-батыш бөлүгүндө гана өнүккон болчу. Негизги айдоо өсүмдүктөрү күздүк жана жаздык [[буудай]], [[арпа]], [[таруу]], дурра, күрүч жана [[Пахтачылык|пахта]] болуп эсептелген. [[Тери]], [[жыгач]], металл жана өзгөчө [[айыл чарба]] продукциясын кайра иштетүү боюнча майда кустардык [[ишкана]]лардын жана [[Дүкөн (кол өнөрчүлүк)|кол өнөрчүлүк устаканаларын]] саны  өстү (тузем типтеги май бышып чыгаруучу аспаптар гана 850). Бирок, өндүрүш жана кол эмгек мүнөзү дээрлик өзгөргөн эмес жана [[өнөр жай]] [[ишкана]]ларынын (негизинен майда) жалданма жумушчулор саны көптөгөн жылдар бою өзгөргөн эмес. [[1908]] жылы Ошто 441 [[өнөр жай]] [[ишкана]]сы иштеген жумушчулар саны - 616 болгон.
[[Файл:Korzhenevskiy N L.jpg|thumb|right|100px|Николай Корженевский]]
Ошто энергетика туудуруу башталган. [[1913]] жылы жаңы шаар районунда Яккалик [[Арык 1|арыгында]] кичик ГЭС курулган, анда &quot;Френсис&quot; тибиндеги (240 ат.к.) [[Радиустук - октук гидротурбина|гидротурбина]] жана туруктуу токтун [[Гидрогенератор|генератору]] (55 кВт) орнотулган. Электр энергиясы [[тегирмен]]ге келген жана орус байларын үйүн жарык кылган. [[1914]]-[[1916]] жылдары фирма &quot;Шимонек&quot; жана инженер Лебедов тарабынан [[Ак-Буура, өзөн|Ак-Буура дарыясында]] изилдөө өткөрүлгөн жана кубаттуулугу 4500 ат.к. экинчи ГЭСтин долбоору түзүлдү. Экинчи ГЭС Эски шаарда курулган жана эски шаар байларын үйлөрүнө жана [[дүкөн]]дөрүнө жарык берген. 

Орус [[офицер]]и [[Корженевский Николай Леопольдович|Корженевский Н.Л.]] өзүнүн жана өз тааныштарын батирлерин чагылдыруу үчүн курулуш каражаттарынан кичик динамо-машина жасады, көчөлөрдүн чагылдыруу үчүн ошондо иштетилген газолильдүү ([[селен]]) фонарларды жакшыртуу боюнча жана физикалык тажрыйба менен иш жүргүзүп келген. [[1902]] жылы ал өзүнүн [[аскер]] командачылыгынын колдоосу менен Ош менен [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абадты]] эки тараптуу [[байланыш]]ы учун эки гелиотелеграф станциялары иштеп чыккан жана орноткон. [[Жалал-Абад курорту|Жалал-Абад минералдык булактарда]] көп [[аскер]] дарыланган, ошондуктан Ош уезд шаары менен ишенимдүү [[байланыш]] абдан зарыл болгон.

[[1914]] жылы [[Ош шаары]]нда пивзавод, 2 вальцовкалоочу [[тегирмен]], 2 ичек-тазалоочу, 2 [[булгаары]], 2 [[Пахтачылык|пахта]] тазалоочүү заводдор иштеген. &quot;Зингер&quot;дин бир бөлүмчөсү өзүнүн агенттери аркылүү Ош уезди жашоочулары жана шаардыктардын арасында [[Тигүү машинасы|тигүү машиналарын]] саткан. Ошто [[жүн]] жана башка [[Мал чарбачылык|мал чарбачылыгынын]] чийкисин сатып алуулар боюнча Г.В. Дюршмидт [[Немистер|немис]] [[фирма]]сы, &quot;Стукен жана Ко&quot; [[фирма]]сы, [[Кыргызстан]]дын [[түштүк]] [[токой]]лорүнон [[жаңгак]] [[Иштетилме чийки зат|чийки затынын]] даярдоо жана чет өлкөгө ташып чыгууну француз [[компания]]ларынан бири  жүргүздү. [[Жибек]] түрүү өндүрүшү сырьё базасы [[Италия|итальян]] жана француз [[Капитализм|капиталисттардын]] колунда болгон (&quot;Бауэр&quot; фирмасы, &quot;Ага-ини Коломбини&quot; ж.б.). Бир катар [[россия]]лык [[фирма]]лар &quot;Чоң Ярослав мануфактурасы&quot;, &quot;Ага-ини Шлоссберг&quot; жана башкалар Ошто [[Пахтачылык|пахтаны]] сатып алууну [[Монополисттик (жекебасар) иш-аракет|монополизация]] кылды, анын алгачкы кайра иштеп чыгууну жана [[Россия]]нын текстиль фабрикаларына алып чыгуу үчүн. Ош [[Аскердик медицина|госпиталы биринчи аскердик-дарылоо мекемеси]] болуп калган. Жергиликтүү калк үчүн тузем [[оорукана]]сы иштеген, андан кийин бардык калк учун кызмат кылган шаардык [[оорукана]]сы курулган. Санитардык-профилактикалык көп жумуш, [[чечек]] жана пес менен күрөш жүргүзүлдү. [[Ветеринария кызматы]], [[метеорологиялык станция]] уюштурулган.

[[Кинотеатр]] Апостоловго А.К. таандык болгон. Шаарды электрификация жана [[телефон]]изациясын Дряхлов Т.Г., &quot;[[Пльзень]] пивосу&quot;н чыгарган пивзаводдун ээси Монета А.Ю., [[Ак-Буура, өзөн|Ак-Буура дарыясыдагы]] [[тегирмен]]дин ээси Сукоркина С.М., куруучу жана ичек-тазалоочу жайдын ээси Шустов. И.Д. жана башкалар баштаган. [[Өнөр жай]] кустардык мүнөзгө ээ болгон. [[Кыргыздар]]дын негизги иши көчмөн [[Мал чарбачылык|мал чарбачылыгы]] болуп келген. 

== Ош уезди соодасы ==
Өлкөдө эн ири болгон [[Ош шаары]]нын [[базар]]ында кылымдын башында 1300 соода түйүнү болгон эле. Соода [[фирма]]лары жана соода-[[өнөр жай]] [[ишкана]]лары иштеген: Ошто соода иштери менен Давыдов, Епифанов, Прядко алектенишкен, [[бакал]]ея Д.Л. Филатов жана Н.Я. Пугасов, килемдер - [[Мадазимов Рахмонберди|Р.М. Мадазимов]], А. Рахматуллаев, А. Вахабов, Х. Ходжиев, мануфактура Д. Шукин, А. Вадьяев, Ш.Х. Абрасум, [[Иштетилме чийки зат|чийки зат]], [[мал чарбачылык]] – М. Салибаев, С. Абдрасулов (ӨзР БМА. -Ф. И.19. Оп.1. Д.2504. Л.13-27 Д.17054. Л.2-3; ООГАПД. -Ф.50. Оп.1. Д.41. Л.4; Д.71. Л.7,7 обр.). Биринчи [[мейманкана]]ны Таранин П.М. ачты. ХХ [[кылым]]дын башында орус ишкери Д.И. Павлов &quot;[[Москва]]&quot; [[мейманкана]]сын курду жана анга дагы уч ресторанга ээлик кылды.

=== Ош уезди элге [[билим берүү]] тармагы ===
[[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалдары]] жана миңбашылары молдо Султан Таирбаев жана анын тай акеси молдо Кудрат Таирбаев&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt; Письмо начальнику Ошского уезда В.Н.Зайцову от жителей г. Ош и всего Ошского уезда&lt;/small&gt; |url=http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |access-date=2015-12-30 |archive-date=2015-12-17 |archive-url=https://archive.today/20151217180538/http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2015-12-17 |archiveurl=https://archive.today/20151217180538/http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html }}&lt;/ref&gt; [[Ош шаары]]нда [[орус-тузем мектептери|орус-тузем мектепти]] ачуу демилгечилери болгон. Ошол эле убакытта алар [[орус-тузем мектептери|орус-тузем мектепти]] ачуу жана иштетуу учун чыгымдары боюнча акча каражаттарын беришкен. Ош уезди бийлиги &quot;Калкты өз эрки менен мектептерди кармоо учун акча каражатын берүүгө даярдыгы, бул тузем калкы өзү жаш муунду [[орус тили]]не окуутуну зарыл болгонун жана пайдасын сезди&quot; деп эсептеди. [[Орус-тузем мектептери]] - бул [[Башталгыч мектеп|мектептин башталгыч билим берүү]], [[Түркстан]] [[Падышалык Россиянын Кыргызстандагы колониялык саясаты|өлкөсун орус администрациясы]] тарабынан XIX кылымда жергиликтүү калктын балдарын окутуу үчүн ачылган. Бул [[мектеп]]тер европалык типтеги биринчи [[мектеп]]тер болуп, аларда [[Түркстан]] жергиликтүү калктын өкүлдөрү дин аралашпаган (светское) [[билим]] алышкан. Бул [[мектеп]]тердин максаты жергиликтүү калктын балдарын [[орус тили]не окууту, [[европа]] жана орус [[маданият]]арын баалуулуктарга кошулуу, алардын ичинен кийин чиновниктерди даярдоо&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Русско-туземные школы служили сближению туземцев с русским населением |url=http://www.ia-centr.ru/expert/321/ |access-date=2015-12-30 |archive-date=2015-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151206181142/http://ia-centr.ru/expert/321/ |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2015-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151206181142/http://ia-centr.ru/expert/321/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151206181142/http://ia-centr.ru/expert/321/ |date=2015-12-06 }}&lt;/ref&gt;. Бул [[мектеп]]терде [[орус тили]]н окууту биринчи жылынан баштап башталган.

15 январь [[1887]] жылы [[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалдары]] жана миңбашылары Султан Таирбаев жана анын бир тууганы Кудрат Таирбаев&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt; Письмо начальнику Ошского уезда В.Н.Зайцову от жителей г. Ош и всего Ошского уезда&lt;/small&gt; |url=http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |access-date=2015-12-30 |archive-date=2015-12-17 |archive-url=https://archive.today/20151217180538/http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2015-12-17 |archiveurl=https://archive.today/20151217180538/http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html }}&lt;/ref&gt; Ош уездинин башчысы М.Е. Ионов жана [[Түркстан]] өлкөсун бийлиги жардамында Ошто [[орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеп]] ачышты. [[Мектеп]]те ошондо башчысы В.Ф Орлов, эки аял окутуучу, кийин [[мусулман]] сабаты мугалими [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] жана бир кызматчы иштешкен. Бул [[мектеп]] алгачкы орус-мусулман сабатын көндүмдөрүн гана берген, алар уезд жана волость кенже кызматчыларын даярдоо үчүн зарыл болгон. Ал эми [[1915]] жылы жергиликтүү [[орус-тузем мектептери|орус-тузем окуу жайы]] өзүнүн класстарын жана мугалимдерин санын көбөйтөт. Эгерде мурда бул бир класска жай болсо, анда январь айынан баштап, [[Түркстан]] өлкөсу [[Генерал-губернаторлук|генерал-губернатору]] окуу жайы экинчи классты ачууга жана 1 мугалимди ишке алууга уруксат берди. Ошондо эле уезд башкармалыгы окуу жайын имараттын кеңейтүү үчүн окуу жайына 740 руб. 39 коп акча каражатын бөлүп берди. Аны менен бирге Ошто [[Жадид мектептери|жадид мектеп]] ачылды, анда  [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен саякатчы жана революционер [[Касымбеков Мырза Фазылбек|Фазылбек Касымбеков]] (тарых мугалими) иштеген.

=== Ош уезди [[маданият]]ы жана [[искусство]]су ===
[[Файл:Ош өзбек театры.jpg|thumb|right|150px|&lt;small&gt;''Театр имараты - Ош шаары Ленин көчөсу, 326 уй''&lt;/small&gt;]]

[[1914]] жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилиги астында [[Ош шаары]]нын [[Орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеби]] мугалими [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театралдык кружок]] негизделген.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt; |url=http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2015-10-01 |archiveurl=https://archive.today/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ }}&lt;/ref&gt;. 

[[1918]] жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилиги астында Ош уездинын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, Журахон Зайнобиддинов, Назирхан Камолов, А. Саидов, А. Эшонхонов, Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитовтор менен бирге [[Түркстан]] фронти Реввоенсоветине караштуу [[концерт]] бригадасын базасында [[Кыргызстан]]дын түштүгүндө биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|театралдык кружок]] негизделген.
[[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] труппасынын көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылдын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.is/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm |date=2015-02-03 }}&lt;/ref&gt;. [[1919]] жылы кружок [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|драма труппасы]] болуп калыптанды. Бул [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|драма труппасы]] [[Кыргызстан]] түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуаринда спектакль коюдан тышкары, көптөгөн [[концерт]]тик программалар коюлду, ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду.
Андан ары бул труппа [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]]н түзүү үчүн негиз болуп калды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |access-date=2015-12-30 |archive-date=2018-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2018-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131201103/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386103932 |date=2018-01-31 }}&lt;/ref&gt; [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры]] [[Борбордук Азия]]да [[Ташкент]] шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан ([[1913]]-[[27 февраль]] [[1914]] жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет&lt;ref&gt;[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

[[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] Ош уездинын бардык райондорунда болуп, ал жерде спектаклдер коюп [[басмачылык]] менен көркөм өнөр жана [[маданият]] куралы менен күрөшту. Райондорда спектаклдер коюп, [[басмачы]]лар жайгашкан жана аларды куралдарын сактоочу жайларын билишкен. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] [[артист]]тери [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сын негиздөөчүсү жана биринчи башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[басмачылык]]ты жок кылууда активдүү катышкан. [[Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры|Театр]] өзүнүн арабасында театр [[реквизит]]и менен бирге куралдарды бекитип кызылдарга ташып, [[басмачы]]лар бандалары жайгашкан жерлерден өткөргон, ошентип Кызыл армияны [[курал-жарак]] жана ок-дарылар менен жабдуу кылган.

== Ош уезди Совет бийлиги мезгилинде ([[1918]]-[[1924]] жылдары) ==
=== Ош уездинде Совет бийлигин орнотүү ===
[[1917]] жылдын май айы аягында [[Ош шаары]]нда [[РСДРП]] легалдуу топү түзүүлдү. Ага [[Аношин Александр Григорьевич|А.Г. Аношин]], [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]], К. Кабулджанов, [[Сарымсаков, Мухамед Кадырович|М. Сарымсаков]] кирген. [[1918]] жылдын август айына чейин Оштогу [[большевиктер]] [[партия]]лык уюму 26 адамды гана түзгон. [[Фергана облусу]]нун Кеңештердин 6-[[курултай]]ынан (6-7 декабры [[1917]] жыл) кийин уездарда бийлик Кеңештерге өтду жана [[Ош шаары]]нда бийлик Ош Кеңешине өтүшү жөнүндө жарыяланган.

[[Мусулман]] жана [[чайрыкер]] [[депутат]]тардын Ош уезди Кеңеши чечүүчү добуш укугу менен өзүнүн үч өкүлүн: [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]], У. Касымханова, [[Алиев, Юсуп Али Мухаммед|Ю. Алиевти]] уезд Кеңешине киргизди. Кеңештин чечими менен алар жергиликтүү калк [[депутат]]тары деп таанылды. 17 январь [[1918]] жылы кайтадан шайлоо ишке ашырылат жана [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] Ош уезди Кеңешин [[большевиктер|большевиктештирүүгө]] катышкан жана ал уезддагы [[пролетариат диктатурасы]] органы болуп калды. Ош уезди Кеңешинын башында [[Аношин Александр Григорьевич|А.Г. Аношин]] ([[Ош шаары]]нын [[большевиктер]] уюмунун биринчи төрагасы) жана анын орун басарлары [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]], [[Алиев, Юсуп Али Мухаммед|Ю. Алиевтер]] турду. [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] [[Алиев, Юсуп Али Мухаммед|Ю. Алиев]] менен бирге уезддик уюмдар менен өнөржай ишканаларында жумушчулардын көзөмөлдөөсүн киргизүү кыймылынын демилгечилери болгон. Советтештирүү [[процесс]]и 5-өлко Кеңештердин [[курултай]]ында бекитилди, 30 апрель [[1918]] жылы [[Түркстан автономия советтик социалисттик республикасы|Түркстан АССР]] түзүүлгөнү жарыяланды, анын курамына [[Кыргызстан]] Түштүгү да кирди. [[Курултай]]дын ишине Ош уезди Кеңешинын [[делегат]]-[[большевиктер]]и  [[Аношин Александр Григорьевич|А.Г. Аношин]], [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]], Л.Н. Гречанинов катышкан. 5 декабрь [[1918]] жылы Ош уезди кеңеши уезд-шаардык [[Революциячыл комитеттер|революцион комитети]] болуп кайра түзүлдү&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386111814 |access-date=2015-12-30 |archive-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117025637/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386111814 |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2015-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117025637/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386111814 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025637/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386111814 |date=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;. 

=== [[Ош уезди]] [[милиция]]сын уюштуруу жана жетектөө ===
[[Файл:Султанов Балтыходжа.jpg|thumb|right|120px|&lt;small&gt;[[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] - Кыргызстан милициясынын негиздөөчүсү жана уюштуруучусу&lt;/small&gt;]]
[[1918]] жылдын январь айынын аягында Ошто уезд-шаардык элдик [[милиция]]нын уюштуруу боюнча [[аскер]]дик [[комиссия]] түзүүлдү. 5 февраль [[1918]] жылы бул [[комиссия]]нын [[кеңсе]]синде элдик [[милиция]]нын түзүү, аны [[курал-жарак]] менен камсыз кылуу учун калктан [[конфискация]]ланган [[курал-жарак]]тарды өткөрүп берүү боюнча Оштогу коомдук уюмдардын биргелешкен жыйыны болду. Ош [[партия]]лык уюму уюштурулган элдик [[милиция]]сына өзунун мыкты өкулдөрун жөнөттү. [[Ош шаары]]нын [[милиция]]нын биринчи башчысы [[Большевиктер|большевик]] [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] болду&lt;ref&gt;[http://peesfwb.turmush.kg/ru/news:9301 &lt;small&gt;В Ошском ГУВД отмечают годовщину создания городской милиции&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;. Андан сырткары Ош уезди [[милиция]]сын түзүүдө [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султановдун]] иниси Насрулла Султанов активдүү катышты эле (Оштун биринчи милиционерлердин бири)&lt;ref&gt;[https://ky.wikipedia.org/wiki/Алгачкы_кыргыз_милициясы &lt;small&gt;Кыргызская милиция (материал из кыргызской Википедии)&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;, ал [[Өзбекстан]] ички иштер министринин орун басары [[Султанов, Мухтар Насруллаевич|Мухтар Насруллаевич Султановдун]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Центразия&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1230821978 |access-date=2015-12-30 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222141102/http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1230821978 |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2015-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222141102/http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1230821978 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222141102/http://www.centrasia.ru/person2.php?&amp;st=1230821978 |date=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt; атасы болгон.

Совет бийлигин бекемдөө мезгилинде [[милиция]] [[пролетариат диктатурасы]] органы гана эмес, революция жеңиштериң коргоодо турду, [[Кызыл армиянын улуттук бөлүктөрү|Кызыл армияны]] түзүүгө чейин анын функцияларын аткаруу менен, үгүт-массалык жана саясий-[[тарбия]]лык иштерди турмушка ашырды. [[Милиция]] кызматкерлери [[айыл]]дык жана [[болуштук]] [[Революциячыл комитеттер|ревкомлору]] жана [[мусулман]] калкы арасында [[гезит]]тер таркатды. [[Жарандык согуш]] жана ага каршы [[басмачылык]] менен күрөшүү жылдары [[милиция]] функциясын аткарган өзүн-өзү коргоо отряддары жана доброволецтер отряддары түзүлдү. [[Басмачылык]]ка каршы күрөшүүдө [[Ош шаары]]нын [[милиция]]нын башчысы, андан кийин уезд [[тергөө]] [[комиссия]]нын башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] мыктылык көрсөтүү.

[[Ош шаары]]нын [[милиция]]нын негиздөөчүсү [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] уюштуруу-[[администрация]]лык чоң кыйынчылыктар менен кезигишүүгө туура келди. Ош округдук [[милиция]] калыптанышынын мезгилинде [[милиция]] кызматкерлери менен топтоо болгону 75% гана, анын ичинен 80% сабатсыз эле, жүрүү каражаттарынын, [[криминалистика]]лык [[техника]] жоктугу, [[милиция]] кызматкерлери [[Орус-япон согушу (1904–05)|орус-япон согуштун]] убагындагы япон өндүрүшүнүн трофейлик [[мылтык]]тар менен куралданган (КР БМА.Ф.1428.оп.1.д.23.л.23). Ош уезди кылмыш иликтөө бөлүмүнүн штаты (бул жана милиция толугу менен) аз сандуу болчу. Алсак, 1 январь [[1920]] жылга карата Ош уезди кылмыш иликтөө бөлүмүнүн 21 кызматкери болгон.

=== [[Басмачылык]] менен [[күрөш]] ===
[[Файл:Монстров К И.jpg|thumb|100px|right|Константин Иванович Монстров]]
[[1918]] жылдын июнь айында [[большевиктер]] [[партия]]лык уюмдун жетекчилиги [[Аношин Александр Григорьевич|Аношин А.Г.]] [[Султанов, Балтакожо|Султанов Б.С.]] астында Ошто 70 доброволецтан [[Кызыл гвардия]] отряды түзүлгөн, кийин [[1919]] жылдын июлунда отрядда 160 адам болгон. Отряд тартипти сактаган, көйгөйлүү райондордо калкты нан жана тамак-аш менен камсыз кылган&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ошский отряд Красной гвардии&lt;/small&gt; |url=http://www.yagrazdanin.ru/oshskij-otrjad-krasnoj-gvardii |access-date=2015-12-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115951/http://yagrazdanin.ru/oshskij-otrjad-krasnoj-gvardii |dead-url=yes |accessdate=2015-12-30 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115951/http://yagrazdanin.ru/oshskij-otrjad-krasnoj-gvardii }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115951/http://yagrazdanin.ru/oshskij-otrjad-krasnoj-gvardii |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[1918]] жылдын июлунда [[басмачы]]лар [[банда]]лары Ошту басып алууга аракет жасашкан. Бирок [[Ош шаары]]ны коргоогон 1-Фергана полктун 70 доброволецы калкты колдоосу менен [[Андижан облусу|Андижан]] [[аскер бөлүгү]]нүн [[аскер]]лери жардамга келгиче чейин туруштук берди жана шаарды коргоой алды. [[Корбашы]] [[Мадамин бек]]тин [[басмачылык]] [[банда]]лары жана К.И. Монстровдун [[Дыйкандар армиясы|кулактык-дыйкан армиянын]] бириккен кошууну өзгөчө коркунуч көрсөтүү, алар [[Фергана облусу]]нда Совет бийлигин кулатуу учун умтулуушту. [[Кызыл армиянын улуттук бөлүктөрү|Кызыл армия]] бөлүгүндөгу [[аскер]]лер саныдан кыйла басымдуулук кылган [[Мадамин бек]] жана К.И. Монстровдун [[банда]]лык күчтөру 8 сентябрь [[1919]] жылы Ош жана [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абадды]] басып алуу оңунан чыкты жана [[Андижан облусу|Андижанга]] чабуул жасады, анда Ош-[[Андижан облусу|Андижан]] участогунун [[аскер]]лер штабы жайгашкан. 26 сентябрь [[1919]] жылы Ош [[басмачылык]] кошуундон бошотулду.

Сентябрь [[1919]] жылы [[Ош шаары]]ны коргоо учурунда [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] [[басмачы]]лар колунан жырткычтарча аябай өлтүрүүлдү жана Ошто совет бийлиги учун күрөшүүдө курман болгон боордош мүрзөгө биринчи болуп көмүүлдү. Ал [[Ош шаары]]нын борбордук шаардык скверде жайгашкан, [[маданият]] үйүнүн (азыр орус православ чиркөөсү) алдында. &quot;Түбөлүк от&quot; мемориал комплекси [[мрамор]] плитасы астында боордош мүрзөгө [[1919]]-[[1926]] жылдары мезгилиңде курман болгон [[Кызыл армиянын улуттук бөлүктөрү|Кызыл армиянын]] [[жоокер]]лери көмүүлгөн, бул: [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]], [[Касымбеков Мырза Фазылбек|Фазилходжа Касымбеков]], Балтыхан Бабаджанов, Отабек Тиллабаев, Кузибай Ахмедов, Ахмаджон Юсупджанов, Валерий Бессонов, Петр Павленко, Леонтий Лавода, Александр Пономаренко. Көмүүлгөндөр саны болжол менен 100 кишини түздү&lt;ref&gt;[http://reporter.akipress.org/news:25558/ &lt;small&gt;Читательница жалуется, что на братской могиле мемориального комплекса Вечный огонь в Оше устраиваются увеселительные мероприятия‎&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;. Бул боордош мүрзөгө мемориал тактайлар менен стилобаттар орнотуулгон. [[1974]] жылы боз [[мрамор]]дон болгон стеланы билдирген [[Эстелик –|эстелик]] ачылган, анда өтмө ассиметрикалык [[Жылдыздар|жылдыз]] оюлган. Анын алдында кара [[мрамор]] плитада Түбөлүк от жагылган. Бул стелада колодон куюп жасалган создор жазылган: &quot;Совет бийлиги учун күрөшүүдө курман болгондорго Түбөлүк даңк&quot;.

=== Совет мезгилинде [[Кыргызстан]]дын Түштүгүндөгү элге [[билим берүү]] тармагы ===
[[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] революция чейин [[орус-тузем мектептери|орус-тузем мектепте]] мугалим болуп иштеген, ошондуктан ал элге [[билим берүү]] тармагына, [[Кыргызстан]]дын түштүгүндө советтик [[мектеп]]тердин өнүктүрүү учун чоң көңүл бурду. [[Султанов, Балтакожо|Б.С. Султанов]] [[Ош облусу]]н элге [[билим берүү]] тармагын өнүгүшүнө чоң салым кошкон. 20 май [[1918]] жылы ал Ошто элге [[билим берүү]] кеңештин түзүүдө активдүү катышкан. [[1918]] жылдын август айында анын түздөн-түз катышуусу менен 95 орундуу биринчи [[бала бакча]] ачылган, [[1918]] жылы Ош уездинде 13 [[мектеп]] ачылган, анда 939 балдар жана [[Өспүрүм балдар|өспүрүмдөр]] окууган.

== Ош уездин жоюу ==
Негизги макала: [[Орто Азиядагы улуттук-аймактык бөлүнүү]]

Октябрь [[1924]] жылы улуттук-[[аймак]]тык чектешүүнүн планы ишке ашты, ар бир улуттук топко өз [[автономия]]сын бөлүү каралган. Чектешүүнүн натыйжасында [[Түркстан автономия советтик социалисттик республикасы|Түркстан АССР]] менен бирге анын [[Административдик-аймактык түзүлүш|административдик-аймактык бөлүүктөрү]] жоюлду. Жыйынтыгында мурдагы Ош уездинин аймагында Ош округу, кийинчалик Ош кантону, [[1939]] жылы [[Ош облусу]] түзүлгөн, ал [[Кара-Кыргыз автономиялуу областы]]нын ([[РСФСР]]) (азыр - [[Кыргыз Республикасы]]) курамына кирген.

== Ош уезди башчылары ([[1876]]-[[1924]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Центразия Энциклопедические данные&lt;/small&gt; |url=http://www.centrasia.ru/cnt.php |access-date=2015-12-31 |archive-date=2015-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151212064447/http://www.centrasia.ru/cnt.php |dead-url=yes |accessdate=2015-12-31 |archivedate=2015-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151212064447/http://www.centrasia.ru/cnt.php }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151212064447/http://www.centrasia.ru/cnt.php |date=2015-12-12 }}&lt;/ref&gt; ==
Орус падышасы убагында Ош уездин башкарган:
[[Файл:General Ionov.jpg|thumb|right|100px|Ионов Михаил Ефремович]]
[[Файл:Bronislaw Grabczewski.jpg|thumb|right|100px|Громбчевский Бронислав Людвигович]]
* [[1876]]-[[1888]] жылдары - [[Капитан]] Ионов Михаил Ефремович кийинчалик орус армиясын генерал-майору болгон (ООГАПД. -Ф. 50. Оп. 1. Д. 115-а. Л.25).
* [[1889]]-[[1892]] жылдары – [[Подполковник]] А.Н.  Дейбнер (ООГАПД. -Ф. 50. Оп. 1. Д. 34. Л.1; Д.113. Л.7,10).
* [[1893]]-[[1895]] жылдары - [[Подполковник]] Громбчевский Бронислав Людвигович кийинчалик орус армиясын генерал-майору болгон (ӨзР БМА. -Ф. И. 19. Оп. 1. Д.24150. Л.1-2; Д.13587. Л.34-35; ООГАПД. -Ф. 50. Оп. 1. Д. 71. Л.3; Д.112. Л.21).
* [[1895]]-март [[1906]] жылдары - [[Полковник]] В.Н. Зайцев (ЦГА РУз. -Ф. И. 19. Оп. 1. Д. 25044.Л.13, 27; ООГАПД. -Ф. 50. Оп. 1. Д. 33. Л.5,17; Д.42. Л.1)
* март [[1906]]-[[1915]] жылдары - [[Полковник]] А.А. Алексеев (ООГАПД. -Ф. 50. Оп. 1. Д. 4. Л. 7)
* [[1916]] жылы уезд башкаруу башчысынын милдетин убактылуу аткарган [[подполковник]] Н. Городвин­ский (ошол жерде. Д. 114-а. -Л.18).
* [[1916]]-[[1917]] жылдары - [[Полковник]] В.В. Брже­зицкий (КР БМА. Ф.2. Оп. 3. Д.8. Л.5).

[[Падышалык Россиянын Кыргызстандагы колониялык саясаты|Падышалык администрациядан]] тышкары, ошондой эле жергиликтүү өкүлдөрүнөн турган тузем [[администрация]]сы иш жүргүзгөн.
* [[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалы]] миңбашысы молдо Султан Таирбаев (Ош шаарынын чыгыш бөлүгү улус деп аталган)
* [[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалы]] миңбашысы молдо Кудрат Таирбаев (Ош шаарынын батыш бөлүгү)
* Ош шаарынын Городовой старшинасы молдо Насриддин, кийинчалик [[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалы]] миңбашысы
болгон.
* Ош шаарынын Городовой старшинасы молдо Мамажан, кийинчалик [[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалы]] миңбашысы
болгон.
* Ош шаарынын Городовой старшинасы молдо Гази (Гози), кийинчалик [[Ош шаары]]нын [[Аксакал, башкаруучу|улук аксакалы]] миңбашысы болгон.

[[Октябрь революциясы (1917)|Октябрь революциясынан]] кийин Ош уездин [[большевиктер]] башкарган
* 17 январь [[1918]] жыл - [[Аношин Александр Григорьевич]] ([[1878]]-[[1958]]) Ош уезди [[мусулман]] жумушчу жана [[чайрыкер]] [[депутат]]тарын Кеңешинын төрагасы (Оштогу [[большевиктер]] уюмунун биринчи төрагасы), [[Султанов, Балтакожо|Султанов, Балтыходжа Султанович]] ([[1884]]-[[1919]]) - Ош уезди [[мусулман]] жумушчу жана [[чайрыкер]] [[депутат]]тарын Кеңешинын төрагасынын орун басары.
[[Файл:Санжар Касымбеков Фото 1920 год.jpg|thumb|right|100px|[[Касымбеков, Санжар|Санжар Косимбеков]] Фото 1920 жыл]]
* март [[1918]] жыл - [[Аношин Александр Григорьевич]] Ош уезд-шаардык [[РКП(б)]] [[комитет]]инин төрагасы, Ош уезди [[Аскер комиссариаты|аскер комиссары]]. [[Султанов, Балтакожо|Султанов, Балтыходжа Султанович]] - Ош уезд-шаардык [[РКП(б)]] [[комитет]]инин төрагасынын орун басары.
* 5 декабрь [[1918]]-сентябрь [[1919]] жыл [[Аношин Александр Григорьевич]] Ош уезд-шаардык [[Революциячыл комитеттер|революцион комитети]] төрагасы, [[Султанов, Балтакожо|Султанов, Балтыходжа Султанович]] - Ош уезд-шаардык [[Революциячыл комитеттер|революцион комитети]] төрагасынын орун басары.
* 27 сентябрь [[1919]]-28 февраль [[1920]] жыл - Румянцев төрага, октябрь [[1919]]-28 февраль [[1920]] жыл [[Касымбеков, Санжар|Косимбеков Санжар Фозилбекович]] [[Ош шаары]]нын [[РКП(б)]] [[комитет]]инин төрагасынын орун басары.
* 28 февраль [[1920]]-апрель [[1920]] жыл - Юрков төрага
* апрель [[1920]]-январь [[1921]] жыл - [[Касымбеков, Санжар|Косимбеков Санжар Фозилбекович]] ([[1902]]-[[1924]]) Ош уезд-шаардык [[комитет]]инин төрагасы 
* январь [[1921]] жыл - Мироновская К. жооптуу катчы
[[Файл:Кадыр Туракулов и члены дв. Узбекбирлашув, слево направо второй сидит. Ташкент, 1927 год..jpg|thumb|right|200px|Солдон оңго экинчи отуруупту — Туракулов Кодир Туракулович Ташкент, 1927 жыл]]
* 8 октябрь [[1920]]-18 февраля [[1921]] жыл - Голубков Алексей Федорович ([[1889]]) УГЛ жооптуу катчысы
* апрель [[1921]]-30 июля [[1921]] жыл - Дубровин Андрей Григорьевич ([[1882]]), жооптуу катчы. 
* ноябрь [[1921]]-[[1922]] жыл - Голубев М. жооптуу катчы.
* [[1922]]-май [[1923]] жыл - Шлюшкин УГК жооптуу катчысы.
* май [[1923]]-август [[1923]] жыл - Махсумов Баходир Баховиддинович ([[1903]]) УГК жооптуу катчысы
* сентябрь [[1923]]-ноябрь [[1923]] жыл - Ванталь, жооптуу катчы
* сентябрь [[1924]]-октябрь [[1924]] жыл - Медведев, жооптуу катчы
* [[1920]]-[[1921]] жылдар - Алифбоев Арслон ([[1897]]) УГК төрагасы
* [[1922]]-сентябрь [[1923]] жыл - Салтанаев Ж. УИК төрагасы
* сентябрь [[1923]] жыл - [[1924]] жыл - Туракулов Кодир Туракулович ([[1900]]-[[1960]]) Ош уезд-шаардык [[Революциячыл комитеттер|революцион комитети]] төрагасы.

== Колдонулган адабияттар ==
* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. [[Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору]]. [[Бишкек]], [[2003]].  И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
* Энциклопедия Киргизской ССР, изданная Академией наук Киргизской ССР в [[1982]] году, раздел &quot;Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Киргизии&quot;, Фрунзе.
* Энциклопедия Ошской области, изданная Академией наук Киргизской ССР в [[1987]] году, Фрунзе.
* А.Абдугафуров &quot;Видные сыновья Оша&quot;, [[2000]] год, город Ош.
{{БЕЭС}}

== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Шилтемелер ==
* [http://dipkurier.narod.ru/dip45/osh130.htm &lt;small&gt;Ош-уездный город&lt;/small&gt;]
* [http://slovo.kg/?p=446 &lt;small&gt;Только несколько страниц богатой биографии&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127084306/http://slovo.kg/?p=446 |date=2018-01-27 }}
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1880-1900/Andizan_vosst_1898/text2.htm &lt;small&gt;Андижанское восстание 1898 года&lt;/small&gt;]
* [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t502.html &lt;small&gt;По проблемам оседания кочевников в Туркестане&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005104951/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t502.html |date=2016-10-05 }}
* [http://www.runivers.ru/doc/territory/368776/ &lt;small&gt;Ферганская область&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416010622/http://www.runivers.ru/doc/territory/368776/ |date=2016-04-16 }}
* [https://sites.google.com/site/mileevart/memuary/dmmileevvospominaniasledovatelosskogouezda &lt;small&gt;Д.М.Милеев. Воспоминания. Следователь Ошского уезда&lt;/small&gt;]
* [http://www.voskres.ru/army/library/belogoloviy.htm &lt;small&gt;Памирская служба Василия Зайцова&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305045325/http://www.voskres.ru/army/library/belogoloviy.htm |date=2017-03-05 }}
* [http://www.belogolovy.ru/zaycev/adres.jpg &lt;small&gt;Письмо представителей туземной администрации бывшему начальнику Ошского уезда полковнику Зайцеву март 1906 год&lt;/small&gt;]
* [http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html &lt;small&gt;Памирские письма капитана Зайцева&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222151141/http://www.belogolovy.ru/zaycev/zaycev27.html |date=2015-12-22 }}
* [http://www.mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru &lt;small&gt;История МВД Кыргызстана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021114112/http://mvd.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=196&amp;Itemid=313&amp;lang=ru |date=2013-10-21 }}
* [http://dipkurier.narod.ru/dip78/pamjat.htm &lt;small&gt;Памяти &quot;Первой ласточки&quot;&lt;/small&gt;]
* [http://reporter.akipress.org/news:25558/ &lt;small&gt;Читательница жалуется, что на братской могиле мемориального комплекса Вечный огонь в Оше устраиваются увеселительные мероприятия‎&lt;/small&gt;]
* [http://www.referat.aknet.kg/2%20systems%20ovd.htm &lt;small&gt;История Органов Внутренних Дел Кыргызской Республики. История ОВД КР&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314223451/http://www.referat.aknet.kg/2%20systems%20ovd.htm |date=2016-03-14 }}
* [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386111814 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025637/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386111814 |date=2015-11-17 }}
* [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1422802894&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=5&amp; &lt;small&gt;Биографии знаменитостей&lt;/small&gt;]
* [http://www.yagrazdanin.ru/oshskij-otrjad-krasnoj-gvardii &lt;small&gt;Ошский отряд Красной гвардии&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115951/http://yagrazdanin.ru/oshskij-otrjad-krasnoj-gvardii |date=2016-03-04 }}
* [http://www.foto.kg/istoricheskie-dokumenty/2335-privetstvennyy-adres-ot-zhiteley-goroda-osh-byvshemu-nachalniku-oshskogo-uezda-polkovniku-vn-zaycevu.html &lt;small&gt;Как строился город Ош&lt;/small&gt;]

[[Категория: Кыргызстан]]
[[Категория: Тарых]]
[[Категория: Илим]]
[[Категория:Орусия]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория: Инсандар]]
[[Категория:Коом]]
[[Категория:Чөлкөм таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория: Кыргыз таануу]]
[[Категория:Ош уезди]]</text>
      <sha1>ppmp5ydunua1hyc7gy7l4zakmmzirr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петроглифтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15738</id>
    <revision>
      <id>666385</id>
      <parentid>532344</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>130</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Rock_art_in_Ordubad.jpg|Rock_art_in_Ordubad.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 3 November 2026.</comment>
      <origin>666385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6965" sha1="noz7g1q7vjsiwgggt5b1jw3yq4kauts" xml:space="preserve">'''Петроглифтер''' ({{lang-grc|πέτρος}} – таш; {{lang-grc2|γλυφή}} – кесүү) – аска-таш [[сүрөт]] чиймелери (жазуулары).
== Орусия петроглифтери ==
&lt;gallery&gt;
File:Tomskaya Pisanitsa Skala.jpg
File:SP AKUR8.jpg
&lt;/gallery&gt;


=== Урал ===

&lt;gallery&gt;
File:Malaya Boyarskaya pisanitsa.JPG
File:AKUR SHP1 1.jpg
File:AKUR ME1.jpg
File:AKUR ME3.jpg
&lt;/gallery&gt;


=== Башкырстан ===
&lt;gallery&gt;
File:Kapova.png
&lt;/gallery&gt;

=== Хакастар ===
* [[Сулек жазуулары]]
* [[Жой жазуулары]]
* [[Ошкол жазуулары]]
* [[Сандыктар]]


== Европа ==

=== Украина ===
&lt;gallery&gt;
File:Kamenna2.jpg
&lt;/gallery&gt;


=== Болгария ===
&lt;gallery&gt;
File:Magura - drawings.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Финляндия ===
&lt;gallery&gt;
File:Astuvansalmi tellervo.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Франция ===
&lt;gallery&gt;
File:Vallée des Merveilles 103.jpg
File:Lascaux 04.jpg
File:Pech Merle cave, painting.JPG
&lt;/gallery&gt;


=== Шотландия ===
&lt;gallery&gt;
File:DalgarvenMillCup&amp;Ring.jpg &lt;br /&gt;[[:en:Dalgarven Mill – Museum of Ayrshire Country Life and Costume|Dalgarven Mill – Museum of Ayrshire Country Life and Costume]]
&lt;/gallery&gt;
 

=== Ирландия ===
&lt;gallery&gt;
File:Newgrange, Ireland.jpg|[[Нүгрейнж]], [[Ирландия]]
&lt;/gallery&gt;

=== Италия ===
&lt;gallery&gt;
File:Techo de Altamira (replica)-Museo Arqueológico Nacional.jpg
File:Antropomorfi chiamati &quot;Astronauti&quot; - Zurla R 1 - Nadro.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Норвегия ===
&lt;gallery&gt;
File:Alta petroglyphs.jpg
File:Bukkhammarn tennes.JPG
File:Hellerisninger Etna, Nordre Land.JPG
File:Helleristning2.JPG|[[:no:Moelv|Moelv]]
&lt;/gallery&gt;

=== Португалия ===
&lt;gallery&gt;
File:Rock Art Foz Coa 01.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Испания ===
&lt;gallery&gt;
File:La Pileta (Malaga).gif
&lt;/gallery&gt;

=== Швеция ===
&lt;gallery&gt;
File:Kiviksgraven slab 2.jpg
File:Mora stenar 002 040606.jpg
File:Tanum carvings grieving woman.jpg
File:Haljesta.jpg
File:Sweden-Brastad-Petroglyph-Aug 2003.jpg
&lt;/gallery&gt;


== Африка ==
&lt;gallery&gt;
File:Algerien 5 0049.jpg
File:Qweb.jpg
File:Oryx white lady.JPG
File:Mathendous fighting cats.jpg|[[Вади-Матендус]]
File:Tsodilo rock paintings 1.jpg|[[Цодило]]
File:Tadrart Acacus 1.jpg
File:Lion Twyfelfontein Namibia.JPG
File:Figuig.jpg| [[Марокко]]
&lt;/gallery&gt;


== Азия ==

=== Армения ===

&lt;gallery caption= widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
File:Bull Petroglyph Ukhtasar Volcano.jpg|[[Уктасар]]
File:Goat Petroglyph Ukhtasar Volcano.jpg
File:Петроглиф на гегамском хребте.jpeg
File:Petroglyphs Voskehat.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Азербайжан ===
&lt;gallery&gt;
File:Petroglyphs in Gobustan 01.jpg
&lt;/gallery&gt;


=== Казакстан ===
&lt;gallery&gt;
File:Tanbaly.jpg|[[Тамгалуу]]
File:Buddhas at ili.jpg|[[Тамгалуу-Таш]]
&lt;/gallery&gt;


=== Корея ===
* Bangudae

=== Кыргызстан ===
&lt;gallery&gt;
File:KyrgyzPetroglyphs.jpg|[[Чолпон-Ата]]
&lt;/gallery&gt;


=== Пакистан ===
&lt;gallery&gt;
File:Petroglyphs (Chilas).jpg|[[Чилас]]
&lt;/gallery&gt;

=== Монголстан ===
* Скалы Bichigt Khad

=== Филиппиндер ===
* Angono

=== Тайвань ===
* Wanshan

=== Вьетнам ===
* Сапа 

=== Түркия ===
* [[Белбашы маданияты]]
* Карс — Kagizman жар
* Карс — Camuslu Виллидж
* Эрзурум — Cunni жар
* Орду — Esatli
* Хаккари — Gevaruk талаа

=== Египет ===
&lt;gallery&gt;
File:Gilf Kebir jan 2007 rock carvings.jpg|Кебир,Египет
&lt;/gallery&gt;

=== Иордания ===
&lt;gallery&gt;
File:Wadi Rum BW 24.JPG|[[Вади-Рам]], Иордания
File:Wadi Rum BW 23.JPG|[[Вади-Рам]], Иордания
File:Wadi Rum BW 22.JPG|[[Вади-Рам]], Иордания
&lt;/gallery&gt;


=== Израиль ===

* [[Тимна]]

== Австралия ==
&lt;gallery&gt;
File:Aboriginal Art Australia.jpg
File:Uluru petroglyphs VII.jpg|[[Улуру]]
&lt;/gallery&gt;


== Америка ==
&lt;gallery&gt;
File:Greaser Petroglyph Site - Adel Oregon.jpg|
File:Casa Malpais Glyphs.jpg|[[Каса-Мальпаис]]
File:Crow Canyon petroglyphs.jpg|[[Крау-Каньон]]
File:Cavepaintings-loltun.jpg|[[Лолтун]]
File:HuntSceneNMC.JPG|[[Найн-Майл-Каньон]]
File:Sanfrancisco paintings.jpg|
File:Newspaper Rock Full.jpg|[[Нүспейпер-Рок]]
File:Piasa-Bird-Alton-IL.jpg|[[Паяса]]
File:2004-05-06 07 - Petroglyph, NM.jpg|[[Петроглиф (улуттук монумент)]]
File:Indian Painted Rocks, Yakima, Washington.jpg|
File:Painted Rocks Petroglyphs.jpg|[[Пэйнтид-Рокс (Аризона)]]
File:Roche-A-CriPetroglyphs1.jpg|[[Рош-а-Кри]]
File:GreatGalleryedit.jpg|[[Хорсшу-Каньон]]
File:2009 07 09 camino cielo paradise 137.jpg|
File:ElMorroPetroglygh.JPG|[[Эль-Морро]]
File:Horned-Serpent-SanRafaelSwell-Utah-100 1933.jpg|[[Вестерн-Сан-Рафаэль-Свелл]], [[Юта]]
File:Snakerock.jpg|([[Pony Hills and Cook’s Peak]], [[New Mexico]])
File:Petroglyph-Dubois-WY.jpg|[[Дубойс]]
File:Lith side wash petroglyphs 1.jpg|[[Петрифайд-Форест (улуттук бак)]]
&lt;/gallery&gt;


=== Бразилия ===
&lt;gallery&gt;
File:Serra da Capivara - Painting 7.JPG|[[Серра-да-Капивара]]
&lt;/gallery&gt;

=== Түштүк Америка ===
&lt;gallery&gt;
File:Nicaragua Ometepe pétroglyphes 1.jpg|[[Никарагуа]]
File:Las Merceditas 9.jpg|[[Гватемала]]
&lt;/gallery&gt;

=== Борбордук Америка ===
* Ринкон-де-ла-Вьеха, Коста-Рика

== Перу ==
&lt;gallery&gt;
File:Candelabro de Paracas 02.JPG
File:Nazca monkey.jpg
File:Una pintura rupestre de la cueva de Toquepala.JPG|[[Токепала]]
File:Tacna miculla petroglifos.jpg| [[Сан-Франциско-де-Микулья]]
File:ToroMuerto.jpg|[[Торо-Муэрто]]
&lt;/gallery&gt;

=== Пуэрто-Рико ===
* Ла Куэва дель Индио (индейлер жары) — Аресибо, Пуэрто-Рико

== Кариб бассейни ==

=== Доминикан Республикасы ===
* Куэва-де-лас Маравиллас

=== Сент-Китс жана Невис ===
* Кариб петроглифтери — Уингфилд Манор, Сент-Китс

=== Тринидад жана Тобаго ===
* Caurita, Тринидад

=== Тынчокеан бассейни ===
* Гавайи 

== Адабият ==
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.  И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
[[Категория: Кыргызстан]]
[[Категория: Тарых]]
[[Категория: Илим ]]</text>
      <sha1>noz7g1q7vjsiwgggt5b1jw3yq4kauts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каныкей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15770</id>
    <revision>
      <id>666388</id>
      <parentid>664713</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7961" sha1="59azvyahf4yifhuftlseabyquzidtct" xml:space="preserve">[[File:Каник.jpg|thumb|Портрет Каныкей ]]
'''Каныкей''' (ошондой эле '''Каныкей-Санирабига''') — «[[Манас (эпос)|Манас]]» кыргыз эпосунун каарманы, [[Манас]] баатырдын жубайы, Семетейдин энеси жана Сейтектин чоң энеси. Каныкейдин образы эпостун үч бөлүгүнө тең: «Манас», «Семетей» жана «Сейтек» чыгармаларына камтылган. Ал кыргыз фольклорундагы эң негизги аял образдарынын бири болуп саналат.&lt;ref name=&quot;qalam&quot;&gt;[https://qalam.global/en/articles/manas-eposyndagy-zumbaq-aielder-kz Women of the Epic of Manas. Qalam]&lt;/ref&gt; Каныкей — эпостун каарманы, анын тарыхый жактан болгону жөнүндө так маалыматтар жок.

== Аты жана келип чыгышы ==
Көпчүлүк варианттарда Каныкей — Бухара (тажик) ханынын кызы.&lt;ref name=&quot;sxodim&quot;&gt;[https://sxodim.com/bishkek/event/dramaticheskoe-skazanie-manaschy Драматическое сказание «Манасчы». Sxodim.com]&lt;/ref&gt; Кээ бир популярдуу чыгармаларда ал Самарканддык деп аталат,&lt;ref name=&quot;advantour&quot;&gt;[https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/culture/epic-manas.htm Кыргызский эпос «Манас». Advantour]&lt;/ref&gt; ал эми бир версияда келиндин атасы Хива ханы катары көрсөтүлөт.&lt;ref&gt;[https://www.orexca.com/rus/kyrgyzstan/legends/manas.htm Эпос «Манас». Orexca]&lt;/ref&gt; Бул карама-каршылыктар эпостун кылымдар бою манасчылар тарабынан ар кандай айтылып келгени менен түшүндүрүлөт.

Сагымбай Орозбаковтун вариантында каармандын кыздык аты — Санирабига. Кыргыз изилдөөчүлөр бул аттын пайда болушун исламдык сюжеттер жана Бухара хандыгынын таасири менен байланыштырышат.&lt;ref&gt;[https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/ISUMOKEEV59-2024.pdf К вопросу о появлении девичьего имени Каныкей-Санирабига в варианте эпоса «Манас» манасчи Сагымбая Орозбакова. Кыргызско-Турецкий университет «Манас», 2024] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Эпостогу образы ==

=== Жолугушуу жана үйлөнүү ===
Бир версияда Каныкей Алакөл көлү бою кырк курбусу менен сейилдеп жүргөндө, Манас өз жоокерлери менен ошол жерден өтүп калат. Ал токтоп, кыздардын ичинен аны өзгөчөлөп бөлүп көрсөтөт.&lt;ref name=&quot;sxodim&quot; /&gt; «Манастын Каныкейге үйлөнүшү» эпизоду — өзүнчө изилденүүчү жана аткарылуучу салттуу сюжеттердин бири.&lt;ref&gt;[https://jasulib.org.kg/wp-content/uploads/2022/07/5.-Манасоведение.Иманалиев-Р.З.-и.т.-Б.2011-1.pdf Иманалиев Р. З. Манасоведение. Бишкек, 2011]&lt;/ref&gt; Каныкейдин балалык досу жана Алмамбеттин жубайы катары Акеркеч (Аруке) аталат.&lt;ref name=&quot;qalam&quot; /&gt;

=== Акылман жубай ===
Эпосто Манастын Манас болушунда Каныкейдин чоң эмгеги бар экени баса белгиленет. Ал өзүнүн акылмандыгы, эмгекчилдиги жана коомдук турмушка активдүү катышуусу менен баарынын сый-урматына ээ болгон. Анын жасаган иштеринин арасында жоокерлер үчүн тигилген сыйкырдуу кийимдер жана ачкачты баса турган, жараларды айыктыра турган «кулазык» деген керемет тамактар аталат.&lt;ref name=&quot;kaktus&quot;&gt;[https://kaktus.media/doc/476861_vspomnim_vydaushihsia_kyrgyzskih_jenshin_k_8_marta.html Вспомним выдающихся кыргызских женщин к 8 Марта! Kaktus.media]&lt;/ref&gt; Изилдөөчүлөрдүн пикиринде, ал кыргыз коомундагы аялдын идеалдуу образын: кыз, келин, жубай жана эне катары чагылдырат; ал каармандардын кубанычын да, кыйынчылыгын да бирге сезип келет.&lt;ref name=&quot;qalam&quot; /&gt;

=== Манастын өлүмүнөн кийин ===
Манас дүйнөдөн өткөндөн кийин, анын бир туугандары бийликти басып алышат. Каныкей наристе уулу Семетейди сактап калуу үчүн Бухарага, ата-энесинин үйүнө кетет.&lt;ref&gt;[https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/legends/manas.htm Эпос кыргызского народа «Манас». Advantour]&lt;/ref&gt; Саякбай Каралаевдин вариантында Каныкей наристе Семетей жана кайын энеси Чыйырды менен бирге Бухарага качып барат, аларга токойдо сыйкырдуу жандыктар жардам берет.&lt;ref name=&quot;qalam&quot; /&gt; Каныкей уулунун өмүрүн сактап калуу үчүн анын тегин жашырат.&lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/65622244 Semetey: Legacy of Kyrgyz Identity. Scribd]&lt;/ref&gt; Кийинчерээк ал акылман Бакай менен бирге Семетейге өз тегин билдирүү үчүн план түзүүгө катышат.

Эпоско ылайык, Каныкей менен Бакай Манастын денесин душмандар булгабашы үчүн жасалма ысым менен жерге беришет.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260315201803/https://eurasia.travel/kyrgyzstan/culture/manas-epic/ |archivedate=2026-03-15 |title=The Epic of Manas. Eurasia.Travel |url=https://eurasia.travel/kyrgyzstan/culture/manas-epic/ |accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt;

== Изилдөөчүлөрдүн баалары ==
Түрк изилдөөчүсү Каныкейди түрк эпосторундагы «алп-аял» (баатыр-аял) тибинин эң башкы мисалы катары карайт: бул — өз элин эркектер менен бирге коргой алган айбаттуу аялдын образы.&lt;ref&gt;[https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/184138 Akyüz Ç. Manas Destanı’nda Alp Kadın Tipi. Mukaddime, 2010]&lt;/ref&gt;

== Эскерүү ==
Каныкей Кыргызстанда 8-март майрамында эскериле турган эң көрүнүктүү аялдардын катарына кирет.&lt;ref name=&quot;kaktus&quot; /&gt; Бишкектеги Манас эстелигинин айланасында Каныкейдин, Бакайдын жана белгилүү манасчылардын бюсттери бар.&lt;ref name=&quot;advantour&quot; /&gt;

== Эскертмелер ==
&lt;references /&gt;

== Адабият ==

* Иманалиев Р. З. Манасоведение. — Бишкек, 2011.

[[:Категория:«Манас» эпосунун каармандары]]</text>
      <sha1>59azvyahf4yifhuftlseabyquzidtct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамбеталиева Гүлмира Сулаймановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17367</id>
    <revision>
      <id>666408</id>
      <parentid>665683</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22176" sha1="9w2hmgwp5fqbg8kewy1d77mmgxxf1lo" xml:space="preserve">[[Файл:Gulmira Mambetalieva portrait 2017.jpg|thumb|Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева (29.01.1956 - 25.4.2017) – кыргызстандык илимпоз жана коомдук ишмер]]&lt;br&gt;

'''Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева''' (орусча - Гульмира Сулаймановна Мамбеталиева; англисче - Gulmira Mambetalieva; 29.01.1956-ж., [[Фрунзе]] (азыркы Бишкек) ш. - 25.4.2017, [[Бишкек]] ш.) – кыргызстандык илимпоз жана коомдук ишмер айым, саясий илимдердин доктору (2009), философия илимдеринин кандидаты (1999), профессор, Какен Мамбеталиева атындагы коомдук фонддун төрайымы, демөөрчү. 

== Кыскача өмүр таржымакалы ==
Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева 1956-жылы 29-январда [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] ордо шаары [[Бишкек|Бишкекте]] журналисттин үй-бүлөсүндө туулган. Атасы - белгилүү кыргыз журналисти [[Мамбеталиев, Сулайман|Сулайман Мамбеталиев]].

Кыргызстандын [[Нарын шаары|Нарын шаарында]] №2 В.П. Чкалов атындагы орто мектепти аяктаган.

1977-ж. КМУнун (азыркы Жусуп Баласагын атындагы [[Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз улуттук университети]]) тарых факультетин аяктаган.

1986-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын философия жана укук таануу институтунун аспирантурасын   бүтүргөн.

Кыргыз мамлекеттик сүрөт өнөр музейинин улук илимий кызматкери, Кыргыз мамлекеттик  медицина институтунун окутуучусу, Кыргыз айыл-чарба институтунун ага окутуучусу болуп иштеген.

Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын философия жана укук таануу институтунун илимий жана улуу илимий  кызматкер болгон.

[[Нарын мамлекеттик университети|Нарын мамлекеттик университетинин]] доценти болуп иштеген. 

2008–жылдан Кыргызстандын тышкы иштер министрлигинин алдындагы Мамлекеттик Дипломатиялык Академиянын  профессору. 

2016-жылы 24-ноябрда саясат таануу адистиги боюнча “профессор” окумуштуулук наамы ыйгарылган.  

2017-жылы 25-апрелдин таңында [[Бишкек|Бишкекте]] узакка созулган оорунун айынан дүйнөдөн кайтты.  Сөөгү Кыргызстандын [[Чүй облусу|Чүй облусуна]] караштуу [[Аламүдүн району|Аламүдүн районундагы]] Кой-Таш айылында 27-апрелде жерге берилди.

=== Үй-бүлөсү  ===
Өмүрлүк жолдошу – белгилүү коомдук ишмер жана ишкер [[Салымбеков, Аскар Мааткабылович|Аскар Салымбеков]].

Алардын тун уулу Улукбек Салымбеков – ишкер,Кубатбек Салымбеков - студент.

Гүлмиранын атасы – белгилүү журналист [[Мамбеталиев, Сулайман|Сулайман Мамбеталиев]] (1928 -- 21.12.2021) Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын роайонундагы [[Он-Арча, кыштак (Нарын)|Он-Арча айыл аймагына]] таандык [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы кыштагынан]] болгон.

Гүлмиранын аталаш эжеси – кыргыздын туңгуч [[этнограф]] айымы [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]] (ал Сулаймандын карындашы болгон).

== Илимий-педагогдук чыгармачылыгы  ==
Негизги илимий эмгектери эл аралык  мамилелердин жана ааламдаштыруунун саясий жана философиялык маселелердин,  анын ичинде  демократия, адам укуктары жана гендер тармактарындагы саясий процесстерди изилдөөгө багытталган. 

100дөн ашуун илимий эмгектердин, анын ичинде – 5тен ашуун монографиянын жана жогорку окуу жайлар үчүн окуу китептердин автору болгон. Ал жарыялаган эмгектердин ичинде “Глобалдаштыруу контекстиндеги оптималдаштыруунун феномени”, “Улуттар Шериктештиги мүчө-өлкөлөрдүн саясий процесстеринин фактору катары: Азиялык өлчөм”, ошондой эле Индия, Египет, Кувейт, Монголия, Орусия, Казакстан ж.б. мамлекеттердин илимий жана саясий журналдарында басылып чыгарылган илимий макалалар бар. Ал калемдеш болгон “Саясат таануу” окуу китеби Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан ЖОЖдордун студенттери үчүн “Саясат таануу” предмети боюнча окуу китеби катары сунушталган. Андан тышкары ал калемдешип жазган “Адам укуктары. Демократия. Бийлик” окуу куралы - оригиналдуу энциклопедиялык сөздүк катары кызмат кылууда.

Бир катар кыргызстандык университеттерде дарс окуган.
== Эстутум ==
Маркум Гүлмира Мамбеталиеванын ысымы [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Чүй облусундагы Аламүдүн районуна караштуу [[Кой-Таш, Аламүдүн району|Кой-Таш айылынын]] түштүк-чыгышындагы &quot;Кой-Таш&quot; эс алуу жайына берилээрин анын күйөөсү, ишкер [[Салымбеков, Аскар Мааткабылович|Аскар Салымбеков]] 2017-жылы 27-апрелде калайыкка жарыя кылды.

== Илимий эмгектеринин кыскача тизмеси  ==
* «Феномен оптимизации в контексте глобализации» (2007).  
* «Содружество наций как фактор политических процессов в странах-участницах: азиатское измерение» (2008). 
*&quot;Экономическая политика Содружества наций&quot; (2009).
* &quot;Процессы интеграции и демократизации в современном мире&quot; (2010).
* &quot;Государственные системы современности: сравнительный анализ&quot; (2011). (Соавтор - Т.О. Ожукеева, А.Ш.Кадыралиева)
* &quot;Глобальное измерение демографии, миграции, экологии&quot; (2012).
* &quot;Акторы мировой политики&quot; (2012).
* &quot;Саясат таануу / Политология&quot; (2014). (Соавтор - Акунов А.А.)

*&quot;Политология&quot; (2015). (Соавтор - Акунов А.А., Кангелдиев А.Н.)
*&quot;Адам укуктары, демократия, бийлик&quot; энциклопедиялык сөздүк (2015). (Соавтор - Акунов А.А.)&lt;br&gt;

== Коомдук ишмердүүлүгү  ==
Көптөгөн жылдар бою калктын аз камсыз болгон катмарына, кыймыл-аракети чектелген балдар менен энелерге, таланттуу жаштарга, улуттук-прикладдык көркөм өнөргө, Улуу Ата Мекендик согуштун ардагерлерине жана катышуучуларына кайрымдуулук жардамын көрсөтүп келген. 
* 2001-жылдан бери Нарын шаарындагы “АS” Көркөм өнөр галереясын жетектеген. Аталган галереяда жергиликтүү кыл калемчилеринен тышкары АКШ, Франция жана Улуу Британиянын көркөм сүрөт чеберлеринин көргөзмөсү уюштурулуп келген. 
* 2002-жылдан бери «Бал таттуу» коомдук уюмунун жетекчиси болуп келген. Таланттуу жаштарга өзгөчө көңүл буруп: анын демилгеси жана меценаттык демөөрчүлүгү менен 20 жылдан бери жыл сайын мектеп окуучулары үчүн жаш таланттардын “Жаш таланттар” облустук жана “Мен – жылдыз” республикалык кароо-сынактары жана фестивалдары өткөрүлүп келген. Бул конкурстун жеңүүчүлөрү, жаш таланттар анын колдоосу менен Австралия, Кытай, Түштүк Африка Республикасы, Түркия ж.б. өлкөлөрдүн эл аралык чыгармачылык конкурстарына катышууга мүмкүнчүлүк алышып, Гран-при жана башка байгелүү орундарды ээлешкен.
* 2006-жылдан тартып ал кыргыз айымдарынын ичинен чыккан туңгуч окумуштуу этнограф Какен Мамбеталиева атындагы Эл аралык коомдук фондду түзүп жана жетекчиси катары ырааттуу иштеп келди. Бул фонд Кыргызстандагы жана Борбордук Азия мамлекеттериндеги этномаданий жана этносоциалдык жүрүмдөрдүн көйгөйлөрү, Борбордук Азиядагы көп этностук коомдун маселелери боюнча бир республикалык жана эки эл аралык конференцияларды уюштурган жана алардын материалдарын бир нече китеп кылып жарыялаган. Аталган фонд таланттуу окумуштуу, педагог К.Мамбеталиеванын илимий мурасын сактоо, коомдук тармактардагы изилдөөчүлөргө кайрымдуулук колдоо көрсөтүү, тектеш коомдук илимдерге, анын ичинде этнография, антропология, тарых жана башка тармактардын ич ара тыгыз байланышын чыңдоо максаттарында ар тараптуу иштерди аткарып келди.


== Ал тууралуу чыгармалар жана китеп макалалары  ==
* Бектурганова Күлбүбү. Кыргызстандын асыл кыздары. – Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. – 416б. (Мында: 377-383-беттерде). – ISBN 9967-14-040-2.
*Шекербек Калыков. Шумкарлар учкан бийиктик. – Б., 2006. – 264 б. (Мында: 135-150-беттерде). 
*Бектурганова К. Дочери земли Кыргызской. – Б., 2007. – 336с. (Мында: 150-162-беттерде). –
* Жекшелаев Кадырбек,  Мукамбетов Сталбек.  Бугу уруусунун тарыхый инсандары.  – Б.: «Максат», 2015. – 420б. (Мында: 165-166-беттерде).  – ISBN 978-9967-13-776-9.
*Бектурганова К. Кыргыз аялдары: тарыхта жана азыркы учурда / Кыргызская женщина: история и современность.  – Б., 2017. – 1096 б. (Мында: 708-710-беттерде).

== Сыйлыктары  ==
* 2006-ж. - Мустафа Кемал (Ататүрк) Эл аралык илимий жана маданий кайрымдуулук фондунун сыйлыгынын лауреаты - Ардак грамотанын жана алтын медалынын ээси.
* 2006-ж. - Бишкек шаарынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө кошкон салымы үчүн 2006-жылы Бишкек мэриясынын Ардак грамотасы менен сыйланган. 
* 2006-ж. - Кыргыз Республикасынын маданиятын жана искусствосун өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин “Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыкты кызматкери” төш белгиси менен сыйланган. 
* 2006-, 2010- жана 2011-жылдары Нарын шаары жана Нарын областынын, Нарын жана Ат-Башы райондорунун ардактуу атуулу деген ардак наамдар ыйгарылган. 
* 2014-ж. - Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин “Билим берүүнүн мыктысы” төш белгиси менен сыйланган. 
== Интернеттеги шилтемелер  ==
* [https://www.azattyk.org/a/28450324.html Коомдук ишмер, илимпоз Гүлмира Мамбеталиева дүйнө салды ]
* https://web.archive.org/web/20250123052440/https://barakelde.org/news:29280  
* https://archive.is/20121225032703/newskg.narod.ru/kut/07/0112_6.htm 
* Гульмира Мамбеталиева: Мы помним и всегда будем чтить подвиги кыргызстанцев в той страшной войне - http://topnews.kg/news/view/gulmira-mambetalieva-my-pomnim-i-vsegda-budem-chtit-podvigi-kyrgyzstancev-v-toj-strashnoj-vojne {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503044938/http://www.topnews.kg/news/view/gulmira-mambetalieva-my-pomnim-i-vsegda-budem-chtit-podvigi-kyrgyzstancev-v-toj-strashnoj-vojne |date=2017-05-03 }}
* Гульмира Мамбеталиева: ФПИ предоставляет молодежи большие возможности для самообразования и личностного роста - http://topnews.kg/news/view/gulmira-mambetalieva-fpi-predostavljaet-molodezhi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126234127/http://topnews.kg/news/view/gulmira-mambetalieva-fpi-predostavljaet-molodezhi |date=2024-11-26 }}
* https://web.archive.org/web/20190719101551/http://www.fpi.kg/novosti/v-narynskoj-oblasti-projdet-festival-junye-talanty-2015?lang=ru
* http://new.search.rsl.ru/en/record/01005517978
* Раздвигая границы медицины - http://slovo.kg/?p=28248{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Дочери земли кыргызской. Гульмира Мамбеталиева // Новая литература Кыргызстана - http://www.literatura.kg/articles/?aid=851
* «Юные таланты -2012» - https://web.archive.org/web/20250531113351/http://rus.kg/news_rus/obshetvo_rus/4461-yunye-talanty-2012.html
* http://for.kg/news-422483-ru.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* Благотворительность http://dordoi.kg/blagotvoritel_nost_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913124423/http://dordoi.kg/blagotvoritel_nost_ |date=2017-09-13 }} 
* http://ipi1.ru/s/23-00-00-politicheskie-nauki/1136-poslevoennye-reformy-kak-faktor-modernizatsii.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320144652/https://ipi1.ru/s/23-00-00-politicheskie-nauki/1136-poslevoennye-reformy-kak-faktor-modernizatsii.html |date=2022-03-20 }} 
* http://cheloveknauka.com/optimizatsiya-kak-razvivayuscheesya-ponyatie 
*Статья: &quot;Предупреждение конфликтов и посредничество  в странах-участницах: роль Содружества наций&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=13455206
*Статья: &quot;Национальные комиссии по правам человека в Азиатских странах Содружества&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=13455207
*Статья: &quot;Парламентская Ассоциация Содружества наций: миссия, членство, структура, деятельность&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=18305261
*Статья: &quot;Всеобщие выборы в Пакистане: взгляд наблюдателей Содружества наций&quot; -  http://elibrary.ru/item.asp?id=25993291
*Статья: &quot;Обеспечение экологической безопасности как условие устойчивого развития Кыргызстана&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=24929531
*Статья: &quot;Лоббизм в США: основные принципы деятельности / Lobbing in the USA: the Basic Principles of Activity&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=26732078
*Статья: &quot;Лоббизм в США: правовое регулирование / Lobbing in the USA: The Legal Regulation&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=26732079
*Статья: &quot;Послевоенные реформы как фактор модернизации и демократизации политической системы Японии&quot; - http://elibrary.ru/item.asp?id=27180819
*https://www.azattyk.org/a/gulmira_mambetalieva_obituary_ky_tch/28522033.html 
*https://bulak.kg/show/1371-bolee-40-luchshih-studenov-vnovy-poluchili-specialynye-stipendii-ot-askara-salymbekova.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202022526/http://bulak.kg/show/1371-bolee-40-luchshih-studenov-vnovy-poluchili-specialynye-stipendii-ot-askara-salymbekova.html |date=2017-12-02 }}
*https://cyberleninka.ru/article/n/poslevoennye-reformy-kak-faktor-modernizatsii-i-demokratizatsii-politicheskoy-sistemy-yaponii
*http://vecherka.kg/2001/10/15/03.htm{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
 
== Мекендештери. Ар кыл сүрөттөр ==
&lt;gallery&gt;
Kenesh Jusupov, a Kyrgyz writer, in On-Archa. Naryn region, Kyrgyzstan. 04.10.2012.jpg|Жазуучу [[Жусупов, Кеңеш|Кеңеш Жусупов]] өзүнүн туулуп-өскөн Он-Арча айылында. Нарын району, Нарын облусу, Кыргызстан. 04.10.2012.

Vera_Alieva_in_Bishkek_20.10.2012.JPG|Кыргыз архитектор айымы [[Алиева, Вера Нурматовна|Вера Алиева]] (1940-2014). Бишкек шаары, Кыргызстан. 2012-жылдын 20-октябры.

At the On-Archa village in Naryn district. Kyrgyzstan. 04.10.2012.jpg|Жазуучу Кеңеш Жусупов жана генерал [[Молдогазиев, Бейше|Бейше Молдогазиев]] өз жердештери менен. Он-Арча айылы, Нарын облусу, Кыргызстан. 04.10.2012.

Sulaiman Mambetaliev with his relatives at On-Archa village, Naryn, Kyrgyzstan. 27.09.2012.jpg|Журналист, ардагер [[Мамбеталиев, Сулайман|Сулайман Мамбеталиев]], Жумамүдүн Кадырмамбетов жана анын уулу Таалайбек Жумамүдүн уулу менен. Нарын району, Нарын облусу, Кыргызстан. 27.9.2012.

Gulzura Jumakunova 20.9.2011 Cambridge.JPG|Кыргыз тилчи жана адабият таануучу, Анкара университетинин профессору Гүлзура Жумакунова Улуу Британиянын Кэмбриж университетиндеги жыйында. 20.9.2011.
&lt;/gallery&gt;

[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Тарыхчылар]]
[[Категория:Саясат таануу]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз аялдары]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:1956-жыл]]
[[Категория:2017-жыл]]
[[Категория:Кыргызстан аялдары]]
[[Категория:Ишкер айымдар]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Бишкек]]
[[thumb, Гүлмира Сулаймановна|thumb]]</text>
      <sha1>9w2hmgwp5fqbg8kewy1d77mmgxxf1lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лю Ян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18504</id>
    <revision>
      <id>666405</id>
      <parentid>522281</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4468" sha1="iwmwgv8bqzhgogi3gzhtf566vm6w5b1" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0.5em 1em; width:20em; clear:right;&quot;
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center; color:black&quot; |'''Лю Ян''' &lt;br /&gt; 
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;sky blue&quot; colspan=2 style=&quot;font-size: small&quot; |'''Жалпы маалымат'''
|-
|colspan=2 style=&quot;text-align:center;&quot; |
|-
|'''Төрөлгөндө берилген аты:''' || Лю Ян 
|-
|'''Атынын ханзуча жазылышы:''' ||  刘洋
|-
|'''Туулган жылы:''' || [[1978|1978-жыл]], [[тогуздун айы]]
|-
|'''Туулган жери:''' || Zhengzhou / Линьчжоу, Хэнань вилайети
|-
|'''Өлкө:''' || [[Файл:Flag of China.svg|{{{1|22px}}}|border|Кытай желеги]]&lt;noinclude&gt; Кытай Эл Республикасы 
|-
|'''Кесиби:''' || Учкуч, тайконавт (астронавт) 
|-
|'''Аскер чини:''' || майор 
|-
|'''Альма-матер:''' ||Чанчунь шаарындагы аскер аба күчтөрүнүн окуу жайы 
|-
|'''Партиялуулугу:''' || Кытай Компартиясынын мүчөсү 
|-
|'''Космоско учкан тобу:''' || Шэньчжоу-9 (2012-жыл) 
|}

'''Лю Ян''' (ханзуча 刘洋; латын арибинде Liú Yáng; [[1978-жыл]], октябрь (тогуздун айы), Линьчжоу, Хэнань вилайети, [[Кытай]]) — ханзу тегиндеги кытайлык учкуч айым, алгачкы кытайлык астронавт айым, төртүнчү даражадагы [[космонавт]]. 

== Кыскача өмүр таржымакалы ==

[[Кытай|Кытайлык]] туңгуч тайконавт айым Лю Ян [[1978-жыл|1978-жылы]] октябрда (тогуздун айында) КЭРдин Хэнань вилайетиндеги Линьчжоу жергесинде ханзу тегиндеги үй-бүлөдө туулган.

КЭРдин түндүк-чыгышындагы Чанчунь шаарында аскер аба күчтөрүнүн окуу жайын аяктап, аскердик учкуч болуп калган. 

2001-жылы май (бугу) айында Кытай Компартиясына мүчө болуп кирген. 

Лю Ян айым Кытай улуттук боштондукка чыгаруу армиясынын Куралдуу күчтөрүнүн майору. Экинчи даражадагы учкуч.

Лю Ян айым 2012-жылы 16-июнда Кытайдын “Шэньчжоу-9” космос кемеси менен орбитага аттанган кытайлык үч тайконавттын бири болуп калды. 

Ал бул курамда медициналык-биологиялык жана башка илимий сыноолор үчүн жооптуу болду.

Эгерде Лю Ян катышкан бул космостук сапар ийгиликтүү аяктаса, анда Кытай космос мейкиндигине астронавт аялды өз алдынча ийгиликтүү жөнөткөн мурдагы СССР менен АКШдан кийинки үчүнчү өлкө болуп калат.

1963-жылы (49 жыл илгери) дал ушул 16-июнда дүйнөдөгү биринчи космонавт аял – советтик атуул Валентина Николаевна Терешкова космоско учкан болчу.

== Үй-бүлөсү ==

Лю Ян турмушка чыккан, бирок азырынча балдары жок. 

== Интернеттеги шилтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20160305054358/http://www.azattyk.kg/archive/ky-news/20120616/828/828.html?id=24616372 
* [http://file-rf.ru/news/7791 Кытайлык Терешкова — Лю Ян орбитада! (орусча)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190302025115/http://file-rf.ru/news/7791 |date=2019-03-02 }}
* [http://www.1tv.ru/news/world/209586 Лю Ян туңгуч ханзу космонавт айым болуп калды]
* [http://www.spacefacts.de/bios/international/english/liu_yang.htm Лю Яндын өмүр таржымакалы]

[[Категория:Космонавт аялдар]]
[[Категория:Туулгандар 1978-жылы]]
[[Категория:Кытай]]</text>
      <sha1>iwmwgv8bqzhgogi3gzhtf566vm6w5b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жасалма интеллект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19762</id>
    <revision>
      <id>666377</id>
      <parentid>653250</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4827" sha1="8x0kcv9r7fuwl2mh3jxc1nb00570v03" xml:space="preserve"> {{Адаштырба|Жасалма интелект (тасма)}}
'''Жасалма интеллект''' — [[Техника|техникалык]] изилдөө, [[ЭЭМ|ЭЭМдин]] жардамы менен адамдагы мүмкүнчүлүктү күчөтүү.

Учурда адамдын Жасалма интеллекттин өнүктүрүү көйгөйүнө ЭЭМ эксперт катары аныкталган областтагы башкаруунун тапшырмалары, [[Автомашина|автомашинанын]] багыты, порттун иштөөсү, теореманын далилдениши, образдын калыптануусун таанып-билүү, [[Шахмат|шахмат оюндары]] ж. б. саналат.

Жасалма интеллект [[Информатика|информатиканын]] бир бөлүгү катары [[Математика|математиканын]] жетишкендиктерин, [[Логика илими|логиканы]], [[Психология|психологияны]], [[Физиология|физиологияны]], [[Кибернетика|кибернетиканы]], [[Лингвистика|лингвистиканы]], [[Бионика|биониканы]] колдонот. Учурда адистердин көңүлүндө Жасалма интел  

== Жасалма интеллекттин белгилүү системалары ==
&quot;Жасалма интеллект (ЖИ, AI, жасалма акыл) - компүтердик системдердин (машинелердин) же програмдык камсыздоонун интеллекти.  Бул компүтердик илимдин акылдуу машиналарды өнүктүрүү жана жана изилдөө тармагы. ЖИ кишинин, деги эле тирүү жандыктардын интеллектинен өзүнчө айырмалап каралат.  

Учурда ЖИ өнөр жайда, мамлекеттик башкарууда жана илимде кеңири колдонула баштады. Алардын арасына [[Google издөө|Google Издөө]] сыяктуу интернеттен издөө системдери; [[Google Котормочу|Google Котормочу с]]ыктуу которуу системдери; [[YouTube]], [[Amazon.com|Amazon,]] [[Netflix]] колдонгон сунуштоо системдери; сүйлөгөн сөзгө жооп берип иштеген Google Жардамчы, Siri жана Alexa жардамчы системдери; Open AI, Gemini  сыяктуу генеративдик (жаратуучу) ЖИ; [[ChatGPT]], Midjourney  сыяктуу чыгармачылык куралдары; өзүн өзү башкарган автолор; [[шахмат]] сыяктуу стратегия оюндарын ойноо системдери кирет.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Жасалма интеллект (ЖИ, AI, жасалма акыл). https://el-sozduk.kg/news/new-skills-proffessions-slovar/ai/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527142301/https://el-sozduk.kg/news/new-skills-proffessions-slovar/ai/ |date=2024-05-27 }}&lt;/ref&gt;

== Жасалма интеллекттин өнүгүшүнө салым кошкон окумуштуулар ==
[[Алан Тьюринг|Алан Тюринг]] машине интеллектин олуттуу изилдеп баштаган алгачкы окумуштуу болгон.Окумуштуу атайын адистешкен негизги компүтер модели болуп эсептелген &quot;Тюринг машинеси&quot; аркылуу алгоритм жана эсеп чыгаруу концептинин түзүлүшү жөнүндө түшүнүк берип, информатика илиминин теориялык өнүгүсүнө таасирин тийгизген. Тюринг теориялык информатика илиминин жана жасалма интелекттин атасы болуп эсептелет.

Информатика тармагындагы дүйнөдөгү эң абройлуу сыйлык Алан Тюринг аты менен аталган.

Жасалма интеллект академиялык дисциплина катары 1956-жылы негизделген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Булактар ==
* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,


[[Категория:Информатика]]
[[Категория:Билим берүү]]
&lt;references /&gt;
[[Категория:Программалоо]]</text>
      <sha1>8x0kcv9r7fuwl2mh3jxc1nb00570v03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көз айнек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20796</id>
    <revision>
      <id>666399</id>
      <parentid>557692</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8102" sha1="8kwzgwauxv8mz9fgunoe0ys4nk3esk7" xml:space="preserve">[[Файл:Briller2.JPG|250px|right|thumb|Алыстагыны көрбөгөндүктү коррекциялоочу көз айнек]]
'''Көз айнек''' — көздүн көрүү кемчилигин оңдоо жана коргоо үчүн колдонулуучу [[оптика|оптикалык]] [[прибор]].

== Көз айнек таңдоо ==
Ал эки [[линза|линзадан]] жана аны кармап туруучу эки алкактан турат. Алкагы [[темир]] же [[пластмасса|пластмассадан]] жасалат. 
Кадимки көзгө түшкөн жарык нуру көздүн торчосунда кесилишип, ошол торчодо сүрөттөлүш пайда болгондо нерсе даана көрүнөт. 

Кемчилиги бар көздө жарык нуру көздүн торчосуна жетпей кесилип, нерсенин сүрөттөлүшү көз торчосунун алдында болот. Мында адам жакын нерсени жакшы көрүп, алыстан начар көрөт. Кай бир учурда нерседен түшкөн жарык көз торчосунан өтүп кесилет. Мындай нерсенин сүрөттөлүшү көз торчосунун артында пайда болуп киши жакындан начар, алыстан жакшы көрөт.

=== Томпок линза ===
Көздүн мындай кемчилигин коррекциялоочу көз айнек  менен оңдоого болот. Адатта жарык нуру бирдей чөйрөдө түз таралат. Бир чөйрөдөн экинчи чөйрөгө өткөндө жарык нуру өзүнүн багытын өзгөртөт, башкача айтканда сынат. Жарык нуру томпок линза аркылуу өткөндө линзадан өтүп бир чекитке (фокуска) чогулат. Мындай линза чогултуучу деп аталып, оң ( + ) белгиси менен белгиленет. 

=== Иймек линза ===
Иймек линза аркылуу жарык нуру чачырайт. Ал чачыратуучу линза деп аталып, терс (—) белги менен белгиленет. Эки жагы иймек линзалуу көз [[айнек|айнекти]] алыстан начар көрүүдө, ал эми жакындан начар көрүүдө эки жагы томпок чогултуучу линзалуу көз айнек  сунуш кылынат.

=== Цилиндр сымал линза ===
Мындан сырткары чогултуучу жана чачыратуучу касиети бар [[цилиндр]] сымал линзалар белгилүү. Ал астигматизмде колдонулат. Айрым учурда бир эле убакта алысты да, жакынды да жакшы көрсөтүүчү көз айнек  колдонсо болот. Ал үчүн көз айнектин үстүңкү бөлүгүна алысты жакшы көрсөтүүчү, төмөнкү бөлүгүнө жакынды жакшы көрсөтүүчү айнек салынат. 

=== Контракттуу линза ===
Эки көздүн көрүү күчүндө чоң айырма болсо же бир көздүн чечекейи жок учурда контакттуу линзалар коюлат. 
Контакттуу же кыналма линза пластмассанын эң жакшы (атайын) түрүнөн жасалат. Анын эки көздүн тең көрүүсүн жакшыртуу менен [[косметика|косметикалык]] жактан артыкчылыгы бар. Линзаны 4—6 саат тагынып, анан алып таза сактоо керек.

Мындан сырткары [[телескоп|телескоптуу]] көз айнек  бар. Ал көз торчосу менен көрүү нервинин жабыркашынан өтө начар көргөндө колдонулат. Мындай көз айнектин чогултуучу жана чачыратуучу линзалары болуп, алар жалпы бир алкакка бекип, [[дүрбү|дүрбүгө]] окшоп турат. 

== Догдурга кайрылуу ==
Көрүү бузула баштаганда көз догдурга кайрылып, догдур көз айнек  жазып берсе сөзсүз пайдалануу керек. Туура тандалган көз айнек  көрүүгө нормалдуу шарт түзөт. Көз айнекти талап кылган менен аны пайдаланбаган адамдардын башы дайым ооруйт жана көз оорудан жапа чегишет. Бул көздүн ички жана сырткы булчуңдарынын аябай чыңалуусу менен байланыштуу. Көздүн талышы ишке жөндөмдүүлүктү төмөндөтөт. Айрыкча мунун балдар үчүн мааниси чоң.

Көз айнекти тагынууда айрыкча оңтойсуздук сезилгенде аны текшертүү үчүн догдурга көрүнүп туруу зарыл. Туура эмес тандалган же башка бирөөнүн көз айнектин тагынуу көздү начарлатат. Көз айнектин так ортосу көзгө дал келгендей, эки көзгө туура жана бирдей аралыкта болуу керек. Анын тарткычы чыкыйдын жана кулактын артын кыспагандай болуусу тийиш. Көз айнек  кыйшайбай, таянгыч таманчасы мурундун капталына туура келгендей болгону жакшы. Көз айнекти жумшак чүпүрөк (момосуй, замш жана башка) менен сүртүп, атайын кутуга сактоо керек.

== Коргоочуу көз айнек ==
Коргоочу көз айнек  көздү урунуудан, [[механика|механикалык]] жана [[химия|химиялык]] заттардан, күн нурунан сактоо менен көрүүнү начарлатпоого тийиш. Мындай көз айнек  бетке тыкыс жабышып, терини дүүлүктүрбөгөндөй, аба кирип тургандай, жеңил болушу зарыл. Көздү күн нурунан сактоо үчүн айрыкча жайында күңүрт көз айнек  [[экскурсия]] учурунда, [[альпинист|альпинисттер]], ошондой эле пляжда пайдалануу сунуш кылынат. Күчтүү [[инфракызыл]] нурлануу менен байланышкан иште иштеген (айнек үйлөткүчтөр, болот эритүүчүлөр, ысык цехте иштеген жумушчулар) кишилер атайын коргоочу күңүрт көз айнек  тагынуусу зарыл&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210904145522/https://dress-mag.com/choice/solntsezaschitnye-ochki/ |archivedate=2021-09-04 |title=Селексии кантип тандоо очки |url=https://dress-mag.com/choice/solntsezaschitnye-ochki/ |accessdate=2021-09-04}}&lt;/ref&gt;.

== Колдонулган адабияттар ==
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

[[Категория:Ден соолук]]
[[Категория:Дарыгерлик]]
[[Категория:Медицина]]</text>
      <sha1>8kwzgwauxv8mz9fgunoe0ys4nk3esk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асангүл Абдыгулова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26527</id>
    <revision>
      <id>666354</id>
      <parentid>560090</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11153" sha1="59vr2ah2hph2ownwhftzvgqcnhe9r8m" xml:space="preserve">'''Асангүл Абдыгулова''' (1940-жылы туулган) – кыргыздын заманбап педагог, акын, жазуучу жана драматург айымы. 

== Кыскача өмүр таржымакалы  ==
Акын, жазуучу жана драматург айым Асангүл Абдыгулова 1940-жылы [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын облусу|Нарын облусуна]] караштуу [[Ат-Башы району|Ат-Башы районунун]] Ак-Моюн айылында туулган. 

Алгач айылындагы башталгыч мектебин, андан соң орто мектепти бүтүргөн. 

Ардагердикке чыкканга чейин [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] ар кыл аймактарында орто мектептин мугалими, директору сыяктуу ар кыл педагогдук кызматтарды аркалаган. 

Ал эмгек жолун [[Балыкчы]] шаарындагы Ж.Бөкөнбаев атындагы орто мектепте окуу бөлүмүнүн башчысы болуу менен баштап, кийин Ысык-Көл районунун Тамчы орто мектебинде, Ат-Башы районунун Жаңы-Күч, Кызыл-Дыйкан орто мектептеринде, кайра кийин Балыкчы шаарындагы Ж.Бөкөнбаев атындагы орто мектепте директор болуп эмгектенген. 

Андан кийинки эмгек жолун Балыкчыдагы Ж.Бөкөнбаев атындагы орто мектепте мугалим болуп иштеп өткөрүп, ардагердикке чыккан.&lt;br&gt;

== Педагогдук ишмердиги ==
1994-95-жылдары [[Лондон|Лондон шаарына]] барып келгенден кийин өлкөлөрдүн маданиятын салыштырып окутуу боюнча өзү автордук программа түзүп, Балыкчы шаарындагы № 2 Ж.Бөкөнбаев атындагы мектептин 8-9-класстарына “Дүйнөлүк көркөм маданият” сабагын киргизип окуткан. 

Ал эми 1999-2000-жылдарда экинчи ирет “Манас таануу” сабагы боюнча автордук программасы 5-10-класстарда окутулуп, Манастын хрестоматиялык материалдары менен окуучулар кеңири таанышышкан. Ал мектепте “Эргүү” драмалык ийримин түзүп, адабий чыгармаларды сценарийлештирип жазып чыгып, окуучуларга драма койдурган. 

Ошол өзү иштеген мектепте “Мурас” аттуу улуттук этнографиялык музейин түзүп да иштеткен. &lt;br&gt;

== Адабий жана коомдук ишмердиги ==
Асангүл Абдыгулова  бир катар көркөм чыгармаларды, анын ичинде драмаларды, ыр китептерин жарыялаган. 

Ар кыл жергиликтүү кеңештерге үч жолу депутат болуп шайланган. 

Асангүл Абдыгулова айым Бексултан Жакиев, Жалил Садыков сыяктуу калемгерлер жазган бир нече драманы Кыргызстандагы орто мектептердин сахналарында өзү тарбиялаган чыгармачыл окуучулардын күчү менен койгон. 

2010-жылы 17-июлда Каракол шаарындагы К. Жантөшөв атындагы Ысык-Көл драма театрында “Бурулча” спектаклинин бет ачары болду. Драманын автору - көп жыл агартуу тармагында мугалим болуп эмгектенген Асангүл Абдыгулова. Ал эми спектаклдин режиссеру милдетин Кыргыз эл артисти Акылбек Абдыкалыков аркалады.

== Үй-бүлөсү  ==
Жубайы – белгилүү манасчы [[Касмамбетов, Сапарбек|Сапарбек Касмамбет уулу]].

Алар бир уул (Сүйүнбек), беш кыздуу, бир нече неберелүү болушту. &lt;br&gt;

2009-жылы 21-майда [[Касмамбетов, Сапарбек|С.Касмамбет уулу]] “Айат пресс” гезитине мындайча маек курган: &lt;br&gt;

“Байбичем Асангүл Абдыгулова КРнын эмгек сиңирген мугалими, акын, драматург. Экөөбүздүн баш кошуп, бирге түтүн булатканыбызга элүү жылдын жүзү болду. Бир уул, беш кызды тарбиялап өстүрдүк. Бир ирет менден бирөө &quot;канча балаң бар?&quot; деп сураганда, &lt;br&gt;
&quot;Бир уулум иштейт борбордо, &lt;br&gt;
Эки кызым Лондондо. &lt;br&gt;
Бүгүн төгүлүп ырдап жатамын&lt;br&gt;
Башыма бакты таалай конгондо&quot; деп айтканым бар. &lt;br&gt;
Эми минтип балдарыбыздын, неберелерибиздин ырахатын көрүп, бактылуу карыялардын катарын толуктап төрдө олтурабыз. Кудай ушуну кут кылсын.”. ([http://www.presskg.com/aiat/09/0521_10.htm Айат пресс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624064348/http://presskg.com/aiat/09/0521_10.htm |date=2017-06-24 }}. 21.05.2009.  &quot;Кыргызды кыргыз кылган Манас&quot;). &lt;br&gt;

Асангүл Абдыгулова менен [[Касмамбетов, Сапарбек|Сапарбек Касмамбетовдун]] улуу уулу Сүйүнбек Касмамбетов Кыргызстандын Жогорку Кеңешинде аппарат жетекчиси болуп иштеген. Азыр да ал ЖКда иштейт. &lt;br&gt;

Кыздарынын улуусу Гүлнара Касмамбетова менен кичи кыздарынын бири Акчолпон Койчиева бүткүл дүйнөлүк Би-Би-Си радиосунун Кыргыз кызматынын продюсерлери. &lt;br&gt;
Айнара Касмамбетова - менеджер. &lt;br&gt;
Динара Касмамбетованын кесиби - технолог. &lt;br&gt;
Чынара Касмамбетова - тарыхчы жана саясат таануучу.&lt;br&gt;

== Сыйлыктары. Наамдары  ==
Асангүл Абдыгулова 1966-жылы “Эл агартуунун отличниги” төш белгиси менен сыйланган.  &lt;br&gt;

1985-жылы “Эмгектин ардагери” медалын алган. 

Асангүл Абдыгулова 1999-жылы “Кыргызстандын эмгек сиңирген мугалими” наамына татыган. 

Ал – Балыкчы шаарынын ардактуу атуулу. &lt;br&gt;

== Жарык көргөн китептери ==
* Сахна сабактары: Усулдук китеп. – Бишкек, 1996. 
* Мен көргөн Лондон. – Бишкек, 1996. 
* Дил баян: Ырлар жана драмалар жыйнагы. – Бишкек, 2005.  
* Ой толгоо: Ырлар жыйнагы. – Бишкек, 2007.  
* Эркетай. – Бишкек, 2006. 
* Гөл өмүр. – Бишкек, 2009.

== Драмалары ==
* Бурулча.  &lt;br&gt;
* Салиманын бактары.  &lt;br&gt;
* Илимпоздун өмүрү.  &lt;br&gt;
* Гүл.  &lt;br&gt;
* Наристенин сүйүүсү.   &lt;br&gt;

== Ал тууралуу адабият  ==
* [Мугалим, акын, драматург Асангүл эне  http://www.erkintoo.kg/news4309{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]  &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер  ==
* [http://www.azattyk.org/archive/ky-news/20100714/828/828.html?id=2099120 Ысык-Көл театрында жаңы спектаклдин бет ачары]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.presskg.com/zn/09/0529_12.htm Англисче &quot;сүйлөй баштаган&quot; кыргыз эпостору…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722143543/http://www.presskg.com/zn/09/0529_12.htm |date=2016-07-22 }}
* [http://www.presskg.com/tuusu/08/1104_12.htm Лондондон Аккуланын өзүн көрдүм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722143701/http://www.presskg.com/tuusu/08/1104_12.htm |date=2016-07-22 }}
* [Манасчы Сапарбек Касмамбетовдун Англиядан китеби чыгып жатат   http://www.azattyk.org/content/Kyrgyzstan_culture/1741497.html ]
* [Бала Манас баяны   http://www.presskg.com/kut/11/0701_10.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722134427/http://www.presskg.com/kut/11/0701_10.htm |date=2016-07-22 }}] &lt;br&gt;
* [Мугалим, акын, драматург Асангүл эне  http://www.erkintoo.kg/news4309{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]  &lt;br&gt;
* [&quot;Кыргызды кыргыз кылган Манас&quot; http://www.presskg.com/aiat/09/0521_10.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624064348/http://presskg.com/aiat/09/0521_10.htm |date=2017-06-24 }}] &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.kg/archive/ky-news/20110423/828/828.html?id=9502998 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305054504/http://www.azattyk.kg/archive/ky-news/20110423/828/828.html?id=9502998 |date=2016-03-05 }} &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20200920134241/http://www.barakelde.org/news:9075/ &lt;br&gt;
* http://www.presskg.com/tuusu/11/0722_17.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722140155/http://www.presskg.com/tuusu/11/0722_17.htm |date=2016-07-22 }} &lt;br&gt;

[[Категория:Инсандар:Кыргызстан]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргызстан аялдары]]
[[Категория:Педагогдор]]
[[Категория:Акын аялдар]]
[[Категория:Кыргыз аялдары]]
[[Категория:Драматургдар]]
[[Категория:Туулгандар 1940-жылы‎]]
[[Категория:Ысык-Көл облусу]]</text>
      <sha1>59vr2ah2hph2ownwhftzvgqcnhe9r8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамбеталиев Сулайман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27238</id>
    <revision>
      <id>666406</id>
      <parentid>650642</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55906" sha1="21xj778dw68d4hvoc8mm959hi8ji9sf" xml:space="preserve">'''Сулайман Мамбеталиев''' (1928-жылдын август айы, [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылы]] -- 2021-жылдын 21-декабры, Эчки-Башы айылы)  – кыргыздын белгилүү [[Журналист|журналисти]] жана [[Публицист|публицисти]].

== Кыскача өмүр таржымакалы ==
Сулайман Мамбеталиев 1928-жылдын август (баш оона) айында [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] азыркы [[Нарын облусу|Нарын облусуна]] караштуу Нарын районундагы [[Он-Арча, кыштак (Нарын)|Он-Арча]] айыл өкмөтүнүн курамындагы [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы кыштагында]] туулган. Улуту [[Кыргыздар|кыргыз]]. 

Атасы Мамбеталы Черикчи уулу (1945-жылы өз айылында кайтыш болгон) - тынымсейит уруусунун карбоз уругунан болот. Ал колунан көөрү төгүлгөн уста болгон. 

Энеси Жумабүбү Үркүмбай кызы он үч бала төрөгөн, бирок көбү чарчап калган. Карындаштарынан жалгыз гана [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]] эрезеге жетип, кийинчерээк ал кыргыздын туңгуч этнограф айымы болуп калды. 

Сулаймандын бир тууган байкеси Дүйшөмбүнү Сыя деген агасы багып алыптыр. Дүйшөмбү Улуу Атамекендик согушка катышып, 1945-жылы 7-майда (согуш айактаарына эки күн калганда) окко учкан. 

Балалык чагы Экинчи дүйнөлүк согуштун катаал мезгилине туш келген.

Эмгек жолун адегенде Нарын РПСинин эсепчиси болуп баштаган.

Кийин Кыргызстан Нарын РК КП эсепчиси (учетчик), Нарын РК ЛКСМ каттоо секторунун башчысы, уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, андан кийин Нарын РК ЛКСМдин 2-катчылыгына чейини көтөрүлөт.

1948-жылы “Тянь-Шань правдасы” гезитинин бөлүм башчысы болот.

1949-52-жылдары Советтик армиянын катарында кызмат өтөйт. Аз жерден аскердик окууга өтүп кала жаздап, 25 жыл бою аскер кызматын Кыргызстандан тышкаркы жерде өтөө ыктымалдыгынан улам чочулап, бул оюнан кайтат. 

1952-жылы аскерден кайтаары менен Тянь-Шань облустук (азыркы Нарын облустук) радио уктуруусунун башкы редактору кызматына дайындалат.

1954-жылы Кыргыз радио комитетинин “Акыркы кабарлар” редакциясынын жооптуу редактору болуп которулат. 

1959-жылы “Советтик Кыргызстан” гезитинин адабий кызматкери, андан соң адабий катчысы болуп дайындалат.

1962-жылы Нарын облустук “Нарын правдасы” гезитинин партиялык бөлүмүнүн башчысы, жооптуу катчысы болуп иштеп, андан соң редактордун биринчи орун басары кызматына чейин көтөрүлөт.

Тянь-Шань райондук (Нарын райондук) “Жеңиш&quot; гезитинде да кыйла жылдар эмгектенген. &lt;br&gt;


== Үй-бүлөсү. Соңку өмүр жылдары ==
С.Мамбеталиев жаш кезде баш кошкон биринчи жубайы - Бейшекан Мамыркан кызы. Ал Ысык-Көл облусунун Тоң районунда байырлаган &quot;жедигер&quot; уруусунан болот. Мамыркандын иниси Жунушбайдын кызы Тенти (Адышева) – кыргыздын XX кылымдагы чыгаан акын кыздарынан.  &lt;br&gt;

Бейшекан 1948-жылы тун уулду (Сагындык) төрөп берди. Жубайлар 1950-жылы Сүйүндүк деген уулдуу болушту. &lt;br&gt;

Жубайлар уулдарынан башка беш кызды (Роза, Гүлмира, Жамийла, Фатима, Калима) аман-эсен чоңойтушту. Башка үч кызы болсо эрте чарчап калды. &lt;br&gt;

Бейшекан Мамыркан кызы 2004-жылы 16-июлда көз жумду. &lt;br&gt;

Соңку ондогон жылдардын ичинде С.Мамбеталиев экинчи жубайы менен Эчки-Башы суусунун Он-Арча өзөнүнө куймасынын оң ыптасында, Он-Арча суусунун боюнда жайгашкан “Эсенаман” дыйкан чарбасында байырлап, чыгармачылык менен алектенип жүрдү. &lt;br&gt;

Ал 2021-жылдын 21-декабрында өзү туулуп-өскөн Эчки-Башы айылында дүйнөдөн кайтты. &lt;br&gt;
Жергиликтүү салтка ылайык, аны 95 жашында каза болду, деп жарыялашты. Маркумдун сөөгү Эчки-Башыда буга чейин көзү өткөн биринчи жубайы Бейшекандын, уулу Сүйүндүктүн, небереси Баатырбектин жанына коюлду. &lt;br&gt;

== Коомдук ишмердиги  ==
С.Мамбеталиев [[Нарын шаары|Нарын шаарынын]] жергиликтүү (шаардык) Кеңешине депутат болгон.&lt;br&gt;

Ал Кыргызстан Журналисттер Союзунун төртүнчү жана бешинчи курултайларына делегат болуп шайланган. &lt;br&gt;

== Достору. Даңазалуу замандаштары  ==
[[Файл:Sulaiman Mambetaliev with his relatives at On-Archa village, Naryn, Kyrgyzstan. 27.09.2012.jpg|thumb|Журналист, ардагер Сулайман Мамбеталиев өзүнүн Он-Арча айылында жакын туугандары Жумамүдүн Кадырмамбетов жана анын уулу Таалайбек Жумамүдүн уулу менен. Нарын району, Нарын облусу, Кыргызстан. 27.9.2012.]]

С.Мамбеталиев өз айылдаштары - манасчы Дуңкана Кочуке уулу, коомдук ишмер [[Суранова, Күмүш|Күмүш Суран кызы]], кыргыздын чыгаан акын кызы, маркум [[Тынымсейитова, Жумакан|Жумакан Тынымсейитова]], диктор Капар [[Алиев, Капар|Алиев]], заманбап кыргыз жазуучусу Кеңеш [[Жусупов, Кеңеш|Жусупов]], генерал [[Молдогазиев, Бейше|Бейше Молдогазиев]], композитор Сайыргазы [[Түркмөнов, Сайыргазы|Түркмөнов]], архитектор Вера Алиева, мугалим [[Абдыкадыров, Өмүр|Өмүр Абдыкадыров]] сыяктуу бир катар замандаштары менен сыймыктанып, өмүрү өткүчө алардын салымдарын даңазалап келди. &lt;br&gt;

=== Карындашы Какен жана кызы Гүлмира ===
[[Файл:Kaken Mambetalieva 1980 Kyrgyzstan.jpg|thumbnail|right|Этнолог, тарыхчы Какен Мамбеталиева (1980-ж.).]]

Сулаймандын бир тууган карындашы, тарыхчы жана этнограф Какен [[Мамбеталиева, Какен|Мамбеталиева]] кыргыз [[этнография]] илимине бараандуу салым кошкон илимпоз айым болду.&lt;br&gt;

Какен 1980-жылдардын башында, доктордук диссертациясын жазууну аяктап жаткан чакта, катуу ооруп калды. &lt;br&gt;

1984-жылы, кырк сегиз жашында, илимий жогорку сересине көтөрүлүп, чыгармачыл мектебин ого бетер өркүндөтөөр күлгүн чагында, Какен дүйнөдөн кайтты. &lt;br&gt;

2011-жылдан тартып [[Нарын шаары|Нарын шаарындагы]] чөлкөм таануу музейи Какен Мамбеталиеванын ысымын алып калды. &lt;br&gt;

2007-жылы, 2009-10-жылдары жана 2012-,2016-жылдары [[Бишкек (шаар)|Бишкекте]] Какен Мамбеталиеванын элесине арналган эл аралык илимий жыйындар болду. &lt;br&gt;

[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Какен Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган жыйын. Бишкек. 19.5.2012.]]

Кызы [[Мамбеталиева, Гүлмира Сулаймановна|Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева]] (29.01.1956-ж., Фрунзе - 25.4.2017, Бишкек) – кыргызстандык илимпоз жана коомдук ишмер, саясий илимдердин доктору (2009), философия илимдеринин кандидаты (1999), Какен Мамбеталиева атындагы коомдук фонддун төрайымы, таланттуу окумуштуу жана меценат айым эле.  &lt;br&gt;


== Тил билими ==
С.Мамбеталиев кыргыз (эне тил), орус (өздөштүрүлгөн тил) тилдерин мыкты билген. &lt;br&gt;

== Ал тууралуу ар кыл пикирлер ==
Сулайман Мамбеталиев кыргыздын далай чыгаан журналисттеринин телчигишине салым кошкон. Анын устаттык эмгегин шакирттери ырааттуу түрдө жогору баалап келишкен. &lt;br&gt;

Анын шакирттеринин арасында акын Шайлообек Дүйшеев, жазуучу Бейшебай Усубалиев, журналисттер Өмүрбек Дөлөев, Кубанычбек Чороев, Жедигер Саалаев, [[Макешов, Кабыл Асангелди уулу|Кабыл Макеш]], Кубат Чекиров, ж.б. бар. &lt;br&gt;

=== Жазуучу [[Жусупов, Кеңеш|Кеңеш Жусуповдун]] пикири:  ===
“Сулайман Мамбеталиев агабыз бүгүнкү күндө кыргыз журналистикасынын кадыр-барктуу аксакалы, өмүрүнүн көбүн улуттук басма сөздө эмгектенди жана анын деңгээлин өстүрүүгө жумшады”. &lt;br&gt;

=== Акын Шайлообек [[Дүйшеев, Шайлообек|Дүйшеевди]]н &quot;Сулайман тегин ат эмес&quot; деген ыры:  ===
&quot;Малынып бирөө жалганга, &lt;br&gt;
Маасысын сатып сандалга. &lt;br&gt;
&quot;Манасы&quot; тургай бул күндө, &lt;br&gt;
Макала чыкпай калганда&lt;br&gt;
Макел дөө сезген далайлар, &lt;br&gt;
Маң болду батып арманга. &lt;br&gt;

Калтаартты жашын, карысын, &lt;br&gt;
Канжолдо даңкан салышың. &lt;br&gt;
Касиет бар да каныңда, &lt;br&gt;
Катуулап чыкты дабышың. &lt;br&gt;
Калдайган Теңир Тоонун сиз, &lt;br&gt;
Калемге кайрап намысын. &lt;br&gt;

Сураксыз жаткан таш эмес, &lt;br&gt;
&quot;Сугатсыз&quot; жаткан мас эмес, &lt;br&gt;
Сурагы бузук заманда&lt;br&gt;
Сумсайып калган аз эмес. &lt;br&gt;
Суу башы болсун деп койгон&lt;br&gt;
Сулайман тегин ат эмес. &lt;br&gt;

Келип тур, байке эсебиң, &lt;br&gt;
Кеменгер жан деп сеземин. &lt;br&gt;
Кээ бир чал жүрсө миналбай&lt;br&gt;
Кепичи менен эшегин. &lt;br&gt;
Келишкен китеп чыгарып&lt;br&gt;
Кекирип турган кезегиң. &lt;br&gt;

Сексендин таппай эсебин, &lt;br&gt;
Селейип сүйрөп этегин. &lt;br&gt;
Сенделип бүгүн далайлар, &lt;br&gt;
Серпалбай жатса тезегин. &lt;br&gt;
&quot;Селт&quot; этип койбой сен байке, &lt;br&gt;
Секирип жүргөн кезегиң…»


(Авт. Шайлообек Дүйшеев). &lt;br&gt; 

== Сыйлыктары. Наамдары ==
«В.И.Лениндин туулгандыгына 100 жыл» медалы. &lt;br&gt;

«Улуу Ата мекендик согушка кырк жыл» медалы. &lt;br&gt;

«Каармандык эмгеги үчүн» медалы. &lt;br&gt;

«Эмгек ардагери» медалы. &lt;br&gt;

Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы

Бүткүл союздук Радиокомитетинин Ардак грамотасы

СССР ДОСААФынын Ардак грамотасы

Кыргыз телевидение жана радиосунун отличниги

&quot;Нарын районунун Он-Арча айылынын ардактуу атуулу&quot; наамы 

2003-жылы ага «Нарын облусунун ардактуу атуулу» наамы ыйгарылган. &lt;br&gt;

== Анын атындагы журналисттик сыйлык ==
XX кылымдын соңунда Кыргызстан Журналисттер Союзунун Сулайман Мамбеталиев атындагы сыйлыгы уюштурулуп, 1998-жылдан бери бул сыйлык Нарын облусунун көрүнүктүү журналисттерине ыйгарылып келди. &lt;br&gt;

Бул сыйлыктын ээлеринин арасында Өм үрбек Дөлөев, Таалайбек Дүйшөналиев, Дамир Калыков, Сагын Жуматаев, Бурулсун Дыйканбаева, Барктабас Белеков, Темиркан Токтоев, Сайрагүл Касымова, Ракым Асылбаев, Кайып Мамбетов, Талгартбек Мажиев, Курманбек Жумагазиев, Тынчтыкбек Султанов, Жусуп Акиев, Шайлообек Дүйшеев, Султан Жумагулов, Турганбек Шайыков, Шаршеева Качкын, Ибраева Жаркын, Эсенканова Нурзат, Шеримбеков Бөлөкбай, Калыков Бейшенбек, Мүсүралиева Назгүл ж.б. бар. &lt;br&gt;

== Эмгектеринин кыскача тизмеси ==
* Мамбеталиев Сулайман. Тянь-Шандын бийик тоолорунда. - Фрунзе: Кыргызмамбас., 1958. - 35б. 
* Мамбеталиев Сулайман. Сатиралар // Турмуш менен адымдап. Ангеме, очерк, сатира. - Фрунзе: &quot;Кыргызстан басмасы&quot;, 1964. - 123б. (Мында: 23-25-беттерде).
* Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Аскар Маткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2006. – 480 б.  – ISBN 9967-23-866-6.  &lt;br&gt;
* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу [[Салымбеков, Аскар Мааткабылович|Салымбеков]]. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – ISBN 978-9967-25-256-1. &lt;br&gt;
* Мамбеталиев Сулайман.Калк атасы кан Кошой // Улуу инсандарга урпактардан таазим / Түзгөн А.Салымбеков. - Б.: &quot;Турар&quot;, 2010. - 244б.+2,625б. (Мында: 7-30-беттерде. – ISBN 978-9967-444-51-5.
* Мамбеталиев Сулайман. Кыргыз радиосу элүүнчү жылдарда  // Кыргыз үнү - Кыргыз радиосу. Кыргыз радио бирикмесине - 80 жыл / Жыйнакты түзгөн Кайрат Иманалиев. - Б.: Кыргыз Республикасынын Коомдук телерадиоберүү корпорациясы, 2011. - 252б. (Мында: 51-бетте)- ISBN 978-9967-429-76-4.
* Мамбеталиев Сулайман. Торгой саа кылбасам. Айтканы айткандай келип туру // Жумакан Тынымсеитова. Тандалма жыйнагынын 2 томдугу / Түзгөндөр Рая Султаналиева, Гүлжан Субанбекова. II-том. - Б.: &quot;Мукай&quot;, 2012. - 304б.(Мында: 264-269-беттерде). – ISBN 978-9967-13-879-7.
* Мамбеталиев Сулайман. Көңүл кайрыктары. Ырлар жыйнагы. - Б.: &quot;Турар&quot;, 2012. - 184б. – ISBN 978-9967-15-176-5.
* Мамбеталиев Сулайман. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков)  - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. – ISBN 978-9967-15-280-9.
* 
*

== Ал жана анын доору тууралуу адабият ==
* Нарын облусу: Энциклопедия / Башкы редактору А.Карыпкулов; Ред. Кеңештин төрагасы академик Үсөн Асанов. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1998. – 420 бет, илл. - ISBN 5-89750-100-9.
* [[Асанов, Үсөн|Асанов Ү]].  &quot;Нарын облусуна 70 жыл&quot;. Энциклопедия. - Бишкек, 2009. &lt;br&gt;
* Абакиров Барктабас. Журналист Сулайманга // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 390-бетте).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Абакиров Барктабас. Суке! // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 390-бетте).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Адашканова Данакан. Бактылуу жубайлардын портрети // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 426-427-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Акиев Жусуп. Өрнөктүү өмүрдүн өчпөс изи // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 188-192-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Акматалиев Алмаз. Терең дайра шашпай агат // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 210-212-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Асылбаев Ракым. Мамбеталиевдин мектеби // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 397-399-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Ашыралиев Кемел. Аганы көрүп, ини өсөт // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 193-бетте). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Дөлөев Өмүрбек. Жылдыздай бийик, бирок билинбеген...// Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 445-446-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Дөлөев Өмүрбек. Белоруссияда бир жүргөнбүз же 58 жыл биргебиз // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 449-452-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Дүйшеев Шайлообек. Редакциянын локомотиви // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 407-410-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Дүйшеев Шайлообек. Он-Арча энциклопедиясы // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 3-12-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Дүйшеев Шайлообек. Сулайман тегин ат эмес // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 194-195-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Дүйшеев Шайлообек. Сулайман аганын бир араба сабизи жана &quot;жалгыз көздүү&quot; Нарындагы адам // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 195-200-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Дүйшеев Шайлообек. Агындылар. - Б.: &quot;Учкун&quot;, 2013. - 523б. (Мында: 361-бетте). - ISBN 978-9967-17-027-8.
* Дүйшөналиев Таалайбек. Эстейсиң жол уч-кыйырын, өмүр чыйырын...// Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 447-448-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Дыйканбаева Бурулсун. Өмүр көктөмү // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 400-406-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Жекшелаев Кадырбек,  Мукамбетов Сталбек.  Бугу уруусунун тарыхый инсандары.  – Б.: «Максат», 2015. – 420б. (Мында: 325-326-беттерде).  – ISBN 978-9967-13-776-9.
* Жеңишбек Жумакадыр. Сулайман деген чоку бар // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 237-238-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Жумагул уулу Султан. Чыныгы интеллигент // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 201-202-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* [[Жусупов, Кеңеш|Жусупов]], Кеңеш. Каралдым, тоолор. – Ф.:&quot;Кыргызстан&quot;, 1967. – 96 б. &lt;br&gt;
* Жусупов, Кеңеш. Тоолуктар баяны: Аңгемелер, повесттер, эссе. – Ф.: &quot;Мектеп&quot;, 1984. – 353 б. &lt;br&gt;
* Жусупов, Кеңеш. Жан шерик: Жыйнак / Жыйнакты түзгөн Айгүл Эралиева. – Бишкек: &quot;Бийиктик&quot;, 2007. – 588 б. - ISBN 978-9967-13-229-0.  &lt;br&gt;
* Жусупов Кеңеш. Ак Тилек // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 386-389-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Жусупов Кеңеш. Окурманга алгы сөз // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 3-4-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Иманалиев Кайрат. Нарк // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 245-250-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Исмаилов Чынгыш. Журналист, белгилүү жазуучу, таанымал инсан // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 271-273-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Исмаилова Кайыр. Закымдап кеткен элестер // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 391-393-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Исмаилова Кайыр.Ат койгонбуз // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 393-394-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Кадырмамбет уулу Жумамүдүн. Бар болуңуз, байке! // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 239-244-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Калыков Дамир. Мен алгачкы сыйлыгынын лауреатымын // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 203-204-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Карпеков Вадим. Сукемдин биринчи окуучусу болчумун // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 213-216-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Касенов Шаршен. Чыныгы күйөрман // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 205-206-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Касымова Сайрагүл. Ардагер журналист (Сулайман Мамбеталиевдин 80 жылдыгына карата) // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 207-бетте). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Кашымов Турат. Залкарлар жана замандаштар - Көркөм популярдуу басылма - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 244б (Мында: 149-бетте). - ISBN 978-9967-15-236-6.
* Койчуманова Ташбүбү. Сулайман куда // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 208-бетте). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Мааткабылов Ырысбек. Өмүрү өрнөк инсан // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 274-276-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Макешов Кабыл. Уучу узарган устат // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 428-430-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Макешов Кабыл. Устаттын үлгүсү // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 209-211-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Мамбеталиева Гүлмира. Ата сыймык, акыл кенчи // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 217-228-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Молдогазиев Бейше. Көч башы // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 414-417-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Муралиев Амангелди. Акыл сандыгы // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 212-213-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Нарын облусуна 70 жыл. Энциклопедия / Башкы редактору Бакашов М.А.; Ред. Кеңештин төрагасы Суваналиев Ө., Айдаралиев Т. – Б.: «Бийиктик», 2009. – 296б. (Мында: 228-бетте). – ISBN 978-9967-13-609-0.
* Осонов Турдубек. Менин эмгек китепчемдин алгачкы барактарын жазган // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 421-422-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Рыспаев Курманбек. Мыкты устат // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 254-256-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Саалаев Жедигер. Кантип &quot;күбөлүктүү&quot; кабарчы болгом // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 418-420-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Сагындыков Үсөн. Кыярган таңкы бүрүлдө // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 395-396-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Салымбеков Аскар. Көлдөй терең инсан же &quot;немис&quot; кайын ата // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 206-209-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Салымбеков Мамытбай. Куданын кудурети // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 214-216-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Салымбеков Улугбек. Таятама таазим же таятамдын сабактары // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 217-221-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Сарыгулова Бурулкан. Журналист Мамбеталиевдин сүрү // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 226-227-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Саякбаева Канышай. Эл кадырлаган коомдук ишмер // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 251-253-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Сулайманова Гулнур. Чоң атам - таалим-тарбия академиясы // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 229-233-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Султаналиева Роза. Сизди көрсөм, апамды эстейм...// Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 261-264-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Султанбаев Абдыкадыр. Кажыбас калемгер // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 277-284-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Султанов Тынчтык. Калкына кадырлуу калемгер // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 222-225-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Суранова, Күмүш. Он-Арча. Бишкек, 1993. &lt;br&gt;
* Суран кызы Күмүш. Кут болсун кутман курагың // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 423-425-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Табылды Актан. Жакшынын жарыгы өчпөйт // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 265-267-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Тиленбаев Чолпонбек. Кутман курак кут болсун! // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 268-270-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Токтоев Темиркан. Биз агайдан улуубуз // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 431-433-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Турапов Керим. Искусствону баалаган инсан // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 439-440-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Түркмөнов Сайыргазы. Руханий устат // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 228-229-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Тынчтыкбек Чоротегин. Теңир-Тоолук интеллектуал // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 236-239-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (ISBN 5-89750-028-2)  &lt;br&gt;
* Усубалиев Бейшебай. Аксакал // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 411-413-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Усубалиев Бейшебай. Жүрөк // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 3-22-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Үмөтов Эрмек. Устат тууралуу учкай кеп // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 434-438-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Чекиров Кубатбек. Сулайман Мамбеталиев калемимди учтап берген // Мамбеталиев Сулайман. Жашоо чыйырлары: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: АКК &quot;Кыргызполиграфкомбинат&quot;, 2006. - 480б. (Мында: 441-444-беттерде).  - ISBN 9967-23-866-6.
* Чороев Кубанычбек. Устат // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 230-235-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Чуйтиев Насыр. Карысын кадырлаган калк кор болбойт // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 257-260-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.
* Шайыков Турганбек. Сукем // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 240-242-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Шаршебек Долкун. Эки элдин данакери // Мамбеталиев Сулайман. Баян: Чыгармалар жыйнагы / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева; китепти басмадан чыгарууну каржылаган Аскар Мааткабыл уулу (Салымбеков). - Б.: ЖЧК &quot;ALBINO LTD&quot;, 2008. - 282б. (Мында: 243-244-беттерде). - ISBN 978-9967-25-256-1.
* Шаршебек Сыдык. Шаршебек уулунун өмүрүнөн баш эстеликтер // Башкы ред. Толкун Шаршебек; түзүүчүлөр Толкун Шаршебек, Улан Шаршебек, Жеңиш Шаршебек, Бакыт Шаршебек. - Шин-Жянь: &quot;Хайян түстүү басмаканасы&quot;, 2006. - 175б. (Мында: 136-бетте).
* Ырсалиев Жамалбек. Журналисттердин устаты // Сулайман Мамбеталиев. Кылымдар кыйыры. Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн Гүлмира Мамбеталиева;  китепти каржылаган Улугбек Аскар уулу (Салымбеков). - Б.: &quot;Турар&quot;, 2013. - 320б. (Мында: 234-236-беттерде).  - ISBN 978-9967-15-280-9.

== Интернеттеги шилтемелер ==
* https://archive.is/20121225134620/newskg.narod.ru/kut/07/1102_7.htm &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.org/archive/ky-news/20091226/828/828.html?id=1913654{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &lt;br&gt;
* http://www.presskg.com/zn/10/0115_5.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518115311/http://www.presskg.com/zn/10/0115_5.htm |date=2015-05-18 }} &lt;br&gt;
* https://archive.is/20121225081149/newskg.narod.ru/agym/07/1109_14.htm &lt;br&gt;
* http://www.presskg.com/km/11/0223_20.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722193043/http://www.presskg.com/km/11/0223_20.htm |date=2016-07-22 }} &lt;br&gt;
* http://www.erkintoo.kg/news4903{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* https://web.archive.org/web/20190920035929/http://www.barakelde.org/news:29769/ &lt;br&gt;
* К.Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракеси - http://www.azattyk.kg/content/news/24586084.html 
* Сулайман Мамбеталиевдин &quot;Баяны&quot; - кыргыз маданият борбору_25.09.2009 - http://kmb3.kloop.kg/index.php/2009/09/25/sulajman-mambetalievdin-%E2%80%9Cbayany%E2%80%9D/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Сулайман Мамбеталиевдин “Баяны” - http://www.azattyk.org/content/Kyrgyzstan_culture/1829353.html

[[Категория:Кыргызстан]] 
[[Категория:Кыргыз журналисттери‎]] 
[[Категория:Туулгандар 1928-жылы‎]]
[[Категория:Кыргыз жазуучулары‎]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз медиасы]]
[[Категория:Кыргыз маданияты]] 
[[Категория:Кыргыз таануу]] 
[[Категория:Публицисттер]] 
[[Категория:XX кылым]]
[[Категория:Нарын районунда төрөлгөндөр]]</text>
      <sha1>21xj778dw68d4hvoc8mm959hi8ji9sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жапаркул Токтоналиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29061</id>
    <revision>
      <id>666376</id>
      <parentid>650696</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6390" sha1="q7l9ktue1k80d1k6x55fab1vzz20mvi" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Жапаркул Токтоналиев
 |Нукура ысымы         = Токтоналы уулу Жапаркул
 |Сүрөт                = 
 |Туурасы              = 
 |Туулган датасы       = 10.5.1926
 |Туулган жери         = [[Нарын району|Тянь-Шань району]], [[Куланак (айыл)|Куланак]] айылы
 |Өлгөн датасы         = 3.12.2018
 |Өлгөн жери           = 
 |Жарандыгы            = 
 |Сыйлыктары           = 
 |Чыгармаларынын тилдери = 
 |Ишмердүүлүгү = 
}}

'''Жапаркул Токтоналиев''' – жазуучу&lt;ref&gt;{{cite book|title=Кыргыз Республикасынын жазуучулары|publisher=Кыргызпатент |first1=М. |last1=Ааматов |first2=А. |last2=Чекиров |first3=Ө. |last3=Калыева |location=Бишкек |date=2011 |isbn=978-9967-26-379-6}}&lt;/ref&gt;. 

Ал [[Нарын району|Тянь-Шань району]]нун [[Куланак (айыл)|Куланак]] айылында 1926-жылы 10-[[Май|бугу]]да туулган. 

1958–1959-жж. студент кезинде «Электротехникалык терминдердин түшүндүрмө сөздүгүн» түзүп илимдер академиясынын жактыруусунан өткөргөн. 

1943-жылы [[Нарын]]дагы педагогия окуу жайын, 1959-жылы [[Бишкек|Фрунзе]]деги политехникалык институттун энергетика факультетин, 1974-жылы Ленинграддагы Тольятти атындагы инженердик-экономикалык институттун өнөр жай жана курулуш адистери факультетин бүтүргөн. 

Эл агартуу, советтик, комсомолдук жетекчи кызматтарда иштеген. 1959-жылдан тартып инженер-электрик боюнча гидростанция курулушунда прораб, адистештирилген «Сельхозэлектро» курулуш башкармасынын башкы инженери, начальниги, Республикалык «Кыргызсельэлектро» трестинин башкы инженери, башкаруучусу, Кыргыз ССР айыл чарба министринин орун басары кызматында иштеген. 

«Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген курулушчусу» ардак наамын алган, «Эл достугу» ордени «Күжүрмөн эмгек үчүн», «1941–1945-жылдардагы Экинчи дүйнөлүк согуштагы «Күжүрмөн эмгеги» үчүн жана Жеңиштин 30-40-50-жылдыгына арналган медалдар, ГОЭЛРОнун 50-60-жылдыгына арналган төш белгилери менен сыйланган.

2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.

Жапаркулдун эки китептен турган «Хан Ормон» романы XIX кылымдагы кыргыз элинин оош-кыйыштуу доордогу жашоо-турмушун көркөм баяндайт. 

Ал эми «Баатыр Шабдан» романы XIX кылымдын экинчи жарымы менен XX кылымдын башындагы тарыхка кайрылып, кыргыз элинин Орусия империясы жана Кокон хандыгынын талашына туш болгон мезгилин сүрөттөйт&lt;ref&gt;{{cite web|title=Китептин мазмуну: Баатыр Шабдан|publisher=Нарын облустук С.Орозбаков атындагы маалыматтык китепканасыны|url=https://narynlib.kg/ky/book/shabdan-baatyr/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250519212008/https://narynlib.kg/ky/book/shabdan-baatyr/|archivedate=2025-05-19|accessdate=2024-10-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://aryba.kg/koom/85745-zhaparkul-toktonalievdin-baatyr-shabdan-romany-andagy-achylgan-obraz.html|title=Жапаркул Токтоналиевдин «Баатыр Шабдан» романы, андагы ачылган образ…|first=Болот|last=Оторбаев|publisher=«Азия Ньюс» гезити}}&lt;/ref&gt;. 

Жапаркул Токтоналиев 2018-жылы 3-[[бештин айы]]да 92 жашында дүйнөдөн кайткан&lt;ref&gt;{{cite news|title=На 92-м году жизни скончался писатель, заслуженный строитель Кирг.ССР Ж.Токтоналиев|date=4.12.18|url=https://kabar.kg/news/skonchalsia-pisatel-zasluzhennyi-stroitel-kirgizskoi-ssr-zh.toktonaliev/|publisher=kabar.kg}}&lt;/ref&gt;.

== Жарык көргөн китептери ==
*'''Терминологиялык сөздүк'''. – Б.: Кыргызстан, 1961. – 200 б.
*'''Кыргыз ССР айыл чарбасын электрлештирүүнүн проблемалары'''. – Ф.: Кыргыз ИНТИ, 1975. – 40 б.
*'''Мухаммед Пайгамбар''': Баян. – Тегиран: Ал-Худо, 1995. – 12 б.
*'''Хан Ормон''': Роман. I китеп. – Б.: Кыргызстан, 2000. – 280 б.
*'''Хан Ормон''': Роман. II китеп. – Б.: Кыргызстан, 2001. – 290 б.
*'''Баатыр Шабдан''': Роман. - Б.: Бийиктик, 2006. - 234 б.
*'''От карачырака к лампочке Ильича''': Роман, хроника. - Б.: Бийиктик, 2007. - 146 б. ([[Орус тили]]нде жазылган)

=== Котормолору ===
*М.Рябинкин. '''Электр жөнүндө аңгемелер'''. – Ф.: Кыргызстан, 1960. – 210 б.
*Хожо Хафиз '''Хафиз наме''': Поэма. - Тегеран, 1990. - 40 б.

== Булактар ==
[[Категория: Кыргыз Республикасынын жазуучулары]]
[[Категория: Кыргыз жазуучулары]]</text>
      <sha1>q7l9ktue1k80d1k6x55fab1vzz20mvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бириккен Улуттар Уюмунун тутуму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29631</id>
    <revision>
      <id>666362</id>
      <parentid>648416</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10243" sha1="fud4wrzlk9hum11daziw31o5dcz8xxs" xml:space="preserve">'''Бириккен Улуттар Уюмунун тутуму''' — алты негизги органдардан турат: [[Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясы|Башкы Ассамблея]], [[Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңеши|Коопсуздук Кеңеши]], Экономикалык жана Социалдык Кеңеш (ЭКОСОС), Камкордук боюнча Кеңеш, Эл аралык Сот жана Катчылык&lt;ref name=&quot;UN System Chief Executives Board for Coordination&quot;&gt;{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.unsceb.org/content/who-we-are|website=UN System Chief Executives Board for Coordination|access-date=28 January 2018|archive-date=6 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206203911/http://www.unsceb.org/content/who-we-are|url-status=dead|accessdate=2026-06-11|archivedate=2017-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223112327/http://www.unsceb.org/content/who-we-are}}&lt;/ref&gt;. Мындан тышкары, ага адистештирилген мекемелер жана алар менен байланышкан уюмдар да кирет&lt;ref name=&quot;DIRECTORY OF UNITED NATIONS SYSTEM ORGANIZATIONS&quot;&gt;{{cite web|title=Directory of United Nations System Organizations|url=https://www.unsceb.org/directory|publisher=United Nations System Chief Executives Board for Coordination|access-date=27 January 2018|archive-date=17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917021838/http://www.unsceb.org/directory|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;.

БУУнун тутумуна өз алдынча башкарылган фонддор жана программалар, илимий-изилдөө жана окутуу институттары, ошондой эле башка көмөкчү түзүмдөр да кирет&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations System - Agreements with the UN system organizations|date=Sep 19, 2007|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D32922%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|access-date=11 August 2013|publisher=[[ЮНЕСКО]]|archive-date=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223225116/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D32922%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|title=Structure and Organization|url=https://www.un.org/en/aboutun/structure/index.shtml|access-date=22 January 2013|publisher=United Nations|archive-date=Mar 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309180916/https://www.un.org/en/aboutun/structure/index.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бул уюмдардын айрымдары Бириккен Улуттар Уюму 1945-жылы түзүлгөнгө чейин эле иштеп келген жана кийинчерээк Улуттар Лигасы жоюлгандан кийин БУУнун курамына өткөн.

БУУ тутумуна кирген бир катар уюмдардын аткаруучу жетекчилери, ошондой эле расмий түрдө БУУ тутумунун курамына кирбеген Дүйнөлүк соода уюму (ДСУ) Бириккен Улуттар Уюмунун Тутумдук уюмдардын жетекчилеринин координациялык кеңешинде (CEB) орун алышат. БУУнун Башкы катчысы төрагалык кылган бул кеңеш жылына эки жолу чогулуп, БУУ тутумуна кирген уюмдардын ишмердүүлүгүн өз ара шайкеш келтирүү жана координациялоо маселелерин талкуулайт&lt;ref name=&quot;Part1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|title=NGLS Handbook - Introduction|publisher=United Nations Non-Governmental Liaison Service|access-date=28 January 2013|quote=The World Trade Organization (WTO) is not officially a part of the UN system ...|archive-date=13 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513034823/http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513034823/http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|archivedate=2013-05-13|accessdate=2013-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Part2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx|title=UN System of Organizations|access-date=28 January 2013|publisher=United Nations Global Marketplace|quote=... the World Trade Organization, which is not part of the UN system.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312022149/https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx|archive-date=12 March 2013|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2026-06-11|archivedate=2013-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312022149/https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Part3&quot;&gt;{{cite web|url=http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf|title=How to do business with the United Nations|publisher=Polish Ministry of Foreign Affairs|year=2003|access-date=28 January 2013|quote=... the World Trade Organization, which is not part of the UN system.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222141743/http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf|archive-date=22 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2026-06-11|archivedate=2014-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222141743/http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CEB&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unsceb.org/ceb/about/un|title=The UN System, Chief Executives Board for Coordination|publisher=Unsceb.org|access-date=22 January 2013|archive-date=14 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214013441/http://www.unsceb.org/ceb/about/un|url-status=dead|accessdate=2026-06-11|archivedate=2020-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200214013441/http://www.unsceb.org/ceb/about/un}}&lt;/ref&gt;.

== Фонддор жана программалар, изилдөө жана окутуу институттары жана башка органдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Бириккен Улуттар Уюмунун фонддору жана программалары
!№
!Агентсттик
!Штаб
!Башчысы
!Негизделген
!Комментарий
|-
|1
|[[Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү программасы]]
|[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]]
|[[Ахим Штайнер]]
|1965
|
|-
|2
|[[ЮНИСЕФ|Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар фонду]]
|[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]]
|Генриетта Х. Фор
|1946
|
|-
|3
|Бириккен Улуттар Уюмунун Капиталды өнүктүрүү фонду
|[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]]
|Марк Бихлер
|1966
|
|-
|4
|Дүйнөлүк азык-түлүк программасы
|[[Рим]], [[Италия]]
|Дэвид Бисли
|1963
|
|-
|5
|Бириккен Улуттар Уюмунун Айлана-чөйрө боюнча программасы
|[[Найроби]], [[Кения]]
|Ингер Андерсен
|1972
|
|-
|6
|Бириккен Улуттар Уюмунун Аялдарды өнүктүрүү фонду
|[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]]
|Инес Альберди
|1976
|
|-
|7
|[[Бириккен Улуттар Уюмунун качкындар боюнча Жогорку комиссары]]
|[[Женева]], [[Швейцария]]
|Филиппо Гранди
|1951
|
|-
|8
|Бириккен Улуттар Уюмунун АИВ/КИЖС боюнча биргелешкен программасы
|[[Женева]], [[Швейцария]]
|Мишель Сидибе
|1994
|
|-
|9
|Бириккен Улуттар Уюмунун Калк фонду
|[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]]
|Бабатунде Осотимехин
|1969
|
|-
|10
|Бириккен Улуттар Уюмунун Калктуу конуштар боюнча программасы
|[[Найроби]], [[Кения]]
|Маймуна Мохд Шариф
|1978
|
|-
|11
|Бириккен Улуттар Уюмунун Ыктыярчылары
|[[Бонн]], [[Германия]]
|Ричард Диктус
|1978
|
|-
|12
|Бириккен Улуттар Уюмунун Палестиналык качкындарга жардам көрсөтүү жана иштерди уюштуруу боюнча  Жакынкы Чыгыш агенттиги
|[[Газа]], Палестина
[[Амман]], [[Иордания]]
|Пьер Кренбюль
|1949
|
|-
|13
|Бириккен Улуттар Уюмунун Гендердик теңчилик жана аялдардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү боюнча түзүмү
|[[Нью-Йорк]], [[Америка Кошмо Штаттары]]
|Фумзиле Мламбо-Нгкука
|2010
|
|}

== Колдонулган адабияттар ==
* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты.  – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.un.org/en/about-us Details of main UN System bodies]{{ref-en}}
* [https://www.un.org/en/pdfs/18-00159e_un_system_chart_17x11_4c_en_web.pdf UN System Organizational Chart]{{ref-en}}
* [https://www.un.org/en/global-issues Global Issues on the UN Agenda]{{ref-en}}
* [http://www.unsceb.org UN System – CEB (Chief Executives Board)]{{ref-en}}
* [https://www.un.org/sg/en/content/senior-management-group UN – Senior Management Group]{{ref-en}}
* [https://www.un.org/ United Nations]{{ref-en}}
{{Бириккен Улуттар Уюму}}
[[Категория:БУУ]]</text>
      <sha1>fud4wrzlk9hum11daziw31o5dcz8xxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ван кыргыздары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34773</id>
    <revision>
      <id>666364</id>
      <parentid>650360</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11098" sha1="av9ttos5qmcs70h40419xrowbmch917" xml:space="preserve">[[Файл:Туркия 20 091.jpg|thumbnail|Ван жергесинде жашаган кыргыз балдары бийлешүүдө.]]
'''Ван кыргыздары''', ''[[Узартылган кыргыз алиппеси|лат. кыр.]] Van qyrǵyzdary'' - дүйнөдөгү кыргыздардын диаспоралык топторунун бири. Алар учурда [[Түркия Республикасы|Түркиянын]] чыгышындагы [[Ван көлү|Ван көлүнүн]] аймагында 1980-жылдардан бери жайгашканы үчүн илимде &quot;Ван кыргыздары&quot; деп аталып калышты. Түпкү теги - [[Ооганстан]] [[Памир|Памирин]] жердеген ичкилик кыргыздардан. Түркияда башка да кыргыз топтору бар.

== Кыскача таржымакалы ==
Бүгүнкү күндө [[Түркия|Түркиянын]] Чыгыш [[Анатолия]] жергесиндеги Ван вилайетин жердеген кыргыздар &quot;Ван кыргыздары&quot; деп аталып келет. Алардын айрымдары оболу орус баскынчыларынан качып, [[Тажикстан|Тажикстандын]] Мургаб районунан Ооганстан Памирине оогон, мындагы жергиликтүү кыргыздар менен жуурулушкан. Советтик аскерлердин күчү менен Ооганстанга социалисттик түзүлүш таңууланганда, алардын бир даары [[Рахманкул хан|Рахманкул хандын]]  башчылыгы астында Пакистанга (Гилгит өрөөнүнө) өтүп кеткен. 1982-жылы бул топтун кыйла бөлүгү Стамбулга ооп барган, каалагандары кайра Ооган Памирине кайткан. 

Түркия Өкмөтү аларга Ван вилайетинен (ил) атайын жер бөлүп берип, жашоо шарттарын түзүп, Улуу Памир айылын тургузуп беришкен. Андагы  кыргыздардын саны азыркы күндө 5000ге жетет. 

=== Туркиянын Ван колунун боюндагы кыргыз боордошторубуздун Президентибиз Алмазбек Шаршенович Атамбаевке ===

2012-жылдын июнь-июль айларында Кыргызстандын Ош областындагы [[Чон-Алай району|Чон-Алай районунун]] [[Кашка-Суу, Чоң-Алай району|Кашка-Суу айылынан]] мен, Игамкулов Давут Учубекович аралыгы бир кылымга жакын ажырап калган туугандарымдан атайын барып кабар алып, Туркияда бир ай журуп келдим. Менин чон атам Эгемкул. Афганистандан Туркияга кеткен кыргыздардын арасында Эгемкул чон атамдын  бир тууганы Кудайкулдан уулдары Шермамат ажы менен Тажибайдын балдар-кыздары, алардын урпактары бар экен. Ботон эл ботон жердеги туугандардан кабар алуу, мумкунчулугу болсо жардам беруу ар бир эле атуулдун максаты болсо керек. Туркиядагы кыргыз туугандардын саламын буткул кыргыз элине алып кайттым. Баардыгыныздар Туркиялык боордошторубуздун саламдарын кабыл алыныздар. 

Ушул Вандагы элдин Кыргыз Республикасынын Президенти Сиз урматтуу Алмазбек Шаршенович Атамбаевке ото чон, озгочо саламдары бар. 

Убагында Манас бабабыз узулгонду улаган, чачылганды чогулткан болсо, ушул кундо бабабыз Эр Манастын эрдигин азыркы президентибиз Алмазбек Шаршенович  Атамбаев да кайталап кыргыз эли учун тарыхый миссияны аткарат  деген Туркиялык кыргыз боордошторумдун чон ишеничи менен суранычтарын билдирип кайрылып отурам. Урматтуу [[Алмазбек Атамбаев|Алмазбек]] Шаршенович Сиз 2012-жылдын башында Туркиялык кыргыздардын окулдорун Анкарада атайын чакырып кабыл алганыныз учун буткул Туркиядагы кыргыздар ыраазы. Сизден биз Туркиялык кыргыздарды Кыргызстанга кочуруп кетер деп умут кылып суйунушуп отурушат. Жалпы кыргыз элинен умуттонуп саламдарын айтышты. Элибизге бардык жакшылыктарды ыроолошту.

Урматтуу кыргыз элим, Урматтуу Алмазбек Шаршенович! Баарыныздарга боордоштук саламын менен  Чон-Алайлык тууганыныздар Игамкулов Давут Учубекович.

=== Салты. Маданияты ===
[[Файл:Ван кыргыздары.jpeg|thumbnail|left|upright|Күйөөгө чыгаарда кийилчү элечек түрү - калек (кәләк) кийген вандык кыргыз кыз. 21.06.2009.]]

Вандык кыргыздар [[Ооганстан|Ооганстандан]] ооп баргандыктан каада-салттары [[Оогандык кыргыздар|оогандык кыргыздарга]] окшош. Кийим-кечек кийүү маданияты да оогандык кыргыздардыкындай. 

Ал эми улуттук оюндары, тамак-ашы Кыргызстандагы кыргыздардан айырмаланбайт. 

Кадимкидей кой союлуп, шорпо куюлуп, боорсок жасап, конок күтүү каада-салты аларда да  сакталып калган. Ат чабыш, улак тартыш, эңишке чыгуу, ат оюндарын кудум эле биздегидей ойношот. 

Вандык кыргыздарды алатоолуктардан айырмалап турган нерсе – кыргыз тилинин диалектилик өзгөчөлүгү. 

Түркияны жердеп жашаган кыргыздардын көпчүлүгү азыр [[Кыргыз тили|кыргыз тилин]] унутуп баратышат. Улуу мууну гана кыргыз тилинде сүйлөбөсө, жаштардын баары мектепте түрк тилинде окуп, бири-бири менен түрк тилинде гана пикир алышат. 

Ван жергесинде жашап жаткан кыргыздар жыл сайын салттуу түрдө майрам өткөрүп келишет. Бул иш-чарада кыргыздын маданиятын: улуттук тамак-аштарын, каада-салттарын, кол өнөрчүлүгүн,  улуттук оюндарын тартуулашат. Улуттук оюндардан “Эр оодарыш”, “Улак тартыш”, “Ат чабыш” ондары ойнолот.

== Кыскача адабият тизмеси  ==
* Кайыпов С. Жылга бергис жарым күн: Илимий-пoпулярдык китеп – Б.: Учкун, 2006. - 220 б.  &lt;br&gt;
* Kayıpov Sulaiman. Folklor Üzerine Yazılar: Makaleler, Bildiriler. – Ankara, 2006.  &lt;br&gt;
* [[Жумабаев, Бектемир Миталипович|Жумабаев Б]]. Памир: Улуу державалардын ортосундагы геосаясий күрөш. – Бишкек: Учкун, 2009. – 192 бет. 
* Жумабаев Б. Батыштан Азиянын жүрөгүнө чейин // Кыргыздар / Түзгөн Кеңеш Жусупов. – Бишкек, 2003. – Т. 5. – 289-298-беттер. 
* Жумабаев Б., Маанаев Э. Памир кыргыздары: Тарыхий-этнографиялык очерк. – Бишкек, 2009. – 186 бет. 
* Чоротегин Т., Молдокасымов К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (ISBN 9967-00-001-5). – 160 б.
* [[Урстанбеков, Бейше|Урстанбеков Б.У]]., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – Рецензент: тарых илиминин доктору Өмүркул Караев. - ISBN 5-89750-028-2.

== Интернеттик шилтемелер ==
* http://www.azattyk.org/media/video/24696804.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127180912/http://www.azattyk.org/media/video/24696804.html |date=2012-11-27 }}
* https://web.archive.org/web/20121021225934/http://barakelde.org/news:35115/
* http://manas.edu.kg/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001161919/http://manas.edu.kg/ |date=2020-10-01 }}
* http://www.azattyk.org/archive/ky-news/20120113/828/828.html?id=24451201 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305030153/http://www.azattyk.org/archive/ky-news/20120113/828/828.html?id=24451201 |date=2016-03-05 }}
* http://www.сары-кол.рф/pressa/zhaylyktar/item/214-ван-кыргыздары-кыргызстандан-мугалим-сурашат-улуу-памир{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/kyrgyzstan/2012/11/121105_van.shtml
* http://www.erkintoo.kg/news4735{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Кыргыздар}} 
[[Категория:Кыргыз диаспорасы]]
[[Категория:Түркия]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргыз этнографиясы]]
[[Категория:Этностор]]</text>
      <sha1>av9ttos5qmcs70h40419xrowbmch917</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тымпыйма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35106</id>
    <revision>
      <id>666404</id>
      <parentid>130746</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59621-58</username>
        <id>49960</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>666404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1425" sha1="qc6daqnlp8peeqa56g95hbmdt43abjj" xml:space="preserve">== Шарты ==
Оюнчулардын саны 2—5 киши.

[[Оюн]] бөлмөдө, [[сахна|сахнада]],  [[боз үй|боз үйдө]], аянтчада өткөрүлөт.

=== Оюнга даярдануу ===
Оюнчулар тегерек, уй мүйүз тарта отурушун, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.

=== Оюндун баяны ===
Катышуучулар өзүлөрүнүн бирөөсүнүн буйругу боюнча, тымпыйып сүйлөшпөй турууга аракеттенишет. Оюн башталгандан кийин чыдабай биринчи сүйлөп жибергени жыдыйт. Жыдыган оюнчу коллектив үчүн пайдалуу иш аткарып бериши керек.

Тымпыйып эч сүйлөбөгөн  оюнчу жеңүүчү болот.
=== Оюндун эрежеси ===
Бир бирине тоскоолдук кылууга, ордуларынан турууга болбойт.

'''Педагогикалык мааниси.''' Катуу тартипти сактоого үйрөтөт.
== Колдонулган адабияттардын  аттары ==
* [[&quot;Кыргыз эл оюндары&quot; китеби|Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3]] 
[[Категория:Оюндар]]</text>
      <sha1>qc6daqnlp8peeqa56g95hbmdt43abjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёна Ланская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35409</id>
    <revision>
      <id>666351</id>
      <parentid>562979</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5047" sha1="4l47osdx3688f6bnnx3ppl4cun7silp" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Ысымы               = Алёна Ланская
 |Нукура ысымы        = 
 |Сүрөт               = Alyona Lanskaya 02.jpg
 |Туурасы             = 
 |Сүрөттүн баяндамасы = 
 |Фон                 = solo_singer
 |Төрөлгөндөгү ысымы  = 
 |Толук ысымы         = Алёна Михайловна Ланская
 |Туулган датасы      = 7.09.1985
 |Туулган жери        = [[Могилев]], [[Беларусь]]
 |Өлгөн датасы        = 
 |Өлгөн жери          = 
 |Активдүү жылдары    = 
 |Өлкө                = {{FL-BEL}} [[Беларусь]]
 |Кесиптери           = ырчы
 |Ырчылык үнү         = 
 |Аспаптары           = 
 |Жанрлары            = [[поп-музыка]]
 |Лакап аттары        = 
 |Жамааты             = 
 |Кызматташтык        = 
 |Лейблдар            = 
 |Сыйлыктары          = Беларусь Республикасынын эмгек сиңирген артисти; «Сарандев-2008» сынактарынын биринчи сыйлыктары ([[Болгария]]); «Европа кубогу-2009» ([[Орусия]]); «Atlantic Breeze-2010» жаш популярдуу музыка аткаруучуларынын эл аралык сынагынын жеңүүчүсү ([[АКШ]]); «Маладыя таленты Беларусі» жаш музыканттар сынагынын лауреаты (Беларусь радиосунун биринчи улуттук каналы); «Молодежь — за Союзное государство» эл аралык V-фестивалынын жаштык ырларынын жаш аткаруучулары сынагынын I-даражадагы лауреаты ([[Россия]])&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Наважылава|first=Вольга|date=|year=2011|title=Як «саламяная дзяўчынка» стала «белай ластаўкай»|url=http://lim.by/limbyfiles/Berezka_6.pdf|dead-url=no|journal=[[Бярозка]]|language=be|volume=|issue=6 (1000)|pages=57–61|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314104808/http://lim.by/limbyfiles/Berezka_6.pdf|archivedate=2020-03-14|accessdate=2020-03-14|via=|issn=0320-7579|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
}}


'''Алёна Ланскáя''' ([[1985-жыл|1985-жылы]] [[7-сентябрь|7-сентябрда]], [[Беларусь]]тун [[Могилёв]] шаарында төрөлгөн) — белорус [[ырчы|ырчысы]], Беларусь Республикасынын эмгек сиңирген артисти&lt;ref name=&quot;ЭСА&quot;&gt;{{cite web|url=http://kp.ru/daily/25793/2775974/?geo=61&amp;geo=61&amp;geo=61&amp;geo=3|title=Ырчы Алена Ланская эң жаш эмгек сиңирген артист болду|author=С. Андрианов|date=2011-11-25|work=Звёзды|publisher=&quot;БелКП-ПРЕСС&quot; ЖАК,|accessdate=2011-11-30|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/67D2uV3LQ?url=http://kp.ru/daily/25793/2775974/?geo=61|archivedate=2012-04-26}}&lt;/ref&gt;. [[Еврокөрүнүү ыр сынагы 2013|Еврокөрүнүү 2013]] ыр сынагында [[Беларусь Еврокөрүнүү ыр сынагында|Беларусь]] өлкөсүнүн өкүлү&lt;ref&gt;[http://www.esctoday.com/?p=39591 «Result: Alyona Lanskaya wins Belarusian national final»]&lt;/ref&gt;.

=== Алёна Ланскаянын бир-нече ырлары ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! номур !! чыгарманын аталышы !! чыгарманын авторлору
|-
| 1 || Everybody Get Up! || [[Евгений Олейник|Е. Олейник]], В. Руденко
|-
| 2 || Тише-тише || Е. Олейник
|-
| 3 || Life is Ok! || Е. Олейник, В. Руденко
|-
| 4 || Небо знает || Л. Ширин, О. Рыжикова
|-
| 5 || Бумажная любовь || М. Алейников, М. Алейников
|-
| 6 || Белая ластаўка || В. Кондрусевич, О. Болдырева
|-
| 7 || Дави на газ || М. Алейников, А. Славин
|-
| 8 || Васiльковае неба || Е. Олейник, А. Вавилов
|-
| 9 || Папараць-кветка || Е. Олейник, В. Руденко
|-
| 10 || На краю || Е. Олейник, [[Юлия Быкова|Ю. Быкова]]
|}

{{start box}}
{{Succession box
| before= [[Litesound]]
| title = [[Беларусь Еврокөрүнүү ыр сынагында]]
| years = [[Беларусь Еврокөрүнүү ыр сынагында 2013|2013]]
| after = -
}}
{{end box}}

== Шилтемелер ==
{{commons|Alyona Lanskaya}}
* {{twitter|AlyonaLanskaya}}

== Эскертмелер ==
{{Булактар}}

{{Еврокөрүнүү ыр сынагы 2013}}
[[Категория:Еврокөрүнүү 2013 ыр сынагынын катышуучулары]]</text>
      <sha1>4l47osdx3688f6bnnx3ppl4cun7silp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никола Тесла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36215</id>
    <revision>
      <id>666424</id>
      <parentid>658481</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13188" sha1="go5lkf8nrp47v5yw8m40wfvend7ht9n" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Ысымы                    = Никола Тесла
 |Расмий ысымы             = Никола Тесла
 |Сүрөт                    = Tesla Sarony.jpg
 |Туурасы                  = 230px
 |Сүрөттүн аталышы         = 
 |Туулган жылы             = 10.7.1856
 |Туулган жери             = Смилян айылы,Госпич, [[Австрия империясы]](азыркы [[Хорватия]])
 |Каза болгон жылы         = 7.1.1943
 |Каза болгон жери         = [[Нью-Йорк]], [[АКШ]]
 |Жарандыгы                = {{өлкө желеги|Австрия-Венгрия}} / {{өлкө желеги|Франция}} / {{өлкө желеги|Америка Кошмо Штаттары}}
 |Илимий чөйрөсү           = физик, инженер-механик, инженер-электрик
 |Иштеген жери             = Европа, АКШ
 |Илимий даражасы          = 
 |Илимий наамы             = 
 |Альма-матер              = [[Карлов университети]]
 |Илимий жетекчиси         = 
 |Белгилүү окуучулары      = [[Бернард Дж. Истлунд]]&lt;ref&gt;[http://www.redstar.ru/2007/04/18_04/7_02.html ученик Теслы Бернард Дж. Истлунд]&lt;/ref&gt;
 |Белгилүү болгондугу      = ойлоп табуучу, изилдөөчү&lt;br /&gt;[[Өзгөрүлмө ток]],&lt;br /&gt;[[асинхронндук машина]], [[магниттик талаа]],&lt;br /&gt;[[радиобайланыш]]
 |Сыйлыктары               = 
{{{!}}
{{!}}{{Ак Арстандын Ордени}}
{{!}}}
Э. Крессиан, Дж. Скотт, Т. Эдисон сыйлыктары&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/51/1005165/1005165a1.htm Кругосвет. Тесла, Никола ] &lt;/ref&gt;..
 |Кол тамгасы              = TeslaSignature.svg
 |Кол тамгасынын туурасы   = 
 |Сайты                    = 
 }}
[[Файл:Photo statue nikola-tesla 01.jpg||thumb|250px|Николе Тесланын айкели [[Ниагара Фоллс]]то, [[АКШ]]]]

'''Никола Тесла''' ([[Серб тили|серб]]. Никола Тесла; 1856 Теке 10, [[Смилян (Хорватия)|Смилян]], [[Австрия империясы]], азыркы [[Хорватия|Хорватия]] — [[1943]] Үчтүн айы 7, [[Нью-Йорк]], [[АКШ]]) — [[Электротехникалар]] жана [[радиотехникалар]] чөйрөсүнүн физик, инженер, [[ойлоп табуучу]]. Австро-Венгрияда төрөлгөн жана өскөн, кийинки жылдары негизинен Францияда жана АКШ да иштеген. 1891 жылы АКШ жарандыгын алган.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;«Tesla, Nikola». Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.&lt;/ref&gt;.

[[XIX кылым|XIX]] аягында жана [[XX кылым]] башында элект кубатын жана магнетизм касиеттерин изилдөөдөгү илимий төңкөрүш жасаган эмгеги үчүн коомчулукка кеңири таанымал. Тесланын патенттери жана теоретикалык иштери азыркы заманбап түзмөктөрдүн өнүгүшүнө жана негизделишене башкы негиз болгон. Өзгөрмө ток, көп фазалуу система жана электрокыймылдаткычтар экинчи этаптагы өндүрүштүк төңкөрүш аталган алга жылууну жараткан.  

Жана дагы сымдуулук өлчөм бирдиги аталган.  

Көп сыйлыктарынны арасынан — Э. Крессон, Дж. Скотт, [[Эдисон, Томас Алва|Т. Эдисон]] сыйылыктары бар. 

Заманбап-биографтар Тесланы «XX кылымды ойлоп тапкан адам»&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;Title of a [http://www.robertlomas.com/Books/openframetesla.html biography by Robert Lomas] (seen)&lt;/ref&gt; деп эсептешет жана заманбап электрдин «ыйык жактоосу»&lt;ref&gt;Seifer, «Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla», book synopsis&lt;/ref&gt;. Радио жана Токтор согушун жеңгенин демонстрациялагандан кийин залкар инженер-электротехник жана ойлоп табуучу аталган.&lt;ref&gt;http://news.suc.org/people/tesla/index.html&lt;/ref&gt; Тесланын башкы иштери заманбап электротехникага жол салып берди, анын ошондогу ачылыштары иннновациялык маани болгон. АКШ да Тесла атактыгы боюнча мен деген алдыңкы ойлоп табуучу же тарых илимпозу болбосун баардыгы менен тең тайлаша алчу&lt;ref&gt;Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla’s Science of Energy by Thomas Valone&lt;/ref&gt;.

== Биография ==

=== Башкы жылдары ===

[[Файл:Milutin Tesla.jpg|thumb|Милутин Тесла, серб попу, Николанын атасы]]
[[Файл:Nikola Tesla birth certificate.png|thumb|left|200px|Никола Тесла төрөрлүшү тууралуу китеп (серб-славян кириллицасы)]]
[[Файл:Smiljan Memorial Center Modified.jpg|thumb|right|200px|Тесла төрөлгөн үй. Азыркы учурда музей болуп турат]]
[[Файл:Tesla in Austria-Hungary map ru.svg|thumb|200px|Австро-Венгрия картасы. Көк менен макалада эскерилген  калктуу конуштар белгиленген]]
[[Файл:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|right|thumb|200px|1883 жылы Хорватия жана Славония падышачылыгы тарабынан берилген, Никола Тесланын паспортунун биринчи бети]]

Тесланын үй-бүлөө

рку техникалык училищеге (учурда Грацтык техникадык университет) тапшырып, [[Электротехника|электротехниканы]] окуй баштады.

Электротехникн тапшырат. 

Ал болгону бир гана семестр окуган, ошентип кайра иш издегенге туура келген.

=== Австрия-Венгрия, Германия жана Францияөтөт: ===
&lt;blockquote&gt;«Орусияг Тесланын чоң биографы Джон О’Нейл эскерет. Тексттин документалдык тастыктыгы жок. Заманбап автор, философия доктору Марк Сейфер, айтат, мындай каттын өзү болгон да эмес. 
&lt;/blockquote&gt;

=== Америка ===

==== Эдисондогу жумуш ====
[[Файл:Teslathinker.jpg|thumb|Н. Тесла [[Бошкович, Руджер Иосип|Руджер Бошковичтин]] «Натуралдык философия теориясы…» менен ВЧ трансформаторунун катушкасынын фонунда өзүнүн Хаустон-стриттеги лабораториясында]]

[[1884 жыл|1884 жылдын]] 6 июлунда Тесла [[Нью-Йорк|Нью-Йоркко]] келет.&lt;ref&gt;«Master of Lightning» by [[Public Broadcasting Service]]. Website.&lt;/ref&gt; 

Ал Томас Эдисондун компаниясында (''Edison Machine Works'') электркыймылдаткыч жана алмашма токтордун генераторун оңдоочу инженер болуп ишке кирет.

Эдисон Тесланын жаңы ойлорун муздак кабыл алчу жана улам улам ойлоп табуучунун жеке иштерин жактыр берчү эмес. [[1885 жыл|1885 жылдын]] жазында Эдисон, Теслага 50 миң. доллар берээрин убада кылат (ошол убакта ал сумма, азыркы заманбап 1 млн долларга барабар эле&lt;ref&gt;$50 000 (1885 г.) = $1 082 008 (2006 г.) [http://www.westegg.com/inflation/ The Inflation Calculator] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;), эгер Эдисон ойлоп тапкан электрикалык машиналарды конструктивдүү мыктылап кайра жасай алса.&lt;ref&gt;Cheney, Margaret [1979] (2001). Tesla: Man Out of Time. Simon and Schuster. ISBN 0-7432-1536-2.&lt;/ref&gt;

Никола, да

* Никола Тесла.  (Никола Тесла). — Огонёк. № 28. 1956. С. 29
*{{книга|автор=Ржонсницкий Б. Н.|название=Никола Тесла. Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Выпуск 12.|ответственный= Научная редакция и предисловие доктора технических наук проф. [[Бабат, Георгий Ильич|Г. И. Бабата]]|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1959|ссылка=http://edu.of.ru/attach/17/2708.zip}}{{ref-size|176|К}}
*''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла (К 100-летию со дня рождения). — [[Вестник АН СССР]]. № 7. Памятные даты. 1956. С. 90
*{{книга|автор=Марк Сейфер|название=Абсолютное оружие Америки |место=М. |издательство=Эксмо |год=2005 |isbn=5699081615}}
*''Марк Сейфер''. Никола Тесла. Повелитель вселенной. Эксмо, Яуза, 2007 г. ISBN 978-5-699-23746-3.
* Подборка статей из журнала «Дельфис», 1999 г. [http://edu.of.ru/ezop/default.asp?ob_no=21060 — Российский общеобразовательный портал. Конструктор образовательных сайтов&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]
*[https://web.archive.org/web/20130920150438/http://news.cqham.ru/articles/detail.phtml?id=738 В.Поляков. Приемники Теслы]

: ''Ю. В. Мазурин''. Никола Тесла — славянский гений.
: ''В. Абрамович''. Метафизика и космология учёного Николы Теслы. {{ref-size|297|К}}
* ''В. Богомолова''. [http://ntpo.com/invention/invention3/20.shtml Никола Тесла герой-одиночка или безумец опередивший свое время?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710075106/http://www.ntpo.com/invention/invention3/20.shtml |date=2007-07-10 }} — 03.11.2004
* ''Глинка К.'' [http://www.lebed.com/2003/art3595.htm Снесла курочка яичко] // Независимый Бостонский Альманах «Лебедь» № 355, 28 декабря 2003 г.
* [https://web.archive.org/web/20070210173824/http://www.webplanet.ru/node/14439/print# Никола Тесла: Повелитель молний] {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.webplanet.ru/node/14439/print#}} 26/01/2007
* Цверава Г. К. Никола Тесла, 1856—1943. — Ленинград : Наука ; Ленингр. отд-ние, 1974.([http://www.vss.nlr.ru/queries/cat.php?prid=1&amp;rid=43  Шифр РНБ : 74-3/1062] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080130165406/http://www.vss.nlr.ru/queries/cat.php?prid=1&amp;rid=43 |date=2008-01-30 }} {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.vss.nlr.ru/queries/cat.php?prid=1&amp;rid=43}})
* ''Ржонсницки Б.'' Тесла. София. Държавно издательство «Техника». 1975
* ''Пиштало В.'' Никола Тесла. Портрет среди масок. «Азбука-классика», 2010
* ''Образцов П.'' [http://radiobank.ru/intoknow/nikola_tesla.html Гений электричества и пиара.] Наука и жизнь, № 6 (2010), стр. 57-60.
* Фейгин О. Никола Тесла: Наследие великого изобретателя. М.: Альпина нон-фикшн, 2012. 328 с. — (Тайны атомного века). — 3000 экз., ISBN 978-5-91671-158-5

=== Док ===
&lt;!-- ссылка не рабочая * [http://zorba-budda.ru/zen/files/nikola_tesla/ Человек из будущего. Никола Тесла] — Никола Тесла. елечектен келген адам --&gt;</text>
      <sha1>go5lkf8nrp47v5yw8m40wfvend7ht9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2013-жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37307</id>
    <revision>
      <id>666342</id>
      <parentid>609022</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2847" sha1="rr85m87u1lx3s8lwg48hncjrlxc9kt6" xml:space="preserve">{{Жылдар боюнча навигация|2013}}
{{Кылымдар үчүн навигация|21}}
'''2013 (эки миң он үчүнчү) жыл''' — [[толук эмес жыл]], [[Григориан календары|Григорий календары]] боюнча [[шейшемби]] күнү башталат. Бул [[Биздин заман|биздин замандын]] 2013, [[3-миңжылдык|3-миңжылдыктын]] 13,  [[XXI кылым|XXI кылымдын]] 13-жылы.

* КР президенти [[Атамбаев, Алмазбек Шаршенович|Алмазбек Атамбаев]] «Кыргыз Республикасында 2013-жылды Иштерман жылы деп жарыялоо тууралуу» жарлыгына кол койду.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.barakelde.org/news:40361/|title=Кыргызстанда 2013-жыл Иштерман жылы деп жарыяланды|date=2012-12-28|accessdate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121229165411/http://www.barakelde.org/news:40361/|archivedate=2012-12-29}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алай району|Алай районунда]] «2013-жыл каада-салт, ырым-жырымдарды тартипке келтирүү жана ашыкча чыгымдарды азайтуу жылы» деп жарыяланды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.barakelde.org/news:40938/|title=Алай районунда «2013-жыл каада-салт, ырым-жырымдарды тартипке келтирүү жана ашыкча чыгымдарды азайтуу жылы» деп жарыяланды|date=2013-01-15|accessdate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117180136/http://barakelde.org/news:40938/|archivedate=2013-01-17}}&lt;/ref&gt;.

== Негизги окуялар ==
=== [[Январь]] ===

=== [[Февраль]] ===

=== [[Март]] ===

=== [[Апрель]] ===

=== [[Май]] ===

=== [[Июнь]] ===

=== [[Июль]] ===

=== [[Август]] ===

=== [[Сентябрь]] ===

=== [[Октябрь]] ===

=== [[Ноябрь]] ===

=== [[Декабрь]] === 

== Илим ==
{{See also|'''2013-жыл илимде'''}}
== Спорт ==
{{See also|'''2013-жыл спортто'''}}
== Жыл адамы ==
== Төрөлгөндөр ==
=== [[Январь]] ===

=== [[Февраль]] ===
 
=== [[Март]] ===

=== [[Апрель]] ===

=== [[Май]] ===

=== [[Июнь]] ===

=== [[Июль]] ===

=== [[Август]] ===

=== [[Сентябрь]] ===

=== [[Октябрь]] ===

=== [[Ноябрь]] ===

=== [[Декабрь]] ===
== Каза болгондор ==
== Нобель сыйлыгы ==
== Дагы караңыз ==
* [[2014]]
* [[XXI кылым]]
== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==</text>
      <sha1>rr85m87u1lx3s8lwg48hncjrlxc9kt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Романов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42319</id>
    <revision>
      <id>666414</id>
      <parentid>638978</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24474" sha1="6hn82khqsvz65f1kr6y83hq4ghg8edz" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
 |ысымы            = Михаил I Фёдорович Романов
 |расмий ысымы     = {{lang-ru|Михаил I Фёдорович Романов}}
 |сүрөтү           = Michael-I-Romanov-Wedekind - detail.jpg
 |туурасы          = 
 |сүрөттүн аталышы = 
 |герби            = 
 |гербдин аталышы  = 
 |гербдин туурасы  =


&lt;!-- КЫЗАМТ ТУУРАЛУУ МААЛЫМАТ --&gt;

 |кызматы             = [[Орус падышалыгы|Төрө, Падыша жана Бүткүл Русь улуу Князы ]] 
 |катары              = 
 |жубайларынын катары = 
 |ысым менен          = 
 |желек               = Flag of the Tzar of Muscovia.svg
 |желек2              = 

 |иш баштоо убагы        = 21.03.1613
 |иш аяктоо убагы        = 23.06.1645
 |башкарган убактысы     = &lt;!-- если не заполнены параметры «периодначало» и «периодконец» --&gt;

 |андан мурунку инсан             = Дүрбөлөңдүү убак ([[Владислав IV]])
 |андан кийинки инсан             = [[Алексей Михайлович]]

&lt;!-- ЖЕКЕ МААЛЫМАТТАР --&gt;

 |туулган жылы             = 22.7.1596&lt;br /&gt;[[Москва|Москва шаары]]
 |туулган жери             = 
 |каза болгон жылы         = 23.7.1645&lt;br /&gt;[[Москва|Москва шаары]]
 |каза болгон жери         = [[Москва|Москва шаары]]
 |мүрзөсүнүн орду          = 
 |мүрзөсүнүн орду          = 
 |жынысы                   = 
 |уруусу                   = [[Романовдор]]
 |атасы                    = [[патриарх Филарет]] (Федор Никитич Романов)
 |апасы                    = [[Шестова, Ксения Ивановна|инокиня Марфа]] (Ксения Ивановна Шестова) 
 |жубайы                   = [[Стрешнева, Евдокия Лукьяновна|Евдокия Стрешнева]]&lt;br /&gt;[[Долгорукова, Мария Владимировна|Мария Долгорукова]] 
 |балдары                  = [[Алексей Михайлович|Алексей]], [[Иоанн Михайлович |Иоанн]], [[Василий Михайлович |Василий]], [[Ирина Михайловна |Ирина]], [[Анна Михайловна |Анна]], [[Татьяна Михайловна |Татьяна]], [[Пелагея Михайловна |Пелагея]], [[Марфа Михайловна |Марфа]], [[Софья Михайловна |Софья]]
 |кол тамгасы              = SignatureMikhailFyodorovich.jpg
}}

&lt;!-- {{Романовдор}} --&gt;
'''Михаил Фёдорович Романов''' (1596—1645) — Романовдор династиясынан биринчи орус падышасы  (1613 жылдын 27 [[Жалган куран|мартында]] баштап башкарган), Жалпы мамлекеттик жыйындын чечими менен 1613 жылдын 21 [[Бирдин айы|Февральда]] башкарууга таңдалган. Боярин [[Патриарх Филарет|Фёдор Никитич Романовтун]] (кийинчерээк — Москва жана Бүткүл Русь патриархы Филареттин) жана боярыня [[Инокиня Марфа|Ксения Ивановна Романованын]] (төрөлгөндө  Шестова). Рюриковичтер династиясынан акыркы орус падышасы [[Фёдор I|Фёдор I Иоанновичтин]] эки бир тууган жээни.

== Биография ==
Романовдор уруусу москва борялар үй-бүлөлөрүнүн байыркы санына кирет. Романов фамилиясынын эң биринчи белгилүү алып жүрүүчүсү 1347-жылы Улуу Владимир жана Москва князы [[Симеон Иванович Гордый|Симеон Иванович Гордыйга]] кызмат өтөп жүргөн, Кобыла лакап аты менен белгилүү [[Андрей Кобыла|Андрей Иванович]] болгон.

[[Борис Годунов|Борис Годуновдун]] учурунда Романовдор кысымга алына баштаган. 1600 жылы болочок падышанын таякеси Александр Романовтун кол алдыңда иштеген казанчей  дворянин Бертеневтин билдирүүсүнөн кийин Романовдорду издей башташат. Бертеневтин билдирүүсү боюнча, Романовдор сыйкырчылык менен  падыша үй-бүлөсүнө кол салуу үчүн сыйкырдуу тамыры жемиш мөмөнү казнасында сакташарын айткан. Польша элчилигинин күндөлүгүнөн алынган маалыматка караганда, Романовдорго падышалык ок атуучу отряд курал менен кол салган. 1600 жылы 26 [[Тогуздун айы|октябрьда]] агалар Романовдор камакка алынып, 1601 жылы  [[Никита Романович|Никита Романовичтин]] балдары  Фёдор, Александр, Михаил, Иван жана Василийди монах кылып чачып кыркып, Сибирьге жөнөтүшөт. Балдардын көбү ошол жакта каза болуп калган. 

Михаил 12 [[Теке|июльда]] - [[Михаил Малеин|Михаил Малеин]] ыйык күнүндө туулуп, ошого арналып чокундурулган. Ошондой эле салт боюнча  [[Романов, Михаил Никитич|Михаил Никитич Романовтун]] сыйына арналып Михаил аталган.

=== Дүрбөлөңдүү убакта===
1605 жылы [[Лжедмитрий I]] Романовдор үй-бүлөсүнүн тууган экенин далилдөө үчүн, сүргүндөн тирүү калган үй-бүлөнүн мүчөлөрүн алдыртат. Фёдор Никитич (монахчылыкта Москва Патриархы Филарет) аялы  [[Инокиня Марфа|Ксения Ивановна]] (монахчылыкта Марфа) менен балдары , жана [[Романов, Иван Никитич|Иван Никитич]] кайтрылган.1602 жылдын күзүнөн баштап бир нече жыл Клинде (азыркы Владимир областу, Юрьев-Польский району), таякеси Иван Никитичтин ээлигинде жашаган. Шуйскийди жеңилип,[[Семибоярщина|Жетибоярлыктар]] бийликке келген учурда Москвага келет. [[Посполития менен Литванын  Москваны оккупациялоосу|Орус ополчандары шаарды ээлеп алганча]] Москвада болгон. 1612 жылы күзүндө Москваны бошоткондон кийин, Марфа Ивановна баласы Михаил менен  алгач Домина айылында Романовдордун костром [[Вотчина|вотчина]]сында, анан Посполития-Литванын отряддарынан жашынынп [[Кострома|Костромадагы]] [[Ипатьевск монастыры|Ипатьевск монастырында]] жүрүшкөн.

=== Падышачылыкка таңдоо ===
[[Файл:Tsar Mikhail I -cropped.JPG|150px|thumbnail|left]]
[[Файл:Mikhail Feodorovich Izbranie.jpg|200px|thumbnail|left|Романовту падышачылыкка таңдоо учурунан]]
Орус коомунун XVI—XVII кылымдардагы тарыхы боюнча белгилүү чебер, белгилүү совет тарыхчысы, профессор [[Станиславский, Александр Лазаревич|А. Л. Станиславскийдин]] версиясы боюнча Михаилдын падышачылыкка таңдалуусунда, падышадан жана анын муундарынан кысым көргөн орустун улуу казактарынын,орус элинин  ролу чоң болгон.

1613 жылы 23 [[Жалган куран|мартта]] 16 жаштагы Михаилды падыша кылып таңдаган Жалпы мамлекеттик жыйындын атынан,Рязань археиписки Феодорит баш болгон, Троиц-Сергиев монастырынын келару Аврамий Палицын жана бояр Фёдор Иванович Шереметев менен бирге Комтромага келишет. 24 [[Жалган куран|мартта]] Ипатьевск монастырында кабыл алынышып, Жалпы мамлекеттик жыйындын Михаил Фёдоровичти падыша кылып таңдаган чечимин угузушат. 

Чечимди ууккан Инокиня Марфанын айласы кетип, баласын мындай оор жумушту тандабоосун көз жаш менен суранат. Михаил да көпкө ойлонот. Архепископ Федорит Михаил жана анын апасы менен сүйлөшкөндөн кийин, Марфа баласынын падышачылык такка отуруусуна макулдугун берет. Бир нече күндөн кийин Михаил Москвага жөнөдү. Аны апасы Федоров ыйык иконасы менен көгөчтөййт, ушул учурдан баштап икона Романовдордун үй-бүлөсүнүн ыйык буюмдарынын бири болуп калган.

Жолдо ал бардык чоң  шаарларда: Костромада, Нижний Новгороддо, Владимирде, Ярославльда, Троицк монастырында, Ростовто, Суздалда токтогон. Москвага келип, [[Кызыл аянт]] аркылуу [[Кремль|Кремльге]] барат. Падышаны Спаск дарбазасында башкы мамлекеттик жана чиркөө салттары менен тосуп алышат. 

1613 жылы [[Бугу айы|майда]]дум дьягы Иван чечерин Михаил Романовту падыша кылып таңдалгандыгы тууралу грамотага кол коёт. 

1613 жылдын 21 [[Теке айы|июльда]] Москва Кремлинин Успенск жыйынында Михаилдин падышачылыкка салтанаттуу түрдө отургузулуп, жаңы башкару династиясы, Романовдор династиясы келгени жарыяланган. 

[[Файл:Koronovanie Mihaila Feodorovicha.JPG|240px|thumbnail|right|Михаилди такка отургузуу салтанаты]]
Падыша Михаил Фёдорович жаш жана тажрыйбасыз болгондуктан, 1619 жылга чейин мамлекетти Марфа жана анын туугандары башкарып турушкан. Бул учур жөнүндө тарыхчы Н.И Костомаровтун айтуусу: {{цитата|Близ молодого царя не было людей, отличавшихся умом и энергией: все только одна рядовая посредственность. Прежняя печальная история русского общества приносила горькие плоды. Мучительства Ивана Грозного, коварное правление Бориса, наконец, смуты и полное расстройство всех государственных связей выработали поколение жалкое, мелкое, поколение тупых и узких людей, которые мало способны были стать выше повседневных интересов. При новом шестнадцатилетнем царе не явилось ни Сильвестра, ни Адашева прежних времен. Сам Михаил был от природы доброго, но, кажется, меланхолического нрава, не одарен блестящими способностями, но не лишен ума; зато не получил никакого воспитания и, как говорят, вступивши на престол, едва умел читать.}}

1619 жылы, Патриарх Филарета полостония туткунан бошотулгандан кийин, чындыгында бийлик анын колуна өтөт.Мамлекеттик грамоталар падышанын жана патриархтын атынан жазылган.

[[Файл:Tsar boyar duma.jpg|215px|thumbnail|left|Бояр думасынын чогулушунда]]
Михаил Фёдорович башкарган учурда, Швеция менен (Столбов тынчтыгы 1617, бул тынчтык менен Орусияга Новгород жерлери кайтарылган) жана Речья Посполотия менен  болгон согуштар токтотулат, чет мамлекеттер менен карым-катнаштар жаңыланат. 1621 жылы падышага арнап Посполития буйругунун кызматкерлери «Вестовые письма» аттуу биринчи орус гезитин чыгара башташат. 1631-1634 жылдары жаңы полкторду уюштуруу аткарылган. 1632 жылы Андрей Винус Михаил Фёдоровичтин уруксаты менен Тулага жакын биринчи чоюнэритүүчү, темиржасоочу жана курал заводдорун уюштурган. 

1637 жылы качып жүргөн крестьяндарды кармоо мөөнөтү 9 жылга чейин, ал эми 1641 жылы - дагы бир жылга узартылган. Башка ээлер ачет өлкөгө алып чыгып кеткендерди 15 жылга чейин издөөгөболгон.

== Башкаруунун жыйынтыгы ==
* Швеция менен «Түбөлүк тынчтык»(Столбов тынчтыгы 1617ж.) келишими түзүлөт. Столбов тынчтык келишиминде көрсөтүлгөн чек аралар Түндүк согуш (1700-1721) башталганга чейин сакталган.  Балтика децизине чыгуу жолун жоготкону менен, Швеция тартып алган көптөгөн жерлер кайтарылган. Андан тышкары Орусия Швецияга, ошол учурда көп болгон сумманы, 20000 рубль контрибуция төлөп бериши керек болчу.
* Деулин элдешүүсү (1618 ж.), анан Речья Посполития (Полянов тынтыгы 1634 ж.) менен «түбөлүк тынчтык» келишими түзүлөт. Смоленск жана Түндүк жер [[Польша|Польшага]] карап калганы менен, литва падышасы жана улуу князы [[Владислав IV]] орус падышачылык тагын талашпарын айткан.
* Аймактарга воевод менен старостаны белгилөө аркылуу күчтүү борбордук башкаруу системасы түзүлдү. 
* Салыктын өлчөмүн аныктоо үчүн поместьлүү жерлер так саналган. «Чоң адамдардын кылыгы» туурадуу крестьяндардын  арызын караштуруучу канцелярия ачылган.
* Дүрбөлөңдүү убактын оор кесепеттерин жеңишип, соода-сатык менен айыл-чарба калыбына келтирилген.
* Орусияга төмөнкү Урал (Яицк казактары), Прибайкалье, Якутия жана Чукотка, Тынч океанга чыгуу жолдору кошулган.
* Армия реорганизацияланган (1631-1634). 
* Тулада темир иштетүүчү биринчи завод ачылган (1632 ж.).
* Москвада немец слободасы түзүлүп, чет өлкөлүк инженер менен аскер адистери жайгаштырылган. 100 жылдан соң Кукуй жашоочулары Улуу Петр I реформалардан чоң роль ойнойт.

== Кызыктуу факт ==
* Михаил Федорович Орусиядагы граждандык живописьтин башталышына эмгек салган. Падышанын 1943 жылдын 26 [[Теке айы|июлундагы]] буйругу менен Куралдуу палатага кызматка Ругодиванын (Нарвы) тургуну, живопись жумушунун чебери Иоанн Детерс алынган. Детерс орус окуучуларына  живописьти үйрөткөн.

== Балдары ==
{{Негизги макала|Михаил Фёдоровичтин балдары}}
Михаил Фёдорович менен  Евдокия Лукьяновнанын балдары :
# [[Ирина Михайловна (падыша кызы)|Ирина Михайловна]] (22 [[Чын куран|апрель]] 1627 — 8 [[Чын куран|апрель]] 1679)
# [[Пелагея Михайловна]] (1628—1629) — кичи кезинде каза болгон
# [[Алексей Михайлович]] (19 [[Жалган куран|март]] [[1629]] — 29 [[Үчтүн айы|январь]] [[1676]]) — орус падышасы
# [[Анна Михайловна (падыша кызы)|Анна Михайловна]] (14 [[Теке айы|июль]] [[1630]] — 27 [[Тогуздун айы|октябрь]] [[1692]])
# [[Марфа Михайловна (падыша кызы)|Марфа Михайловна]] (1631—1632) — кичи кезинде каза болгон
# [[Иоанн Михайлович (падыша уулу)|Иоанн Михайлович]] (12 [[Кулжа|июнь]]1633 — 20 [[Үчтүн айы|январь]]1639) — 5 жашында каза болгон
# [[Софья Михайловна (падыша кызы)|Софья Михайловна]] (1634—1636) — кичи кезинде каза болгон
# [[Татьяна Михайловна (падыша кызы)|Татьяна Михайловна]] (5 [[Үчтүн айы|январь]][[1636]], [[Москва]] — 24 [[Баш оона|август]] [[1706]], [[Москва]])
# [[Евдокия Михайловна (падыша кызы)|Евдокия Михайловна]] (1637) — кичи кезинде каза болгон
# [[Василий Михайлович (падыша кызы)|Василий Михайлович]] (25 [[Жалган куран|март]] 1639 — 25 [[Жалган куран|март]] 1639) — кичи уулу; Москвадагы [[Архангельск собору (Москва)|Архангельск соборуна]] коюлган .

[[Файл:Пароход Царь Михаил Федорович. Автор Н. Андрианов Место события г. Н.Новгород Дата к. XIX в.jpg|240px|thumbnail|right|Падыша Михаил Фёдорович кемеси]]

== Эстелик ==
* Кострома шаарындагы эстелик 2013 жылы [[Бирдин айы|февраль]]да ачылган.

== Адабият ==
*Козляков В. Н. Михаил Фёдорович / Вячеслав Козляков. — Изд. 2-е, испр. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 352, [32] с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 1474(1274)). — 5 000 экз. — ISBN 978-5-235-03386-3 (в пер.)
*Васильева Л. Н. Жёны русской короны: в 2 книгах. — М.: АСТ, Атлантида — XXI век, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 5-93238-001-2 (том 1), ISBN 5-93238-002-0 (том 2)
*Григорян В. Г. Романовы. Биографический справочник. — М.: АСТ, 2007. — 507 с. — 2000 экз. — ISBN 5-17-038050-X
*Пчёлов Е. В. Романовы. История династии. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — 494 с. — 5000 экз. — ISBN 5-224-01678-9
*Попова Т. Ф. Российская монархия. Эпохи. События. Судьбы. — М.: АСТ, Астрель, 2006. — 783 с. — 7000 экз. — ISBN 5-17-033795-7
*Коронационный альбом Михаила Федоровича
*Судьба храма — судьба России: Храм Феодоровской иконы Божией Матери / авторы-составители протоиерей Александр Сорокин и Александр Зимин. — СПб.: Изд-во Зимина, 2006. — 148 с. — ISBN 5-93522-039-3
*Инструкция благородному Самуилу Грушецкому, секретарю его королевского величества, посланнику при светлейшем короле государства Испанского и обеих Индий, данная в Варшаве, в 10-й день апреля месяца, 1612 г. // Иностранные сочинения и акты относящиеся до России, собранные К. М. Оболенским. — Ч. 3. — М., 1848. — С. I—II, 1-7 (2-я паг.). 
*Каган М. Д. Повесть о кончине царя Михаила Федоровича // Словарь книжников и книжности Древней Руси. СПб., 1998. Вып. 3, ч. 3. С. 138—141. 

== Интернеттеги шилтемелер ==
*[http://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:59813 М.Ф. Романов]
*[http://www.runivers.ru/lib/book3079/9694/ Из истории отношений Москвы с Крымом при царе Михаиле Федоровиче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130307071337/http://www.runivers.ru/lib/book3079/9694/ |date=2013-03-07 }}
*[https://web.archive.org/web/20140219193010/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Article/mor_mih.php Михаил Фёдорович]
*[http://www.runivers.ru/lib/book4338/53018/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%B2 О русском войске в царствование Михаила Феодоровича и после его, до преобразований, сделанных Петром Великим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031011036/http://www.runivers.ru/lib/book4338/53018/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%B2/ |date=2016-10-31 }}
*[https://archive.is/20130411040251/www.istrodina.com/rodina.php3?year=2013&amp;num=2 Журнал Родина]
{{Орус падышалары}}</text>
      <sha1>6hn82khqsvz65f1kr6y83hq4ghg8edz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блок Александр Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43506</id>
    <revision>
      <id>666363</id>
      <parentid>519836</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22295" sha1="pmqud1lmdd7yr3ljhvgly9st536dk9x" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Александр Блок
 |Нукура ысымы         = 
 |Сүрөт                = Alexander Blok.jpeg
 |Туурасы              = 
 |Сүрөттүн баяндамасы  = 
 |Төрөлгөндөгү ысымы   = Александр Александрович Блок
 |Лакап аттары         = 
 |Туулган датасы       = 28.11.1880 (16)
 |Туулган жери         = [[Санкт-Петербург]], &lt;br /&gt;[[Орусия империясы]]
 |Өлгөн датасы         = 7.8.1921
 |Өлгөн жери           = [[Санкт-Петербург|Петроград]], &lt;br /&gt;[[Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы|ОССФР]]
 |Жарандыгы            = [[Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасы|ОССФР]]
 |Букралык             =
 |Ишмердүүлүк түрү     = {{Поэт|Орусиянын XX кылымдагы |СССРдин|Орусия империясынын}}, [[Драматург]]
 |Чыгармачылык жылдары = 
 |Багыты               = [[Символизм]]
 |Жанр                 = [[Элегия (адабият)|Элегия ]], [[Поэма]],
 |Чыгарманын тилдери   = [[Орус тили|Орусча]]
 |Дебют                = «Ante Lucem»
 |Премиялары           = 
 |Сыйлыктары           = 
 |Кол тамгасы          = Блок Александр автограф 1921.JPG
 |Bizdin.kg            = 
 |Сайт                 = http://az.lib.ru/b/blok_a_a/
 |Уикитека             = Александр Александрович Блок
 |Уикицитатник         = Александр Александрович Блок
 |Уикиказына           = Александр Александрович Блок
}}

'''Блок Алекса́ндр Алекса́ндрович''' ({{OldStyleDate|28|ноябрьда|1880|16}}, [[Санкт-Петербург]], Орусия империясы — 7-август 1921, [[Санкт-Петербург|Петроград]], [[ОСФСР]]) — орус поэти,XX кылымдагы орус адабиятынын классиги, [[Орусия|Орусиянын]] улуу поэттеринин бири.

== Өмүр баяны ==
=== Жалпы маалымат ===
[[Файл:Alexandra Blok.jpg|thumb|Александра Андреевна Блок — поэтин энеси. Варшава, 1880 жыл.]]Александр Александровичтин атасы — Александр Львович Блок (1852—1909), юрист, Варшава университетинин профессору.

Энеси — Александра Андреевна, кыз кезиндеги фамилиясы Бекетова, (1860—1923) — Санкт-Петербургск университетинин ректору А. Н. Бекетовтун кызы. Александра 18 жашында турмушка чыгып, үй-бүлө бакыты көпкө созулбайт. Баласы Александр төрөлгөндөн кийин күйөөсү менен болгон мамилесин үзөт. 1889-жылы Синодтон күйөөсү менен болгон никени бузганы тууралуу указды алып, гвардия офицери Ф. Ф. Кублицкий-Пиоттухка турмушка чыгат. Бирок баласын биринчи күйөөсүнүн фамилиясы менен калтырат.

Александр тогуз жашында өгөй атасы жана энеси менен бирге Петербург шаарынын лейб-гренадерск полкунун казармасындагы батирлердин бирине жайгашышат. Ошол эле жылы Введенск гимназиясына окууга берилет. 1897-жылы энеси менен бирге [[Германия|Германиянын]] Бад-Наугейм шаарында жүргөн кезинде Блок Ксения Садовскаяга болгон жаштык сүйүүсүн башынан өткөрөт. Ал бийкеч Блоктун чыгармачылыгына чоң из калдырган. 1897-жылы Петербургта [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Вл. Соловьевьев]] менен жолугушат&lt;ref name=&quot;mon&quot;&gt;{{cite web
 |author        = А. Блок
 |datepublished = 
 |url           = http://www.vehi.net/soloviev/ablock.html
 |title         = Рыцарь-монах
 |publisher     = www.vehi.net
 |accessdate    = 
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/66UEKffe7?url=http://www.vehi.net/soloviev/ablock.html
 |archivedate   = 2012-03-27
 |dead-url      = no
}}&lt;/ref&gt;.

1898-жылы гиназияны бүтүп, Петербург университетинин юридикалык факультетине тапшырат. Ал жакта үч жыл окуган соң,   Петербург университетинин тарыхый-фиологиялык факультетинин славян-орус бөлүмүнө  которулуп, 1906-жылы аня аяктайт. Университетте окуп жүргөн кезген Блок Сергей Городецкий жана Алексей Ремизов менен таанышат.

Ошол учурда поэттин алыскы туугандарынан болгон байкеси, кийинчереек поп Сергей Михайлович Соловьёв (кичи), Блоктун жакын досторунун бирине айланат.

Блок биринчи ырларын 5 жашында жараткан. 10 жашында Александр Блок «Корабль» журналынын эки номерин жазган. 1894-жылдан 1897-жылга чейин байкелери менен бирге колдо жазылган «Вестник» журналын чыгарат. Александр Блок кичине кезинен ар бир жайды Москвага жакын жайгашкан чоң атасынын ээлиги Шахматоводо эс алган. 8 км алыстыкта Бекетовтун досу, орустун улуу химиги [[Менделеев, Дмитрий Иванович|Дмитрий Менделеевтин]] ээлиги Боблово жайгашкан болчу. Блокто 16 жашында театрга болгон кызуугусу жаралат. Александр Блок [[Санкт-Петербург|Петербургта]] тетралдык ийримге жазылат. Бирок биринчи ийгилигинен соң ага башка роль беришкен эмес.

== Библиография ==
=== Жыйнактары ===
* «Стихи о прекрасной даме».  «Гриф» басмаканасы, Москва, 1905 ж. Мукаба П. А. Метцгер.
* «Нечаянная радость». Экинчи ырлар жыйнагы. М., «Скорпион», 1907
* «Земля в снегу». Үчүнчү ырлар жыйнагы. М., «Золотое руно», 1907
* «Снежная маска». СПб, «Оры», 1907
* «Лирические драмы». СПб, «Шиповник», 1908. Мукаба К. С. Сомовтуку.
* «Ночные часы». Төртүнчү ырлар жыйнагы. М., «Мусагет», 1911
* «Стихи о России»,  «Отечество» басмаканасы, 1915. Мукаба Г. И. Нарбуттуку.
* Ырлар жыйнагы. Китеп 1-3. М., «Мусагет», 1911—1912; 2-чи басылышы., 1916
* &quot;Ямбы&quot;, Пг., 1919
* «За гранью прошлых дней», П.-Берлин,  Гржебин басмаканасы, 1920
* «Седое утро», П., «Алконост», 1920
* &quot;Двенадцать&quot;, София, Орус-болгар китеп басмаканасы, 1920
* Ырлар жыйнагы. т. 1-9, Берлин, «Эпоха», 1923
* Ырлар жыйнагы. Т. 1—12, Л., жазуучулар басмаканасы [1932—36].
* Ырлар жыйнагы. Т. 1—8, М.— Л., ИХЛ, 1960—63. 200 000 экз. Кошумча тому катар сансыз  «Записные книжки» аталышта 1965 ж. басылып чыгарылган. - 100 000 экз.
* Алты томдуу ырлар жыйнагы. Т. 1-6. — М., Правда, 1971. - 375 000 экз.
* Алты томдуу ырлар жыйнагы. Т. 1-6. — Л.: Художественная литература, 1980—1983, 300 000 экз.
* Алты томдуу ырлар жыйнагы. Т.1-6. — М.: ТЕРРА, 2009
* Жыйырма томдуу дил баяндарын жана ырларынын толук (академиялык) жыйнагы. Т. 1-5, Т. 7-8. — М., «Наука», 1997 — аз. уб. (узартылган басылма, 6-чы том чыгарылган эмес, 5-чи томдон соң 7 жана 8 томдор чыгарылган.)
* Таңдалган чыгармалары. — К.: Веселка, 1985
* Записные книжки. 1901—1920. М., ИХЛ, 1965.
=== Блок жана революция ===
* Блок А. А. [http://bakunista.nadir.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=111&amp;Itemid=41 Михаил Александрович Бакунин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601131954/http://bakunista.nadir.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=111&amp;Itemid=41 |date=2009-06-01 }} // Блок А. А. 6 томдуу дил баяндар жыйнагы. Л.: 1982. — Т.4. ([[1906 жыл]]ы жазылган, биринчи басылып чыгарылганы: Перевал. 1907. № 4 (февраль)).
* [http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ Последние дни Императорской власти: По неизданным документам составил Александр Блок.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008085220/http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ |date=2007-10-08 }} — Петроград: Алконост , 1921.

=== Кат алмашуу ===
* Александр Блоктун каттары. — Л.: Колос, 1925.
* Александр Блоктун туугандарына жазган каттары: [Предисл. В. А. Десницкого, примеч. М. А. Бекетовой]. Т. 1-2. — М.-Л.: Academia, 1927—1932.
* Ал. Блоктун  Е. П. Ивановко багытталган каттары. - М.-Л., 1936.
* Александр Блок жана Андрей Белый. Кат алмашуу. — М., 1940.
* ''Блок А. А.'' Аялына багытталган каттары // Адабий мурас. — Т. 89. — М., 1978.
* [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9606.php Кээде Качаловтордо конокто боломун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221224548/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9606.php |date=2014-02-21 }}
*  А. А. Блоктун  Л. А. Дельмаска багытталган каттары // Жылдыз. — 1970. — № 11. — С. 190—201.

== Булактар ==
{{Эскертүүлөр}}

== Адабият ==

=== Колдонулган адабият ===
* Блок А. Дил баяндар жыйнагы: 6 томдуу. — Л.: Худож. лит, 1980—1982. — 300 000 экз.
* Белый А. Символизм. — М.: Мусагет, 1910.
* Волков С. История культуры Санкт-Петербурга. — М.: Эксмо, 2004.
* Громов П. А. А. Блок. Его предшественники и современники. — М., Л., 1966.
* Максимов Д. Е. Поэзия и проза А. Блока. — Л.: Сов. писатель, 1975.
* Минц З. Г. Блок и русский символизм. — М.: Наука 1980.
* Соколова Н. К. Поэтический строй лирики Блока. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 1984.

=== Сунушталган адабият ===

==== Маалымат материалдары ====
* ''Ашукин Н.'' Александр Блок, Синхронистич. таблицы жизни и творчества. 1880—1921. Библиография 1903—1923. [М.], 1923.
* ''Колпакова Е., Куприяневский П., Максимов Д.'' Материалы к библиографии Александра Блока за 1928—1957 годы // Уч. зап. Вильнюсского педагогического института. 1959. Т. 6.

==== Мемуарлар ====
* Александр Блок в воспоминаниях современников, тт. 1-2. М., 1980
* ''Бекетова М.'' Александр Блок. Пг., 1922, 2-е изд. Л., 1930.
* ''Бекетова М.'' Воспоминания об Александре Блоке. М., «Правда», 1990, 672 с., 300 000 экз. ISBN 5-253-00015-1
* ''[[Андрей Белый|Белый А.]]'' Воспоминания о Блоке. М., 1995
* ''[[Чуковский, Корней Иванович|Чуковский К.]]'' Александр Блок // Чуковский К. Из воспоминаний, М., 1959.
* ''[[Гиппиус, Зинаида Николаевна|Гиппиус З.]]'' [http://www.belousenko.com/books/silver_age/gippius_live_faces.htm Мой лунный друг]. // «Стихотворения; Живые лица». Серия «Забытая книга». М. 1991

==== Изилдөөлөр, сын ====
* Александр Блок: Исследования и материалы: Т. 4. Отв. ред. Н. Ю. Грякалова. СПб.: Пушкинский дом, 2011. 624 с., ил. 500 экз., ISBN 978-5-91476-031-8
* ''[[Берберова, Нина Николаевна|Берберова Н. Н.]]'' Александр Блок и его время. М., 1999
* Александр Блок. Новые исследования и материалы // Литературное наследство. Т. 92. Кн. 1-5. М., 1980—1992
* Блоковский сборник, вып. 1-14. Тарту, 1964—1998
* ''[[Жирмунский, Виктор Максимович|Жирмунский В. М.]]'' Поэзия А. Блока, П., 1922.
* ''Волков Н. Д.'' [http://teatr-lib.ru/Library/Volkov/Blok/ Александр Блок и театр]. М., 1926. 157 с.
* ''Максимов Д. Е.'' Поэзия и проза Ал. Блока. Л., 1975
* ''Магомедова Д. М.'' Автобиографический миф в творчестве А.Блока. М., 1997
* ''Мочульский К. В.'' Александр Блок // ''Мочульский К. В.'' А. Блок. А. Белый. В. Брюсов. М. 1997
* ''Минц З. Г.'' Лирика Александра Блока. Вып. 1-4. Тарту, 1965—1975.
* ''[[Орлов, Владимир Николаевич (литературовед)|Орлов В. Н.]]'' [https://web.archive.org/web/20130521002826/http://www.belousenko.com/books/bio/orlov_gamayun.htm Гамаюн]. — М.: Известия, 1981.
* Книги и статьи [[Соколов, Кирилл Константинович|Аврил Пайман (Dr.Avril Payman)]] — всемирно-известного Блоковеда и родственницы поэта по мужу.
* ''[[Симонова, Инна Анатольевна|Симонова И. А.]]'' «Старый дом глянет в сердце мое…» (Блоковское Шахматово) — М., 1998.
* ''[[Карпенко, Александр Николаевич|Карпенко А. Н.]]'' [http://reading-hall.ru/publication.php?id=5484 Прекрасная Дама как Смерть в &quot;Незнакомке&quot; Блока. Читальный Зал]
* Чуковский К. Книга об А.Блоке П., «Эпоха», 1922.
* ''Чуковский К.'' Александр Блок как человек и поэт. П., 1924.
* Иванов В. В. 14) «Из лирики — в трагедию». Александр Блок и театр 20-х годов // Литературное обозрение. М., 1980. № 10. С.86-91.
* Иванов В. В. «Дон Карлос» в России 1919 года (Театральный комментарий к «Крушению гуманизма» А. Блока) // Гетевские чтения. 2004—2006 / Под ред. Г. В. Якушевой. М.: Наука, 2007. С. 74-94
* Иванова Е. Александр Блок: Последние годы жизни. СПб.: Росток, 2012. — 608 с., 1500 экз., ISBN 978-5-94668-098-1

==== Белгилүү эмгектери ====
* ''[[Турков, Андрей Михайлович|Турков А.]]'' [http://az.lib.ru/b/blok_a_a/text_0370.shtml Александр Блок]. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1969. — (Жизнь замечательных людей. Вып. 15 (475)).
* [[Новиков, Владимир Иванович|''Новиков В.'']] Александр Блок. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2010. — 362 с. — (Жизнь замечательных людей. Вып. 1258).

== Тышкы шилтемелер ==
* Орус поэзиясынын антологиясындагы [http://www.stihi-rus.ru/1/Blok/Блоктун ырлары]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://blok.ouc.ru Александр Блок,дил баяндар жыйнагы] поэзия китепканасында 
* [http://www.ablock.ru/ Александр Блок] Ырлар, биография, поэмалар, котормолор, музейлер, театр, басмага чыкбагандар.
* [http://alexander-block.ru Александр Блок. Открыткалар, фотографиялар, ырлар.] Автобиография. Поэттин жашоосунда болгон белгисиз фактылар.
* [http://www.blokalex.net.ru/ Блок Александр Александрович, орустун чыгаан  поэти жана драматургу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316030301/http://www.blokalex.net.ru/ |date=2015-03-16 }}
* [http://www.rgali.ru/showObject.do?object=10881103 Материалы А. А. Блока в Российском государственном архиве литературы и искусства (РГАЛИ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809001802/http://www.rgali.ru/showObject.do?object=10881103 |date=2019-08-09 }}
* [http://shakchmatovo.amr-museum.ru/ Государственный историко-литературный и природный музей-заповедник А. А. Блока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060830013633/http://shakchmatovo.amr-museum.ru/ |date=2006-08-30 }} Шахматово на сайте Ассоциации музеев России
* [http://litmostki.ru/blok/ Блоктун мүрзөсү]
* [http://stixi-poet.ru/blok-a/ Александр Александрович Блок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152556/http://stixi-poet.ru/blok-a/ |date=2012-01-11 }} — ырлары.
* [http://www.muurgedichten.nl/blok.html ''Ночь, улица, фонарь, аптека'' на одной из стен в Лейдене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412012051/http://www.muurgedichten.nl/blok.html |date=2011-04-12 }}
* [http://www.orelvkartinkax.ru/blok.htm Фотостихи ''Ночь, улица, фонарь, аптека'']
* [http://grodnonews.by/ru/0/5672/news Александр Блок  Беларусь жеринде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230021457/http://grodnonews.by/ru/0/5672/news |date=2010-12-30 }}
* [http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9606.php Кээде Качаловтордо конокто боломун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221224548/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9606.php |date=2014-02-21 }}

=== Аудиожазмалар ===
* [http://boomp3.com/mp3/kd11q57dwuc-11-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC Александр Блок читает «На поле Куликовом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229155237/http://boomp3.com/mp3/kd11q57dwuc-11-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC |date=2012-02-29 }}
* [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=183 Блок читает три стихотворения] «О доблестях, о подвигах, о славе…», «На поле Куликовом» и «В ресторане». Записал Бернштейн 21 июня 1920 года в гостиной Дома искусств.
* [http://blok.velchel.ru/index.php?cnt=3 Андрей Турков о Блоке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221134713/http://blok.velchel.ru/index.php?cnt=3 |date=2009-02-21 }}

=== Англис тилине которулган ===
* http://vagalecs.narod.ru/blok-engl.htm Alexander Blok Collected Poems. Translated from the Russian by Alec</text>
      <sha1>pmqud1lmdd7yr3ljhvgly9st536dk9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айсалкын Кыйыкбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44770</id>
    <revision>
      <id>666347</id>
      <parentid>645995</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11768" sha1="kcfba6afnfdlfjnk1l3korp9cjig6cy" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Айсалкын Кыйыкбаева 
 |нукура ысымы         = 
 |сүрөт                =Кыйыкбаева Айсалкын.jpg
 |туурасы              = 
 |сүрөттүн баяндамасы  = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   =  
 |туулган датасы       =0.0.1971
 |өлгөн датасы         = 
 |туулган жери         =[[Тегирменти]],  [[Кемин району]],  [[Чүй облусу]], [[Кыргыз ССРи]]
 |өлгөн жери           = 
 |кесиби               = {{актриса|Кыргызстандын}}
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}  
 |активдүү жылдары     = 1992 — азыркы учурда
 |багыты               = 
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = Кыргыз Республикасынын жаштар сыйлыгынын лауреаты (2005)
[[ Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти]] (2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nagrada.srs.kg/site/person/65869|title=Сыйлык:Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти|publisher=Мамсыйлыктар|lang=ky|accessdate=2024-05-05}}&lt;/ref&gt; 
 |imdb_id              = 
 |сайт                 = 
}}

'''Айсалкын Кыйыкбаева''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] [[театр]]  жана [[кино]] [[артист]]и. &quot;Жайсаң” театрында, Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаштар жана балдар театрында жана [[Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театры]]нда актриса болуп эмгектенет.

== Өмүр баяны ==
Айсалкындын атасы көп жылдар боюу колхоздун жылкы фермасынын башчысы болуп иштегендиктен жайкысын үй-бүлөөсүн дайыма жайлоолго чыгарып кетчү. &lt;br&gt;  
Андыктан Айсалкындын балалыгы Кеминдин ажайып кооз жерлеринин кучагында, шылдыраган булак бойлорунун жээгинде өткөн. &lt;br&gt;  
Кыйыкбаева Айсалкын өз айылы [[Тегирменти|Тегирментидеги]] [[Белек Солтоноев]] атындагы орто мектепти бүтүргөн. &lt;br&gt;  
Ата-энесинин каршы болгонуна карабастан, 1990-1992-жылдары [[Бишкек|Фрунзе]] (азыркы Бишкек) шаарындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын театр окууу жайында окуган. &lt;br&gt;
Аталган окуу жайынын аяктагандан кийин курсу менен кошо ошол кезде драматург жана сынчы  [[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Жаныш Кулмамбетов]] уюштурган “Жайсаң” театрына актриса катары кирет. &lt;br&gt;  
[[Файл: Айсалкын Кыйыкбаева.jpg|thumb|left|220px|”Курорттогу роман” фильмин тартуу учурунан]]
1993-1996-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаш көрүүчүлөр театры|Кыргыз мамлекеттик жаштар жана жеткинчектер театрында]] иштеген. &lt;br&gt;  
1996-жылдан тартып ушул кезге чейин  [[Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театры|Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театрда]] эмгектенет. &lt;br&gt;  
Театр өнөрүндө эмгектенген жыйырма жылдан ашуун жигердүү чыгармачылык жолунун ичинде Айсалкын сахнада ондогон ролдорду ийгиликтүү ойноп, кыргыз көрүүчүлөрүнүн арзуусуна татыды. &lt;br&gt; 
Айсалкын бир нече жыл илгери кыргыз киносунда да өз чыгармачылык чыйырын баштаган. “Дөнөнбай куш” фильминде эпизоддук ролго тартылган. 2013-жылы Айсалкын Кыйыкбаева “Курорттогу роман” фильминде  башкы роль ойноп, кыргыз көрүүчүлөрүнө таланттуу киноактриса катары кеңири таанымал боло баштады. &lt;br&gt; &lt;br&gt;
Театрда жетишкен чыгармачылык ийгиликтери үчүн Айсалкын Кыргызстандын жаштар сыйлыгы менен сыйланган. &lt;br&gt;

== Чыгармачылыгы ==
Айсалкын Кыйыкбаева чыгармачылык диапозону боюнча Кыргызстандагы эң күчтүү драмалык актрисалардын катарына кирет. Анын Зайна (“Каргыш тийсин сага, Жаңыл Мырза!”), Корделия (“Король Лир”), Догулаң (“Чыңгыз хандын ак булуту”) сыяктуу ролдору өтө күчтүү драмалык чыңалуу менен ойнолгону аркылуу айырмалынып турат. &lt;br&gt;
Ошол эле учурда, ал психологиялык чындыкты өтө так жана ынанымдуу бере билет. Ушунусу менен Айсалкын сахнада болобу, кинодо болобу театралдуулукка алдырбаган, билинээр-билинбес психологиялык нюанстарды аябагандай даана жана так бере билгени менен көрүүчүнү турмуш чындыгына толук ишендире алган актриса. &lt;br&gt;
&lt;br&gt;
== Театрда ойногон негизги ролдору ==
Зулайда ([[Абдумомунов, Токтоболот|Т. Абдумомунов]], “Машырбек үйлөнөт”) &lt;br&gt;
Зайна ([[Кулмамбетов, Жаныш Осмонович|Ж. Кулмамбетов]], “Каргыш тийсин сага, Жаңыл Мырза!”) &lt;br&gt;
Мээркүл ([[Өзүбекова Жеңишгүл|Ж.Өзүбекова]], &quot;Толгоо&quot;)&lt;br&gt;
Курманжандын жаш кези ([[Касымбеков Төлөгөн|Т.Касымбеков]], [[Сактанов Көчкөн Мидинович|К.Сактанов]], “Курманжан-датка”) &lt;br&gt;
Корделия ([[Шекспир]], “Король Лир”) &lt;br&gt;
Тили (Ян Теттер, “Дубал”) &lt;br&gt;
Догулаң ([[Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович|Ч.Айтматов]], “Чыңгыз хандын ак булуту”) &lt;br&gt;
Келин ([[Темирова Алтынай Эгембердиева|А.Темирова]], &quot;Сынык асман&quot;)&lt;br&gt; 
Татьяна ([[Чехов, Антон Павлович|А.П.Чехов]], “Юбилей”)&lt;br&gt;
Агафья Тихоновна ([[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В.Гоголь]], “Үйлөнүү”) &lt;br&gt;
Натаха (Н.Коляда, “Назиктик”) &lt;br&gt; 
Сайраш ([[Байжиев, Мар Ташымович|М.Байжиев]], “Алтынчы күнү кечинде”) ж.б. &lt;br&gt;

== Тасмаграфиясы ==
{{Тасмада (үстүндө)}}
{{Тасмада|2013|Курорттогу роман|Курорттогу роман||Алла Тураровна}}
{{Тасмада|2017|Махабат|Махабат| |}}
{{Тасмада|2018|[[Дарак ыры (тасма)|Дарак ыры]]|Дарак ыры|Уулке|}}
{{Сериалда|2020| |Таң алдында|Таң алдында| - |}}
{{Сериалда|2020| |Мектеп шайлоосу|Мектеп шайлоосу| - |}}
{{Тасмада|2021| Супер кудалар 2|Super кудалар 2| - |}}
{{Сериалда|2022| |Акча|Акча| - |}}
{{Тасмада|2022| Супер кудалар 3|Super кудалар 3| - |}}
{{Тасмада|2023|Жаным|Жаным| - |}}
{{Тасмада|2023|Бошетунмай|Бошетунмай| - |}}
{{Тасмада|2023|- |Разбой|Күйөө баланын апасы|}}
{{Сериалда|2024| |Чоочун киши|Чоочун киши&lt;br&gt; (жүрөк гана алдабайт)| - |}}
{{Тасмада|2024|[[Бейиш эненин таманында]]|Рай под ногами матерей|Бекеттеги аял, жаш кези |Райхан апа}}
{{Тасмада|2024|Такси&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://el.kz/ru/kyrgyzstanskiy-horror-taksi-razryvaet-prokat-v-kazahstane_109372/|title=Кыргызстанский хоррор &quot;Такси&quot; разрывает прокат в Казахстане|publisher=el.kz|lang=ru|accessdate=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;|Такси|Шеф|}}
{{Тасмада|2024|Абысынки||3 келинди кайненеси|}}
{{Сериалда|2024| |Чоочун киши|Чоочун киши&lt;br&gt; (жек көрөм)| - |}}
{{Тасмада|2024|Белек|Белек| - |}}
{{Тасмада|2025|Эки дос&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/7576319/|title=Два друга|publisher=Кинопоиск|lang=ru|accessdate=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;|Эки дос|Үмүттүн апасы|}}
{{Тасмада|2025|Кош дегим келбейт|Кош дегим келбейт||}}
{{Тасмада|2025|Кара дуба|Кара дуба|Айсалкын|}}
{{Тасмада|2025|Аиша|Аиша||Элизанын апасы}} 
{{Тасмада|2025|Жүрөгүм|Жүрөгүм||Мадинанын апасы}} 
{{Тасмада|2025|Эсимде|Эсимде||}} 
{{Тасмада|2025| ~ |Бабник жана Подкаблучник||[[Аскат Сулайманов|Айбектин]] аялы}} 
{{Тасмада|2026|[[Бейиш 2: Апама кат]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cinema.kg/movies/1871|title=Бейиш 2: Апама кат 12+|publisher=Cinema.kg|lang=ru|accessdate=2024-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260116160722/https://www.cinema.kg/movies/1871|archivedate=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;|Бейиш 2: Апама кат||}} 
{{Тасмада (түбүндө)}}

== Сыйлыктары жана наамдары  ==
*2005-жыл: Мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты (Тилинин образы үчүн)
*2008-жыл: [[Кыдыкеева, Бакен|Бакен Кыдыкеева]] атындагы сыйлык (Догулаңдын образы үчүн)
*2019-жыл: [[Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти]]
== Жеке жашоосу  ==
* [[Марат Козукеев]] (1970-2017) — Күйөөсү&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kg/20211127/marat-kozukeev-tuuraluu-maek-1054758926.html|title=Кырсык өтө тез болуп кетти... Марат Козукеевдин жубайы Айсалкын менен маек|publisher=Sputnik|lang=ky|accessdate=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;. 
== Булактар  ==
{{Булактар}} 

[[Категория: Таажы-2012]]</text>
      <sha1>kcfba6afnfdlfjnk1l3korp9cjig6cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luxoft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45899</id>
    <revision>
      <id>666344</id>
      <parentid>665085</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14370" sha1="nmyga7huztkkl2u458nvw58cwg6bqy8" xml:space="preserve">{{Компания маалыматы
 |аталышы              = Luxoft
 |логотип              =
 |түрү                 = Жеке
 |листинг биржада      = 
 |негизделгени         = [[2000-жыл]]
 |жоюулду              = 
 |жоюулуу себеби       = 
 |ишин улантуучу       = 
 |мурдакы аталыштары   = 
 |негиздөөчүлөрү       = 
 |жайгашкан жери       = Цуг, {{желек|Швейцария}}
 |маанилүү фигуралар   = Дмитрий Лощинин
 |өндүрүшү             = [[Маалымат технологиялары]]
 |продуктулары         = МТ, Аутсорсинг
 |жеке каражаты        =
 |карыз                =
 |киреше айлануусу     = {{Өсүү}} $315 млн ([[2013-жыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HIGHLIGHTS FOR FY2014 |url=http://investor.luxoft.com/sites/luxoft.investorhq.businesswire.com/files/doc_library/file/Luxoft_Results_for_the_Full_Yearand_3_Months_Ended_March_31_2014.pdf |access-date=2014-11-10 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403153214/http://investor.luxoft.com/sites/luxoft.investorhq.businesswire.com/files/doc_library/file/Luxoft_Results_for_the_Full_Yearand_3_Months_Ended_March_31_2014.pdf |dead-url=yes |accessdate=2014-11-10 |archivedate=2015-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403153214/http://investor.luxoft.com/sites/luxoft.investorhq.businesswire.com/files/doc_library/file/Luxoft_Results_for_the_Full_Yearand_3_Months_Ended_March_31_2014.pdf }}&lt;/ref&gt;
 |ИИТКИ                =
 |операциондук киреше  = 
 |таза киреше          = 
 |активдери            = 
 |капиталдаштыруу      = 
 |жумушчуларынын саны  = 8.000
 |бөлүмдөрү            =
 |энелик компания      = [[IBS]]
 |туунду компаниялары  = 
 |аудитор              =
 |урааны               =   
 |сайт                 = [http://www.luxoft.com Luxoft]
}}

'''Luxoft''' (Лүксофт) — болжолдуу 8.000 адам эмгектенген маалымат технологиялар кызматын көрсөткөн жага программалык камсыздоолорду тартуулаган эл аралык компания. Luxoft [[2000-жыл]]ы [[IBS компаниясы|IBS]] компаниясынын көмөктөш туунду компаниясы болуп түзүлгөн. Кийин [[IBS Group]] компаниялыр курамына кирген, ал эми 2012-жылы тайпанын 87% акысын түзгөн.

Luxoft түрдүү платформалар үчүн жана программалык камсыздоо жаатында кеңири кызмат көрсөтүп келет. Компаниянын Борбордук жана Батыш Европада, ошондой эле [[Түндүк Америка]] жана Азия өлкөлөрүндө 16 локалдуу кеңселери бар.&lt;ref&gt;Luxoft. [http://www.luxoft.com/about/glance/fact_sheet.html About Luxoft — Luxoft at a Glance;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707225343/http://www.luxoft.com/about/glance/fact_sheet.html |date=2011-07-07 }}. Krakow, Poland: Luxoft. Retrieved 20-02-2012&lt;/ref&gt;

== Тарыхы ==
Маанилүү күндөр:

* 2000 — Luxoft компаниясы алгачкы кеңсесин Montvale, CA ачат
* 2001 — Luxoft кийинки кеңсеси Сиэтлда, WA
* 2004 — Luxoft океңселери Лондондо, Улуу Британия
* 2005 — Luxoft кеңсеси Киевде ачылган
* 2006 — Luxoft кеңсеси Одессада ачылат,&lt;ref name=referal08&gt;{{cite web|url=http://www.prweb.com/releases/2006/07/prweb409689.htm|title=Luxoft Opens Second Ukraine Office to Expand Near Shore Delivery Capabilities &amp; Specialty Outsourcing Resources for Clients.;|author=prweb.com|date=12-07-2006|publisher=pr-prweb.com|accessdate=20-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnaTbyJ?url=http://www.prweb.com/releases/2006/07/prweb409689.htm|archivedate=2012-08-05|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; жана ''Microsoft Gold Certified Partner.'' компаниясынын өнөктөшу болот&lt;br /&gt; Ушул эле жылы, компания Ньү-Йоркто жайгашкан IT Consulting International компаниясын сатып алган&lt;ref name=referal09&gt;{{cite web | author=smartdevicecentral.com | url=http://www.smartdevicecentral.com/print_article/Russia+Navigates+a+Bumpy+Road+to+Outsourcing+Future/181224.aspx | title=Russia Navigates a Bumpy Road to Outsourcing Future; | publisher=smartdevicecentral.com | date=04-18-2006 | accessdate=20-02-2012 | location=Krakow, Poland }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=referal10&gt;{{cite web | author=findarticles.com | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2006_April_18/ai_n16125752/ | title=Luxoft Acquires New York-based IT Consulting International; Deal Expands Outsourcing Leader's US Operations and Financial Services Business | publisher=findarticles.com | date=04-18-2006 | accessdate=20-02-2012 | location=Krakow, Poland | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217055720/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2006_April_17/ai_n16125752/print | archivedate=2008-02-17 }}&lt;/ref&gt;.
* 2007 — Luxoft жеке кеңсесин Днепропетровскда ачкан, Украина&lt;ref name=referal11&gt;{{cite web|author=Luxoft|url=http://www.luxoft.com/about/global_delivery/ukraine/|title=About Luxoft Ukraine;|publisher=Luxoft|accessdate=20-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnbXr0M?url=http://www.luxoft.com/about/global_delivery/ukraine/|archivedate=2012-08-05|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
* 2008 — Luxoft кеңсеси Хошиминде ачылат,&lt;ref name=referal12&gt;{{cite web|author=businesswire.com|url=http://eon.businesswire.com/news/eon/20080422105374/en|title=Luxoft Opens Delivery Center in Vietnam;|publisher=businesswire.com|date=22-04-2012|accessdate=20-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnc4aD3?url=http://eon.businesswire.com/news/eon/20080422105374/en|archivedate=2012-08-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; (Вьетнам), жана компания румын ''ITC Networks'' компаниясын сатып алат&lt;ref name=referal13&gt;{{cite web |author=ecnext.com |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-8118396/Luxoft-Acquires-Romania-s-ITC.html |title=Luxoft Acquires Romania's ITC Networks; Acquisition of leading Romanian IT player increases Luxoft's global delivery capability and telecom expertise; |publisher=ecnext.com |date=22-08-2008 |accessdate=20-02-2012 |location=Krakow, Poland |archiveurl=https://www.webcitation.org/69gndEmgH?url=http://business.highbeam.com/Search?searchTerm=luxoft+acquires+romanias+itc+networks+acquisition+lead |archivedate=2012-08-05 }}&lt;/ref&gt;
* 2010 — Luxoft Краковдо тейлөө жана кызмат көрсөтүү кеңсесин ачкан&lt;ref name=referal14&gt;{{cite web|author=TMC Net|url=http://technews.tmcnet.com/news/2010/10/18/5072855.htm|title=Luxoft Opens Poland Development Center|publisher=TMC Net|date=18-11-2004|accessdate=02-20-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gneGT7X?url=http://technews.tmcnet.com/news/2010/10/18/5072855.htm|archivedate=2012-08-05|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=referal15&gt;{{cite web|author=businessweek.com|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=7828827|title=Luxoft Ltd. Teams Up with Atmel Corporation to Complement its Application Development Services with ZigBee(R) Smart Energy(TM) Offering|publisher=businessweek.com|date=12-02-2012|accessdate=12-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnf1GaJ?url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=7828827|archivedate=2012-08-05|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
* 2013 — Luxoft компаниясы IPO чыккан.  Акциялары NYSE биржасында соодаланат.&lt;ref&gt;[https://www.consultancy.asia/news/1798/dxc-technology-acquires-digital-consultancy-luxoft-in-deal-worth-2-billion DXC Technology acquires digital consultancy Luxoft in deal worth $2 billion]&lt;/ref&gt;

== Кеңселери ==
Luxoft компаниясынын камысздоо жана программаларды өндүрүү кеңселери Украинада ([[Киев]], [[Одесса]], [[Днепропетровск]]),&lt;ref name=referal16&gt;{{cite web|author=developers.org|url=http://www.developers.org.ua/companies/luxoft/|title=Luxoft Profile on Developers.org|publisher=developers.org|date=20-07-2009|accessdate=20-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gng4D1C?url=http://jobs.dou.ua/companies/luxoft/|archivedate=2012-08-05|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Румынияда ([[Бухарест]]),&lt;ref name=referal17&gt;{{cite web|author=globalservicesmedia.com|url=http://www.globalservicesmedia.com/News/Home/Luxoft-Acquires-Romania%27s-ITC-Networks/21/27/0/general200807224713|publisher=globalservicesmedia.com|title=Luxoft Acquires Romania's ITC Networks|date=22-07-2008.|accessdate=20-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gngxOCY?url=http://archive.globalservicesmedia.com/News/Home/Luxoft-Acquires-Romania%27s-ITC-Networks/21/27/0/general200807224713|archivedate=2012-08-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Вьетнамда ([[Хошимин]]), Польшада ([[Краков]]) жана Болгарияда (София) жайгашкан. Фирманын өкүлдөрү [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] ([[Нью-Йорк]], NY; Сиэтл, WA), [[Улуу Британия|Улуу Британияда]] ([[Лондон]]), Германияда ([[Франкфурт]]) жана [[Сингапур|Сингапурда]] орун алган&lt;ref name=referal18&gt;{{cite web|author=Luxoft|url=http://www.luxoft.com/about/global_delivery/|title=Global Delivery approach ;|publisher=Luxoft|date=20-10-201 2|accessdate=15-12-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnhrMWK?url=http://www.luxoft.com/about/global_delivery/|archivedate=2012-08-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Билим берүү Борбору ==
Luxoft компаниясы өз кызматкерлери үчүн билим берүү жана квалификациясын жогорулатуу борборлорун 2000-жылы ачкан. 2007-жылдан баштап Билим берүү Борбору Маалымат технологиялар жана жабдык программалар жаатында окуу-чарба иштерин жүргузүп келет.
Адистерди даярдоо борборлору [[Киев]]де, [[Одесса|Одессада]] жана [[Днепропетровск]]до ачылган.&lt;ref&gt;[https://www.consultancy.asia/news/1798/dxc-technology-acquires-digital-consultancy-luxoft-in-deal-worth-2-billion DXC Technology acquires digital consultancy Luxoft in deal worth $2 billion]&lt;/ref&gt;

== Сыйлыктары ==

* European Outsourcing Awards 2011: Outsourcing Service Provider of the Year; Offshoring Destination of the Year&lt;ref name=referal39&gt;{{cite web|author=EOA official web-site|url=http://www.eoasummit.com/awards/|title=Award Overview|publisher=EOA official web-site|date=15-10-2011|accessdate=10-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gno6OdL?url=http://www.eoasummit.com/awards/|archivedate=2012-08-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* Luxoft компаниясы FinTech 100 Top Financial Technology Companies рейтингине кошулган&lt;ref name=referal41&gt;{{cite web|author=www.americanbanker.com|url=http://www.americanbanker.com/btn/24_10/fintech-ranking-top-one-hundred-1043035-1.html|title=The 2011 FinTech 100 Ranking|publisher=www.americanbanker.com|date=12-10-2011|accessdate=10-02-2012|location=Krakow, Poland|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnohRsu?url=http://www.americanbanker.com/btn/24_10/fintech-ranking-top-one-hundred-1043035-1.html|archivedate=2012-08-05|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
* World Finance Magazine’s 2011 Technology Awards: Best Banking Technology Company in Eastern Europe&lt;ref name=referal43&gt;{{cite web |author=www.worldfinance.com |url=http://www.worldfinance.com/awards/2011-technology-awards/ |title=2011 Technology Awards |publisher=www.worldfinance.com |date=27-07-2011 |accessdate=10-02-2012 |location=Krakow, Poland |archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnq5v60?url=http://www.worldfinance.com/awards/2011-technology-awards |archivedate=2012-08-05 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
* Димитрий Лощинин International Association of Outsourcing Professionals© (IAOP©) Outsourcing Hall of Fame 2010 кошулган&lt;ref name=referal47&gt;{{cite web |author=iaop.org. |url=http://www.iaop.org/content/23/196/1979 |title=IAOP Inducts Three  Leaders Into Outsourcing Hall of Fame |publisher=iaop.org |date=10-02-2012 |accessdate=20-02-2012 |location=Krakow, Poland |archiveurl=https://www.webcitation.org/69gnrfluf?url=http://www.iaop.org/content/23/196/1979 |archivedate=2012-08-05 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
* [http://www.luxoft.com/ Корпоративдүү веб-сайты]
* {{h|Левашов|2012}} ''Александр Левашов.'' [https://web.archive.org/web/20140720204608/http://www.cnews.ru/top/2012/06/15/luxoft__eto_87_stoimosti_ibs_group_potencial_integratora_ischerpan_493156 Luxoft - бул IBS Group 87% баасы] — CNews (15.06.2012)
* [http://top.rbc.ru/economics/14/07/2014/936336.shtml IBS Group Holding биржадан кетет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725181129/http://top.rbc.ru/economics/14/07/2014/936336.shtml |date=2014-07-25 }} — РБК

{{stub}}

[[Категория:Аутсорсинг компаниялары]]
[[Категория:Компаниялар]]
[[Категория:Маалымат технологиялар]]</text>
      <sha1>nmyga7huztkkl2u458nvw58cwg6bqy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахмадия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49325</id>
    <revision>
      <id>666356</id>
      <parentid>665145</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149608" sha1="d8svypr62a5vphyuoc8d45hy3tod21h" xml:space="preserve">[[Файл:Liwa-e-Ahmadiyya and Minarat-ul-Massih.jpg|thumb|Кадияндагы (Индия) Ак Мунара Ахмадиянын байрагы менен. Ахмадий мусулмандар үчүн Убада Кылынган Мессиянын келүүсүн символдоштурат.]]

'''[[Ахмадия]]''', расмий түрдө '''Ахмадия Мусулман Жамааты''' деп аталат; Арабчасы:الجماعة الإسلامية الأحمدية., '''ал-Жамаъах ал-Исламия ал-Ахмадия''' деп транслитерацияланат) XIX кылымдын акырында Британияга караштуу [[Индия|Индияда]] негизделген бир [[Ислам|Исламдык]] диний кыймыл.&lt;ref&gt;[[https://books.google.co.uk/books?ei=aDJnT9SzMsWr8AOw54WpCA&amp;id=Q78O1mjX2tMC&amp;dq=Ahmadiyya+islamic&amp;q=+islamic+reform&amp;hl=ru#v=snippet&amp;q=islamic%20reform&amp;f=false [[Ислам]] жана Ахмадия Жамааты: Тарых, Ишеним, Парактика]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780313360251 Китептердин булактары]&lt;/ref&gt;Бул кыймыл Мырза Гулам Ахмаддын (1835-1908) жашоосу жана окуулары менен түптөлгөн, ал киши акырзаманда дүйнөгө келе турган Оңдоочу (реформатор) жөнүндөгү алдын ала кабарлардын тастыктоочусу экенин билдирген, дүйнөдөгү ар кайсы [[Дин|дин]]дердин [[Китеп|китеп]]теринде алдын ала кабарлангандай, ал (реформатор) [[кыямат]]тын белгиси болушу керек болчу жана [[Ислам]] дининде алдын ала кабар берилгендей, Ислам динин соңку жеңишине чыгаруусу керек болчу. Ал 14-хижра кылымдын Мужаддиди (Кудайдан келген Реформатор), [[Мусулман|мусулман]]дар күтүп жаткан Убада Кылынган Мессия жана [[Махдий]] экенин билдирген.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/3in1/chap2/index.html Экинчи Бөлүм
Азирети Ахмад(ас)дын билдирүүлөрү]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/truth/reflection.html Бардык Пайгамбарлардын Күзгүсү]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=9vREBgAAQBAJ&amp;pg=PA312&amp;lpg=PA312&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Бирөөнү башка бирөөдө көрүү справочниги, 312-бет]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_7_section_1.html  Азирети Мырза Тахир Ахмад, «Вахий-[[аян]], акыл, билим жана чындык», 7-бөлүм, вахий-аяндын келечеги]&lt;/ref&gt;Ахмадия кыймылын ээрчигендер Ахмадий мусулмандар же Ахмадийлер жана ([[Пакистан|Пакистанда]] кеңири таралган атама боюнча) кадиянийлер деген ат менен таанылышат.

Ахмадия түшүнүгү төмөндөгүдөй ишенимди өзгөчө баса белгилейт: Мухаммадга түшкөн [[Ислам]] дини [[адамзат]] үчүн акыркы чечим жана кылымдардан бери жоголуп кеткен анын чыныгы маңызын жана түпкү көрүнүшүн калыбына келтирүү керек.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Ахмадия Мусулман Жамааты, алар кимдер?». Таймз. 27-май, 2008-ж. |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/faith// |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2012-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120912231450/http://www.thetimes.co.uk/tto/faith/}}&lt;/ref&gt; Ахмадия агымын ээрчигендер төмөндөгүдөй ишенишет: Гулам Ахмад [[Диний|диний]] [[Согуш|согуш]]тарды токтотуу, кан төгүүлөрдү сындоо жана кайрадан адеп-ахлактарды, адилеттүүлүктү жана дүйнөдө тынчтыкты орнотуу үчүн Ыйса Машаяка окшош болуп келди. Алар дагы мындай деп ишенишет: ал киши алардын пикиринче Мухаммад жана алгачкы [[Мусулман|мусулман]]дар аткарып келген [[Ислам]]дын чыныгы жана маанилүү таалимдеринин жардамы менен Ислам динин фанатикалык жана бидъат (динге жат болгон) ишенимдерден тазалады.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/introduction/index.html «Обзор». Ахмадия Мусулман Жамаатынын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ошентип, Ахмадийлер өздөрүн Исламды кайрадан жандандырып, тынчтык жол менен жайлытууга жетекчилик кылып жатабыз деп көрүшүүдө.

Мырза Гулам Ахмад 1889-жылдын 23-[[Март|март]]ында аталган кыймылга негиз салган жана ал «Ахмадия Мусулман жамааты» деп аталган. Ал киши дүйнө менен коштошкондон кийин, аталган [[Жамаат]] [[Халифат|Халифа]]лар (орун басарлар) тарабынан башкарылып келет жана дүйнөнүн 200дөн ашуун өлкөлөрү жана [[Аймак|аймак]]тарына чейин жайылып кеткен. Ахмадийлер [[Англия]]да жана башка [[Батыш]] өлкөлөрүнө келген эң алгачкы [[Мусулман|мусулман]] жамааттардын бири. Учурда аталган Жамаат өзүнүн Халифасы – Мырза Масрур Ахмад тарабынан башкарылып келинүүдө жана расмий божомолдорго караганда жер жүзүндө анын саны 10дон 20 [[Миллион|миллион]]дун ортосунда &lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Диндердин ири тармактары». Adherents.com. 28 October 2005. |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/introduction/index.html «Ахмадия Мусулман Жамаатынын расмий сайты: Обзор».]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/ Лоутон, Ким.]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3098725.stm Клоудури Барни «[[Ислам]] агымы Суррейге чогулушкан». Би-Би-Си жаңылыктары.]&lt;/ref&gt; Көпчүлүк мусулмандар Ахмадийлерди [[Каапыр|каапыр]]лар же адашкандар деп ойлошот жана [[Мусулман|мусулман]]дардын негизги бөлүгү жалпысынан аларды [[Мусулман|мусулман]] эмес деп ойлойт.&lt;ref&gt;[http://www.pri.org/stories/2013-06-20/ahmadi-muslims-facing-persecution-abroad-finding-home-us Верман, Марко Гиди, Руксандра «Ахмадий [[Мусулман]]дар: чет өлкөдө кысымга алынууда, ал эми АКШта үй-жай табышууда». Эл аралык Республикалык [[Радио]].]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_News  «Ахмадийлер кимдер?» Би-Би-Си жаңылыктары. 28-май 2010-ж.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бурхани, Ахмад Нажиб. Качан Мусулмандар «Мусулмандар» эмес: Ахмадия &amp;#91;&amp;#91;Мусулман&amp;#93;&amp;#93; Жамааты жана &amp;#91;&amp;#91;Индонезия&amp;#93;&amp;#93;дагы эки жүздүүлүктүн үстүндө сүйлөшүү. Санта Барбара, &amp;#91;&amp;#91;Калифорния&amp;#93;&amp;#93;: Калифорния &amp;#91;&amp;#91;Университет&amp;#93;&amp;#93;и. |url=http://www.hindustantimes.com/newdelhi/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/article1-752846.aspx |access-date=2015-08-14 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224191600/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-14 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224191600/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224191600/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/heretical-ahmadiyya-sect-raises-muslim-hackles/story-MVDN0CjTYRvsI9w7ib94dN.html }}&lt;/ref&gt;

== Атынын келип чыгуусу ==

1889-жылы Ахмадия кыймылына негиз салынган, бирок «Ахмадия» деген ат бир канча жылдардан кийин берилген. 1900-жылдын 4-[[Ноябрь|ноябарында]] жазылган бир манифестте Мырза Гулам Ахмад төмөнкүлөрдү чечмелеген: ушул ат мага эмес, тескерисинче Мухаммаддын экинчи аты болгон «Ахмадга» таандык. Анын айтымында, «аябагандай эле макталган» деген маанини билдирүүчү «[[Мухаммед пайгамбар|Мухаммад]]» сөзү пайгамбардын бийик салтанаттуу [[Тагдыр|тагдырына]], улуулугуна жана күч-кубатына таандык, ал Хижрага (көчүү) убакытта кабыл алынган, ал эми «Ахмад» деген сөз арабчадан алынган, «жогорку даражада макталган» жана «камкор» деген маанини билдирет, жана анын насаат-сөздөрүнүн сулуулугун даңазалайт, Мухаммад аркылуу ачыкка чыккан жумшак көңдүүлүк, ачык жүздүүлүк, карапайымдык, сүйүү, мээримдүүлүк деген өңдүү баалуулуктарын даңазалайт. Ошондой эле ал Мухаммад Пайгамбар өзүнүн таалимдери аркылуу дүйнөдө орнотмокчу болгон тынчтыкка да таандык.

Ошентип, Ахмаддын пикиринче, ушинтип мына ушул аттар [[Ислам]]дын эки аспектине же баскычына таандык, жана соңку мезгилдерде аягында сөз кылынган жагы (аспекти) көңүл борборунда болушу керек болчу.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мырза Гулам Ахмад: «Таблиг-э-Рисаалат», 9-том, 90-91-бет; Мавлана Муртаза Хан: «Ахмадия» деген ат жана анын зарылчылыгы», 1945) |url=http://www.aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf |accessdate=2015-08-15 |archivedate=2008-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718191237/http://aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf |accessdate=2022-10-14 |archivedate=2008-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718191237/http://aaiil.org/text/books/others/murtazakhan/nameahmadiyyanecessity/nameahmadiyyanecessity.pdf }}&lt;/ref&gt; Ислам дининдеги ар кандай агымдар жана мазхабдар кабыл алган миңдеген ар түрдүү аттарды ал киши «бидъат» (динге жаңылык) деп, Исламдын Пайгамбарынын ушул эле эки аты бар болгон дейт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/books/Essence-4.pdf «Исламдын маңызы»  4-том]&lt;/ref&gt; Ахмадийлердин пикиринче, ошол эле себептен «Байыркы Осиятта» «Мусага окшош» бир Пайгамбар жөнүндө алдын ала айтылган кабар Мухаммадга таандык, ал эми [[Куран]] боюнча Ыйса Машайак Ахмад аттуу пайгамбар жөнүндө алдын ала айткан.([[Куран]] 61:6)Ахмад дагы буга Ахмадия мазхабы деп ат койгон ([[Ислам]] мазхабдарынын бири):
 اور جائز ہے کہ اِس کو احمدی مذہب کے مسلمان کے نام سے بھی پکاریں۔- Бул (Жамаат)ты «Ахмадий мазхабындагы мусулмандар» деген ат менен дагы чакыруу дурус».&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/urdu/rk/Ruhani-Khazain-Vol-15.pdf «Тарякул-Кулууб», «Руханий хазааин», 15-том, 526-бет.]&lt;/ref&gt;

== Ишенимдеринин корутундусу ==
Бул [[Ислам]] [[Кыймыл|кыймыл]]ы болгондуктан (тактап айтканда, Ахмадйилер [[Мусулман|мусулман]]дар) болгондуктан алардын [[Ишеним|ишеним]]дери Исламдагындай, айрыкча алардын [[Ишеним|ишеним]]дери көбүрөөк Суний рабаяттар катарында турат, мисалга, Исламдын беш негизи же тиреги жана [[ыйман]]дын алты негизи. Ошондой эле Ахмадийлер [[Куран]]ды өзүнүн ыйык китеби катары кабыл алышат, [[Намаз|намаз]] аткарганда [[Кааба]]га жүздөнүшөт, [[Хадис]]тердин (Мухаммаддын айткандары жана [[Окуя|окуя]]лары) [[Өкүм|өкүм]]үн кабыл алышат жана Мухаммаддын [[Сүннөт]]үн ээрчишет.&lt;ref&gt;Annemarie Schimmel et al.: Der Islam III. Volksfrömmigkeit, Islamische Kultur, Zeitgenössische Strömungen. Kohlhammer, Stuttgart 1990, S. 418–420&lt;/ref&gt; Ахмадий [[Мусулман]]дардын көз карашын түзө турган борбордук [[Ишеним|ишеним]]дер ушулар. Ахмадия [[Мусулман]] [[Жамаат]]ынын ишенимдеринин маанилүү өзгөчөлүгү – бул [[Ислам]] дининин [[Пайгамбар]]ы Мухаммад айткан алдын ала кабарына ылайык Мырза Гулам Ахмадга Убада кылынган Мессия жана Махдий катары ишенишкендиги. Өзүнүн билдирүүсүн жыйынтыктап, Ахмад мындай деп жазат:
 [[Аллах|Алла]] таала мага жүктөп, мени жөнөткөн милдет бул: [[Аллах|Алла]] таала менен Анын пенделеринин ортосундагы байланышта пайда болуп калган таарынычты кетирип, сүйүү-махабат жана ыкыластуулук алакасын кайрадан жандандыруу үчүн, чындыкты даңазалап, [[Диний|диний]] [[Согуш|согуш]]тарга чекит коюп, элдешүүчүлүккө негиз салуу үчүн, дүйнөнүн көзүнө көрүнбөй калган жашыруун болгон чындыктарды ачыкка чыгаруу үчүн, напсилик караңгылыктардын астында калып кеткен руханийликтин үлгүсүн көрсөтүү үчүн, [[Адам|адам]] баласынын ичине кирип, көңүл буруу же [[Дуба|дуба]] аркылуу даңазалана турган [[Аллах|Алла]] тааланын күч-кубаттарынын ахвалын куру сөздөр менен эмес, тескерисинче иш жүзүндө айтып берүү үчүн, баарынан да аша чаап ар түрдүү ширктин аралашуусунан таза болуп, азыркы күндө жоголуп кеткен жаркыраган Таухийддин ([[Аллах|Алла]]нын жалгыздыгы) көчөтүн кайрадан түбөлүккө отургузуу үчүн жөнөтүлгөнмүн. Ушулардын баары менин кудуреттүүлүгүм менен болбойт, жок асман менен [[Жер|жер]]дин Кудайынын кудуреттүүлүгү менен болот.&lt;ref&gt;[http://tarbiyyat.org.uk/ А.Б. Дард: Ахмаддын өмүр баяны. Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. XV-бет.]&lt;/ref&gt; 

Буга байланыштуу, ал өзүнүн максат-мүдөөсү деп [[Ислам]]ды коргоо жана тынчтык жол менен бүткүл дүйнөгө жайылтуу, Исламдын унутулуп калган тынчтык, кечиримдүүлүк жана бардык [[Адам|адам]]дарга боорукер болуу деген баалуулуктарын калыбына келтирүү жана Ислам окуулары аркылуу дүйнөдө тынчтыкты орнотуу экенине ишенет. Ал киши менин кабарымдын [[Материализм|материализм]]ге чөгүп кеткен [[Батыш]] дүйнөсү менен өзгөчө алакасы бар экенине ишенет. &lt;ref&gt;[Ina Wunn: Muslimische Gruppierungen in Deutschland. Kohlhammer, Stuttgart 2007, S. 158] &lt;/ref&gt;

Ахмадий окуулар дүйнөдөгү бардык ири [[Дин|дин]]дердин негиздөөчүлөрү [[Аллах|Алла]] тарабынан келген деп окутат. Алла таала [[Ислам]]ды акыркы дин катары орнотуунун үстүнөн иштеп жаткан эле, себеби ал эң толук жана башка диндердин мурунку бардык таалимдерин да өз ичине алган [[Дин|дин]] болчу. &lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/articles/The_Promised_Messiah_Prophecies_Fulfilled-20081007MN.html «Убада кылынган Мессия – Орундалган алдын ала кабарлар». [[Жамаат]]тын расмий сайты.]&lt;/ref&gt;(Бирок алар башка [[Дин|дин]]дердин баары өзүнүн азыркы көрүнүшүндө адашкан деп ишенишет). [[Дин]]дин өсүп-өнүгүүсү Мухаммаддын келүүсү менен толукталып жеткилеңди; Мухаммаддын пайгамбарчылыгынын «программасы» Махдийдин келүүсү менен толукталып, анын кабары жайылышы керек болчу.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/quran/tafseer/?page=2739&amp;region=E1&amp;CR=EN,E2  «[[Куран]]и карим». [[Жамаат]]тын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Мына ошондон улам Ахмадия [[Мусулман]] Жамааты Мырза Гулам Ахмадды Ибрахиймге таандык диндердин [[Китеп|китеп]]теринде кезигүүчү алдын ала кабарларды, ошондой эле [[Зороастризм]] дининде, [[Индия]] диндеринде, америкалык руханий рабаяттарда ([[Уламыш|уламыш]]тарда) ж.б.ларда кезигүүчү алдын ала айтылган кабарларды орундатуучу «Убада кылынган инсан» катары кабыл алат.&lt;ref&gt;Азирети Мырза Башируддин Махмуд Ахмад: Ахмадияга чакыруу.3-бөлүк, 4-далил, «Бардык диндерде алдын ала кабарланган – Убада кылынган Мессия» бөлүмү.&lt;/ref&gt; Ахмадий [[Мусулман|мусулман]]дар [[Аллах|Алла]]нын жалгыздыгын орнотуу жана адамдарды Аллага таандык жана Алланын жаратылышына таандык милдеттерин кайрадан [[Эскертүү|эскертүү]] үчүн Ахмад Мухаммаддын пайгамбарчылыгынын чыныгы күзгүсү (чагылдырылуусу)катары Алла таала тарабынан дайындалган деп ишенишет.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=Q78O1mjX2tMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=simon+ross+valentine+ahmadiyya&amp;hl=en&amp;ei=TxzyTZTSOMSp8APp55CIBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=book-preview-link&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Саймон Росс Валентина.[[Ислам]] жана Ахмадия [[Жамаат]]ы: [[Тарых|тарых]], [[Ишеним|ишеним]], практика. Колумбия [[Университет]]и Басмасы. 32-33-бет.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/articles/2007WCJSSpeech_20071228.pdf Насир Махмуд Малик, Улуттук Тарбия иштери Катчысы, АКШ (2007). «Батышта Ахмадий Балдарды Тарбиялоо» (ПДФ). [[Жамаат]]тын расмий сайты.]&lt;/ref&gt;[[Ислам]] акыйдасын жыйынтыктап, Ахмад мындай деп жазат: 

«[[Ыйман]]дын экөө гана толук бөлүгү бар: бири - Алланы сүйүү; экинчиси – [[Адамзат|адамзат]]ты ушунчалык катуу сүйүп, алардын башына түшкөн кыйынчылыктарын, сыноолорун жана балээ-кырсыктарын өзүнүкү деп ойлоо жана алар үчүн [[Дуба|дуба]] суроо».&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/11030/islam-a-threat-or-a-source-of-peace/ «[[Ислам]] – бул Коркунуч же Тынчтыктын Булагы». Диндер Обзору.]&lt;/ref&gt;

Ахмадия [[Ишеним|ишеним]]и акыркы күндөрдө [[Ислам]] динин кайрадан жандандырып жаткандыгын билдирет. Чет өлкөлөрдө Ахмадиянын [[Миссионер|миссионер]]дик ишмердүүлүктөрү кандайдыр бир система түрүндө 1913-жылдары башталган (мисалга, [[Лондон]] шаарындагы Патни деген аймакта [[Англия]]дагы миссиясы). [[Мусулман]] дүйнөсүнүн ичинен дүйнөдөгү көптөгөн өнүккөн мамлекеттер менен биринчилерден болуп, байланыша турган кыймыл - бул Ахмадия кыймылы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Эгдунас Расиус. &amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; Дааватынын Көп кырдуу Табигаты (ПДФ) Хельсинки Университети. 158-160-бет. |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf |accessdate=2015-08-17 |archivedate=2016-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414031149/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf |accessdate=2015-08-17 |archivedate=2016-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160414031149/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/aasia/vk/racius/themulti.pdf }}&lt;/ref&gt;Кээ бир тарыхчылар Ахмадия кыймылын Африкалык-Америкалыктар тарабынан [[Америка]]да жарандык укуктарды алуу үчүн башталган кыймылга жетекчи деп ойлошот. Кээ бир адистердин&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?vid=ISBN0521840953&amp;id=Kzm4-D1-ODQC&amp;pg=RA1-PA253&amp;lpg=RA1-PA253&amp;dq=Ahmadiyya&amp;sig=MASRv579aOkQPr6X1XdzYbqllAk&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ahmadiyya&amp;f=false Майкл Анджело Гомес. (2005). Кара Жарымай. Америкада Африкалык мусулмандардын тажрыйбасы жана мурасы. Кембридж Университети Басмасы. 254-256-бет.]&lt;/ref&gt; пикиринче, 1950жылдарга чейин Ахмадия «Африкалык- Америкалык мусулмандардын арасында күчтүү таасир этүүчү Жамаат» катары таанылган. Бүгүнкү күндө дүйнөдө эң активдүү миссионердик программалары бар жамааттардын бири Ахмадия Мусулман Жамааты. Айрыкча кеңири деңгээлде Африкада бар. Колониялаштыруу доорунда аталган Жамаат көбүрөөк бул континентте [[Ислам]]ды жайылтуу менен бааланат.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?vid=ISBN0791423972&amp;id=og_u0Re1uwUC&amp;pg=PA280&amp;lpg=PA280&amp;dq=Ahmadiyya&amp;sig=hkO32Dn7ksOZ0StFHX6kmRc2-Lk&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Ahmadiyya&amp;f=false Тимоти Миллер (1995).Америкалыктардын альтернативдүү диндери. Нью-Йорк Улуттук Университети Басмасы. 280-бет.]&lt;/ref&gt;

== Ыймандын негиздери ==
Ахмадий Мусулмандар мусулмандардын көпчүлүгү карманган ишенимдерди эле карманганын билдиришет, ал эми «Хаатамун-Набиййин» сөзүнүн мааниси деген маселеде башкалардан айырмаланышат. Мухаммаддын сүннөтүнө негизделген, сунний мусулмандар ишенген [[ыйман]]дын алты негизи боюнча алар өз ара окшош:
 
=== Алланын жалгыздыгы ===
[[Файл:Mahmud Moschee1.jpg|thumb|Цюрихте жайгашкан «Махмуд» аттуу мечиттин тышында күбөлүк, Алланын жалгыздыгын билдирүүчү күбөлүк [[келиме]]си жазылган.]]
Ахмадий мусулмандар албетте Алланын бирөө экендигине чечкиндүү түрдө ишенишет. Аталган Жамааттын түшүндүрүүсү боюнча, ушул принципти кабыл алуу өтө эле зарыл жана ал [[Ислам|Исламдын]] негизги принциби. Исламдагы башка бардык ишенимдер ушул эле ишенимден атылып чыгат. [[Аллах|Алланын]] бирөө экенине ишенүү адамдын жашоосунун бардык тармактарына өз таасирин тийгизет, ошондой эле анда кеңири жана терең маани бар деп түшүнүлөт. Мисалга, Алланын жалгыздыгын түшүндүрүп, [[Куран]]дын «Алардан башка курчоого алуучу күч эч кимде жок» деген аяты Алладан коркуудан башка бардык коркунучтарды жокко чыгарат деп түшүнүлөт. Бул бүтүндөй Аллага тобокел кылуу жана ар бир жакшылык Андан гана чыгарына басым жасайт. Жалпысынан, Алланын жалгыздыгына ишенүү момун-мусулмандарды напсилик каалоолордун, кулчулуктун жана сезим-туйгулардын дүйнөлүк көз карандылыгынын бардык көрүнүштөрүнөн куткарат деп түшүнүлөт. Жамааттын негиздөөчүсү мындай деп жазат:

Таухийд (Алланын жалгыздыгы) – бул бардык ички жана тышкы дүйнөгө таандык кудайларды жокко чыгаргандан кийин жүрөктө пайда боло турган бир нур. Анан ал адам денесинин ар бир бөлүкчөсүнө сиңип кетет. Демек, ал Алла жана Анын Пайгамбарынын жардамысыз болгону адамдын өз күчү менен насип этилиши мүмкүнбү? Адамдын мен илим-билимдер менен чоңойгонмун деген шайтандык көйрөңдөнүүнү таштап салсын жана өзүн кандайдыр бир билимсиз адам сыяктуу элестетип, дуба менен алектенип турсун. Ошондо Таухийддин нуру [[Аллах|Алла]] таала тарабынан ага түшүп, ага кандайдыр бир жаңы жашоо тартуулайт.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=7tlxoF7Y5BEC&amp;pg=PA89&amp;lpg=PA89&amp;dq=&amp;source=bl&amp;ots=R2nhtPT5pl&amp;sig=A-LMqpmezrNnwpAxWi1RCY65iUk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=8ksIVObCPMKw7AaQv4G4Aw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Майкл Нкузи Ннам. Африкада Колониалдык Менталитет. АКШ. 89-бет]&lt;/ref&gt; 

[[Ислам]] дининдеги Таухийд деген түшүнүк ар түрдүү адамдардын биримдүүлүгү деген сезимди жаратат жана ушул жааттагы бардык тоскоолдуктарды жогот деп да түшүнүлөт. Бардык адамдардын, этниктердин жана өң-түстөрдүн ар түрдүүлүгү кабыл болууга ылайык нерсе деп түшүнүлөт. Ошентсе да, Алла тааланын жалгыздыгына ишенүү Жаратуучу менен жаратылыштын ортосунда бүтүндөй гармония деген түшүнүктү пайда кылат деп түшүнүлөт. Алланын айтканы менен кылганынын ортосунда кандайдыр бир карама-каршылык болуу мүмкүн эмес деп түшүнүлөт.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Мырза Гулам Ахмад: Алланын жалгыздыгы жөнүндө. Жамааттын расмий сайты; «Руханий хазааин», 22-том, «Хакыйкатул-Вахий», 148-бет) |url=https://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html |access-date=2015-08-17 |archive-date=2014-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703080224/http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-17 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703080224/http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html |accessdate=2021-08-30 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703080224/http://www.alislam.org/allah/roohani%20khazain.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf Ахмадия – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер. (ПДФ). Эл аралык]&lt;/ref&gt;

Аталган Жамааттын түшүнүгү боюнча, [[Ислам]] дини Алла тааланы бардык жакшылыктардын башаты жана бардык айып-кемчиликтерден таза экенин айтат. [[Аллах|Алла]] таала Өзүн ар бир жерде даңазалай турган жана Өз пенделеринин дубаларын кабыл ала турган Тирүү Кудай деп эсептелинет. Ахмадий мусулмандар Алла тааланын сапаттары түбөлүктүү деп ачык-айкын ишенишет. Ошондон улам гана Ахмадия окуулары [[Аллах|Алла]] таала кудум мурун кылгандай, азыр дагы адамдар менен алака-байланышын түзөт деген көз карашты баяндайт.

=== Периштелер ===

Негизги макала: [[Периште|Периштелер]] жөнүндө [[Ислам]] дининин көз карашы 
Периштелерге ишенүү Ахмадия Мусулман Жамаатынын негизги акыйдаларынын бири. Алар Алла таала тарабынан Ага баш ийүү үчүн жана Анын буйруктарын ишке ашыруу үчүн жаратылган руханий жаратылыштар. Адамдарга окшоп [[Периште|периштерлер]] көз карандысыз каалоого ээ эмес жана өз эрки менен иштей алышпайт. Алар Алла тааланын буйругунун негизинде вахий-аянды пайгамбарларга алып келишет, пайгамбарлардын душмандарына жаза беришет, Алла тааланы улуктап, Ага мактоо-алкоо айтышат, жана адамдар жасаган иштеринин эсеп-кысабын жазып турушат. [[Периште|Периштерлер]] жөнөкөй көздөргө көрүнбөйт. Ошентсе да, Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, кээде алар адам баласына бул же тигил көрүнүштө ачыкка чыгышат. Бул ачыкка чыгуу физикалык түрдө эмес, тескерисинче руханий көрүнүштө болот.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 64-бет.]&lt;/ref&gt;Ахмадий муслумандар [[Периште|периштелерди]] өзүнчө жаратылыш катары бар болгон асмандык макулуктар деп түшүнүшөт. Алар аткарып жаткан башкы роль – бул Алланын кабарларын адамдарга жеткизүү. [[Куран]]и каримдин негизинде, материалдык жана диний ааламдын баардыгы [[Периште|периштелер]] делинген кээ бир руханий күчтөр тарабынан башкарылып жатат. Алар аткара турган ар бир иши бүтүндөй Алла тааланын Каалоосуна жана Ал нерселер үчүн түзгөн схемага моюн сунган болот. Ахмадий мусулмандар чечмелеп жаткан [[Ислам]] дини боюнча, алар үчүн белгилеп коюлган жумуштар же ишмердүүлүктөн же [[Аллах|Алла таала]] нерселер үчүн түзгөн жалпы эрежелерден четке чыга алышпайт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf  «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 65-бет.]&lt;/ref&gt;

=== Китептер ===
[[Файл:Einige Koran Übersetzungen der Ahmadiyya.JPG|right|thumb|Ахмадий котормочулар тарабынан которулган айрым [[Куран]] котормолору 2009-жылы Франкфурт Китеп Көргөзмөсүнө коюлган.]]
Ахмадий мусулмандардын ишеними боюнча, [[ыйман]]дын үчүнчү негизи же тиреги – бул [[Аллах|Алла]] таала тарабынан бардык пайгамбарларга түшүрүлгөн [[китеп]]трге ишенүү деп эсептелинет. Буга Тоорат, Инжил, Забур, Ибрахиймдин баракчалары жана [[Куран]] кирет. [[Ислам]] дининин пайда болушунан мурун диндин тарыхы кандайдыр бир диний курамдарга бөлүнгөн деп түшүнүлөт, анда ар бир пайгамбар атайын бир мезгилге жана жайга ылайыктуу таалимдерди алып келчү. Ошентип, алардын башталышында Алла таала тарабынан жөнөтүлүүчү таалимдерде бар болгон майда-барат жактарынан башка негизги ишеним бири-бирине окшош болуп, ошол мезгилге жана жайга жараша тандалчу. [[Куран]]дан башка Кудай тарабынан келген китептерге адам баласы кол тийгизүүсү мүмкүн болчу деп ишенилет.
[[Ислам]] дини Алла таала Өз пайгамбарларын ар бир коомго жана жер жүзүндө өзүнчө жашаган жамааттарга жөнөткөн деп моюнга алат. Ошондуктан, Ахмадия окуулары боюнча, Ибраахийм динине таандык [[китеп]]терден тышкары, мисалы Ведалар жана Авеста дагы [[Аллах|Алла]] таала тарабынан жөнөтүлгөн деп эсептелинүүсү керек. Аталган Жамаат ишенет: кабыл алынган [[китеп]]тердин арасында [[Куран]]и карим Алла таала тарабынан адамдар үчүн түшүрүлгөн эң акыркы [[Китеп]]. [[Куран]]дын таалимдери түбөлүктүү деп түшүнүлөт.&lt;ref&gt;Вахийд Ахмад: «Диний билим жөнүндөгү [[Китеп]]». 34-бет.&lt;/ref&gt;

=== Пайгамбарлар ===

Ахмадий мусулмандардын пикиринче, [[ыйман]]дын төртүнчү негизи же тиреги – бул [[Аллах|Алла]] таала тарабынан жөнөтүлгөн пайгамбарларга ишенүүгө тиешелүү. Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: качан дүйнө адашууга жана бузукулукка толуп кетсе, же качан дүйнөдөгү бир аймак мына ошондой жаман кылыктарды көрсөтсө, же качан кайсы бир мыйзамды (динди) ээрчигендердин амалдары жаман болуп кетсе, же ошол жаманчылык таалимдери [[ыйман]]га аралашып кетсе, ошентип [[ыйман]] таштанды нерселер сыяктуу болуп калса, же Кудайдын Жардамынын зарылдыгы туулса, анда Алланын Каалоосун кайрадан орнотуу үчүн [[Аллах|Алла]]нын пайгамбары жөнөтүлөт. [[Куран]]да жана Байыркы Осуятта айтылган бардык пайгамбарларга ишенүүдөн тышкары аталган Жамаат Зараостраны, Кришнаны, Будданы жана Конфуцийди да пайгамбар катары тааныйт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/truth/finality.html «Пайгамбарлыктын «хаатам» экендиги – Эң акыркы Пайгамбар Азирети Мухаммад(САВ)». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt;

Ахмадия ишенимдери боюнча, «эскертүүчү» (نذیر), «пайгамбар» (نبی), «элчи» (رسول) жана «ма'мур» (مرسل) деген [[Ислам]] терминдери маани жагынан өз ар синоним болуп саналат. Ошентсе да, аталган Жамааттын түшүнүгү боюнча, пайгамбарлыктын эки түрү бар: Шарият алып келүүчү пайгамбар, алар жаңы мыйзам жана шариятты алып келишет, мисалы Муса(ас) (ага Тоорат берилген) жана Мухаммад(сав) (ага [[Куран]] берилген); жана жаңы шариятты алып келбөөчү пайгамбарлар, алар өзүнөн мурун түзүлгөн үммөттүн ичинен чыгышат, мисалы, Жеремия, Ыйса жана Мырза Гулам Ахмад. Адам менен [[Аллах|Алла]] таала сүйлөшкөн жана ага Өз Каалоосун түшүргөн биринчи инсан болуп саналат, ошон үчүн башка көпчүлүк мусулмандар, жөөттөр жана христиандардын ишениминен айырмаланып, Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, ал жер үстүндө биринчи инсан эмес, тескерисинче биринчи пайгамбар деп түшүнүлөт. Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, ушул көз караш [[Куран]]дын өзүнө негизделет.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/links/00000179.html «Адамдын жаралуусунан мурун да адамзат жердин үстүндө жашаган». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлер Мухаммад акыркы шариятты алып келген пайгамбар экенине ишенишет, бирок шариятсыз пайгамбарлыктын уланаарын окутушат.

=== Акырет (кыямат күнү) ===

Бешинчи [[ыйман]] негизи же тиреги [[акырет]]ке тиешелүү &lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf       «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 72-бет.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлердин айтымында, Таухийдге (Алланын жалгыздыгына) ишенгенден кийин эң баса белгиленген доктрина – бул [[акырет]]ке ([[кыямат]] күнүнө) ишенүү.Ахмадий мусулмандардын ишенимдери боюнча, [[Кыямат]] күнү бүтүн аалам жок болуп кетет, башка бардык мусулман агымдар жана фикх мектептери дагы дал ошол эле көз карашта. Өлүктөр кайрадан тирилтилип, алар дүйнөдө жасап жүргөн амалдары боюнча алардан эсеп-кысап алынат. Амалдары жакшы болгондор бейишке киришет, ал эми амалдары жаман болгондор тозокко ташталышат. Ахмадийлер боюнча, тозок узак убакытка созулуучу, ал эми түбөлүккө уланбоочу, убактылуу жай деп түшүнүлөт, бул көбүрөөк Иудаизмге окшоп кеткен жана байыркы мусулман уламаларынын, мисалы Ибн Таймия жана Ибн Арабий сыяктуулардан алынган көз караш. Ал адамдардын күнөөлөрү тазалана турган оорукана сыяктуу деп окутулат, жана ушул көз караш [[Куран]] жана [[хадис]]ке негизделинет.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf  «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам]]га Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 72-бет.]&lt;/ref&gt;

=== Алланын тагдыры ===

Ахмадия Мусулман Жамаатын мындай деп ишенет: ушул ааламдагы бардык иш-амалдардын соңку натыйжасын Алланын [[Тагдыр|тагдыры]] башкарат. [[Аллах|Алла]]нын тагдырынын чек араларынын ичинде адам баласына өз жолун тандоо эрки берилген.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf  «Ахмадият – Чыныгы [[Ислам|Исламга]] Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык [[Ислам]] Басмасы. 72-бет.]&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар бардык адамдар [[кыямат]] күнү өздөрүнүн ниеттеринин жана амалдарынын негизинде соттошулат деп ишенишет. Ахмадийлер мындай деп ишенишет: илим-наука – бул Алланын иш-амалдарын окуп-үйрөнүү жана дин – бул Алланын Сөздөрүн окуп-үйрөнүү жана ал экөөсүнүн ортосунда карама-каршылык болушу такыр мүмкүн эмес. Алар [[Куран]] бизге түшүндүргөндөй, Адам жер үстүндө биринчи инсан болбостон, болгону биринчи пайгамбар болгон деп ишенишет. Ахмадий мусулмандар [[Аллах|Алла]] тарабынан туура багытталгандыгына карабастан, денелик эволюция деген теорияга ишенишет.

=== Беш негизи же тиреги ===
[[Файл:Kaaba at night.jpg|right|200px|thumb|Көптөгөн Ахмадий мусулмандар [[ажылык]] зыяратына барышса да, бирок Сауд Арабиясанын мыйзамы мыйзам түрүндө аларга тыюу салат.]]
[[Ислам|Исламдын]] беш тиреги (اركان الاسلام);  (اركان الدين), «диндин тиректери» деп да аталат, алар Исламдын негизги беш амалы, бардык Ахмадий мусулмандар үчүн парыз деп эсептелинет.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=jWymQkzSAtMC&amp;pg=PA37&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=yfoGVKPmJoTG7Aak_YCQDg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Роберт Даннин. Исламдагы Кара [[Ажылык]]. 37-бет.]&lt;/ref&gt;[[Куран]] аларды сыйынуу үчүн схема жана [[ыйман]]дын чын ыкыластуулугунун белгиси катары сунуш кылат. Алар 1) Шахаадах, күбөлүк [[келиме]]си; 2) күндө беш маал намаз (Салаат); 3) [[Зекет]]; 4) [[Рамазан]] айынын [[орозо]]сун кармоо 5) жана өмүрүндө кеминде бир жолу [[Мекке]]ни зыярат кылуу ([[ажылык]]).&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=OZbyz_Hr-eIC&amp;pg=PA24&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=XfwGVMCsGsrQ7Aa8xICYBw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Хуан Эдуардо Кампо. Исламдын Энциклопедиясы. 24-бет.]&lt;/ref&gt;Ушул амалдарды аткаруу жолундагы зарыл түшүнүктөрдүн маселесинде Ахмадий мусулмандар [[Ислам]] дининин Шиит жана Сунний багыттарынын экөөсү менен бир кыл пикирде. Пакистанда мыйзам жолу менен жана башка кээ бир мусулман өлкөлөрүндө зулумдук жол менен өздөрүн мусулман деп айтууга тыюу салынган. Бул нерсе кайсы бир деңгээлде ушул парыз амалдарын аткарууга кыйынчылыктарды туудурат. Ахмадий мусулмандар кээ бир өлкөлөрдөн [[ажылык]] зыярат үчүн [[Мекке]]ге барышса дагы, бирок Сауд Арабиясынын мыйзамы боюнча аларга уруксат жок.&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/intro/islam-ahmadi.htm Ахмадия Исламы.]&lt;/ref&gt;

== Өзгөчө таалимдери ==
Ахмадий мусулмандардын Исламдын беш тирегине жана [[ыйман]]дын алты негизине болгон ишеними көпчүлүк Сунний мусулмандардыкындай жана ал Ахмадия ишенимдеринин негизи болсо дагы,&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/islam/ «Ислам». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ахмадия ишенимдеринин өзгөчөлүктөрү төмөнкүлөр:
=== Экинчи келүү ===
Башка көпчүлүк мусулмандардан айырмаланып, Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: Ыйса крестке кагылган жана төрт сааттан кийин эле кресттен алынган. Андан кийин мүрзөгө коюлган соң ал өзүнүн эсине келген.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/topics/jesus/index.php «Ыйса – [[Аллах|Алла]]нын Ардактуу Пайгамбары». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлер Ыйса Израилдин жоголгон урууларын издеп барып, карылык жаш курагында Кашмирде көз жумган деп ишенишет.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Шахид Азиз: «Ыйсанын өлгөндүгү». Ахмадия Анжуман Ишаат &amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; Лахор (Англия); Азиз Ахмад Чаудхрий: «Убада Кылынган Махдий жана Мессия», 50-бет, «Ыйса Индияга көчкөн». &amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; Интернейшнал Публикациясы Лимитид. |url=http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305011911/http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305011911/http://www.aaiil.org/uk/newsletters/2001/1001ukbulletin.pdf }}&lt;/ref&gt; Ыйса Кашмирде Йууз Асаф деген ат менен көмүлгөн деп түшүнүшөт. Айрыкча, мындай деп ишенишет: Ыйсанын кайра келүүсү жөнүндөгү Библияда жана [[Ислам]] дининде бар алдын ала айтылган кабарлар сөзмө-сөз эмес, тескерисинче метофорикалык маанидеги кабарлар жана ошол алдын ала айтылган кабарлардагы Ыйсанын кайра келүүсү Мырза Гулам Ахмаддын сыпатында орундалды. Ахмадий мусулмандар «Убада Кылынган Мессия» жана «Имам Махдий» бир эле инсан, ошондой эле анын таалимдери, таасирлери, дубалары жана аны ээрчигендер аркылуу [[Ислам]] дини Анти-Христи же Дажжалды, кандай христиан дини дүйнөдө жайылганына кеткен убакыттын ичиндегидей убакытта жеңилүүгө дуушар кылат, жана Дажжалдын кудуреттүүлүгү акырындап жоголуп, [[Ислам]]дын соңку жеңиши жана тынчтыктын доору жөнүндөгү алдын ала кабарлардын орундалганына жарыя болуп саналат деп дагы ишенишет.

== Пайгамбарлардын мөөрү ==
[[Файл:Weißes Minarett, Qadian (Minarat ul-Massih).jpg|thumb|upright|169px|Кадияндагы (Индия) Ак Мунара, Ахмадий мусулмандар үчүн Убада Кылынган Мессиянын түшүүсүн символдоштурат.]]
Ахмадий мусулмандар [[Куран]] [[Аллах|Алла таала]] тарабынан адамдар үчүн жөнөтүлгөн акыркы кабар экенине ишенишкендигине карабай, [[Аллах|Алла таала]] мурункудай эле, азыр дагы Өзүнүн тандалган пенделери менен алака-байланышты түзүүнү улантат. [[Аллах|Алла]] тааланын бардык сыпаттары түбөлүктүү деп да ишенишет. Айрыкча Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: Мухаммад эң жеткилең пайгамбарлыкты алып келди, ошондой эле акыркы шариятты жана адамзатка эң бийик руханий ыңкылап алып келген пайгамбар болчу. Мухаммадга бүтүндөй көз каранды болуп гана жаңы пайгамбарлар келе алышат, бирок жакшылыктар боюнча андан өтө алышпайт, ошондой эле анын таалимдерин өзгөртө алышпайт, же кандайдыр бир жаңы мыйзамды же динди алып келе алышпайт. Алар мындай деп дагы ойлошот: мурунку келген пайгамбарлар сыяктуу болуп көз карандысыз пайгамбарлар болуунун ордуна Мухаммаддын күзгүлөрү катары келишет.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/books/promisedmessiah/index.htm?page=37 Д-р. Азиз Ахмад Чаудхрий: «Убада Кылынган Махдий жана Мессия», 50-бет, «Пайгамбарлыктын акыркы экендиги деген суроо». [[Ислам]] Интернейшнал Публикациясы Лимитид.]&lt;/ref&gt;
=== Жихад ===
Ахмадий мусулмандардын ишенимдери боюнча «жихад» үчкө бөлүнөт: Жихадул-Акбар (эң улуу Жихад) – бул өзүнө каршы күрөшүү жана ачуулануу, кызуу кандуулук, жек көрүү өңдүү төмөн каалоолорго каршы катуу аракеттенүү; Жихадул-Кабийр (эң бийик жихад) – бул тынчтык жолу менен [[Ислам]] динине чакыруу, калем аркылуу [[Ислам]]дын чыныгы кабарын жайылтууга өзгөчө басым жасоо; Жихадул-Асгар (Эң кичүү жихад) – бул кимдир бирөө өзүнүн негизги диний ишенимдерин иш жүзүндө аткара албай, катуу кысымдарга дуушар болуп, өтө оор ахвалда болгондо коргонуу.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Жихаддын токтотулгандыгы». |url=http://whyahmadi.org/3_10.html |access-date=2015-08-27 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120508/http://www.whyahmadi.org/3_10.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120508/http://www.whyahmadi.org/3_10.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/3_10.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120508/http://www.whyahmadi.org/3_10.html }}&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар төмөндөгүдөй баса белгилешет: [[Ислам]] дининде алдын ала айтылгандай, Мырза Гулам Ахмад жихаддын куралдуу көрүнүшүн [[Ислам]]дын бул доорунда ишке ашыруу мүмкүн эмес деп тыюу салган, дин катары ага аскердик чабуулдар жасалбайт, тескерисинче [[китеп]]тер жана башка медиалар аркылуу чабуулдар жасалат, ошон үчүн жооп дагы дал ошондой ыкмада кайтарылуу керек.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=MdRth02Q6nAC&amp;pg=PA190&amp;lpg=PA190&amp;dq=&amp;source=bl&amp;ots=E4RqQq9q4R&amp;sig=6ZsWK2hcauzNpMoPWkrwawbHCq4&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Q_8GVJvqGsie7AbOnYDgAg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Саймон Росс Валентина. [[Ислам]] жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 190-бет.]&lt;/ref&gt; Алар жек көрүүгө сүйүү жана мээримдүүлүк менен жооп кайтаруу керек деп ишенишет.&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/2671/true-concept-of-islamic-jihad/ «[[Ислам]] жихадынын чыныгы түшүнүгү».]&lt;/ref&gt; Терроризм маселесинде Жамааттын төртүнчү Халифасы мындай деп жазат:
«[[Ислам]] дининин таалимдери боюнча, ал кескиндүү түрдө терроризмдин бардык көрүнүштөрүн жокко чыгарат жана сынга алат, ал эч бир чыр-чатакта жана баш аламандыкты, мейли ал жеке адам тарабынан жасалсын же кандайдыр бир топ тарабынан же өкмөт тарабынан жасалсын, колдобойт же аны орундуу деп айтпайт.&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/2621/is-islam-a-threat-to-poland-and-world-peace/ «[[Ислам]] Польшага коркунучпу же Дүйнөлүк Тынчтыкпы?»]&lt;/ref&gt;

== Дин жана илим-наука ==
Дин жана илим-наука
Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: [[Аллах|Алла]] тааланын сөзү менен Алла тааланын иш-амалынын ортосунда кандайдыр бир карама-каршылык болушу такыр мүмкүн эмес, ошон үчүн дин жана илим-наука бири-бири менен гармонияда иштеши керек.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=tCvhzGiDMYsC&amp;pg=PA22&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=UwMHVMXQCaiI7Aba24C4Aw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Матье Гуидере: «[[Ислам]] фундаментализминин тарыхый сөздүгү». 22-бет.]&lt;/ref&gt; Өзгөчө ушул алака-байланыш маселесинде Ахмадия Мусулман Жамаатынын Экинчи Халифасы мындай деп айтат: [[Аллах|Алла]]нын вахий-аянын түшүнүү үчүн Анын иш-амалын окуп-үйрөнүү керек, жана Анын иш-амалынын белгилерин (жышаандарын) сезүү үчүн Анын сөзүн окуп-үйрөнүү керек.&lt;ref&gt;[http://reviewofreligions.org/4023/from-the-archives-why-i-believe-in-islam/ «Архиевдерден: эмне үчүн мен [[Ислам]]га ишенем?»]&lt;/ref&gt; Нобел сыйлыгына ээ болгон, өтө эле берилген бир Ахмадий мусулман – Абдус Саламдын айтымында, Курандын 750 аяты (чамасы ал Китептин 1/8 бөлүгү) момун-мусулмандарга мындай деп басым жасайт: Табиятты окуу, ага ой жүгүртүү, нерселердин акыйкатын билүүгө акылды мыкты пайдалануу, илим-билимди үйрөнүү жана илим-науканын түшүнүктөрүнө ээ болуу коомдун жашоосунун бөлүгү.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Аюб. К. Оммая. «&amp;#91;&amp;#91;Ислам&amp;#93;&amp;#93; дининде илим-науканы өнүктүрүү жана четке кагуу». |url=http://www.members.tripod.com/ppim/page571.htm |accessdate=2015-08-27 |archivedate=2015-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119094418/http://www.members.tripod.com/ppim/page571.htm }}&lt;/ref&gt;

== Башка айырмалары ==
[[Куран]]дын бир дагы аяты башка аятын жокко чыгарбайт же бекер кылбайт. Алар [[Куран]]дын эң мыкты сулуулугуна жана ишенимдүү жарамдуулугуна жасаган басымдары боюнча, [[Куран]]дын бардык аяттары бирдей жарамдуулукка ээ.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Yohanan_Friedmann Фридман: «Ахмадий окууларда жихад түшүнүгү». 227-бет]&lt;/ref&gt; Сыртынан караганда, фатвалардын ортосундагы карама-каршылык алардын фикхтик дефляциясы аркылуу Ахмадий фикхинде бир чечим кылынды, демек кандайдыр бир фатва (ал өзү түшкөн өзгөчө кырдаалда ишке ашырылат деп түшүнүлөт) эң аягында түшкөндүгү үчүн таасирдүү эмес, тескерисинче убакыттын талаптарына аябай ылайык келгендиги үчүн таасирдүү.&lt;ref&gt;Фридман: «Ахмадий окууларда жихад түшүнүгү». 227-бет&lt;/ref&gt;

Диндин тарыхы кандайдыр бир алкак жана ар жети миң жылдан кийин жаңыланат. Азыркы доор Библиядагы Адамдан башталып, жети заман же доорго бөлүнөт, ал жуманын жети күнүнө окшоп кетет, анда жарык жана караңылык доорлору да бар. Мырза Гулам Ахмад алтынчы доордо Убада Кылынган Мессия катары келип, адамзаттын жетинчи жана акыркы доору экенин жарыялоодо.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/articles/new/Prophets_of_God.html Дауд А. Ханиф (2003): «[[Аллах|Алла]]нын пайгамбарлары». Муслим Санрайз журналы.]&lt;/ref&gt; [[Аллах|Алла]]нын бир күнү адамдардын бир миң жылына тете. ([[Куран]] 22:47) Гулам Ахмад боюнча, жуманын алтынчы күнү жума үчүн өзгөчөлөнгөн (Жамаат намаздары), кудум ушундай анын доору адамзаттын бүткүл дүйнөлүк чогулушу үчүн белгиленген, анда дүйнө бир эле эл аралык дин – [[Ислам]] дининин астында чогулат. 

== Тарых ==
{|  style=&quot;float:right; width:20%; border:1px solid #ddd; margin:0 0 1em 1em; padding:0 0 1em 1em; vertical-align:right; font-size:80%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;big&gt;Ахмадиялык күндарек&lt;/big&gt;&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1882
|Мырза Гулам Ахмад (элге жарыялабай) 14-[[Ислам]] кылымынын Мужаддиди экенин билдирген)&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1889
|Мырза Гулам Ахмад Ахмадия Мусулман Жамаатын түзгөн.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1890
|Мырза Гулам Ахмад өзүнүн акырзаманда келе турган «Убада Кылынган Мессия» жана «Имам Махдий» экенин билдирген.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1908
|Мырза Гулам Ахмад Лахор шаарында каза тапкан. Хакийм Нуруддин Биринчи Халифасы болуп шайланды.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1914
|Мырза Башируддин Махмуд Ахмад Экинчи Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1947
|Мырза Башируддин Махмуд Ахмад Лахор шаарына (Пакистанга) көчүп келген.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1948
|Мырза Башируддин Махмуд Ахмад Рабвах шаарын Жамааттын жаңы борбору катары негиз салган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1965
|Мырза Насир Ахмад Үчүнчү Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1982
|Мырза Тахир Ахмад Төртүнчү Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|1984
|Мырза Тахир Ахмад Лондонго (Англия) көчкөн, Жамааттын борбору дагы Лондонго көчкөн.&lt;hr /&gt;
|-
|valign=&quot;top&quot; align=&quot;right&quot;&gt;|2003
|Мырза Масрур Ахмад Бешинчи Халифасы болуп шайланган.&lt;hr /&gt;
|}
&lt;!-- END TIMELINE --&gt;

Расмий түрдө Ахмадия Мусулман Жамаатынын тарыхы Мырза Гулам Ахмад 1889-жылдын 23-мартында Индиянын Лудхияна шаарында жайгашкан бир үйдө өзүнүн бир топ шериктеринен алган байъат (ант) менен башталат. Ошентсе да, тарыхты Ахмаддын башталгыч жашоосунан баштасак дагы болот, качан ал өзүнүн келечеги жөнүндө вахий-аян ала баштаган деп айтылат, ал эмес ар кандай дүйнөлүк диндердин рабаяттарынан баштасак да болот. ХIX кылымдын аягында Кадияндык Мырза Гулам Ахмад өзүнүн «[[Ислам]]дын Жүз жылдык Реформатору» (Мужаддиди), каймана мааниде Ыйсанын Экинчи келүүсү жана мусулмандар күтүп жаткан Махдий (туура жолго багытталган инсан) экенин жарыялап, өзүн ээрчигендердин кандайдыр бир көзгө көрүнүүчү санын айрыкча эки облуста, Пенжаб жана Синдхте чогулткан. Ал жана аны ээрчигендер мындай деп билдиришкен: анын келүүсү жөнүндө [[Ислам]]дын Пайгамбары Мухаммад алдын ала айткан, ошондой эле дүйнөдөгү башка диний китептерде дагы алдын ала айтылган. Ахмадия – бул Индияда XIX кылымда миссионердик ишмердүүлүгү кеңири жайылган Христиан динине жана Аария Самаажга жооп катары пайда болгон [[Ислам]] Жамааты.
=== Биринчи Халифа ===

Мырза Гулам Ахмад каза тапкандан кийин [[Хакийм Нуруддин]] бир ооздон анын биринчи орун басары жана Жамаааттын биринчи Халифасы катары шайланган. Анын алты жылга созулган халифалык доорунда ал Курандын англис тилиндеги котормосуна эң жакшы көзөмөлдүк кылган, Англияда Ахмадия Мусулман Жамаатынын биринчи миссиясын ачкан жана Жамааттын ар кандай газета-журналдарына негиз салган, Жамааттын финансылык каражаттарынын өсүп жаткан муктаждыктарынын натыйжасында ал расмий түрдө казынаны ачкан. Аябай көңүл буруучу нерсе, качан Ахмадия Анжуманындагы жогорку кызматты ээлеген кээ бир адамдар анын кээ бир башкаруучулук концепциялары жана Халифанын милдеттери маселесинде ага макул болбогондо, ал киши ички карама-каршылыкты бир жаңсыл кылган.

=== Экинчи Халифа ===
[[Файл:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|left|thumb|300px|Ахмадия Мусулман Жамаатынын Желеги, эң алгач 1939-жылы Экинчи Халифанын доорунда жасалган.]]
Биринчи Халифа каза тапкан соң Азирети Мырза Башируддин Махмуд Ахмад өзүнөн мурунку Халифанын тилегине ылайык экинчи Халифа катары шайланган. Ошентсе да, Мавлана Мухаммад Али жана Хаважа Камалуддин баш болгон тайпа анын орунбасарлыгына катуу каршы чыгып, аны кезектеги Халифа катары кабыл алуудан баш тартышкан, анан көп өтпөй ушул топ Лахордогу Ахмадия Кыймылын негиздешкен. Мырза Гулам Ахмаддын пайгамбарлыгы жана орунбасарлыгы сыяктуу маселелерде кээ бир көз караштык айырмалардын айынан Халифага каршы чыгышкан.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=MdRth02Q6nAC&amp;pg=PA250&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=OGD7U4_mH87G7AaXpIHgCg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=split&amp;f=false Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 56-бет.]&lt;/ref&gt; Каршылык көрсөткөндөр менен Халифанын салыштырмалуу аз окугандыгы дагы өз ролун ойногон.&lt;ref&gt;[Фридман Йоханан (2003): Алдын ала кабар уланат: Ахмадий диний ойлорунун аспектилери жанан анын орто кылымдык фону. Оксфорд Университети Басмасы. 21-бет.]&lt;/ref&gt; Ошентип, Лахордогу Ахмадия Кыймылы Лахор шаарында жайгашып, салыштырмалуу бир аз ийгиликке жетишишкен, бирок аларды ээрчигендердин салмактуу санын өзүнө тарта алышкан эмес.&lt;ref&gt;Лахордогу Ахмадия Кыймылы расмий эмес түрдө өз адамдарынын 30,000 болуп, алардан 5,000ден 10,000ге жакын Пакистанда жашганын жарыялаган. Бул жактан алганда, Лахордогу Ахмадия Кыймылы чамасы бүтүн Ахмадия элинин 0.2 пайызын түзөт. Каралсын: Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 61-бет; «Пакистан: Пакистанда Лахордогу Ахмадия Кыймылынын мүчөлөрүнүн ахвалы».&lt;/ref&gt; Жамааттын тарыхында бул окуя «Адашуу» деп эсептелинет жана Жамааттын негиздөөчүсү айткан алдын ала кабарына дагы ишаарат кылат.

Жаш курагында шайланган Махмуд Ахмаддын халифалык доору чамасы 52 жылга созулган. Ал Жамааттын башкаруучулук структурасын түзгөн жана Индия деген суб-континенттен тышкары кеңири жайылган миссионердик ишмердүүлүгүнө көзөмөлдүк жүргүзгөн. Ал шайлангандан бир канча жумадан кийин бүткүл Индиядан Исламга даават кылуу темасында талкуу жүргүзүү үчүн делегаттар чакырылган. Жыйырма жылдан кийин Махмуд Ахмад чет өлкөлөрдө миссияларды ачуу үчүн жана Ахмадий мусулмандарды адеп-ахлактар жагынан өнүктүрүү үчүн бир проектти баштаган. Тахрик-э-Жадид жана Вакф-э-Жадид же «Жаңы Долбоор» жана «Жаңы багыштоолор» биринин артынан бири ачылган, башында Ахмадий мусулмандардын каршылаштарына каршы руханий согуш сыяктуу каралган, ал аркылуу Ахмадий мусулмандар дин үчүн өз убакыттарын жана мал-мүлктөрүн арноого чакырылган. Бир убакытта аталган проект жалпысынан Ислам динин, айрыкча Ахмадия ишенимдерин коргоп, өтө эле кенен адабияттар менен камсыздаган. Ахмадий миссионерлерди даярдоого жана Индия суб-континентинен башка жерлерге жөнөтүүгө да ал акча коротулган.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/library/mahmood1.html Мавлавий Башир Ахмад Дехлавий: «Азирети Мырза Башируддин Махмуд Ахмад»]&lt;/ref&gt;

Анын доорунда 46 өлкөдө миссиялар ачылган, бир топ чет өлкөлөрдө мечиттер салынган жана дүйнөдөгү бир топ ири тилдерде Куран котормолору басмадан чыгарылган. Кийинки халифалардын доорунда дагы Жамаат өз өсүп-өнүгүүсүн уланта берген болсо, кээде тездик менен, бирок ошол өсүп-өнүгүү доорун баштоо иши менен Экинчи Халифа сыймыкта алат. Махмуд Ахмад толтура китептерди жазган, алардын арасында эң маанилүүсү – бул он томдон турган Курани каримдин тафсири.

=== Үчүнчү Халифа ===

[[Мырза Насир Ахмад]] [[Ахмадия]] [[Мусулман]] [[Жамаат]]ынын үчүнчү Халифасы катары 1965-[[Жыл|жыл]]дын 8-ноябрында шайланган. Андан мурунку халифа баштаган [[Миссионер|миссионер]]дик ишмердүүлүгүн дагы өнүктүргөн, айрыкча [[Африка]]да, ошондой эле [[Пакистан]]дын [[Жогорку Кеңеш]]и аталган [[Жамаат]]ты [[Мусулман|мусулман]] эмес азчылык деп токтом чыгарган күндөр аралыгында [[Жамаат]]ка күчтүү жетекчилик кылып жана багыт берип турган.&lt;ref&gt;[https://www.alislam.org/library/nasir1.html «Азирети Хафиз [[Мырза Насир Ахмад]]».]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=2T8oSfy3GZgC&amp;pg=PA89&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=ogP_U9W4GYa57AaGw4CQBw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Иштияк Ахмед: «[[Түштүк]] жана [[Түштүк]]-[[Чыгыш]] [[Азия]]да [[Диний|диний]] [[Саясат|саясат]]». Рутледж. 89-бет.]&lt;/ref&gt; Нусрат Жахан Саким деген проект аркылуу [[Африка]]да бир топ клиникалар менен [[Мектеп|мектеп]]терди ачкан жана ал кишинин 1970-[[Жыл|жыл]]ы [[Батыш]] [[Африка]]га жасаган иш сапарынын жемиштеринин бири болуп саналат, ошондой эле бир Ахмадий Халифа тарабынан ал [[Континент|континент]]ке жасалган алгачкы иш сапары деп айтылат. Ал киши заманбап [[Испания]]дагы биринчи [[Мечит|мечит]]инин эң башталгыч таш коюу аземи сапарында: Сүйүү баарына, жек көрүү эч кимге эмес деген Ахмадия [[Девиз|девиз]]ин негиздеген.&lt;ref&gt;Иэн Адамсон: [[Аллах|Алла]]нын бир Пендеси. 127-бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Убада кылынган Мессиянын Орун басарларынын &amp;#91;&amp;#91;Өмүр баян{{!}}өмүр баян&amp;#93;&amp;#93;дары». |url=http://whyahmadi.org/1_12.html |access-date=2015-08-31 |archive-date=2014-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126204519/http://www.whyahmadi.org/1_12.html |dead-url=yes |accessdate=2015-08-31 |archivedate=2014-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126204519/http://www.whyahmadi.org/1_12.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/1_12.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122519/http://www.whyahmadi.org/1_12.html }}&lt;/ref&gt;
[[Мырза Насир Ахмад]] аталган [[Жамаат]]тын негиздөөчүсү – Мырза Гулам Ахмаддын [[Диалог|диалог]]дорун жана айткандарын топтоо ишине көзөмөлдүк кылган, ошондой эле негиздөөчү көргөн түштөр, ачылыштар жана [[Аллах|Алла]]дан алган вахий-[[Аян|аян]]дарды толук бойдон чогултуу ишине көрсөтмө берген, өзүнөн мурунку халифаны сыйлап, Фазли Умар Фондун негиздеген.

=== Төртүнчү Халифа ===
[[Файл:Baitur Rehman, Washington.jpg|thumb|right|Вашингтон Д.С.ге жакын жайгашкан «Байтур-Рахмаан» аттуу мечит төртүнчү Халифа ачкан бир канча мечиттердин бири.]]
[[Мырза Тахир Ахмад]] 1982-жылдын 10-июнунда өзүнөн мурунку Халифа каза тапкандан кийин эртеси күнү Ахмадия Мусулман Жамаатынын төртүнчү Халифасы катары шайланган. 1984-жылы Пакистан бийлиги тарабынан чыгарылган №20 токтомдон кийин Халифа өзүнө жүктөлгөн милдеттерин аткара албай калган жана Хилаафат институту коркунуч астында калган, Тахир Ахмад Пакистанды таштап, Лондонго (Англияга) көчкөн. Жамааттын борбору Лондондо салынган эң биринчи мечит – «Фазл» мечитине көчүрүлгөн.&lt;ref&gt;Ричард С. Мартин: Ислам жана Мусулман Дүйнөсүнүн Энциклопедиясы. 31-бет.&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар үчүн ушул көчүү Жамааттын тарыхында кандайдыр бир жаңы доорду белгилеген. Тахир Ахмад «Муслим Телевидения Ахмадия» аттуу эң алгачкы спутник телеканалын ачкан, Ахмадий мусулман балдардын өмүрүн Жамаат кызматына арноо максатында Вакф-э-Нау проектисин баштаган; жана гуманитардык жардам берүү максатында ар кандай фонддорду ачкан, мисалы: Марям Шаади Фанд (Марям Той Фонду), кысымдарга дуушар болгон адамдар үчүн Саййиднаа Билал Фанд (Саййиднаа Билал Фонду), жана табигый кырсыктарда жабыр тарткандарга жардам көрсөтүү үчүн Humanity First (Адамзат – Биринчи орунда).

Жамаат үчүн Тахир Ахмад ар кандай диндерди тутунган, ар кандай кесиптерди аркалаган жана маданий шарттарга ээ адамдар менен ар кайсы тилдерде Суроо-Жооп жыйындарын өткөргөн. Ошондой эле Ахмад бир топ китептерди да жазган. Алардын эң белгилүүсү төмөнкүлөр: Ислам заманбап суроолорго жооп берет, Алланын атынан адамдарды өлтүрүү? Бүтүндөй адилеттүүлүк, Мээримдүүлүк жана жакын тууганчылык, Перс булуңундагы кризис жана жаңы Дүйнөлүк Тартиптүүлүк жана анын башкы чыгармасы (магнум опус)&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=k7C1sRfldM4C&amp;pg=PA75&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=OogHVLqpJurD7AaPsoDoCQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Дэвид Бакли: Суулар кайда кездешет: Конвергенция и взаимодополняемость в терапии и теологии. Карнас Китептери. 75-бет.]&lt;/ref&gt; Вахий-аян, Акыл, Билим жана Чындык.

=== Бешинчи Халифа ===

Төртүнчү Халифа каза болгондон кийин Жамааттын тарыхында эң алгачкы жолу Шайлоо Комитет Мучөлөрү Лондон шаарында жыйынга чакырылган, анда Азирети Мырза Масрур Ахмад Ахмадия Мусулман Жамаатынын бешинчи жана азыркы Халифасы катары шайланган. Өзүнүн тынчтык кабарын өнүктүрүү жана адамзатка кызмат кылууну камсыздоо максатында Ахмад бүткүл дүйнөгө иш сапарын тартып, өлкө жетекчилери менен жолугушууларды өткөргөн, тынчтык конференцияларды өткөрүп келе жатат, жана дүйнөлүк көйгөйлөрдү чечүү үчүн көргөзмөлөрдү ачкан.&lt;ref&gt;[http://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324059704578474981045877660 «Халифанын керектүүлүгү». The Wall Street Journal. 12-май, 2013-жыл.]&lt;/ref&gt; Учурда өкүм сүргөн чыр-чатактарга жооп кылып, Ахмад дүйнөлүк лидерлерге анын ичинде Каныша Элизабет жана Рим атасы Францискке каттарды жолдогон. Дүйнөдөгү 200дөн ашык өлкөлөрдө жана аймактарда жашаган миллиондогон Ахмадий мусулмандардын руханий жетекчиси болгондугунан, аларга таалим-тарбия берүү үчүн, ага ишенген жамааттар жана жеке адамдарга Ислам дининин принциптерин жеткирүү үчүн жана алар менен алака-байланышты туруктуу бойдон кармоо үчүн Ахмад жер жүзүн кыдырып турат.

== Демографиялар ==

2013-жылга чейин аталган Жамаат дүйнөдөгү 204 өлкөдө жана аймактарда түзүлгөн, көбүрөөк Түштүк Азияда, Батыш Африкада, Чыгыш Африкада жана Индонезияда. Аталган Жамаат дээрлик дүйнөдөгү ар бир өлкөдө саны азчылык мусулман агым болуп саналат.&lt;ref&gt;[«Азчылыктын азчылыгы»]&lt;/ref&gt; Экинчи жагынан алганда, ал дүйнөдөгү көпчүлүк өлкөлөрдө жайылган. Пакистанга окшогон кээ бир өлкөлөрдө иш жүзүндө Ахмадий мусулман болуу мыйзамсыз болуп саналат.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1057427 1974-жылы «бидъатчылардын» чыгышы: чындыгында эмне болгон?»]&lt;/ref&gt; Жогорудагы кыйынчылыктардын айынан Ахмадий мусулмандарынын санын Жамаат аркылуу дагы жана көз карандысыз уюмдар аркылуу дагы эсептеп чыгууга өтө кыйын. Мына ошондон улам аталган Жамаат «миллиондогон» санда экенин айтат,&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/introduction/index.html «Обзор». Жамааттын расмий сайты.]&lt;/ref&gt; ошентсе да, көпчүлүк көз карандысыз булактар ар кандай божомолдорду айтып, бүткүл дүйнөдө 10 миллиондон 20 миллионго чейин деп божомолдошуп,&lt;ref&gt;Ишенимге каршы чыгуу. «Хьюман райтс вотч» Июнь 2005. 8-бет. «20 миллионго жакын экенин болжолдойт»
- Ларри Деврийз , Дон Бейкер, жана Дэн Овермайер. Британиялык Колумбиядагы Азиялык Диндер. Колумбия Университетинин басмасы. «Учурда аталган Жамааттын 15 миллионго жакын мүчөлөрү жер жүзүнө жайылган».
- Хуан Эдуардо Кампо. Ислам энциклопедиясы. 24-бет. «Ахмадия жамаатынын мүчөлөрүнүн бардыгы 2001-жылы 10 миллиондон көбүрөөк деп болжолдолгон»
- «Ахмадия мусулмандары». pbs.org&lt;/ref&gt; дүйнөдөгү мусулмандардын бир пайызын түзөт деп айтышат.&lt;ref&gt;10дон 20 миллион деген сан дүйнөдөгү мусулман жарандарынын 0.62 пайызынан 1.25 пайызына чейинди билдирет.&lt;/ref&gt; Дүйнөлүк Христиан Энциклопедия боюнча Ахмадия Кыймылы XXI кылымдын башында мусулмандардын эң бат өскөн агымы болуп саналат.&lt;ref&gt;Дүйнөлүк Христиан Энциклопедия боюнча Ахмадия Кыймылы бир канча жылдардан бери эң бат өскөн агымы болуп саналат. Бул үчүн анын эң алгачкы басылмасына каралсын. 2001-жылы басылган нускада өсүш тездиги 3.25 пайыз деп жазылган, бул бардык мусулман агымдардын жана фикх мектептеринин арасында эң жогорку даражадагы көрсөткүч. Каралсын: Дэвид Б. Барретт , Джордж Томас Курьян , Тодд М. Джонсон , Эд . (15-февраль, 2001). Дүйнөлүк Христиандык Энциклопедия. АКШтагы Оксфорд университети басмасы.&lt;/ref&gt; Эң көп Ахмадий мусулмандар жашаган өлкө Пакистан деп айтылат, божомолдорго караганда 4 миллион Ахмадий мусулмандар жашашат. Жарандары бүтүндөй, бирдей уюшулган жана бириккен кыймылдан туруп Халифа тарабынан башкарылат. Ал эми Лахордогу Ахмадия Кыймылы бүтүн Ахмадия жарандарынын 0,2ден да аз пайызын түзөт.&lt;ref&gt;Лахордогу Ахмадия Кыймылы расмий эмес түрдө өз адамдарынын 30,000 болуп, алардан 5,000ден 10,000ге жакын Пакистанда жашганын жарыялаган. Бул жактан алганда, Лахордогу Ахмадия Кыймылы чамасы бүтүн Ахмадия элинин 0.2 пайызын түзөт. Каралсын: Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 61-бет; «Пакистан: Пакистанда Лахордогу Ахмадия Кыймылынын мүчөлөрүнүн ахвалы».&lt;/ref&gt; Индияда Ахмадия мүчөлөрү 60,000ден 1 миллионго чейин бар экендиги болжолдонот. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Ата журттун төмөндөрү» |url=http://www.outlookindia.com/article/wretched-of-the-land/265665 |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2018-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224191623/https://www.outlookindia.com/magazine/story/wretched-of-the-land/265665}}&lt;/ref&gt;

== БАШКАРУУ СТРУКТУРАСЫ ==
=== Халифа ===
[[Файл:Baitul Futuh.jpg|thumb|left|«Байтул-Футух» мечити. Бул Европанын эң чоң мечиттеринин бири. Халифанын жумалык кутбасы МТА деген ТВдан түз эфир аркылуу бүткүл дүйнөгө көрсөтүлөт.]]
Ахмадий мусулмандары Ахмадия Халифалыгын Туура жолдогу Халифаттын (Хилаафат-э-Раашиданын) кайрадан түзүлүшү деп ишенишет. Бул ишеним Убада Кылынган Мессия жана Махдий деп айтылган Мырза Гулам Ахмаддын келүүсү менен кайрадан орнотулган деп айтылат. Ахмадий мусулмандары мындай деп басым жасашат: Куран аяттары (мисалы Куран 24:56) жана бир топ хадистер боюнча, Халифалык бир гана Алла таала тарабынан орнотулат жана ал ыйман келтирип, такыба амалдарды жасап, Алланын жалгыздыгын жактагандарга Алла таала тарабынан берилген белек. Ошондуктан, адамдардын күчү менен Халифатты орнотуунун бир дагы аракети ийгиликтүү болбойт, айрыкча адамдар пайгамбарлык принциптерден алыстап кетишкендеринин натыйжасында аларда такыбалуулук жоголуп, ынтымаксыздыгынын айынан алар халифаны шайлай алышпайт. Алла таала ачылыштар, түштөр жана руханий жетекчилик аркылуу кимди шайлоо керектигин момун-мусулмандардын жүрөктөрүнө салат деп эсептелинет. Эч бир түрдөгү үгүттөөгө, кайрылууларды жасоого же божомолдоого такыр уруксат жок. Ошентип, халифа кандайдыр бир өзүнүн татыктуулугунун негизинде (мисалы, адамдардын көзүнчө ал татыктуу) же шайлоо аркылуу дайындалбайт, ал эми Алланын буйругу менен гана дайындалат. &lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/quran/tafseer/?page=1870&amp;region=E1 Англис тилиндеги Куран Котормосу жана Тафсири. Суррей. Эл аралык Ислам Публикациясы. 1870-бет.]&lt;/ref&gt;
 
Ахмадия ойлору боюнча, халифа үчүн өлкө башчысы болуу зарыл эмес, анын ордуна Халифаттын руханий жана диний маанилүүлүгүнө басым жасалат. Баарынан да жогору, ал (Халифат) Исламдын таалимдерин бийик көтөрүү, бекемдетүү жана жайылтуу үчүн, ошондой эле Мухаммад аркылуу түзүлгөн бүткүл дүйнөлүк жамаатта (үммөттө) жогорку даражадагы руханий жана адеп-ахлактык стандарттарын кармап туруу үчүн кандайдыр бир руханий башкаруучулук. Эгерде халифа өлкө башчысы катары кандайдыр бир бийликке ээ болсо, анда ал күтүлбөгөн жерден болушу мүмкүн жана халифа катары анын жалпы милдеттерине көз каранды гана болот.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mirza_Basheer-ud-Din_Mahmood_Ahmad Мырза Башируддин Махмуд Ахмад. Хилаафат-э-Раашидах. (ПДФ) Эл аралык Ислам Публикациясы.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/egazette/updates/the-islamic-khilafat-its-rise-fall-and-re-emergence/ Рафий Ахмад. «Ислам халифаты – анын өсүшү, кулашы жана кайрадан түзүлүшү».]&lt;/ref&gt; Ахмадий мусулмандар халифаны Амирул-Му'минийн (Момун-мусулмандардын Башчысы) деп да аташат. Учурлук жана бешинчи халифа Мырза Масрур Ахмад.

== Кеңеш консулу ==

Мажлис-аш-Шуура же Кеңеш Консулу өтө ыйык термин болуп, аталган Жамаатта Халифадан кийин эң жогорку институт деп эсептелинет. Аны экинчи халифа Мырза Башируддин Махмуд Ахмад 1922-жылы баштаган. Ушул кеңешчи уюм расмий түрдө кеминде бир жылда бир жолу чакырылат. Эл аралык деңгээлде консул халифанын төрагалыгында өткөрүлөт. Анын түпкү максаты – бул өтө маанилүү маселелерде, мисалга, финансылык, проекттер, билим берүү жана Жамаат мүчөлөрү туш боло турган башка маселерде халифага кеңеш берүү. Чогулуш болуп жаткан учурда халифа өз ой-пикирин билдириши мүмкүн, көрсөтмөлөрдү бериши мүмкүн, бериле турган сунуштар жөнүндө өз чечимдерин жарыялашы мүмкүн, же кээ бир маселелелерди талкууга коюуга калтырышы мүмкүн. Ошентсе да, көпчүлүк учурларда халифа көпчүлүк адамдар берген сунуштарды кабыл кылат. Улуттук деңгээлде Кеңешке Амир (Улуттук Президент) төрагалык кылат. Чакырылган кеңеш бүткөн соң сунуштар бекитилүү үчүн халифага жөнөтүлөт, ал аларды кабыл кылышы да мүмкүн, четке кагышы да мүмкүн же кайсы бир бөлүгүн эле кабыл кылышы мүмкүн.(84)&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы. 318-324-бет.]&lt;/ref&gt;
=== Жамаат Борборлору ===
[[Файл:Fazl-Moschee 2010.jpg|right|thumb|«Фазл» мечити, Лондондогу эң алгачкы мечит, азыр Ахмадия Мусулман Жамаатынын бүткүл дүйнөлүк борбору болуп саналат.]]
Негизинен, халифа жашаган шаар, айыл же жай гана Ахмадия Мусулман Жамаатынын борбору болуп саналат. Мисалга, 1984-жылда төртүнчү халифа Пакистандан чыгууга аргасыз болгондон бери Жамааттын расмий борбору Англиянын Лондон шаары болуп калган. Мекке жана Медина Ислам дининин ыйык шаарлары өтө эле куттуу деп эсептелинсе дагы, Кадиян шаарчасы Жамааттын руханий борбору деп түшүнүлөт.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.324-бет.]&lt;/ref&gt; Келечекте Ахмадия Халифалыгы дагы бир жолу Мырза Гулам Ахмаддын туулган жери болгон Кадиянга кайтат деп эсептелинет жана бул жөнүндө алдын ала айтылган. Ошентсе да, Индия-Пакистан бөлүнгөн соң Пакистандагы Рабвах шаары 1948-жылдын 20-сентябрында экинчи халифанын колунан негизделгенден бери жер жүзүндөгү башкаруучулук ишмердүүлүгүн аткарып келген. Айрыкча, ал шаар Жамааттын эки борбордук башкаруучулугуна жоопкер, бирок аларга гана жоопкер эмес: Садр Анжуман Ахмадия жана Тахрик-э-Жадид Анжуман.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=MdRth02Q6nAC&amp;pg=PA77&amp;lpg=PA77&amp;dq=&amp;source=bl&amp;ots=E4RpSmcl7S&amp;sig=JQ1kdvaNTozY6hoX80j2aSr7JQg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=5jf6U43DBMHuaPK0gOAL&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Саймон Росс Валентина. Ислам жана Ахмадия Жамааты: тарых, ишеним, практика. Колумбия Университети Басмасы. 86-бет.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt; Дагы бир, бирок анча деле чоң болбогон Вакф-э-Жадид Анжуман дагы активдүү. Бардык борбордук башкармалар халифанын көрсөтмөлөрүнүн негизинде иштешет.

Садр Анжуман Ахмадия же Борбордук Ахмадия Консулу а дегенде 1906-жылы Мырза Гулам Ахмад тарабынан негизделген, бүгүнкү күндө ал Индия, Пакистан жана Бангладеште Жамаат ишмердүүлүктөрүн уюштурууга жоопкер; ошондой эле экинчи халифа тарабынан түзүлгөн Анжуман Тахрик-э-Жадид же Жаңы Долбоор Консулу Индия Суб-континентинен башка дүйнөдөгү миссиялар үчүн жоопкер. Ар бир консулдук дагы башка бөлүмдөргө бөлүнөт, мисалга, Финансылык маселелер бөлүмү, Басма сөз бөлүмү, Билим берүү бөлүмү, тышкы иштер бөлүмү, жана чет өлкөлүк миссиялар бөлүмү ж.б.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.324-342-бет.]&lt;/ref&gt; Аягында сөз кылынган Бөлүмдүн көзөмөлдүгү астында Жамаат 15,000ден ашуун мечиттерди, 500дөн ашык мектептерди, 30дан ашуун бейтапканаларды курган жана Курани каримди 70тен ашык тилдерге которгон.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200117080158/https://www.ahmadiyya.us/lajna/TEHRIKE-JADID-Scheme.pdf |archivedate=2020-01-17 |title=«Тахрик-э-Жадид Долбоору» (ПДФ). |url=http://www.ahmadiyya.us/lajna/TEHRIKE-JADID-Scheme.pdf |accessdate=2014-08-25}}&lt;/ref&gt; Анжуман Вакф-э-Жадид же Жаңы Арноолор Консулу дагы экинчи халифа тарабынан негизделген, ал жер жүзүндөгү айыл жерлеринде жамааттар үчүн диний мугалимдерди тарбиялап-жетиштирүүгө жоопкер.

== БАШКАРУУ МЕКЕМЕЛЕРИ ==
[[Файл:Jamia Ahmadiyya, Rabwah.JPG|left|thumb|Пакистандагы Рабвах шаарында Ахмадия Университетинин имаараты.]]
Ахмадия Мусулман Жамаатынын бардык диний институттарынын арасында Жамия ал-Ахмадия, кээде айрыкча айырмаланып Теология жана Тилдердин Ахмадия Университети деп да которулат. Ал кандайдыр бир Исламий медресе жана билим берүүчү институт болуп, Африка, Азия, Европа жана Түндүк Америкада бир канча тармактары бар. 1906-жылы Мадраса Таалимул-Исламдын (кийичерээк Таалимул-Ислам Колледжи болгон) бөлүмү катары Мырза Гулам Ахмад тарабынан негизделген, ал Ислам динин үйрөтүү жана миссионерлерди тарбиялоо үчүн Ахмадия Мусулман Жамаатынын башкы борбору. Бүтүрүүчүлөр Халифа тарабынан Жамааттын миссионерлери катары дайындалышат.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt; (Көбүнчө Мураббий, Имам, же Мавлана, же фикх илиминин адиси болуп, Жамааттын Казылары же Муфтийлери деп аталышат. Жамияны бүтүргөндөрдүн кээ бирлери Исламий тарыхчылар дагы болушкан. 2008-жылга чейин аталган Университетти бүтүргөн 1300дөн ашуун адамдар жер жүзүндө миссионерлер катары кызмат кылышууда.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200117080158/https://www.ahmadiyya.us/lajna/TEHRIKE-JADID-Scheme.pdf |archivedate=2020-01-17 |title=«Тахрик-э-Жадид Долбоору» (ПДФ). |url=http://www.ahmadiyya.us/lajna/TEHRIKE-JADID-Scheme.pdf |accessdate=2014-08-25}}&lt;/ref&gt;

== ЖАРДАМЧЫ УЮМДАР ==

Ахмадия Мусулман Жамаатында беш тармактуу уюмдар бар. Ар бир уюм өзүнүн мүчөлөрүнүн руханий жана адеп-ахлактык таалим-тарбиясына жооп берет. Лажна Има'иллах бардык уюмдардын эң көлөмдүүсү, жана 15 жаштан өйдө кыз-аялдардан турат; Мажлис Худдаамул-Ахмадия 15 жашынан 40 жашына чейинки жаштардан турат; Мажлис Ансаруллах 40 жашынан өйдө жашындагы эркек мүчөлөрүнөн турат; Насираатул-Ахмадия 7 жашынан 15 жашка чейинки кыздардан турат; Атфалул-Ахмадия 7 жашынан 15 жашка чейинки балдардан турат.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt;

== АТАЛГАН ЖАМААТ ==

Эл аралык Ахмадия Мусулман Жамааты Улуттук Жамааттарга бөлүнөт, алардын ар бири Улуттук Борборго ээ. Ар бир Улуттук Жамааттар Аймактык Жамааттарга бөлүнөт, алар кайрадан Жергиликтүү Жамааттарга бөлүнөт.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=GbZJ2ZszYw8C&amp;pg=PA198&amp;dq=&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=3Ez7U9OBGcXm7Ab2hoDYDQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Джейми С. Скотт. Канадалыктардын диндери. Торонто Университети Басмасы. 198-бет.]&lt;/ref&gt; Көпчүлүк жайларда ар бир жергиликтүү Жамааттын өзүнүн мечити, борбору же даават үйү бар. Амир же Улуттук Президент Жамаатты борбордук мүчөлөрү аркылуу башкарат, Улуттук Амила же Улуттук Башкаруучулук Комитетке жетекчилик кылат, анын мүчөлөрү Улуттук Катчылар, мисалга, Башкы Катчы, Финансылык Катчы, Даават иштери боюнча Катчы, Тарбиялык иштер Катчысы, Билим берүү иштери боюнча Катчы, ж.б. Ушул эле тартиптүүлүк өзүнүн Президенти жана Башкаруу Комитети менен аймактык жана жергиликтүү деңгээлде кайталанат.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Уюштуруучулук структура». |url=http://whyahmadi.org/4_4.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141128120618/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.whyahmadi.org/4_4.html |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2014-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817122231/http://www.whyahmadi.org/4_4.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/books/ahmadiyyat/WelcomeBook2ndEd.pdf «Ахмадият – Чыныгы Исламга Кош келиңиздер» (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.357-360-бет.]&lt;/ref&gt;
[[Файл:Flags at Jalsa Salana Germany 2009.jpg|thumb|220px|2009-жылы Германиядагы Жылдык Жыйында Ахмадия желеги менен бирге Германиянын желеги.]]

== ЖЫЛДЫК АЗЕМДЕР ==

Ахмадий мусулмандары дагы майрамдай турган мусулмандардын Орозо айт жана Курман айт деген майрамдарынан башка Ахмадийлер белгилей турган бир топ аземдер бар, алар диний майрамдар деп саналбайт. Ошондой эле алар үчүн белгиленген күндөрдө аларды белгилөө парыз же зарыл да эмес. Жамааттын эң маанилүү диний аземи – бул Жалса Салана же Жылдык Жыйын, ал Жамаат мүчөлөрүнүн ортосунда диний билимди өнүктүрүү, гармония, достук жана биримдик-ынтымакты өстүрүү максатында өткөрүлүүчү Жамааттын расмий түрдөгү жылдык чогулушу.&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/04/AR2005090401432.html «Биримдик жана Тынчтык антын жаңылатуу». Вашингтон Пост. 5-сентябрь, 2005-жыл.]&lt;/ref&gt; «Пайгамбардын өмүр баяны күнү», «Убада Кылынган Мессия күнү», «Убада Кылынган Реформатор күнү» жана «Хилаафат күнү» өңдүү башка аземдер дагы бар.

== КУУГУНТУКТАР ==

Расмий Ахмадий веб-сайты мүчөлөрүнүн саны он миллиондон көп экенин билдирет, бирок Ахмадийлердин саны ар кандай, 10 миллиондон 20 миллионго чейин айтылат.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=yi8ONIe1fv4C&amp;pg=PA8&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-jgWU83CCIOZyAPJjoDYCQ&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ишенимге каршы чыгуу. «Хьюман райтс вотч» Июнь 2005. 8-бет. «20 миллионго жакын экенин болжолдойт»

- Ларри Деврийз , Дон Бейкер, жана Дэн Овермайер. Британиялык Колумбиядагы Азиялык Диндер. Колумбия Университетинин басмасы. «Учурда аталган Жамааттын 15 миллионго жакын мүчөлөрү жер жүзүнө жайылган».

- Хуан Эдуардо Кампо. Ислам энциклопедиясы. 24-бет. «Ахмадия жамаатынын мүчөлөрүнүн бардыгы 2001-жылы 10 миллиондон көбүрөөк деп болжолдолгон»

- «Ахмадия мусулмандары». pbs.org]&lt;/ref&gt; Ахмадийлер Курани каримдин активдүү котормочулары жана ишенимдерди өзгөртүүчү адамдар; дүйнөдөгү бир канча аймактарда адамдарды Исламга өткөзүшүп жана биринчи жолу Ислам дини Ахмадийлер аркылуу таанылат. Ошентсе да, көптөгөн мусулман өлкөлөрдө Ахмадийлер Муртад жана каапыр деп эсептелинип, куугунтукталышып жана көбүнчө системалык зулумдуктарга кабылышат.

== БАНГЛАДЕШ ==

Бангладеште фундаменталдык мусулман тайпалары Ахмадийлерди «расмий» түрдө каапыр деп токтом чыгарууну талап кылышкан. Ахмадийлер куугунтуктоого алынган топко айланып, аларга каршылык жана зуулумдук аракеттер кылынууда.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4556318.stm «Бир агымга каршы зордук-зомбулук митинги». Би-Би-Си Жаңылыктары.]&lt;/ref&gt; Эл аралык адам укуктары уюмунун маалыматынын негизинде, аларды ээрчигендер «үй камагына» алынышып жана бир канчасы өлтүрүлгөн. 2003-жылдын аягында Мавлана Мухаммад Хусайн Мумтазий башчы болгон бир нече чоң зулумдук марштарында Ахмадия мечитин тартып алууга буюрган. 2004-жылы Ахмадиянын бардык адабияттарына тыюу салынган.&lt;ref&gt;[https://www.amnesty.org/en/library/index/engasa130052004/ Бангладеш: Ахмадия Жамааты – алардын укуктары корголууга тийиш. Эмнести Интернэшнл.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ИНДИЯ ==

Индияда Ахмадийлердин олуттуу саны бар.&lt;ref&gt;[http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&amp;tocid=464db4f52&amp;toid=47f237db2&amp;docid=3ae6ad202c&amp;skip=0 «Индияда Ахмадийлердин саны». Канаданын Иммиграция жана Качкындар боюнча Совети. 1-ноябрь, 1991-жыл.]&lt;/ref&gt; Ахмадийлердин көбү Керала, Ражистан, Одиша, Харияна, Бихар, Делхи, Уттар Прадеште жашашат, ал эми аз гана Пенжаб облусуна караштуу Кадиян деген аймакта турушат.

Индиянын мыйзамы боюнча, Ахмадийлер мусулман болуп саналат. Шихабуддин Имбичи Коя Тангал менен К.П. Ахаммед Коя ортосундагы № А.И.Р. 1971 КЭР 206 соттошуусу боюнча 1970-жылдын 8-декабрында Кераланын облустук Сот Ахмадийлердин мыйзамдуу түрдө мусулман экендиги деген тарыхый өкүмдү угузган.&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/law/2004/03/03/index.htm Хокуе Ридванул (21-март, 2004-жыл). «Диний эркиндик деген укук жана Ахмадийлердин ахвалы». The Daily Star.]&lt;/ref&gt; Ал соттошууда сот мындай деп чечим чыгарган: Ахмадийлер мусулман болуп саналат жана башка мусулман агымдары аларга  Муртад деп фатва чыгарууга болбойт, анткени алар Ислам тиректеринин негизги эки ишенимине ишенишет: Алладан башка сыйынууга татыктуу эч ким жок жана Мухаммад Алланын кулу жана элчиси.&lt;ref&gt;[http://indiankanoon.org/doc/1400223/ «1970-жылдын 8-декабрында Шихабуддин Имбичи Коя Тхангал менен К.П. Ахаммед Коянын ортосундагы соттошуу». Эки маанилүү сыноодо Ахмадийлер жөнүндөгү шек-күмөндөрдү кетирүү үчүн чыгарылган чечимде ар кандай тексттер мисал катары келтирилген «Алладан башка сыйынууга татыктуу эч ким жок... жана Мухаммад Алланын кулу жана Элчиси».]&lt;/ref&gt;
Ошондуктан, Индияда Ахмадийлердин диний ишмердүүлүктөрүнө кандайдыр бир мыйзамдык тоскоолдуктар жок, ошондой эле Ахмадийлер өздөрүнүн динине амал кылууга көз карандысыз жана өздөрүн мусулман деп айтышат.&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/law/2004/03/03/index.htm Хокуе Ридванул (21-март, 2004-жыл). «Диний эркиндик деген укук жана Ахмадийлердин ахвалы». The Daily Star.]&lt;/ref&gt; Ошентсе да, Индияда Ахмадийлерге каршы башка агымдардагы мусулмандар тарабынан кээ бир адилетсиздиктер кылынат. Айрыкча, Индиянын Ислам Университети жана Дарул-Улуум Диёбанд Ахмадийлерге каапыр деген фатва чыгарышкан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дарул Улуум Диёбанддын Ахмадийлерге каршы фатвасы. |url=http://darulifta-deoband.org/showuserview.do?function=answerView&amp;all=en&amp;id=519 |access-date=2015-09-14 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905230656/http://darulifta-deoband.org/showuserview.do?function=answerView&amp;all=en&amp;id=519 |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905230656/http://darulifta-deoband.org/showuserview.do?function=answerView&amp;all=en&amp;id=519 }}&lt;/ref&gt; Ахмадийлерге башка агымдардын жетекчилери тарабынан Бүткүл Индия Мусулмандарынын Жеке Мыйзам Комитетине катышууга уруксаты жок, ал мусулман диний жетекчилерден турган кандайдыр бир көз карандысыз башкарма жана Индия өкмөтү аны Индия мусулмандарынын өкүчүлүгү катары эсептейт.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/965384/religious-violence-hastens-india-s-leap-into-d Наквий, Жавид (1-сентябрь, 2008-жыл). «Диний зордук-зомбулук Индияны чуңкур келесоолукка тездетти». Dawn.]&lt;/ref&gt;

2012-жылдын февраль айында Андра Прадештеги Вакф Комитети мурун болуп көрбөгөн кээ бир чечимдерди чыгарып, казыларга Ахмадия Жамааттынын мүчөлөрүнүн никесин кыйбагыла деп айткан.&lt;ref&gt;[http://www.siasat.com/?by_user=94.180.163.199&amp;ref_url=/news/don%E2%80%99t-perform-nikaah-qadiyanis-ap-wakf-board-qazis Адептүүлүк: Эки Алкак (20-февраль, 2012-жыл). «Кадиянийлердин никесин кыйбагыла: АП Вакф борд Казыларга». Сиясат Урду Дейли, Хайдарабад.]&lt;/ref&gt;

== ИНДОНЕЗИЯ ==

Ахмадия Индонезия эгемендүүлүктү алгандан мурун эле ал жерде бар. Ошентсе да, Ахмадиянын Индонезияда кандайдыр бир диний азчылык катары талаштуу экендиги 2000-жылы муслуман фундаментализминин өсүшү менен күч алган. 2008-жылы өтө көп мусулмандар Индонезияда Ахмадия Кыймылына каршы акцияларга чыгышкан. Чоң демонстрациялар аркылуу ушул диний эскичилер (консервативдер) өкмөткө басым кылып Индонезиядагы Ахмадия Жамаатын көзөмөлдөөгө жана кугунтуктоого умтулушкан.
Индонезиядагы калайык-калктын көз карашы Ахмадияга кандай мамиле кылуу керектиги жөнүндө эки башка ой-пикирди жаратты: 
 Индонезиядагы көпчүлүк мусулмандар мындай деп суранышты: Ахмадия Исламдын Мухаммад Алланын акыркы пайгамбары деген негизге ишенимин четке каккандыгы үчүн бүтүндөй тыюу салынсын; Ахмадийлер өздөрүнүн дини катары Исламды колдонбоолору керек, Индонезияда алар үчүн диний эркиндик болуусун кааласа, анда алар өздөрүнүн таанымал динин кармоолору керек.

 Ахмадийлер менен кошо кээ бир азчылыктар жана бир топ бейөкмөт уюмдардын пикиринче, Ахмадийлер өз ишенимдерине жараша амал кылууга эркин болушу керек жана мыйзамда берилген динди тутуу эркиндиги деген укукту пайдаланып, Исламдын туу астында өздөрүн каалагандай чакыруусу мүмкүн.

2008-жылы Ахмадия мүчөлөрүнө «башкаларга даават кылуу» укугун чектөөгө бир мыйзам чыгарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Индонезия Ахмадийлердин ишмердүүлүктөрүнө тыюу салды». Азия Жаңылыктары.И.Т. 6-сентябрь, 2008-жыл. |url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&amp;art=12466&amp;size=A |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2009-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724170308/http://new.asianews.it/index.php?l=en&amp;art=12466 }}&lt;/ref&gt; Бир Ахмадия мечити өртөтүлдү.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?hl=en-GB&amp;v=YIGJhKLhpE4&amp;gl=GB Ахмадияга каршылаш молдо Ахмадия мечиттерине от койду – Индонезия. Ал-Жазийра.]&lt;/ref&gt; Адам укуктары боюнча уюмдар диний эркиндикке коюлган ушул чектөөлөрдү сындашкан. 2011-жылдын 6-февралында Бантен облусуна караштуу Пандегланг деген жерде кээ бир Ахмадия мүчөлөрү өлтүрүлгөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Айылдыктар менен Ахмадияны ээрчигендердин ортосундагы чыр-чатакта алты адам мерт болду. Жакарта Пост. 6-февраль, 2011-жыл. |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html |access-date=2015-09-14 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827070711/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2011-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827070711/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2011-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827070711/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/06/six-killed-clash-between-villagers-and-ahmadiyah-followers.html }}&lt;/ref&gt; 
Акыркы бир канча жылдарда дин эркиндигине жасалуучу чабуулдар күчөп кетти, анын ичинде физикалык түрдө чабуулдар жасалды, айрым тайпаларга ибадат кылууга тыюу салынды, жана алардын мечиттерине от коюлду. Демократия жана Тынчтык Институту Сетаранын маалыматтары боюнча 2008, 2009 жана 2010-жылдары 17, 18 жана 64 окуялары болгон.&lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/feb/18/indonesia-pluralism-persecution-ahmadiyah Джиллиан Терзис (18-февраля 2011-жыл). «Индонезия эми плюрализм үчүн кандайдыр бир кулактандыруу бала эмес». The Guardian.]&lt;/ref&gt; Ушул күн бардык диндерге көрсөтүлгөн кысымдарды камтыганына карабай, учурда Ахмадийлерге каршы көрсөтүлгөн кысымдар өтө маанилүү жана коркунучтуу, андан кийин христиандар жана өздөрүнүн «таза, чыныгы, фундаменталист мусулмандар» экенин билдирүүчү башка мусулман агымдар дагы кысымга алынышкан.

2011-жылы аталган агым Индонезияда бүтүндөй «тыйылсын» деген кеңири жайылган чакырууларга кабылган.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-13155924 МкГеоун Кейт. «Ахмадия деген мусулман агым Индонезияда чектөөлөргө дуушар болууда». Би-Би-Си. 21-апрель, 2011-жыл. (Видео)]&lt;/ref&gt; 2011-жылдын 6-февралында жүздөгөн башка мусулмандар бир Ахмадий үйүн курчоого алышып, үч адамды сабап өлтүрүшкөн. Таяктар менен сабап өлтүрүлгөн адамдардын жылаңач сөөктөрү жана ал окуяны полиция кызматкерлери карап тургандыгы интернетке жүктөлгөн жана кийинчерээк эл аралык медиадан көрсөтүлгөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Аллард, Том. Зордук-зомбулук тобунун чыр-чатагы өлүм менен аяктаган соң соттошуу башталды. The Sydney Morning Herald. 27-апрель, 2011-жыл. |url=http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703125113/http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2014-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703125113/http://www.smh.com.au/world/trial-begins-after-shocking-mob-violence-ends-in-slaying-20110426-1dv37.html }}&lt;/ref&gt;

== ПАКИСТАН ==
[[Файл:Kalima erasing from Ahmadiyya-Mosque.JPG|thumb|right|Күбөлүк келимеси, Исламдын негизги тиреги жана аны Пакистандагы полиция кызматкери бир Ахмадий мечиттен өчүрүп жатат.]]
Болжолу 2-5 миллионго жакын Ахмадий Пакистанда жашашат жана ал жер жүзүндө жашаган көпчүлүк Ахмадийлеридин үйү болуп саналат.&lt;ref&gt;Пакистандагы 1998-жылдагы каттоо боюнча 291,000 (0.2 пайыз) Ахмадий Пакистанда жашашат. Ал эми Ахмадия Мусулман Жамааты 1974-жылдан бери каттоого кошулбай калган, бул нерсе Пакистан расмий түрдө көрсөткөн сан туура эмес экенин далилдейт. Көз карандысыз уюмдар Пакистандагы Ахмадийлердин саны 2 миллиондон 5 миллиондун ортосунда болушун болжолдойт.  Ошентсе да, көбүнчө 4 миллион деген сан айтылат. Каралсын:
- 2 миллиондон көбүрөөк: Канаданын Иммиграция жана Качкындар боюнча Совети (2008-12-04). «Пакистан: Ахмадийлердин ахвалы, анын катарында мыйзамдык абалы жана саясий, окуу жана иштөө укуктары; коомчулуктун Ахмадийлерге мамилеси (2006-жылдын ноябры, 2008-жыл)». 
- 3 миллион: Адам Укуктары боюнча Эл аралык Фонду: Эл аралык Факты-Табуу Миссиясы. Ой-пикир эркиндиги жөнүндөгү Пакистандагы Уюм жана Ассамблея. Чыгыш 408/2, 2005-жылдын январы, С. 61 (ПДФ)
- 3-4 миллион: Эл аралык Дин Эркиндиги боюнча Комиссия: АКШтагы Эл аралык Дин Эркиндиги боюнча Комиссиянын Жылдык Отчёту. 2005-жыл, С. 130
- 4,910,000: Джеймс Минахан: Ата мекени жок улуттардын Энциклопедиясы. Жер жүзүндөгү Этникалык жана улуттук топтор. Грийнвуд Басмасы. Вестпорт 2002-жыл. 52-бет
- «Пакистан:Лахордогу Ахмадия Кыймылынын мүчөлөрүнүн Пакистандагы ахвалы».&lt;/ref&gt; Бул Ахмадийлерди алар Мухаммад пайгамбардын акыркы пайгамбар экенине ишенишпейт деп расмий түрдө каапыр деп токтом чыгарган жападан-жалгыз өлкө; жана алардын дин эркиндиги бир катар жарлыктар, амалдар жана мыйзамдык кошумчалар аркылуу тартылып алынган. 1974-жылы Пакистандын парламенти Ахмадийлерди каапыр деп мыйзам чыгарган,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хан, Навийда. «Бийликтин күнөөлөрү: Соода маркасы аркылуу руханий маселелерге кызмат кылуу». Сарай Рийдер 2005-жыл: Голые Деян. 184-бет. |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |access-date=2015-09-14 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }}&lt;/ref&gt; өлкө баш мыйзамына мусулман сөзүнө «Мухаммад пайгамбардын акыркы пайгамбар экендигине ишенген адам мусулман» деген аныктама киргизилген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«1974-жылы башмыйзамга кылынган (экинчи кошумча)» |url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/amendments/2amendment.html |accessdate=2015-09-15 |archivedate=2001-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010828025648/http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/amendments/2amendment.html }}&lt;/ref&gt; 1984-жылы Пакистандын аскердик өкүмдары Генерал Зыяул-Хак № 20 жарлыкты чыгарган.&lt;ref&gt;[http://www.alislam.org/urdu/pdf/Mahzarnama.pdf Парламентка сунушталган сунуштоону ушул жерден көрүүгө болот: Хан, Навийда. Махзарнама (ПДФ). Эл аралык Ислам Басмасы.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хан, Навийда. «Бийликтин күнөөлөрү: Соода маркасы аркылуу руханий маселелерге кызмат кылуу». Сарай Рийдер 2005-жыл: Голые Деян. 178-бет. |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |access-date=2015-09-14 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |dead-url=yes |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://anthropology.jhu.edu/sebin/i/d/Trespasses.pdf }}&lt;/ref&gt; «Исламга каршы ишмердүүлүктөрдү» токтотуу үчүн чыккан жарлык Ахмадийлерди өздөрүн мусулман деп айтуудан же «өзүн мусулман катары» көрсөтүүдөн тыюу салды. Мунун мааниси, аларга элдин алдында өз исламдык ишенимин колдонууга же өз ибадат жайларын мечит деп айтууга тыюу салынды.&lt;ref&gt;Хайнер Билефельдт: «Адам Укуктары маселесинде мусулмандардын үндөрү». Чейректик адам укуктары, 1995-жыл 17-том 4-сан 587-бет.&lt;/ref&gt; Ахмадийлерге Пакистанда мыйзамдын негизинде Ахмадий болбогон мечиттерде же элдик намазканаларда, азан чакыруу, адамдарга Ассаламу алайкум деп айтуу, элдин алдында Куран окууга, адамдарга даават кылууга, аларды Ахмадий кылууга же өздөрүнүн диний материалдарын даярдоого, бастырууга жана жайылтууга тыюу салынды. Ушул амалдарды кылганы үчүн 3 жылга эркинен ажыратылат. Паспорт же Улуттуук ID картаны алуу үчүн арыз берилгенде, ар бир пакистандыктан Мырза Гулам Ахмадды жалганчы пайгамбар жана бардык Ахмадийлерди каапыр деп ант берүү талап кылынат.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mohammed_Hanif Ханиф, Мухаммад (16-июнь, 2010-жыл) «Эмнеге Пакистандагы Ахмадия Жамааты расмаий түрдө жек көрүлөт?» Би-Би-Си Жаңылыктары.]&lt;/ref&gt; Теориялык физика боюнча Нобел сыйлыгын уткан Абдус Салам Ахмадий болгондуктан анын мүрзөсүнө коюлган таштан «мусулман» деген сөз өчүрүлүп салган.&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mohammed_Hanif Ханиф, Мухаммад (16-июнь, 2010-жыл) «Эмнеге Пакистандагы Ахмадия Жамааты расмаий түрдө жек көрүлөт?» Би-Би-Си Жаңылыктары.]&lt;/ref&gt;

Мыйзам жана Башмыйзамга Пакистандагы Ахмадийлер жөнүндөгү киргизилген кошумчалар күчүнө киргенде өлкөнүн ар кайсы аймактарынан Ахмадийлердин үзгүлтүксүз кысымга алынып жатканы жана жек көрүүгө дуушар болгон кабарлар келе баштады. Ахмадийлер ар кандай диний тайпалар баш болгон бир топ чабуулдарга кабылышкан.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150915032835/http://harvardhrj.com/ |archivedate=2015-09-15 |title=архив көчүрмөсү |url=http://harvardhrj.com/ |accessdate=2015-09-14}}&lt;/ref&gt; Пакистандагы ар кандай мусулман агымдарга караштуу бардык диний окуу жайларында жана медреселерде айрыкча Ахмадия ишенимдерин жокко чыгаруу максатында зарыл окуу материалы окутула баштады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тарик Рахман: Чоочун дүйнөлөрдүн тургундары. Т Рахман – Заманбап Түштүк Азия, 2004. Пакистандагы Окуу Системасына бир обзор. 15-бет. |url=http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf |access-date=2021-08-23 |archive-date=2015-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704090043/http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf |dead-url=yes |accessdate=2021-08-23 |archivedate=2015-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704090043/http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf }} {{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf |accessdate=2021-08-23 |archivedate=2015-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704090043/http://sites.uoit.ca/student_accessibility/index.php?utm_source=redirect&amp;utm_medium=web&amp;utm_campaign=sas%2FArticles%2FDAW.pdf }}&lt;/ref&gt; 

Пакистанда 2005-жылы өткөрүлгөн «сурамжылоо» боюнча, Пакистандагы бейөкмөт мектептердеги окуучулар өлкөлдөгү диний сабырдуулук жөнүндө өз ой-пикирлерин билдиришти. Жүргүзүлгөн изилдөөдө топтолгон маалымааттар боюнча, а түгүл Пакистандын кат-сабаттуу класстарынын арасында дагы эң аз укукка ээ адамдар болуп Ахмадийлер эсептелинет экен. Ушул эле изилдөөдө, ошол мыкты даражадагы мектептердеги мугалимдер өздөрүнүн окуучуларына караганда Ахмадийлерге карата дагы азыраак даражадагы сабырдуулукту көрсөтүштү. Пакистандагы Пенжаб облусунда жайгашкан ошондой мектептер, университеттер жана мугалимдер тарабынан Ахмадийлер куугунтукталган. Куугунтуктоолор ар түрдүү социалдык бойкот, кубалоо, коркутуу жана саны көпчүлүк агымдардагы экстремист студенттер, мугалимдер жана ректорлор тарабынан Ахмадий студенттерге каршы чыгарылган зуулумдуктарды түзөт.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/669566/ahmadis-the-lightning-rod-that-attracts-the-most-hatred «Ахмадийлер: жарыктыктын таягы эң жаман жек көрүүнү тартып алат». Dawn. 28-октябрь 2011-жыл)]&lt;/ref&gt;

2010-жылдын 28-майында Ахмадийлерге каршы өтө эле кайгылуу жана кырсыктуу окуя болуп, бир диний экстремист уюмунун (Пенжабдагы Талибан Кыймылы) бир канча мүчөлөрү Лахордогу эки Ахмадий мечитине кирип, ок ачышып, андан кийин алардын үчөөсү өздөрүн жардырып жиберишкен. Ал чабуулдардын айынан жалпысынан 86 адам каза болуп, 100дөн ашуун адам жарадар болушкан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Аныктык – Лахордогу чабуулдарда 86 Ахмадий мерт болду». Жамааттын расмий сайты. 12-июнь, 2010-жыл. |url=http://www.alislam.org/egazette/press-release/clarification-86-ahmadis-died-in-the-lahore-attacks/ |accessdate=2015-09-14 |archivedate=2016-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160503074303/http://www.alislam.org/egazette/press-release/clarification-86-ahmadis-died-in-the-lahore-attacks/ }}&lt;/ref&gt; Жамаат мүчөлөрү жума намазын аткарганы мечиттерде чогулушкан.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/10181380 «Пакистандагы мечиттерге жасалган чабуулдардан бир топ адамдар жок болду» Би-Би-Си Жаңылыктары. 28-май, 2010-жыл.]&lt;/ref&gt; Ал чабуулдарга жооп кылып Пакистандагы саны азчылык уюмдарынын министри Шахбаз Бхатти Ахмадия Жамаатын көрүп кетти.

== ПЛЕСТИНАДАГЫ АЙМАКТАР ==

Плестинадагы аймактарда Ахмадийлер кысымдарга алынышууда.&lt;ref&gt;http://www.israeltoday.co.il/def{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== САУД АРАБИЯСЫ ==

Ахмадийлер Сауд Арабиясында үзгүлтүксүз кысымдарга алынышууда.&lt;ref&gt;[http://www.thepersecution.org/press/08/sp080324.html «Сауд Арабиясында Ахмадийлердин кысымдарга дуушар болгондугу». Persecution.org.]&lt;/ref&gt; 2007-жылдын 24-январында Human Right Watch деген уюм Сауд Арабиясынын падышасы Шах Абдуллага ачык катты жолдоп, Сауд Арабияда Ахмадия ишенимдерине каршы диний кысымдарды токтотууну суранышкан. 2006-жылдын ноябрында жана 2007-жылдын февралында эки кат жолдонуп, Сауд Арабиясынын бийлигине сын-пикир айтуучулардын Сауда Арабиясына сапар тартуусуна коюлган чектөөлөрү алынып салуусу суралган.&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2007/02/08/letter-king-abdullah «Шах Абдуллага кат». ХРВ. 8-февраль, 2007-жыл.]&lt;/ref&gt; Human Right Watch ошол каттарга кандайдыр бир жооп кайтарылганын же кайтарылбаганын билдире элек.

Сауд Арабиясынын диний мыйзамы боюнча, Ахмадийлер башка мусулман эместер менен чогуу Меккеге барууга чектелишкен, бул нерсе алардын милдетүү ибадат болуп эсептелинген ажылык зыяратын аткаруу мүмкүнчүлүгүнө чектөө салган.

== Тектеш макалалар ==
* [[Хакийм Нуруддин]]
* [[Мырза Насир Ахмад]]
* [[Мырза Тахир Ахмад]]

== Адабияттар ==
{{примечания|2}}

== Шилтмелер ==
* [http://www.alislam.org Ахмадия Мусулман Жамаатынын расмий веб-сайты.]
* [http://www.alislam.org/introduction/Islam-Ahmadiyyat.html Ислам Ахмадия – [[Ыйман]]дын кайрадан жандалуусу.]
* [http://www.persecutionofahmadis.org/ Ахмадийлердин кысымга алынуусу.]
* [http://www.ahmadiyya-islam.org/kg/  Ахмадия Мусулман Жамаатынын кыргызча расмий веб-сайты.]

[[Категория:Ислам]]
[[Категория:Ахмадия| ]]</text>
      <sha1>d8svypr62a5vphyuoc8d45hy3tod21h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бажы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50987</id>
    <revision>
      <id>666359</id>
      <parentid>644316</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3179" sha1="0t4j4s22hhxy0apkpor76cldz177wtd" xml:space="preserve">'''Бажы''' — өлкөнүн чек арасы аркылуу жүктү жана почта жөнөтмөлөрүн алып өтүүнү контролдоочу жана бажы салыктарын жана бажы жыйымдарын алуучу мамлекеттик [[мекеме]]. Бажы өзүнчө чегара пункттарында (порттордо), өлкөнүн ири борборлорунда жайгашат. Бажы өлкөнүн бажы мыйзамдарынын жана белгиленген бажы эрежелеринин аткарылышын ишке ашырат; импорттолуучу жана экспорттолуучу товарлардын эсебин алат; жүктөрдү убактылуу сактоого кабыл алат; тыштан келтирүүгө жана тышка чыгарылууга тыюу салынган жана чектелген буюмдарды алып коёт; контрабанда менен күрөш жүргүзөт; жүктөрдү карайт; үстөктөрдү (товарларды сактагандык, санитардык жана башка үчүн, ошондой эле белгиленген эрежелерди бузгандык үчүн штраф алынат, кээде жүк конфискацияланат), [[жыйым]] алат; бажы декларацияларын, эсептешүүлөрдү, товардын түрү тууралуу [[күбөлүк|күбөлүктү]], импорттук же экспорттук лицензияларды, санитардык жана ветеринардык күбөлүктөрдү көрсөтүү жана башка бажы эрежелеринин сакталышын контролдойт. Бажы жайгашкан жерге транспорттун токтотпоо; жээкке уруксатсыз токтотуу; керектүү документтерди көрсөтпөө, жүктү жашыруу жана башка эреже бузууга жатат.

Бажы жагынан жол-жоболоштуруу - соодагерлер тарабынан жүзөгө ашырылат иш-чаралардын комплекси (импорттоочулар, бажы органдарынын, бажы өкүлү, тастыкталган жана камсыздандыруу компаниялардын жана банктардын) чет импорттук мал.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220095756/http://fortunat.kiev.ua/services/broker/ |archivedate=2020-02-20 |title=Бажы брокердик кызмат. |url=http://fortunat.kiev.ua/services/broker/ |accessdate=2020-02-20}}&lt;/ref&gt;

== Жазуулар ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Терминдер жана түшүнүктөр]]
== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1</text>
      <sha1>0t4j4s22hhxy0apkpor76cldz177wtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краснодар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53720</id>
    <revision>
      <id>666392</id>
      <parentid>647512</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3789" sha1="2fzm3s9zssyolwwntv7uiubiux0aqup" xml:space="preserve">[[Файл:Краснодар.png|thumb|Краснодар.]]
'''Краснодар''' (1920-жылга чейин '''Екатеринодар''') — [[Орусия|Россия]] Федерациясындагы [[шаар]]. [[Краснодар крайы|Краснодар крайынын]] административдик борбору. [[Кубань]] дарыясынын боюнда. Чеп катары 1793-ж. негизделген. Калкы — {{nobr|1 154 885}} адам (2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|accessdate=2025-11-10|website=rosstat.gov.ru|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|archivedate=2025-05-05}}&lt;/ref&gt;. Краснодар – Россиянын түштүгүндөгү илим менен билимдин ири очогу. Илим изилдөө институттары, университеттер (анын ичинде [[Кубань университети]]), институттар, китепканалар, театрлар, цирк, тарыхый-археологиялык, сүрөт музейлери бар.

== Тарыхы ==
Улуу Ата Мекендик согуштан кийин шаар кайрадан курулуп, оңдолгон. Чиркөөлөр, соборлор ж. б. архитектуралык эстеликтер сакталган. Кубань казак-орус аскерлеринин 200 жылдыгына обелиск, Екатерина IIге, генерал Л. Г. Корниловго эстеликтер тургузулган.

== Экономикасы ==
Темир жол бекети. Краснодар — өнөр-жайлуу ири борбор. Машина куруу (станок, радио жана электр ченегич приборлор, компрессорлор, айыл-чарба машиналары), нефть ажыратуу, химиялык (резина-техникалык өндүрүшү өнүккөн), жеңил (кебез-кездеме, камвол-нооту комбинаты, булгаары заводу), тамак-аш (май, майонез, ар кандай татымалдар, сыр, эт), жыгаччылык өнөр-жай ишканалары жана витамин, биохимиялык дары-дармектер, парфюмерия-косметика өндүрүшү, фарфор-фаянс заводу иштейт. Туризм үчүн чана (үйлөнмө), суу аттракциондору, бассейндер, рафт чыгарылат.

== Маданият ==
Эл аралык куурчак театр (1997-жылдан), кино (2005-жылдан) фестивалдары өткөрүлүп турат. 

== Булактар ==
{{булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
{{commons|Krasnodar}}
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
* {{cite web|url=https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|title=Краснодар|website=krasnodar.ru|accessdate=2025-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804204606/https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|archivedate=2018-08-04|lang=ru}}

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>2fzm3s9zssyolwwntv7uiubiux0aqup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабур атындагы Ош Мамлекеттик Академиялык өзбек музыкалуу драма театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56329</id>
    <revision>
      <id>666358</id>
      <parentid>651900</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138960" sha1="7v9knlwbvlrlgk8wt96me2vticrt7qi" xml:space="preserve">{{Театр
|Кыргызча аталышы           = Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры
|Расмий аталышы             = 
|Сүрөт                      = Ош өзбек театры.jpg
|Туурасы                    = 280px
|Сүрөткө баяндама           = Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театрынын имараты
|Мурунку аталышы            = Киров атындагы Ош мамлекеттик өзбек улуттук музыкалык драма театры
|Театрдын түрү              = музыкалык жана драмалык
|Негизделген                = 1914-жыл
|Негиздөөчү                 = Мадазимов Рахмонберди
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = 
|Жанры                      = 
|Аткаруу жайлары            = 
|Сыйлыктары                 = 

|Жайгашкан жери             = Ош
|Дареги                     = 723500, Кыргызстан, Ош шаары, Ленин, 326
|Архитектуралык стиль       = 
|Долбоордун автору          = 
|Архитектору                = 
|Скульптору                 = 
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 1979
|Ачылган                    = 
|Оңдоо иштери               = 2003
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = 500 орун
|Макамы                     = 
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = 
|Директору                  = Аъзам Рахим
|Көркөм жетекчиси           = Хаёт Абдуллаева
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = Мамиржон Шокиров
|Башкы балетмейстери        = Гапирова Нуржахон
|Башкы хормейстери          = Дилшод Азимов
|Башкы художниги            = Рахимжон Ахмаджонов

|lat_dir                    = N
|lat_deg                    = 40
|lat_min                    = 32
|lat_sec                    = 23
|lon_dir                    = E
|lon_deg                    = 72
|lon_min                    = 47
|lon_sec                    = 45
|region                     = KG-GB
|CoordScale                 = 2000

|Сайты                      = teatrbabur.kg
|Викиказына                 = Osh State Academic Uzbek Music and Drama Theater named after Babur
}}

'''Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры''' ({{lang-ru|Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура}}) [[Кыргызстан]]да эң байыркы, [[Борбордук Азия]]да экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет жана [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан [[1914]] жылы негизделген.

== Тарыхы ==
[[1914]] жылы '''[[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]]''' жетекчилигинде [[Ош шаары]]нын [[Орус-тузем мектептери|орус-тузем мектеби]] мугалими [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[театр]]алдык кружок негизделген&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Спектакль &quot;Барсбек&quot; будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции |url=http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html |accessdate=2016-03-19 |archivedate=2016-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310012811/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие |url=http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ |accessdate=2015-10-01 |archivedate=2015-10-01 |archiveurl=https://archive.today/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ }}&lt;/ref&gt;. 

[[1918]] жылы [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] жетекчилигинде [[Ош уезди]]нын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, Журахон Зайнобиддинов, Назирхан Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидовдор менен бирге [[Түркстан]] фронти Реввоенсоветине караштуу [[концерт]] бригадасынын базасында [[Кыргызстан]]да биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү театралдык кружок негизделген.

Театр труппасынын биринчи директору, көркөм жетекчиси жана башкы режиссёру [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] [[Борбордук Азия]]нын жана [[Кыргызстан]]дын театралдык кыймылдын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.is/20150203020116/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm }}&lt;/ref&gt;. Р. Мадазимов Кыргызстандагы маданияттын, искусствонун жана билим берүү системасынын өнүгүшүнө олуттуу салым кошкон, ошондой эле Түштүк Кыргызстандагы жадидизмдин лидери жана идеологу болгон. Ал жаңы мамлекеттүүлүктүн алгачкы мезгилинде, Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун түзүлүшүндө активдүү роль ойногон.

[[1919]] жылы кружок драма труппасы болуп калыптанды, ал труппага кийин [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]], Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитовдор кошулду. 1920-жылы труппа Гулом Зафаринин “Көрүстөнда” чыгармасы негизинде “Жетим” пьесасын койгон. Жетимдин ролун труппанын көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимовдун]] 10 жаштагы уулу [[Уринбой Рахмонов]] ойногон. 10 жаштагы артист [[Уринбой Рахмонов|Уринбой Рахмоновдун]] апасы Бибихан жана чоң энеси Биби Солиха ошол кезде каза болуп калышкан, ал эми Уринбой пьесада энесинин мүрзөсүндөгү жетим баланын ыйын жана онтоосун так чагылдырган. Эненин мүрзөдөн чыккан үндөрүн жана ыйын курч драмалык түрдө чагылдырылган. Бул сахналык пьеса көрүүчүлөргө абдан күчтүү таасир этип, алардын сезимдерин козгогон. Бул пьеса аркылуу автор коомдогу социалдык теңсиздик жана жетимдер көйгөйүн сахнага алып чыгып, аларды агартуу идеялары менен байланыштырган. 

Ошондон тартып [[Уринбой Рахмонов]] жаш жигиттердин ролдорун ойноп, ошол эле учурда труппанын актёрлоруна жардам берип, бир нече милдеттерди аткарган.

Бул труппа [[Кыргызстан]] түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуарында спектакль коюудан тышкары, көптөгөн [[концерт]]тик программалар коюлду. Ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду.
Андан ары бул труппа Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театрынын түзүү үчүн негиз болуп калды&lt;ref&gt;[https://www.centrasia.org/person2.php?st=1386103932 &lt;small&gt;Центразия Персоны&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;. Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры [[Борбордук Азия]]да [[Ташкент]] шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан ([[1913]]-[[27 февраль]] [[1914]] жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет&lt;ref&gt;[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

Театр [[Ош уезди]]нын бардык райондорунда болуп, ал жерде спектаклдер коюп, көркөм өнөр жана [[маданият]] куралы менен Кыргызстандын түштүгүндө Совет бийлигин орнотуу үчүн күрөштү. Театр артисттери [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сынын негиздөөчүсү жана биринчи башчысы жана Кыргызстан Улуттук коопсуздук комитетинин негиздөөчүсү жана [[Ош уезди]]нын ЧКнын биринчи башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге Кыргызстандын түштүгүндө Совет бийлигин орнотуу үчүн активдүү катышкан.

Театр труппасында [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан коюлган Маннон Уйгурдын &quot;[[Түркстан]]дык [[табып]]&quot; пьесасы өз убагында реакционерлердин кескин нааразылыгын келтирди. Ошол кезде труппа курамында аял актрисалар жок эле, анда аялдардын ролун Журахон Зайнобиддинов мыкты аткарган. 20-жылдар аягында сахнада биринчи жолу актриса аялдар көрүндү. Реакционерлер тарабынан таланттуу актрисалар Н. Юлдашева жана Р. Парпиевалар ырайымсыз  өлтүрүлгөн&lt;ref&gt;[http://www.open.kg/about-kyrgyzstan/art/theater/115-teatr-kyrgyzstana-v-20-80-godah.html &lt;small&gt;Театр Кыргызстана в 20-80 годах&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

[[Жарандык согуш]]тун убагында [[Ош шаары|Ошко]] чектеш болгон райондор  согуш майданына айланды. [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сынын башчысы жана [[Ош уезди]]нын ЧКнын биринчи башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султановдун]] сунушу менен театралдык труппа бул фронттун катышуучусу жана [[РКП(б)|большевиктер партиясынын]] үгүтчүүсү болуп калды. Театралдык труппа [[Ош уезди]]нин бардык айылдарында, [[базар]]ларда, аянттарда жана эл көп чогулган башка жерлерде спектаклдер жана [[концерт]]терди коюп, Кыргызстандын көркөм өнөрун жана [[Маданият|маданиятын]] өнүктүрүүго зор салым кошкон. Көрүнүктүү [[революция]] ишмерлери [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] жана [[Касымбеков Мырза Фазылбек|Фазылбек Касымбековдор]] театралдык труппанын жаш жамаатына бутга турууга жардам берди&lt;ref&gt;[http://newspaperarchive.com/uz/uzbekistan/toshkent/toshkent-sovet-uzbekistoni/1990/10-03/page-4 Teatr kutlug 60 yillik tuyini nishonladi]&lt;/ref&gt;.

[[Султанов, Балтакожо|Б. Султановдун]] кудасы Ош өзбек театрынын биринчи негиздөөчүсү, директору жана көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] мындай айтып жүргөн: [[Корбашы]] [[Мадаминбек]] [[Анжыян (шаар)|Андижан]]га жакын жерлерде талоончулук кылып, тургундарга  куралдуу кол салып жүрдү. [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сынын башчысы жана [[Ош уезди]]нын ЧКнын башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] жана Ош [[гарнизон]]у [[Анжыян (шаар)|Андижан]] аскердик [[гарнизон]]ун [[курал-жарак]] менен камсыз кылуу үчүн жардам берүүнү каалады. Бирок, ал жакка куралды кандай жеткирүүгө болот? Бул көйгөйдү театр артисттери чечти. Арабаны жасалгалашты, анга [[курал-жарак]]ты жайып коюшту, үстүнөн төшөктөр коюшту. Артист [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] грим сыйпоолоп жана чоң &quot;ишан&quot;-диний үгүттөөчү болду. Дагы эки актёр анын &quot;муридтери&quot;-шакирттери болуп калды. Өзүнө жакын мусулмандардын ыйык [[Куран]] китебин коюшту, аны окуп жолго түштү. Араба Ходжаабадга жакындап барганда ок атылганы угулду. Арабаны ондогон [[басмачы]]лар курчооду. Ошондо арабакеч [[басмачы]]ларга бармагы менен &quot;жымжырт&quot; деп белгисин көрсөттү жана парданы тартып койду. [[Басмачы]]лар &quot;ишан&quot; жана анын &quot;шакиртерин&quot; көрүүштү жана жүгүнүүштү. Андан кийин аларды [[Анжыян (шаар)|Андижан]]га чейин урмат менен жеткиришти. [[Курал-жарак]] менен камсыз кылуу үчүн труппанын мындай &quot;постановкалары&quot; бир нече жолу кайталанды.

[[Кыргыз АССР Эл Комиссарлар Совети (ЭКС)|Кыргыз АССР эл комиссарлары Кеңешинин]] [[1929]] жылдагы [[Акты (документ)|токтомуна]] ылайык театр өз ишин кесипкөй негизде баштаган. Ошол убакыттан баштап театр сахнасында көйгөйлүү маселелерди чагылдырган чоң пьесалар жана чыгармалар коюлган. Сахнада [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан коюлган Камил Яшин жана Музаффар Мухамедовдун &quot;Гулсара&quot; музыкалуу драмасы чоң окуялардын бири болуп калды. [[1929]]-[[1931]]-жылдары театрда [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан К. Яшиндын &quot;Лолахон&quot;, &quot;Ажи-ажи&quot; пьесалары коюлду. Бул чыгармалар идеялык душмандардын кара ойлорун ачып берди. &quot;Лолахон&quot; спектакли [[Араван]], [[Өзгөн району|Өзгөн]], [[Кара-Суу району|Кара-Суу]], Ходжаабад эмгекчилерин арасында көп жолу коюлуп жатты. Театр кызматкерлерине карата реакциялык элементтер бир катар кол салууларды уюштуруштуу. Театр артисттери [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимовду]], [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминованы]], Тожихон Хасанованы, [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмоновду]] кармап алуу жана көздөрүн чукуу үчүн жалдангычтар даярдалган эле. [[Артист]]тердин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн аларга куралдуу сакчылар коюлган эле.

[[Файл:Султанов Балтыходжа.jpg|thumb|left|200px|&lt;small&gt;[[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]]&lt;/small&gt;]]
[[Файл:Журахон Зайнобиддинов.jpg|thumb|right|350px|&lt;small&gt;[[:ru:Зайнобиддинов, Журахон|Журахон Зайнобиддинов]], элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы кесиптик уюмдар кызматкерлерин биринчи съезд катышуучуларын арасында. Сүрөт 1920 ж.&lt;/small&gt;]]
Уюштуруу кыйынчылыктарга карабастан, Театр өзүнүн репертуарын жаңы идеялык жана чоң көркөм чыгармалардын эсебинен кеңейтти. Театрга бул учун [[СССР]]дин эл артисти Рахим Пирмухамедов, [[Өзбекстан]]дын эл артисттери Хикмат Латипов жана Кудрат Ходжаевдер чоң практикалык жардам көрсөтүштү. Ош театрынын сахнасында [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан &quot;Эки коммунист&quot;, &quot;Достор&quot;, &quot;[[Алишер Навои]]&quot; жана башка чыгармалар коюлду.

[[1934]] жылы театр жамааты [[Ленинград]], [[Москва]], [[Ташкент]] шаарларында биринчи гастролдорундо катышты. [[1934]] жылдын августунда театралдык жамааттын курамында 70 адам [[Ленинград]] шаарына гастролдорго барды. Театр репертуары &quot;Фархад менен Ширин&quot;, &quot;Лейла менен Маджнун&quot; жана башка өзбек пьесалары тузду. [[Ленинград]]дын искусство сүйүүчүлөрү театр чыгыштарын жакшы кабыл алышты. Ошондуктан узак эмеске пландаштырылган бул гастролдор дээрлик бир айга созулду. Театрдын жамааты чыгармачыл жолугушууларды ишканаларда, окуу жайларында, укмуштуу [[«Аврора» (крейсер)|&quot;Аврора&quot; крейсерда]] жүргүздү.

Бардыгы болуп 22 [[концерт]] коюшту. Гастроль аягында артисттерди [[Ленинград]] партия обкомунун биринчи катчысы Сергей Миронович Киров кабыл алды. Ал белгилегендей, коюлган спектаклдер жана концерттер ленинграддыктарга чоң таасир кылды жана алардын эсинде калат. Жолугушууга [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]], А. Насриддинов, Кадыржан Хамидов, З. Умаров, Гуламжан Исраилов, Б. Махмудов, Тожихон Хасанова, [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]], Р. Ахмедов, Б. Ортиков, И. Худайбердиев, Зиямиддин Шакиров, Лутфулло Ходжаев, Р. Мухаммаджанов, Ж. Юсупжанов, Ж. Мухаммаджанова, Д. Каюмов, П. Салиев жана башкалар катышкан. Жолугушуунун аягында алар С.М. Киров менен сүрөткө түшүүштү. С.М. Киров өлгөндөн кийин [[1937]] жылы драма театрге С.М. Кировдун аты коюлду.

[[1934]] жылы [[Ташкент]]те пахтакер алдыңкылардын чогулушу өткөрүлгөн. [[Өзбек ССР]] [[Борбордук аткаруу комитети]] президиумдун төрагасы [[Ахунбабаев Юлдаш|Юлдаш Ахунбабаевдун]] чакыруусу боюнча театрдын жамааты слёт катышуучуларына [[концерт]] коюу үчүн [[Ташкент]]ке барды. Слёт катышуучулары обончу [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаевдун]], артисттер [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]]дун, [[Моминова, Разияхан|Р. Муминованын]], Т. Хасанованын, [[Маидова, Лайлихан|Л. Моидованын]], К. Хамидовдун, Ж. Исраиловдун чыгыштарын кулак тундурган кол чабуулар менен кабыл алды. [[1934]] жылы театр [[Москва]] гастролдорунда эле катышкан. 26 май-4 июнь [[1939]] жылы [[Москва]]да кыргыз искусствосунун I декадасында катышкан жана чыгармачылык топ катышуучулары [[Калинин, Михаил Иванович|М.И. Калинин]] менен жолукту&lt;ref&gt;[http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1422800665&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; Биографии знаменитостей]&lt;/ref&gt;.

[[1939]] жана [[1940]] жылдары [[Бишкек (шаар)|Фрунзе шаарында]] гастролдордо катышкан. [[1939]] жылы театрдын жетекчи артисттери [[Моминова, Разияхан|Розияхан Муминова]] жана [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]] [[Кыргызстан]]да биринчи болуп Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти наамын алышкан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Кыргыздын Гиннес китеби 94 бет |url=http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn |accessdate=2016-09-11 |archivedate=2018-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181014203441/http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn }}&lt;/ref&gt;.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш]]тун башынан бери театрдын көптөгөн артисттери өз ыктыяры менен согушке барды. Согушта [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] оор жараат алгандан кийин, [[Ош шаары]]на жиберилди. [[1942]] жылы ал театрдын көркөм жетекчиси болуп дайындалды жана театрды [[1949]] жылга чейин жетектеген&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260820220734/https://slovo.kg/ru/news-details/ovacii-dlya-babura |archivedate=2026-08-20 |title=Овации для Бабура |url=https://slovo.kg/ru/news-details/ovacii-dlya-babura |accessdate=2026-08-20}}&lt;/ref&gt;.

[[Улуу Ата Мекендик согуш]] мезгилинде Ош театрынын [[артист]]тери фронттордо болуп жана жоокерлерге мекенчилдик спектаклдер койду. [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]], Б. Хасанова, Э. Бутаева, М. Атабаев жоокерлерди эрдикке чакырды. Бул жылдары сахнада [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] тарабынан Камил Яшиндын &quot;Бороон&quot;, &quot;Оккупанттерге өлүм!&quot;, Сабир Абдулланын &quot;Курбан Умаров&quot;, Уйгундын &quot;Жашоо ыры&quot;, Билль-Белоцерковскийдын &quot;Чек арачылар&quot; , [[Корнейчук Александр Евдокимович|Корнейчуктун]] &quot;Фронт&quot; чыгармалары коюлду. Театралдык жамаат эмгекчилердин массасын аскердик-патриоттуулук духунда тарбиялоого чоң салымын кошкон. Театралдык жамааттын чыгармачылык потенциалын ачып берүү үчүн сахнага [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] тарабынан коюлган Хамзанын &quot;Бай жана батрак&quot;, &quot;Майсаранын жоруктары&quot;, К. Тренёвдун &quot;Любовь Яровая&quot; [[Шиллер Иоган Кристоф Фридрих|Шиллердын]] &quot;Алдоо жана сүйүү&quot;, С. Абдулланын &quot;Тахир менен Зухра&quot;, М. Ордубадинын &quot;5 сомдук келин&quot;, Хуршиддын &quot;Фархад менен Ширин&quot;, К. Яшиндын &quot;Гулсара&quot;, Уйгундын &quot;Жаз&quot;, &quot;Алтынкуль&quot; чыгармалары чоң ролду ойноду&lt;ref&gt;[https://www.centrasia.org/person2.php?st=1386185035 Центразия Персоны]&lt;/ref&gt;.

Театралдык жамааттын жана театрдын жетектөөчү актёру [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмоновдун]] чыгармачылык көтөрүүда Ош театрынын сахнасында коюлган  [[Чыңгыз Айтматов|Ч. Айтматовдун]] &quot;[[Саманчынын жолу (роман)|Саманчынын жолу]]&quot;, К. Яшин жана М. Мухамедовдун &quot;Дилором&quot;, [[Шекспир]]дын &quot;Отелло&quot; чыгармалары чоң ролду ойноду. Кийинки жылдары Журахон Рахмонов [[Рашидов Шараф Рашидович|Шараф Рашидовдун]] &quot;Кубаттуу толкун&quot; , К. Тренёвдун &quot;Любовь Яровая&quot;, &quot;Кизил галстук&quot;, [[Шиллер Иоган Кристоф Фридрих|Шиллер]]дын &quot;Алдоо жана сүйүү&quot;, [[Гольдони Карло|К. Гольдони]]нын &quot;Эки мырзага малай&quot;, [[Островский, Александр Николаевич|Александр Островскийдын]] &quot;Добул&quot;, [[Байтемиров, Насирдин|Насриддин Байтемировдун]] «[[Салиева Уркуя|Уркуя]]», &quot;Той алдында дүрбөлөн&quot;, &quot;Сүйүү, жаз жана шайтан&quot; чыгармаларында роль ойногон.

14-25 октябрь [[1958]] жылы Ош өзбек драма театрынын жамааты [[Москва]]да кыргыз искусствосу жана адабиятынын экинчи декадасында катышкан. [[1961]] жылы 20 февралында [[Кыргызстан театр ишмерлер союзу|Кыргызстан театралдык коомунун]] I съездинде катышкан. [[1967]] жылы Ош өзбек драма театры [[Тажик ССР]]да гастрольда болчу. Гастролдор чоң ийгилик менен өтүү, жамаат [[Тажик ССР]] [[маданият]] [[Министрлик|министрлигинин]] [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамотасы]] менен сыйланды жана театрдын жетектөөчү артисти [[Дилдорбек Рахмонов]]дун ойногон ролдору жогору бааланды. 11-17 июль [[1967]] жылы [[Москва]]да [[Кыргызстан]]дын [[маданият]] жана [[искусство]] күндөрүндө катышкан. 4-14 сентябрь [[1969]] жылы [[Өзбек ССР]]да кыргыз адабияты жана искусство декадасында катышкан. 2-10 апрель [[1970]] жылы В.И. [[Ленин]] 100 жылдыгына арналган [[СССР]] элдеринин [[искусство]] майрамында катышкан&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Cоветские актеры кино и театра мужчины&lt;/small&gt; |url=http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich |accessdate=2015-12-27 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095856/http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich }}&lt;/ref&gt;.

Театрдын жетектөөчү актёру [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]] [[кыргыз тили]]н мыкты билгени учун, ал [[Султан Ибраимов|С. Ибраимов]] атындагы [[Ош кыргыз академиялык драма театры]] (24 ноябрь [[1972]] жылы уюшулган, [[1974]] жылы курулган) ачылганга чейин кыргыз улуттук жазуучулардын классикалык жана заманбап чыгармаларын пропагандалады жана театр сахнасында коюуда активдүү катышкан. Ал кыргыз авторлорунун чыгармаларын аткарууда ролдорду нукура [[кыргыз тили]]нде ойноду. [[1957]] жылы ал [[Кыргыз ССР]]ынын [[маданият]] [[Министрлик|министрлигинин]] [[Грамота (сыйбарак)|ардак грамотасы]] менен, ал эми [[1976]] жылы IX [[Беш жылдык пландар|беш жылдык]] ударниги медалы менен сыйланган. [[Ташкент]]те гастролдор бүткөндөн кийин [[маданият]] жана [[искусство]] пропагандалоо жана өнүктүрүү учун кошкон зор салымы үчүн [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]] [[Өзбек ССР]] Жогорку Совети [[Президиум]]унун 5 июль [[1974]] жылдагы №164 [[Жарлык|Жарлыгы]] менен [[Өзбекстан]] эмгек сиңирген [[артист]]и ([[медаль]] № 877) ардак наам менен сыйланды&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt; |url=http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm |accessdate=2015-02-03 |archivedate=2015-02-03 |archiveurl=https://archive.today/20150203020052/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm }}&lt;/ref&gt;. [[Кыргызстан]] [[тарых]]ында эки [[артист]] гана бул ардактуу наам менен сыйланышкан.

С.М. Киров атындагы Ош театры [[1992]] жылы Бабур атындагы өзбек музыкалуу-драма театры болуп атын өзгөрттү.

[[2004]] жылы Бабур атындагы Ош өзбек музыкалуу-драма театрына «[[Академиялык тeaтp|Академиялык]]» деген статус берилди&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/39812?cl=ky-kg &lt;small&gt;Кыргызстан Президентинин Жарлыгы №354 от 14.10.2004 жыл&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

[[2006]] жылы [[Кыргыз Республикасы]]нын [[маданият]] жана маалымат [[Министрлик|министрлигинин]] чечими менен театрга &quot;Мамлекеттик театр&quot; макамы берилди.

29 ноябрь [[2014]] жылы [[Борбордук Азия]]ны байыркы театрынын 95 жылдык юбилейине арналган театрализациялашкан [[концерт]] коюлду. Каржы маселеси чечилбегендигине байланыштуу [[2018]] жылы театр өзүнүн кылымдык юбилейин белгилөө тоюн өткөрө алган эмес&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Театру Бабура скоро 100 лет&lt;/small&gt; |url=http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/teatru-babura-skoro-100-let |accessdate=2016-01-08 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.ph/20180303110207/http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/teatru-babura-skoro-100-let }}&lt;/ref&gt;.

[[Өзбекстан|Өзбекстандын]] [[Өкмөт|өкмөтү]] театрдын имаратын реконструкциялоого 7 миллион доллар бөлгөн.&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/252793_remont_oshskogo_teatra_soglashenie_suzbekistanom_ratifitsiruyut_sopozdaniem/ Ремонт Ошского театра, соглашение с Узбекистаном ратифицируют с опозданием]&lt;/ref&gt; 2023 жылы театрдын 105 жылдыгын жаңы имаратта өткөрүү пландалууда.

== [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]дан көчурмө ==
'''Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры''' алгач ([[1919]]-жылдан) өз демилгелүү драма ийрими болуп, [[1932]]-ж. профессионал музыкалуу драма театры катары Ош шаарында уюшулган. Театр [[1934]]–[[1992]]-ж. С.М. Кировдун ысмын алып жүргөн, [[1992]]-жылдан [[Бабур Захиреддин Мухаммад|Бабур]]дун атында. Театр концерт программасы менен бирге драма жана музыкалуу драма спектаклдерин коёт. [[1934]]-ж. концерттик программа менен [[Москва]], [[Ленинград]] шаарында гастролдо болгон. Койгон белгилүү спектаклдери: К. Яшен, «Эки коммунист» ([[1933]]); Г. Зафари, «Халима» ([[1933]]); К. Гоцци, «Турандот каныша», Н. Гоголь «Текшерүүчү» ([[1934]]); Ж. Турусбеков, «Ажал ордуна» ([[1936]]); Хамза, «Бай жана батрак» ([[1939]]), «Майсаранын жоруктары» ([[1941]]); И. Акрамов, «Адолат» ([[1950]], [[1975]]); Г. Гулам, «Ташбалта ашык» ([[1960]], [[1974]]); К. Маликов, «Бийик жерде» ([[1960]]); К. Жантөшев, «Тоо бүркүтү» ([[1965]]), Ч. Айтматов, «Саманчынын жолу» ([[1966]]); А. Рахмат, «Абдулла Набиев» ([[1967]]); [[Рашидов Шараф Рашидович|Ш. Рашидов]], «Кубаттуу толкун» ([[1969]]); А. Абдугафуров, «Ач көздүк» ([[1972]]); Т. Абдумомунов, «Ашырбай» ([[1974]]); Н. Байтемиров, «Уркуя» ([[1977]]) ж. б. Алгачкы артисттери: [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]], Бекназар Назаров, [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]], [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]], [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]], [[Моминова, Разияхан|Разия Муминова]], [[Маидова, Лайлихан|Лайлихан Маидова]] ж. б. Режиссёрлору: Ф.А. Литвинская, С. Юлдашев, Э. Мурадов, С. Умаров, сүрөтчүсү Т. Сафаров, дирижёру Т. Арифхожаев. Театрда Кыргыз ССР эл артисти [[Салиева, Турсунхан|Турсунхон Солиева]], Кыргыз ССР эмгек сиңирген артисттери [[Рахмонов Журахон|Ж. Рахмонов]], Х. Хасанов, Т. Урунова ж. б. иштеген. 

[[2004]] жылы Бабур атындагы Ош областтык өзбек музыкалуу-драма театрына «академиялык» деген статус берилди&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/39812?cl=ky-kg &lt;small&gt;Кыргызстан Президентинин Жарлыгы №354 от 14.10.2004 жыл&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Театр артисттерин эскерүү ==
[[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары]]нын чечимдери менен [[Ош облусу]]нун көчөлөрүнүн театрдын артисттерин ысымдарын ыйгаруу аркылуу бекемделген.
* Театр негиздөөчүсү [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] урматына [[Ош облусу]], [[Кара-Суу району]]нун, [[Кызыл-Кыштак, Кара-Суу району|Кызыл-Кыштак айылынын]] Беш-Капа участкасы жаңы конуштарын үч көчөсү анын ысмы менен аталган.&lt;ref&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/Увековечена_память_выдающегося_деятеля_культуры_Кыргызстана_Уринбоя_Рахмонова Увековечена память выдающегося деятеля культуры Кыргызстана Уринбоя Рахмонова]&lt;/ref&gt;
* Театр негиздөөчүлөрүнөн бири Журахон Зайнобиддинов урматына [[Ош шаары]]нын борбордук көчөлөрүнүн бири анын ысмы менен аталып, бирок 2013-жылы ал көчөгө башка адамдын аты коюлган.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Улица Зайнабидинова переименована |url=https://paruskg.info/glavnaya/77085-77085.html |access-date=2019-12-27 |archive-date=2019-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227180208/https://paruskg.info/glavnaya/77085-77085.html |dead-url=yes |accessdate=2019-12-27 |archivedate=2019-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191227180208/https://paruskg.info/glavnaya/77085-77085.html }}&lt;/ref&gt; 
* [[Кыргыз Республикасынын эл артисти|Кыргызстан эл артисттери]] [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминова]], [[Нематов, Нематжан|Нематжон Нематов]] жана [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]] урматына [[Ош шаары]]нда көчөлөрү алардын аттары коюлган.
* 1977 жылы Ош шаардык аткаруу комитетинин төрагасы жана Ош облустук маданият башкармалагы Республиканын эмгек сиңирген артисти [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]] өлгөндөн кийин анын урматына [[Ош шаары]]нын Алебастрова көчөсүнө атын берүү демилгеси менен чыгышкан.

== Театрдын негиздөөчүлөрү ==
# [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] ([[1914]] жылдан)
# [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]]
# Бекназар Назаров
# Иброхим Мусабоев
# [[:ru:Зайнобиддинов, Журахон|Журахон Зайнобиддинов]]
# [[:ru:Камолов, Назирхон|Назирхон Камолов]]&lt;ref&gt;[https://mytashkent.uz/2016/10/26/istoriya-diktorov-televideniya/ Назирхон Камолов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ўзбекистон радиосининг биринчи диктори Назирхон Камолов&lt;/small&gt; |url=http://fikr.uz/blog/Milliy_goya_va_mafkura_ilmiy-amaliy_markazi/radioning-udratli-ovozi.html |accessdate=2018-09-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180303105655/http://fikr.uz/blog/Milliy_goya_va_mafkura_ilmiy-amaliy_markazi/radioning-udratli-ovozi.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дастлабки эшиттиришлар |url=https://uzhurriyat.uz/2017/02/15/ovoz-qudrati/ |accessdate=2019-12-27 |archivedate=2019-12-27 |archiveurl=https://archive.today/20191227172655/https://uzhurriyat.uz/2017/02/15/ovoz-qudrati/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Радиодаги ўзбек бўлимининг дастлабки мудири ва сухандони Назирхон Камолов&lt;/small&gt; |url=http://birsafda.uz/index.php/ilm-izlanish-tad-i-od/332-ezhzhzhzhzhzhzhzhzhzhzhzh |accessdate=2018-03-02 |archivedate=2018-03-02 |archiveurl=https://archive.today/20180302164334/http://birsafda.uz/index.php/ilm-izlanish-tad-i-od/332-ezhzhzhzhzhzhzhzhzhzhzhzh }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ўзбек журналистикаси тарихидан |url=http://qashqadaryogz.uz/read/zbek-zhurnalistikasi-tarikhidan |accessdate=2019-12-27 |archivedate=2019-12-27 |archiveurl=https://archive.today/20191227173332/http://qashqadaryogz.uz/read/zbek-zhurnalistikasi-tarikhidan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=История дикторов телевидения |url=https://mytashkent.uz/2016/10/26/istoriya-diktorov-televideniya/ |accessdate=2019-12-27 |archivedate=2019-12-27 |archiveurl=https://archive.today/20191227173202/https://mytashkent.uz/2016/10/26/istoriya-diktorov-televideniya/ }}&lt;/ref&gt;
# Абдурашид Эшонхонов&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Рашид Эшанханов&lt;/small&gt; |url=http://www.foto.kg/istoricheskaya-spravka/3659-istoriya-rossiyskogo-obrazovaniya-v-oshe.html |accessdate=2018-03-02 |archivedate=2018-03-02 |archiveurl=https://archive.today/20180302155352/http://www.foto.kg/istoricheskaya-spravka/3659-istoriya-rossiyskogo-obrazovaniya-v-oshe.html }}&lt;/ref&gt;
# А. Саидов
# [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] ([[1920]] жылдан)
# [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]]

== [[Театр]] [[артист]]тери ==
=== [[Кыргыз Республикасынын эл артисти|Кыргызстан эл артисттери]] ===
# [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]] ([[1940]] жыл)&lt;ref&gt;[https://24.kg/obschestvo/72841_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Сегодня в Бишкеке. Информационная карта&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;&quot;Ўзбекистонда ижтимоий фанлар&quot; 59 бет, Абдулла тароқ Файзуллаев&lt;/small&gt; |url=http://n.ziyouz.com/books/jurnallar/uzbekistonda_ijtimoiy_fanlar/O%27zbekistonda%20ijtimoiy%20fanlar_1984-01.pdf |accessdate=2018-09-03 |archivedate=2021-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122235534/https://n.ziyouz.com/books/jurnallar/uzbekistonda_ijtimoiy_fanlar/O%27zbekistonda%20ijtimoiy%20fanlar_1984-01.pdf }}&lt;/ref&gt;
# [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминова]] ([[1940]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Розияхон Муминова&lt;/small&gt; |url=http://m.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/370323/bio/?noflex=1 |accessdate=2018-03-02 |archivedate=2018-03-02 |archiveurl=https://archive.today/20180302175249/http://m.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/370323/bio/?noflex=1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.foto.kg/galereya/3092-istoricheskie-lichnosti-roziyahon-muminova.html &lt;small&gt;Розияхон Муминова&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s06/e0006847/index.shtml &lt;small&gt;Муминова Розияхон&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# Тожихон Хасанова ([[1940]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Тожихон Хасанова&lt;/small&gt; |url=http://m.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/370322/bio/?noflex=1 |accessdate=2018-03-02 |archivedate=2018-03-02 |archiveurl=https://archive.today/20180302175054/http://m.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/370322/bio/?noflex=1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Театральная Энциклопедия стр.309&lt;/small&gt; |url=http://lib.co.ua/encyclopedia/unknown/teatralnajaenciklopedija.p309.jsp |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303062111/http://lib.co.ua/encyclopedia/unknown/teatralnajaenciklopedija.p309.jsp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://newspaperarchive.com/toshkent-qizil-uzbekistoni-feb-24-1960-p-4/ &lt;small&gt;Газета &quot;Кизил Узбекистон&quot; №46 24.02.1960 г.&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]] ([[1953]] жыл)&lt;ref&gt;[https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-dec-05-1966-p-4/ &lt;small&gt;Газета &quot;Советтик Киргизстан&quot; №279 5.12.1966 г.&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Лайлихон Моидова&lt;/small&gt; |url=http://tyup.net/page/maidova-lajlihan |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303074205/http://tyup.net/page/maidova-lajlihan }}&lt;/ref&gt;
# [[Салиева, Турсунхан|Турсунхон Солиева]] ([[1974]] жыл)&lt;ref&gt;[https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-may-07-1982-p-4/ &lt;small&gt;Газета &quot;Советтик Киргизстан&quot; №108 7.05.1982 г. стр.4&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Коллектив театра имени Бабура предлагает назвать три улицы Оша именами своих артистов&lt;/small&gt; |url=http://www.turmush.kg/ru/news:18199 |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303075809/http://www.turmush.kg/ru/news:18199 }}&lt;/ref&gt;
# [[Нематов, Нематжан|Нематжон Нематов]] ([[1979]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Нематжон Нематов&lt;/small&gt; |url=http://m.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/283806/bio/?noflex=1 |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303081918/http://m.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/283806/bio/?noflex=1 }}&lt;/ref&gt;
# [[Бадинов Толибжон|Толибжон Бадинов]] ([[1988]] жыл)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=s_kaMf8XkUA &lt;small&gt;Толибжон Бадинов&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=NuL0EaNGses &lt;small&gt;Толибжон Бадинов&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# [[Шабданова, Айтажи|Ойтожихон Шобдонова]] ([[1988]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;В Ошском узбекском драмтеатре состоится спектакль &quot;Слёзы Алайской царицы&quot; с участием Народной артистки КР А. Шабдановой&lt;/small&gt; |url=http://www.turmush.kg/ru/news:30277 |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303083805/http://www.turmush.kg/ru/news:30277 }}&lt;/ref&gt;
# Шавкат Дадажонов ([[1999]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ўзбек саҳнасида &quot;Манаснинг ўғли Семетей&quot;&lt;/small&gt; |url=https://www.ozodlik.org/a/25408003.html |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303084344/https://www.ozodlik.org/a/25408003.html }}&lt;/ref&gt;
# Абдурасулжон (Расул) Ураимжонов (31 октябрь [[2011]]) жыл&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Кыргыз Республикасынын Указы №273 31 октябрь 2011 жыл&lt;/small&gt; |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61146?ckwds |accessdate=2015-12-11 |archivedate=2015-12-11 |archiveurl=https://archive.today/20151211170007/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/61146?ckwds }}&lt;/ref&gt;
=== [[Өзбекстан]] эл [[артист]]тери ===
# Абдулла тарок Файзуллаев ([[1943]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Национальная Энциклопедия Узбекистана, (буква А, стр.23) Абдулла ҳофиз Файзуллаев&lt;/small&gt; |url=http://buxorolib.uz/wp-content/uploads/2017/03/Ozbekiston-Milliy-Ensiklopediyasi-A-harfi.pdf |access-date=2018-08-28 |archive-date=2018-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920202753/http://buxorolib.uz/wp-content/uploads/2017/03/Ozbekiston-Milliy-Ensiklopediyasi-A-harfi.pdf |dead-url=yes |accessdate=2018-08-28 |archivedate=2018-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920202753/http://buxorolib.uz/wp-content/uploads/2017/03/Ozbekiston-Milliy-Ensiklopediyasi-A-harfi.pdf }}&lt;/ref&gt;
# [[:uz:Kifoyat Muslimova|Кифоят Муслимова]]&lt;ref&gt;[http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s06/e0006876/index.shtml Кифоят Муслимова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Кифоят Муслимова |url=http://www.samteatr.uz/ru/actors/view/%D0%9A%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%8F%D1%82+%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |access-date=2021-08-11 |archive-date=2021-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117223636/http://www.samteatr.uz/ru/actors/view/%D0%9A%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%8F%D1%82+%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |dead-url=yes |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2021-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117223636/http://www.samteatr.uz/ru/actors/view/%D0%9A%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%8F%D1%82+%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Кифоят Муслимова |url=https://qomus.info/encyclopedia/cat-m/muslimova-uz/ |accessdate=2019-12-26 |archivedate=2019-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191226150328/https://qomus.info/encyclopedia/cat-m/muslimova-uz/ }}&lt;/ref&gt;
# [https://web.archive.org/web/20180508090032/http://www.fdculture.com/erkinoy_hatamova Ёркиной Хотамова]

=== [[Өзбекстан]] эмгек сиңирген [[артист]]тери ===
# [[Рахмонов Журахон|Журахон Рахмонов]] (5 июль [[1974]] жыл)
# Шавкат Дадажонов (5 июль [[1974]] жыл)

=== [[Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти|Кыргызстан эмгек сиңирген артисттери]] ===
# Саримсок Каримов
# Тупахон Нурбоева
# Шаробиддин Тухтасинов
# Хошимжон Хасанов
# Кодиржон Хамидов
# Ганижон Бутаев
# Бозорбой Юлдашев
# Мавлонжон Курбонов
# Ёркиной Хотамова ([[1967]] жыл)
# Минура Расулжонова
# Мастурахон Усмонова
# Жамила Бутабоева ([[1988]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Жамила Бўтабоева |url=http://old.yntymak.kg/index.php/tv/munavvar-kun/item/19480-umrini-90-foizini-san-atga-ba-ishlagan-ajol |access-date=2018-09-03 |archive-date=2018-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830174117/http://old.yntymak.kg/index.php/tv/munavvar-kun/item/19480-umrini-90-foizini-san-atga-ba-ishlagan-ajol |dead-url=yes |accessdate=2018-09-03 |archivedate=2018-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830174117/http://old.yntymak.kg/index.php/tv/munavvar-kun/item/19480-umrini-90-foizini-san-atga-ba-ishlagan-ajol }}&lt;/ref&gt;
# Рисолатхон Урунова
# Нигорой Расулжонова ([[1990]] жыл)
# Умаржон Мамиров ([[1990]] жыл)
# Режаббой Тожибоев ([[1990]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;В конце сентября в Ошском театре имени Бабура пройдет премьера нового спектакля&quot;&lt;/small&gt; |url=https://www.turmush.kg/ru/news:76614 |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303103523/https://www.turmush.kg/ru/news:76614 }}&lt;/ref&gt;
# Махмуджон Рахматов ([[1990]] жыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;«Ричард III» — жажда власти не будет безнаказанной&quot;&lt;/small&gt; |url=http://vlast.kg/art/richard-iii-zhazhda-vlasti-ne-budet-beznakazannoj/ |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303102946/http://vlast.kg/art/richard-iii-zhazhda-vlasti-ne-budet-beznakazannoj/ }}&lt;/ref&gt;
# Матлюба Мавлонова ([[1995]] жыл)
# Зиёйдин Жалолов ([[1999]] жыл)
# Мавлюда Абдужабборова ([[2001]] жыл)
# Хамидулло Матхоликов ([[2003]] жыл)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=e8q1pV48w64 &lt;small&gt;Песни Х. Матхоликова&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=cR2GYzHwn6Y &lt;small&gt;Песни Х. Матхоликова&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# Дилором Соипова ([[2004]] жыл)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=c9cj1SHXb1o &lt;small&gt;Песни Д. Соиповой&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=2vx2LY3mCNk &lt;small&gt;Песни Д. Соиповой&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# Алла Аскарова&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;В Оше пройдет премьера спектакля «Бунт невест»&lt;/small&gt; |url=http://www.turmush.kg/ru/news:43072 |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303104717/http://www.turmush.kg/ru/news:43072 }}&lt;/ref&gt;
# Самида Холматова ([[2008]] жыл)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=816MU9YKMpw &lt;small&gt;Мунаввар кун Самида Холматова &lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt; 
# Хаётхон Мадрахимова (29.08.[[2019]] yil)&lt;ref&gt;[http://agro.kg/ru/news/22191/ &lt;small&gt;Фамилии. Кого наградил президент Жээнбеков?&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;

=== [[Кыргыз ССРнин маданиятка эмгек сиңирген кызматкери|Кыргызстан маданиятка эмгек сиңирген ишмерлери]] ===
# Таврис Мутыкович Сафаров
# Фаина Анатольевна Литвинская&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ф.А. Литвинская - Записки режиссёра: Театры и актёры&lt;/small&gt; |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01001379227 |accessdate=2018-09-03 |archivedate=2018-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830142339/https://search.rsl.ru/ru/record/01001379227 }}&lt;/ref&gt;
# Салохиддин Умаров ([[1990]])
# Зокиржон Шокиров ([[1990]])&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=A8ofzBNoqKw &lt;small&gt;Зокиржон Шокиров&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# [https://uz.wikipedia.org/wiki/Mugʻanniy_(Gʻanijon_Xolmatov) Ганижон Холматов]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Муғанний |url=http://ziyouz.uz/ozbek-sheriyati/ozbek-zamonaviy-sheriyati/muganniy/ |accessdate=2018-03-06 |archivedate=2018-03-06 |archiveurl=https://archive.today/20180306103306/http://ziyouz.uz/ozbek-sheriyati/ozbek-zamonaviy-sheriyati/muganniy/ }}&lt;/ref&gt;
# Набижон Мамажонов (5.06.[[2017]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Указ Президента КР О награждении Мамаджанова Набижана званием заслуженного деятеля культуры Кыргызстана&lt;/small&gt; |url=http://www.president.kg/files/docs/award/kyirgyiz_respublikasyinyin_mamlekettik_syiylyiktaryi_menen_syiyloo_jnnd_jarlyik.pdf |accessdate=2018-08-28 |archivedate=2017-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716163721/http://www.president.kg/files/docs/award/kyirgyiz_respublikasyinyin_mamlekettik_syiylyiktaryi_menen_syiyloo_jnnd_jarlyik.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== [[Кыргызстан]] маданиятын мыктылери ===
# Нуржахон Гапирова&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Раққосалар мураббийси |url=http://old.yntymak.kg/index.php/zhanylyktar/uzbekche/item/17116-ra-osalar-murabbijsi |access-date=2018-09-03 |archive-date=2018-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830142309/http://old.yntymak.kg/index.php/zhanylyktar/uzbekche/item/17116-ra-osalar-murabbijsi |dead-url=yes |accessdate=2018-09-03 |archivedate=2018-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830142309/http://old.yntymak.kg/index.php/zhanylyktar/uzbekche/item/17116-ra-osalar-murabbijsi }}&lt;/ref&gt;
# Олимжон Комилов
# Зиёйдин Камолов
# Дилшод Курчиев
# Ойбек Юлдашев
# Бахтиёр Хурбоев&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=fNwjIDQUau4 &lt;small&gt;Бахтиёр Хурбоев ижодидан: &quot;Хандон писта&quot;&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# Дилшод Азимов&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vH5l3eJAYak &lt;small&gt;Дилшод Азимов 2015 сарҳисоби&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# Хаётхон Мадрахимова
# Одина Аббосова (2014)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=girGq6KYz6Y Одина Аббосова концерт]&lt;/ref&gt;
# Маъмура Аскарова (2014)
# Бахтиёрхон Хайитмухамадова (2017)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=tTcDucTr-BA &lt;small&gt;Мунаввар кун Бахтиёрхон Хайитмухаммедова&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;
# Илхом Ахмад (Маматохунов)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=3Af8WCOFiBg Илхом Ахмад концерт]&lt;/ref&gt;
# Ёкутой Шаропова&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=buw5NH3jHxc &lt;small&gt;Титаник Ёкутой Шарапова&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;

== Театрдын репертуары&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Репертуар_театра_имени_Бабура_(города_Ош,_Киргизия)&lt;small&gt;Репертуар театра имени Бабура&lt;/small&gt;]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ==
Театр түзүүлгон күндөн тартып сахнасында 600 ашык чыгармалар коюлду.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Название
! Оригинальное название {{lang-uz}}
! Автор
|-
| 1919 || Отцеубийца || Падаркуш ||  [[Бехбудий Махмудкожо|М. Бехбудий]]
|-
| 1919 || Лекарь из Туркестана || Туркистонлик табиб || [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]]
|-
| 1920 || Отравленная жизнь || Заҳарли ҳаёт || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1920 || Сирота || Етим || [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий]
|-
| 1922 || Наказание клеветников || Туҳматчилар жазоси || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1923 || Лолахон || Лолахон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1924 || Рапорт с юга || Жанубдан рапорт || Махмуд Рахмон
|-
| 1925 || Гулсара || Гулсара || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М. Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }}
|-
| 1926 || Два коммуниста || Икки коммунист || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1927 || Друзья || Ўртоқлар || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1928 || Внутри || Ичкарида || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1929 || Халима || Ҳалима || [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий]
|-
| 1929 || Ажи-ажи || Ажи-ажи || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1930 || Истории на хлопковом поле || Пахта шумғиялари || Умаржон Исмоилов
|-
| 1931 || [[:ru:Женитьба (пьеса)|Женитьба]] || Уйланиш || [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]]
|-
| 1932 || Переводчик || Тилмоч || [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]]
|-
| 1933 || [[:ru:Аршин мал алан]] || Аршин мол олон || [[Узеир Гажибеков]]
|-
| 1934 || [[:ru:Ревизор (комедия)|Ревизор]] || Ревизор || [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]]
|-
| 1935 || История заговорила || Тарих тилга кирди || [[:ru:Сафаров, Назир Сафарович|Назир Сафаров]], Зиё Саид
|-
| 1935 || Сожжём || Ёндирамиз || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1936 || Вместо смерти || Ўлим ўрнига || [[:ky:Жусуп Турусбеков|Ж. Турусбеков]]
|-
| 1936 || [[:ru:Любовь Яровая (спектакль, 1951)|Любовь Яровая]] || Любов Яровая || [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]]
|-
| 1936 || Комсомольский взвод || Комсомол взводи || Тожизода
|-
| 1937 || Обман и любовь || Макр ва муҳаббат || [[Фридрих Шиллер]]
|-
| 1937 || Фархад и Ширин || [[«Фархад менен Ширин»]] || Ш. Хуршид
|-
| 1938 || Слуга двух господ || Икки хўжайинга бир қул || [[Гольдони Карло|К.Гольдони]]
|-
| 1938 || Сабля Узбекистана || Ўзбекистон қиличи || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1939 || Пограничники || Чегарачилар || [[:ru:Билль-Белоцерковский, Владимир Наумович|Билль-Белоцерковский]]
|-
| 1939 || Бай и батрак || Бой ила хизматчи ||  [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1939 || [[:ru:Тахир и Зухра|Тахир и Зухра]] || Тоҳир ва Зуҳра ||  [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1940 || Холисхон || Холисхон ||  [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1940 || Буран || Бўрон || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1941 || Гулсара || Гулсара || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М.Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }}
|-
| 1941 || [[:ru:Лейли и Маджнун|Лейла и Маджнун]] || Лайли ва Мажнун || Хуршид
|-
| 1941 || Курбан Умаров || Қурбон Умаров || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1942 || Смерть захватчикам! || Ўлим босқинчиларга! || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1942 || Проделки Майсары || Майсаранинг иши || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1942 || [[:ru:Фронт (пьеса)|Фронт]] || Фронт || [[:ru:Корнейчук, Александр Евдокимович|Корнейчук]]
|-
| 1943 || Даврон ата || Даврон ота || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1943 || Зафар || Зафар || Умаржон Исмоилов
|-
| 1944 || Нурхон || Нурхон || [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1944 || Невеста за 5 сом || Беш сўмлик келин || [[:ru:Ордубади, Мамед Саид|М. Ордубади]]
|-
| 1945 || Песня жизни || Ҳаёт қўшиғи || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1946 || Честь женщины || Аёл номуси || Мухтаров
|-
| 1947 || Весна || Навбаҳор || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1947 ||Фархад и Ширин || [[«Фархад менен Ширин»]] || Хуршид
|-
| 1948 || Красный галстук || Қизил галстук || [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]]
|-
| 1948 || Песня жизни || Ҳаёт қўшиғи || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1948 || Алтынкуль || Олтинкўл || [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1949 || Лепестки || Ғунчалар || Зиннат Фатхуллин
|-
| 1949 || [[Зымырык куш|Семург]] || [[Зымырык куш|Семурғ]] || Хамид Алимджан
|-
| 1950 || Адолат || Адолат || Исмоил Акрам
|-
| 1950 || [[«Алпамыш» эпосу|Алпамыш]] || [[«Алпамыш» эпосу|Алпомиш]] || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1951 || [[Токтогул Сатылганов|Токтогул]] || [[Токтогул Сатылганов|Тўқтағул]] || [[Бөкөнбаев, Жоомарт|Ж. Бөкөнбаев]]
|-
| 1951 || Лейли и Меджнун || Лайли ва Мажнун || Хуршид
|-
| 1952 || Ёрилтош || Ёрилтош || [https://archive.today/20180306123216/http://ijod.uz/?p=5306 Шукур Саъдулла]
|-
| 1952 || Радость || Шодлик || Махмуд Рахмон
|-
| 1952 || Шёлковое сюзане || Шоҳи сўзана || Абдулла Каххар
|-
| 1953 || [[Алишер Навои]] || Алишер Навоий || [[Иззат Султанов|Иззат Султан]]
|-
| 1953 || Наталка Полтавка || Наталка Полтавка || [[Лысенко, Николай Витальевич|Н. Лысенко]]
|-
| 1953 || Нурхон || Нурхон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1954 || Праздник на поле || Далада байрам || [https://archive.today/20180306123216/http://ijod.uz/?p=5306 Шукур Саъдулла]
|-
| 1954 || Сердечные секреты || Юрак сирлари || Бахром Рахмонов
|-
| 1955 || Офтобхон || Офтобхон || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1955 || Девушка реки Ганг || Ганг дарёсининг қизи || [[Рабиндранат Тагор]]
|-
| 1956 || Равшан и Зулхумор || Равшан ва Зулҳумор || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1956 || Любовь к Родине || Ватан ишқи || Зиннат Фатхуллин
|-
| 1956 || Сундук секретов || Сирли сандиқ || И. Ахмедов
|-
| 1957 || [[«Алпамыш» эпосу|Алпамыш]] || [[«Алпамыш» эпосу|Алпомиш]] || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1957 || Юлдуз || Юлдуз || [[Самед Вургун]]
|-
| 1958 || Ойгул и Бахтияр || Ойгул ва Бахтиёр || Хамид Алимджан
|-
| 1958 || Именем революции || Революция номи билан || М. Шатров
|-
| 1959 || Орзигул || Орзигул || Турсун Собиров
|-
| 1959 || Ашик Гариб и Шахсанам||Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам|| Ахмад Бобожон
|-
| 1959 || Тайфун || Тайфун || Ахмад Бобожон
|-
| 1959 || Секреты паранджи || Паранжи сирлари || [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1960 || На высокой земле || Баланд ерда || [[Кубанычбек Маликов]]
|-
| 1960 || Ташбалта влюблён ||Тошболта ошиқ || Хамид Гулям
|-
| 1960 || Принцесса Турандот ||Малика Турандот || Карло Гоцци
|-
| 1961 || Если твоя голова кривая || Башаранг қийшиқ бўлса || Рихси Орифжонов
|-
| 1961 || Дилором|| Дилором || [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]]
|-
| 1962 || Два браслета || Икки билакузук || [https://archive.li/gDgg2 Шукур Саъдулла]
|-
| 1962 || [[Б.Жакиевдин &quot;Атанын тагдыры&quot; драмасы|Судьба отца]] || [[Б.Жакиевдин &quot;Атанын тагдыры&quot; драмасы|Отанинг тақдири]] || [[Жакиев Бексултан|Бексултан Жакиев]]
|-
| 1963 || Дитя || Фарзанд || Мухаммаджон Хайруллаев
|-
| 1963 || Голос из гроба || Тобутдан товуш || Абдулла Каххар
|-
| 1963 || Мели хоббон, Наби товон || Мели ҳаббону Наби товон || Яхёхон Маматхонов
|-
| 1964 || Трагедия поэмы || Ғазал фожиаси || Ахмад Бобожон
|-
| 1964 || Дорогие девушки || Жон қизлар || Байсеитов, Шангитбоев
|-
| 1964 || Отелло || Отелло || [[Уильям Шекспир]]
|-
| 1964 || Чертова девушка || Шайтон қиз || [[Касымалы Жантөшев]]
|-
| 1964 || Нимми ||Нимми || [[Премчанд]]
|-
| 1965 || Гули сиёх || Гули сиёҳ || Сахиб Жамал
|-
| 1965 || Любовь в молодости || Ёшликда берган кўнгил || Зиннат Фатхуллин
|-
| 1965 || Горный беркут || Тоғ бургути || [[Касымалы Жантөшев]]
|-
| 1965 || Полёт беркута || Бургутнинг парвози || [[Иззат Султанов|Иззат Султан]]
|-
| 1966 || Неизвестный человек || Номаълум киши || [[Иззат Султанов|Иззат Султан]]
|-
| 1966 || Гул и Навруз ||Гул ва Наврўз || [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1966 || Материнское поле ||Момо ер|| [[Чыңгыз Айтматов]]
|-
| 1966 || Парвона || Парвона|| Уйгун
|-
| 1967 || Дилором || Дилором || [[Алишер Навои]]
|-
| 1967 || Абдулла Набиев || Абдулла Набиев|| [https://www.centrasia.org/person2.php?st=1095202218 Адхам Рахмат]
|-
| 1967 || Сваты ||Қудалар || [https://web.archive.org/web/20190221064815/http://taqvim.uz/uzc/event/view/2167 Уткир Рашид]
|-
| 1967 || Девушка с усами || Мўйловли қиз || [[Касымалы Жантөшев]]
|-
| 1968 || Скорпион из алтаря || Меҳробдан чаён|| [[Абдулла Кадыри]]
|-
| 1968 || Стряпуха замужем || Пазанда куёвга чиқди || Анатолий Софронов
|-
| 1968 || Новая невеста || Янги келин|| [[Тойбаев, Мырзабек Раевич|Мырзабек Тойбаев]]
|-
| 1968 || Меж двух огней || Икки ўт орасида|| Бекниёзов, Исмаилов
|-
| 1968 || Сожаление || Пушаймон|| [[Абдугани Абдугафуров]]
|-
| 1969 || Женитьба || Уйланиш|| [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]]
|-
| 1969 || Странные вещи || Ажаб савдолар|| Хамид Гулям
|-
| 1969 || Могучая волна || Қудратли тўлқин|| [[Рашидов Шараф Рашидович|Шараф Рашидов]]
|-
| 1969 || Когда заря взойдёт над Ферганой || Фарғонада тонг отгунча|| Мирзакалон Исмоилий
|-
| 1970 || Кто смеётся последним || Йиқилган тойганга кулар|| [[Абдумомунов, Токтоболот|Т. Абдумомунов]]
|-
| 1970 || Невеста за 5 сом || Беш сўмлик келин|| Мамед Саид Ордубади
|-
| 1970 || Дешёвый жених || Арзон куёв|| [https://web.archive.org/web/20180317092810/http://e-adabiyot.uz/kitoblar/malumot/515-antologiya.html Шухрат]
|-
| 1970 || Требуется лжец || Ёлғончи даркор|| Димитрис Псафас
|-
| 1971 || Приключения Чанду || Чандунинг саргузаштлари|| А.Д. Иловайский
|-
| 1971 || Обман по шариату || Ҳийлаи шаръий|| [[Решат Нури Гүнтекин]]
|-
| 1971 || Рустам || Рустам|| Умаржон Исмаилов
|-
| 1971 || Перед рассветом || Тонг олдидан|| [[:ru:Сивцев, Дмитрий Кононович|Суорун Омоллоон]]
|-
| 1972 || Чертовое поколение || Шайтон авлод|| Мухтаров
|-
| 1972 || Девушка Атабека || Отабекнинг қизи|| [[Абдумомунов, Токтоболот|Токтоболот Абдумомунов]]
|-
| 1972 || Зло от аппетита || Балойи нафс || [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1973 || Начало жизни || Ҳаётнинг бошланиши|| Абдукаххор Маннонов
|-
| 1973 || Гроза || Момақалдироқ|| [[Островский, Александр Николаевич|Александр Островский]]
|-
| 1973 || Ташбалта влюблён || Тошболта ошиқ|| Хамид Гулям
|-
| 1973 || Горная красавица || Тоғ гўзали|| Саидмуродов
|-
| 1974 || Куйдирмаган кундош || Куйдирмаган кундош|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1974 || Красавица || Соҳибжамол|| Жура Махмудов
|-
| 1974 || Аширбой || Аширбой|| [[Токомбаев, Аалы|Аалы Токомбаев]]
|-
| 1974 || Преступление без наказания || Жазосиз жиноят|| Рихси Орифжонов
|-
| 1974 || Бунт невесток || Келинлар қўзғолони|| Саид Ахмад
|-
| 1975 || Орзигул || Орзигул|| Турсун Собиров
|-
| 1975 || Ревизор || Ревизор|| [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]]
|-
| 1975 || Человек издалека || Узоқдаги одам|| Умарахунов
|-
| 1975 || Старики с молодыми душами || Кўнгли ёш қариялар|| Хутаев
|-
| 1975 || Адолат || Адолат|| Исмаил Акрам
|-
| 1976 || Рука друга || Дўстим қўли|| Мехрибон Назаров
|-
| 1976 || Никому не говори || Ҳеч кимга айтма|| [[Абдумомунов, Токтоболот|Т. Абдумомунов]]
|-
| 1976 || Шутник Али || Масхарабоз Али|| Бабаханов
|-
| 1976 || Сундук секретов || Сирли сандиқ|| Ахмедов
|-
| 1977 || Переполох перед свадьбой || Тўй олдидан тўполон|| Папаян
|-
| 1977 || Уркуя || Урқуя|| [[Байтемиров, Насирдин|Насридин Байтемиров]]
|-
| 1977 || Наследство отцов || Оталар мероси|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1977 || Жалость к животному || Армонли жонивор|| [[Токомбаев, Аалы|Аалы Токомбаев]]
|-
| 1978 || Легендарная личность || Афсонавий шахс|| Сахиб Джамал
|-
| 1978 || Разбойник и гончар || Қароқчи билан кулол|| [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1013880940 Мехмон Бахти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307151019/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1013880940 |date=2018-03-07 }}
|-
| 1978 || [[:ru:Симург|Семург]] || Семурғ|| [[:ru:Зульфия (поэтесса)|Зульфия]]
|-
| 1978 || Святой город || Муқаддас шаҳар|| [[:ru:Арбузов, Алексей Николаевич|А.Н. Арбузов]]
|-
| 1978 || Любовь к Родине || Ватан ишқи|| [[:ru:Фатхуллин, Зиннат Равилович|З. Фатхуллин]]
|-
| 1979 || Старый холостяк || Қари бўйдоқ|| [[Тойбаев, Мырзабек Раевич|Мирзабек Тойбаев]]
|-
| 1979 || Гул и Навруз || Гул ва Наврўз|| [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1979 || [:ru:[Васса Железнова]] || Васса Железнова|| [[Максим Горький]]
|-
| 1979 || Весна || Баҳор|| [[:ru:Тахмасиб, Мамедгусейн Абасгули оглы|М. Тахмасиб]]
|-
| 1979 || [[:ru:Бунт невесток (фильм)|Бунт невесток]] || Келинлар қўзғолони|| [[:ru:Хусанходжаев, Саид Ахмад|Саид Ахмад]]
|-
| 1980 || Два браслета || Икки билакузук|| [https://archive.today/20180306123216/http://ijod.uz/?p=5306 Шукур Саъдулла]
|-
| 1980 || Гипноз-2 || Гипноз-2|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1980 || Неркес || Неркес|| [[:ru:Кербабаев, Берды Мурадович|Берди Кербабаев]]
|-
| 1980 || [[:ru:Мещанин во дворянстве]] || Сохта оқсуяк|| [[Мольер]]
|-
| 1981 || Белый жеребец || Оқ тулпор|| [[Садыбакасов, Шатман|Шатман Садыбакасов]]
|-
| 1981 || Посмертный долг || Қиёмат қарз|| [[:ru:Умарбеков, Ульмас Рахимбекович|Улмас Умарбеков]]
|-
| 1981 || Дорога в Чаткал || Чотқолга йўл|| Максим Каримов
|-
| 1981 || Дешёвый зять || Арзон куёв|| [https://web.archive.org/web/20180317092810/http://e-adabiyot.uz/kitoblar/malumot/515-antologiya.html Шухрат]
|-
| 1982 || Приглашаем на свадьбу || Тўйлар муборак|| [[Хашимов, Уткир|Уткир Хашимов]]
|-
| 1982 || [[:ru:Медея]] || Медея|| [[:ru:Эврипид]]
|-
| 1982 || [[Омар Хайям]] || Умар Хайём|| [[Решат Нури Гүнтекин|Гүнтекин]]
|-
| 1982 || Не зная наступил колючку || Билмайин босдим тиконни|| [[Иззат Султанов|Иззат Султан]]
|-
| 1983 || Изобретательный Талмас || Топқир Толмас|| [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1983 || Кровавый мираж || Қонли сароб|| [[:ru:Азимов, Сарвар Алимджанович|Сарвар Азимов]]
|-
| 1983 || [[:ru:Тахир и Зухра]] || Тоҳир ва Зуҳра|| [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]]
|-
| 1983 || [[:ru:Первый учитель]] || Биринчи ўқитувчи|| [[:ru:Айтматов, Чингиз Торекулович|Чингиз Айтматов]]
|-
| 1983 || [[:ru:В ночь лунного затмения (пьеса)|В ночь лунного затмения]] || Ой тутилган кунда|| [[Мустай Карим]]
|-
| 1984 || Конец традиций || Одат ҳалокати|| Мехрибон Назаров
|-
| 1984 || Дорогие девушки || Жон қизлар|| Байсеитов, Шангитбаев
|-
| 1985 || [[:ru:Похождения Насреддина]] || Хўжа Насриддин|| [[:ru:Виткович, Виктор Станиславович|В. Виткович]]
|-
| 1985 || Путешествие в мир тайн || Сирлар дунёсига саёҳат|| Умаржон Алимжанов
|-
| 1985 || Зебунисо || Зебунисо|| [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1985 || [[:ru:Мещанин во дворянстве]] || Сохта оқсуяк|| [[Мольер]]
|-
| 1985 || Наследство || Мерос|| [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1986 || Если не я, то кто? || Мен бўлмасам ким?|| [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1986 || Полёт || Парвоз|| [[:ru:Уйгун]]
|-
| 1986 || Проделки Майсары || Майсаранинг иши|| [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]]
|-
| 1987 || Кровавый мираж || Қонли сароб|| [[:ru:Азимов, Сарвар Алимджанович|Сарвар Азимов]]
|-
| 1987 || Конфета дружбы || Дўстлик конфети|| Умаржон Алимжанов
|-
| 1987 || Семетей сын [[Манас]]а || Манаснинг ўғли Семетей|| [[Садыков, Жалил|Жалил Садиков]]
|-
| 1987 || Весна двадцать первого || 21-йил баҳори|| [[:ru:Штейн, Александр Петрович|Штейн]]
|-
| 1988 || Врата судьбы || Тақдир эшиги|| [[:uz:Sharof Boshbekov|Шараф Башбеков]]
|-
| 1989 || Прекрасная принцесса Ташкента || Тошкентнинг нозанин маликаси|| Хайдар Мухаммад
|-
| 1989 || Зять || Куёв|| [[:ru:Хусанходжаев, Саид Ахмад|Саид Ахмад]]
|-
| 1989 || Ёрилтош || Ёрилтош|| [https://archive.today/20180306123216/http://ijod.uz/?p=5306 Шукур Саъдулла]
|-
| 1989 || Адолат || Адолат|| Исмаил Акрам
|-
| 1990 || Враг народа || Халқ душмани|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1990 || Согдиана || Суғдиёна|| Умаржон Алимжанов
|-
| 1990 || Равшан и Зулхумор || Равшан ва Зулхумор|| [[:ru:Яшен, Камиль|К.Яшин]]
|-
| 1991 || Упрямый зять || Қайсар куёв|| [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1013880940 Мехмон Бахти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307151019/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1013880940 |date=2018-03-07 }}
|-
| 1991 || [[Курманжан Датка]] || Қурмонжон Додхо|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1992 || 5 жён [[:ru:Ходжа Насреддин|Афанди]] || Афандининг беш хотини|| Иброхим Содиков
|-
| 1992 || Соляная степь || Шўр макон|| [[Гапаров Мурза|Мурза Гапаров]]
|-
| 1992 || Нодира || Нодира|| Хошимжон Раззоков 
|-
| 1993 || Путь в рай || Жаннатга йўл|| [[:ru:Арипов, Абдулла|Абдулла Орипов]]
|-
| 1993 || Кто смеётся последним || Йиқилган тойга кулар|| [[Абдумомунов, Токтоболот|Токтоболот Абдумомунов]]
|-
| 1993 || Таинственный колос || Сирли бошоқ|| Равшан Ёриев
|-
| 1993 || Когда земля горит || Ер ёнганда|| [[:ru:Умарбеков, Ульмас Рахимбекович|Улмас Умарбеков]]
|-
| 1994 || Современные зятья || Замонавий куёвлар|| Камилжан Нишанов
|-
| 1994 || Хасан-Хусан разборщики || Ҳасан-Ҳусан разборчилар|| Умаржон Алимжанов
|-
| 1995 || Ташбалта влюблён || Тошболта ошиқ|| [[:ru:Хамид Гулям]]
|-
| 1995 || Семетей сын [[Манас]]а || Манаснинг ўғли Семетей|| [[Садыков, Жалил|Жалил Садиков]]
|-
| 1995 || Могучая волна || Қудратли тўлқин|| [[:ru:Рашидов, Шараф Рашидович|Шараф Рашидов]]
|-
| 1996 || Сохибкирон (Венценосец) || Соҳибқирон|| [[:ru:Арипов, Абдулла|Абдулла Орипов]]
|-
| 1996 || Хочу умереть, нужен спонсор || Ўлмоқчиман, ҳомий керак|| [[:ky:Гапаров Мурза|Мурза Гапаров]]
|-
| 1996 || [[:ru:Симург|Семург]] || Семурғ|| [[:ru:Зульфия (поэтесса)|Зульфия]]
|-
| 1997 || [[:ru:Чулпан, Абдулхамид Сулейман угли|Чулпан]] || Чўлпон|| [https://web.archive.org/web/20141106221003/http://ijod.uz/?p=1933 Тулан Низам]
|-
| 1998 || Когда выйдет получше || Зўрдан зўр чиқса|| [[:uz:Sharof Boshbekov|Шараф Башбеков]]
|-
| 1998 || Камчибек || Қамчибек|| [[:ky:Жетимишов, Суранчы|Суранчи Жетимишев]]
|-
| 1998 || Золотой кувшин || Олтин кўза|| [https://web.archive.org/web/20180115032801/http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/vsya-nasha-zhizn-%E2%80%93-teatr Эркин Байназаров]
|-
| 1999 || Процентщик Ланкабай || Процентчи Ланкабой|| [[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 1999 || [[:ru:Макбет (пьеса)|Макбет]] || Макбет|| У.[[Шекспир]]
|-
| 2000 || Песня о [[Бабур]]е || Бобур ҳақида қўшиқ|| [[Садыков, Жалил|Жалил Садиков]]
|-
| 2001 || Ёрилтош || Ёрилтош|| [https://archive.today/20180306123216/http://ijod.uz/?p=5306 Шукур Саъдулла]
|-
| 2001 || Одолжи супруга || Эрингни бериб тур|| Сайлавбай Джумагулов
|-
| 2002 || Тайна, унесённая [[:ru:Чингизхан]]ом || Чингизхон олиб кетган сир|| [[Мухтар Шаханов]]
|-
| 2002 || Жизнь || Оби ҳаёт|| Джамал Акматалиев
|-
| 2003 || Когда выйдет получше || Зўрдан зўр чиқса|| [[:uz:Sharof Boshbekov|Шараф Башбеков]]
|-
| 2003 || [[:ru:Чулпан, Абдулхамид Сулейман угли|Чулпан]] || Чўлпон|| [https://web.archive.org/web/20141106221003/http://ijod.uz/?p=1933 Тулан Низам]
|-
| 2004 || Соляная степь || Шўр макон|| [[Гапаров Мурза|Мурза Гапаров]]
|-
| 2004 || [[Улугбек|“Любовь Улугбека”]] || Улуғбек муҳаббати||[[:ru:Шейхзаде, Максуд|Максуд Шайхзада]]
|-
| 2005 || Песня о [[Бабур]]е || Бобур ҳақида қўшиқ|| [[Садыков, Жалил|Жалил Садиков]]
|-
| 2005 || Золотая девушка || Олтин қиз|| [https://web.archive.org/web/20190824063626/https://saviya.uz/hayot/tarjimai-hol/hayitmat-rasul-1937/ Хайитмат Расул]
|-
| 2006 || Слёзы царицы || Маликанинг кўз ёши|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2006 || Эгривой и Тўгривой || Эгривой ва Тўғривой|| Айбек Юлдашев
|-
| 2007 || Лес чудес || Ғаройиботлар ўрмони|| Иномжон Турсунов
|-
| 2007 || Исповедь || Муножот|| [[:ru:Зульфикаров, Тимур Касимович|Тимур Зулфикаров]]
|-
| 2008 || [[:ru:Лейла и Меджнун]] || Лайли ва Мажнун|| Хуршид
|-
| 2008 || Друзья петушатники || Хўрозбоз жўралар|| [https://web.archive.org/web/20180115032801/http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/vsya-nasha-zhizn-%E2%80%93-teatr Эркин Байназаров]
|-
| 2008 || Вечные судороги || Мангу талваса|| У. [[Шекспир]], А.С. [[Пушкин]]
|-
| 2009 || Далёкий путь в Мекку || Макка сари олис йўл|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2009 || Старики озорники || Бу чоллар ёмон чоллар|| [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/hakimov_oxunjon Охунжон Хакимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160549/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/hakimov_oxunjon |date=2018-08-21 }}
|-
| 2009 || Неблагодарные || Ношукурлар|| Насрулла Кабул
|-
| 2009 || Волшебный мешок || Сеҳрли қоп|| [[:uz:Olimjon Salimov|Олимжон Салимов]]
|-
| 2010 || [[:ru:Плаха (роман)|Плаха]] || Қиёмат|| [[:ru:Айтматов, Чингиз Торекулович|Чингиз Айтматов]]
|-
| 2010 || Слёзы царицы || Маликанинг кўз ёши|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2010 || Ловушка || Фитна|| Насрулла Кабул
|-
| 2010 || Жаркынай || Ёрқинойим|| [[:ky:Иманалиев, Кайрат|Кайрат Иманалиев]]
|-
| 2011 || Далёкий путь в Мекку || Макка сари олис йўл|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2011 || Слёзы царицы || Маликанинг кўз ёши|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2011 || [[:ru:Лейла и Меджнун]] || Лайли ва Мажнун|| Хуршид
|-
| 2011 || Старики озорники || Бу чоллар ёмон чоллар|| [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/hakimov_oxunjon Охунжон Хакимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160549/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/hakimov_oxunjon |date=2018-08-21 }}
|-
| 2012 || Царица змей || Илонлар маликаси|| Ином Турсунов
|-
| 2012 || Боль болью не лечат || Қалбга озор етмасин|| [[Жакиев Бексултан|Б. Жакиев]]
|-
| 2012 || Разум и Алчность || Ақл ва Очкўзлик|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 2012 || Путешествие в империю Лжи || Ёлғон империясига саёҳат|| [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]
|-
| 2013 || Слёзы царицы || Маликанинг кўз ёши|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2013 || Далёкий путь в Мекку || Макка сари олис йўл|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2013 || [[:ru:Лейла и Меджнун]] || Лайли ва Мажнун|| Хуршид
|-
| 2013 || Боль болью не лечат || Қалбга озор етмасин|| [[Жакиев Бексултан|Б. Жакиев]]
|-
| 2013 || Исповедь || Муножот|| [[:ru:Зульфикаров, Тимур Касимович|Тимур Зулфикаров]]
|-
| 2014 || Семетей сын [[Манас]]а || Манаснинг ўғли Семетей|| [[Садыков, Жалил|Жалил Садиков]]
|-
| 2014 || [[:ru:Слуга двух господ]] || Икки хўжайинга бир қул|| [[:ru:Гольдони, Карло|К.Гольдони]]
|-
| 2014 || [[:ru:Плаха (роман)|Плаха]] (Плач волчицы) || Қиёмат|| [[:ru:Айтматов, Чингиз Торекулович|Чингиз Айтматов]]
|-
| 2014 || Часы времени || Вақт соати|| 
|-
| 2014 || Прости меня || Кечир мени|| Гуласал Алиева
|-
| 2015 || Барсбек [[:ru:каган]] || Барсбек хоқон|| [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2015 || 5 жён [[:ru:Ходжа Насреддин|Афанди]] || Афандининг беш хотини|| Иброхим Содиков
|-
| 2015 ||  Боль болью не лечат || Қалбга озор етмасин|| [[Жакиев Бексултан|Б. Жакиев]]
|-
| 2015 || Шесть жён на одного вдовца || Бир бевага олти хотин|| 
|-
| 2015 || [[:ru:Маугли (персонаж)|Маугли]] || Маугли|| [[:ru:Киплинг, Редьярд|Д.Р.Киплинг]]
|-
| 2016 || Барсбек || Барсбек || [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2016 || Сердце матери || Она юраги || М. Камилжанов
|-
| 2016 || Шесть жён на одного вдовца || Бир бевага олти хотин|| 
|-
| 2016 || [[:ru:Манас]] Великодушный || Саҳоватли Манас|| [[Садыков, Жалил|Жалил Садиков]]
|-
| 2017 || Душевные смятения Бабура || Бобур туғёни|| [[:ru:Кадыров, Пиримкул|П. Кодиров]]
|-
| 2017 || Тайны зеркала || Кўзгу сири|| [[:kk:Рахымжан Отарбаев|Р. Отарбаев]]
|-
| 2017 || [[:ru:Ричард III (пьеса)|Ричард III]] || Ричард III || [[Уильям Шекспир]]
|-
| 2017 || Зумрад и Киммат || Зумрад ва Қиммат|| Узбекская народная сказка
|-
| 2018 || Звезда надежды ([[:ru:Пегий пёс, бегущий краем моря (повесть)|Пегий пёс, бегущий краем моря]]) || Умид юлдузи|| [[:ru:Айтматов, Чингиз Торекулович|Чингиз Айтматов]]
|-
| 2018 || Небеса полны милосердия || Осмоннинг бағри кенг || Сирожиддин Салохиддинов
|-
| 2018 || Дураки || Жиннилар || Иранская народная сказка
|-
| 2019 || [[:ru:Король Лир]] || Қирол Лир || [[Уильям Шекспир]]
|-
| 2020 || Корона || Тож || [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2020 || К старухе пришла прачка || Кир ювувчи кампирнинг олдига келди || Мукаддас Мамадалиева
|-
| 2020 || Крик аистов || Лайлакларнинг йиғиси || [[Раев Султан Акимович|Султан Раев]]
|-
| 2021 || Коркут || Қўрқут || [[Кайрат Иманалиев]]
|-
| 2021 || Надежда || Умид || [[Кайрат Иманалиев]]
|-
| 2021 || Тоска по Бабуру || Бобур соғинчи || [[:ru:Хуршид Даврон]]
|-
| 2021 || Последняя жертва войны || Урушнинг сўнгги қурбони || [[:ru:Хашимов, Уткир|Уткир Хашимов]]
|-
| 2022 || Самар Бону || Самар Бону || Сохибахон Хошимова
|-
| 2022 || Немая невеста || Соқов келин || Рихсивой Муҳаммаджонов
|-
| 2022 || Буратино и Джек Воробей || Буратино ва Жек Воробей || Эркин Бойназаров
|-
| 2023 || [[:ru:Аттила (опера)|Аттила]] || Аттила || Юнус Огуз
|-
| 2023 || Поменяю своё сердце || Юрагимни алмаштираман || Халима Ахмедова
|-
| 2023 || Напрасная клятва || Беҳуда қасам || Эркин Бойназаров
|-
| 2023 || Катастрофа и разум || Офат ва ақл ||
|-
| 2023 || [[:ru:Приключения Чиполлино|Чипполино]] || Чипполино || [[:ru:Родари, Джанни|Джанни Родари]]
|-
|}

* [[1919]] жыл - [[Бехбудий Махмудкожо|М.Бехбудий]] «Падаркуш», [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]] &quot;[[Түркстан]]дык [[табып]]&quot;.
* [[1920]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Уулануулган өмүр».
* [[1920]] жыл - [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий] «Жетим».
* [[1922]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Ушакчылардын жазасы».
* [[1923]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Лолахон».
* [[1924]] жыл - Махмуд Рахмон «Түштүктөн рапорт».
* [[1925]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М. Мухамедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826214822/http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ |date=2018-08-26 }} «Гулсара».
* [[1926]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Эки коммунист».
* [[1927]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Достор».
* [[1928]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Ичиндеги».
* [[1929]] жыл - [https://web.archive.org/web/20190823130559/https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/gulom-zafariy/ Гулом Зафарий] «Халима», К. Яшин «Ажи-ажи».
* [[1930]] жыл - Умаржон Исмоилов «[[Пахтачылык|Пахта]] талаасындеги тарыхтар».
* [[1931]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] «Үйлөнүү».
* [[1932]] жыл - [[:ru:Уйгур-Маджидов, Маннон|Маннон Уйгур]] «Котормочу».
* [[1933]] жыл - [[Узеир Гажибеков]] &quot;Аршин мал алан&quot;.
* [[1934]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] &quot;Текшеруучу&quot;.
* [[1935]] жыл - Назир Сафаров, Зиё Саид «Тарых сүйлөөйт», [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Өрттөөйбуз».
* [[1936]] жыл - [[Турусбеков Жусуп|Ж. Турусбеков]] [[Ажал ордуна (драма)|«Ажал ордуна»]], [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]] [[:ru:Любовь Яровая (спектакль, 1951)|&quot;Любовь Яровая&quot;]], Тожизода «Комсомолдук взвод».
* [[1937]] жыл - [[Шиллер Иоган Кристоф Фридрих|Шиллер]] «Алдоо жана сүйүү», Ш. Хуршид [[«Фархад менен Ширин»]].
* [[1938]] жыл - [[Гольдони Карло|К.Гольдони]] «Эки мырзанын малайы», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «[[Өзбекстан]] кылычы».
* [[1939]] жыл - [[:ru:Билль-Белоцерковский, Владимир Наумович|Билль-Белоцерковский]] «Чек арачылар», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Бай жана батрак», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] [[:ru:Тахир и Зухра|&quot;Тахир менен Зухра&quot;]].
* [[1940]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Холисхон», [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Бороон».
* [[1941]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] жана М.Мухамедов «Гулсара», Хуршид [[:ru:Лейли и Маджнун|&quot;Лейли менен Меджнун&quot;]], [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Курбан Умаров».
* [[1942]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Оккупанттарга өлум!», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Майсаранын жоруктары», [[Корнейчук Александр Евдокимович|Корнейчук]] &quot;Фронт&quot;.
* [[1943]] жыл - [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Даврон ата», Умаржон Исмоилов «Зафар».
* [[1944]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Нурхон», Мамед Саид Ордубади «5 сомдук келин».
* [[1945]] жыл - Уйгун «Жашоо ыры».
* [[1946]] жыл - Мухтаров «Аялдын абийири».
* [[1947]] жыл - Уйгун «Жаз», Хуршид [[«Фархад менен Ширин»]].
* [[1948]] жыл - [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]] «Кызыл галстук», Уйгун «Жашоо ыры», Уйгун «Алтынкуль».
* [[1949]] жыл - З. Фатхуллин «Желекчелер», Хамид Алимджан [[Зымырык|«Семург»]].
* [[1950]] жыл - Исмоил Акрам «Адилеттүүлүк», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] [[«Алпамыш» эпосу|&quot;Алпамыш&quot;]].
* [[1951]] жыл - [[Бөкөнбаев, Жоомарт|Ж. Бөкөнбаев]] «[[Токтогул Сатылганов|Токтогул]]», Хуршид «Лейли менен Меджнун».
* [[1952]] жыл - Шукур Саъдулла «Ёрилтош», Махмуд Рахмон «Кубаныч», Абдулла Каххар «Жибек сузана».
* [[1953]] жыл - [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «[[Алишер Навои]]», [[Лысенко, Николай Витальевич|Н. Лысенко]] «Наталка Полтавка», [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Нурхон».
* [[1954]] жыл - Шукур Саъдулла «Талаада майрам», Бахром Рахмонов «Жүрөк сыры».
* [[1955]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Офтобхон», [[Тагор Рабиндранат|Рабиндранат Тагор]] «Ганг дарыясынын кызы».
* [[1956]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Равшан жана Зулхумор», З .Фатхуллин «Ата-Мекенди сүйүү», И. Ахмедов «Сырлар сандыгы».
* [[1957]] жыл - Сабир Абдулла [[«Алпамыш» эпосу|&quot;Алпамыш&quot;]], [[Вургун Самед|Самад Вургун]] «Юлдуз».
* [[1958]] жыл - Хамид Алимджан «Ойгул жана Бахтиёр», М. Шатров «Революция аты менен».
* [[1959]] жыл - Турсун Собиров «Орзигул», Ахмад Бобожон «Ашик Гариб менен Шахсанам», А. Бобожон «Тайфун», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «[[Паранжы]] сырлары».
* [[1960]] жыл - [[Кубанычбек Маликов]] «Бийик жерде», Хамид Гулям «Ташбалта ашык», Карло Гоцци «Каныша Турандот».
* [[1961]] жыл - Рихси Орифжонов «Эгерде башы кыйшык болсо», [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Дилором».
* [[1962]] жыл - Шукур Саъдулла «Эки билерик», [[Бексултан Жакиев]] [[Б.Жакиевдин &quot;Атанын тагдыры&quot; драмасы|«Атанын тагдыры»]].
* [[1963]] жыл - Мухаммаджон Хайруллаев «Бала», Абдулла Каххар «Табыттан добуш», Яхёхон Маматхонов «Мели хоббон, Наби товон».
* [[1964]] жыл - Ахмад Бобожон «Поэма трагедиясы», Байсеитов, Шаңгытбаев «Бали, бали, кыздар ай», [[Шекспир]] «Отелло», [[Жантөшев, Касымалы|Касымали Жантөшев]] «Шайтан кыз», [[Премчанд]] «Нимми».
* [[1965]] жыл - Сахиб Жамал «Гули сиёх», З. Фатхуллин «Жаштыктагы сүйүү», [[Жантөшев, Касымалы|Касымали Жантөшев]] «Тоо бүркүтү», [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «Бүркүт учушу».
* [[1966]] жыл - [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «Белгисиз киши», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Гул менен [[Нооруз]]», [[Чыңгыз Айтматов]] «[[Саманчынын жолу (роман)|Саманчынын жолу]]», Уйгун «Парвона».
* [[1967]] жыл - [[Алишер Навои]] «Дилором», Адхам Рахмат «Абдулла Набиев», Уткир Рашид «Жуучу», [[Жантөшев, Касымалы|Касымали Жантөшев]] «Кыз муруту менен».
* [[1968]] жыл - [[Абдулла Кадыри]] «Төркүнөн чаян», Анатолий Софронов «Ашпозчу аял эрге тийди», [[Тойбаев, Мырзабек Раевич|Мирзабек Тойбаев]] «Жаңы келин», [[Бекниязов Жайлообек|Ж. Бекниязов]], Исмаилов «Эки от ортосунда», [[Абдугани Абдугафуров]] «Өкүнүч».
* [[1969]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] &quot;Үйлөнүү&quot;, Хамид Гулям «Укмуштуу нерсе», [[Рашидов Шараф Рашидович|Шараф Рашидов]] «Кубаттуу толкун», Мирзакалон Исмоилий «Ферганада таң чыкты&quot;.
* [[1970]] жыл - [[Абдумомунов, Токтоболот|Токтоболот Абдумомунов]] «Жыгылган оогонго күлөт», Мамед Саид Ордубади «5 сомдук келин», Шухрат «Арзан куйөө», Димитрас Псафас «Жалганчы керек».
* [[1971]] жыл - А.Д. Иловайский «Чандунун укмуштуу окуясы», [[Решат Нури Гүнтекин|Гүнтекин]] «Шариат менен алдоо», Умаржон Исмаилов «Рустам», [[:ru:Сивцев, Дмитрий Кононович|Суорун Омоллоон]] «Таң алдында».
* [[1972]] жыл - Мухтаров «Шайтан муун», [[Абдумомунов, Токтоболот|Токтоболот Абдумомунов]] «Атабектын кызы», [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Балойи нафс».
* [[1973]] жыл - Абдукаххор Маннонов «Жашоонун башталышы», [[Островский, Александр Николаевич|Александр Островский]] &quot;Добул&quot;, Хамид Гулям «Ташбалта ашык», Саидмуродов «Тоо сулуусу».
* [[1974]] жыл - [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Куйдирмаган кундош», Жура Махмудов «Сулуу», [[Токомбаев, Аалы|Аалы Токомбаев]] «Ашырбай», Рихси Орифжонов «Жазасы жок кылмыш», Саид Ахмад «Келиндер козголоңу».
* [[1975]] жыл - Турсун Сабиров «Орзигул», [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] &quot;Текшерүчү&quot;, Умарахунов «Алыстагы адам», Хутаев «Карыялар жаш жаны менен», Исмаил Акрам «Адилеттүүлүк».
* [[1976]] жыл - Мехрибон Назаров &quot;Достун колу&quot;, [[Абдумомунов, Токтоболот|Т. Абдумомунов]] «Эч кимге айтпа», Бабаханов «Тамашакөй Али», Ахмедов «Сырлар сандыгы».
* [[1977]] жыл - Папаян «Той алдында дүрбөлөн&quot;, [[Байтемиров, Насирдин|Насриддин Байтемиров]] «[[Салиева Уркуя|Уркуя]]», [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Аталардын мурасы», [[Токомбаев, Аалы|Аалы Токомбаев]] «Жаныбарга боор ооруу».

Мындан тышкары, театр сахнасында көптөгөн [[концерт]]тик программалар коюлган.

== Башкы [[режиссёр]]лор ==
# [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] ([[1914]]-[[1932]] жылдары)
# Болта Махмудов ([[1941]] жылга чейин)
# [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] ([[1942]]-[[1949]] жылдары)
# Гуломжон Исроилов
# Фаина Анатольевна Литвинская ([[1957]]-[[1967]] жылдары)
# Собиржон Юлдашев
# Эркин Муродов
# Журабой Махмудов ([[1971]]-[[1975]] жылдары)
# Салохиддин Умаров
# Махмуджон Гуломов
# [[Ибраев, Бообек|Бообек Ибраев]]
# Абдурашид Бойтемиров
# [https://uz.wikipedia.org/wiki/Mugʻanniy_(Gʻanijon_Xolmatov) Ганижон Холматов]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;Ўшда Муғанний хотираси ёдга олинмоқда&lt;/small&gt; |url=https://www.ozodlik.org/a/26833044.html |accessdate=2018-03-03 |archivedate=2018-03-03 |archiveurl=https://archive.today/20180303112330/https://www.ozodlik.org/a/26833044.html }}&lt;/ref&gt; ([[2007]] жылга чейин)
# Каримжон Юлдашев
# Набижон Мамажонов

== Театрдын көркөм жетекчилери ==
# [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] ( [[1914]]-[[1932]] жылдары)
# Болта Махмудов ([[1941]] жылга чейин)
# С. Григорьян ([[1941]]-[[1942]] жылдары)
# [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]] ([[1942]]-[[1949]] жылдары)
# Зиёйдин Камолов ([[2016]]-[[2018]] жылдары)
# Равшан Турсунов [[2018]] жылдан.

== Театрдын [[директор]]лору ==
# [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] ( [[1914]]-[[1932]] жылдары)
# Солихон Ахмаджонов
# Бобохон Ортиков
# Абдугани Нурбоев
# Салимжон Ёдгоров
# Фаттох Мансуров
# Лутфулла Исаков
# Махмуджон Умаров
# Алихон Жураев
# Нурмамат Солиев
# Солижон Розиков
# Мухаммадусмон Азизов
# Комилжон Восилов
# Хошимжон Юлдашев
# Набижон Мамажонов (4 май [[2015]]-1 июль [[2019]])
#Азам Абдуразаков (2019 жылдан)

== Колдонулган [[адабият]]тар ==
# [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5 том, 763 бет. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: [[Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору]], [[2014]]. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Энциклопедия Ошской области, Академия Наук Киргизской ССР. Раздел Театральная жизнь, [[1987]] жыл.
# Национальная Энциклопедия Узбекистана, Академия Наук Республики Узбекистан, г. [[Ташкент]], [[2000]]-[[2006]] годы (буква Ў, стр.219), Государственное научное издательство ««Узбекская национальная энциклопедия», [[Ташкент]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |accessdate=2015-12-11 |archivedate=2021-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830225628/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf }}&lt;/ref&gt;.
# [[Кадыров Ысмайыл (М.Жаныбек)|Ысмайыл Кадыров]] [[«Кыргыздын гиннесс китеби»]], [[Бишкек]], &quot;Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору&quot;, [[2008]] жыл. 216 б., 94 бет — ISBN 978-9967-14-059-2. (кирг.)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&lt;small&gt;«Кыргыздын Гиннес китеби» 94 бет&lt;/small&gt; |url=http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn |accessdate=2016-09-11 |archivedate=2018-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181014203441/http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn }}&lt;/ref&gt;.
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] &quot;Ошский узбекский музыкальный театр&quot;, Фрунзе шаары: Кыргызстан, [[1980]] жыл. - 59 с. 21 см, ББК 85.4. (узб.), (рус.) и (кирг.)&lt;ref&gt;[http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622 Ошский узбекский музыкальный театр]&lt;/ref&gt;.
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Видные сыновья Оша», [[Ош шаары]]: Ошская областная типография, [[2000]] жыл — 176 с. (узб.) и (рус.)
# [[Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]] «Ошский академический театр», [[Ош шаары]], &quot;Азия Принт&quot;, [[2010]] жыл, — 52 с. (узб.)
# [[&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы]] (&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана) Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.), Ош, &quot;Ризван&quot;, 2017, страницы 27-32, 287-309, страниц 336| ISBN= 978-9967-18-344-5 УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки).
# Театральная энциклопедия, Том IV / Глав. ред. С.С. Мокульский, П.А. Марков. — Москва: Гос. науч. изд-во &quot;Сов. энциклопедия&quot;, 1965. — С. 241. — 1152 с.
# Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия / глав. ред. Орузбаева Б.О. Институт истории АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии, 1982. — С. 432, 443. — 488 с.
# Энциклопедия Ошской области, Раздел &quot;Театральная жизнь&quot; / гл. ред. Орузбаева Б.О. Академия Наук Киргизской ССР. — Фрунзе (Бишкек): Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии, 1987. — С. 109-111. — 445 с. ББК 92я2 (рус.).
# Национальная энциклопедия Узбекистана / Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; Академии наук Республики Узбекистан. — Ташкент: Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot;, 2000-2006. — С. 219, буква &quot;Ў&quot;. (узб.)
# Национальная энциклопедия «Кыргызстан», 5 том / гл. ред. Асанов Ү.А. Центр Государственного языка и энциклопедии Национальной академии наук Киргизской Республики. — Бишкек: Центр Государственного языка и энциклопедии, 2014. — С. 763. — ISBN 978-9967-14-111-7. (кирг.)
# Кыргызстан: энциклопедия / глав. ред. О. Ибраимов Центр Гос. языка и энциклопедии АН КР. — Фрунзе: Центр Гос. языка и энциклопедии, 2001. — С. 485, 520. — 546 с.
# Искусство советской Киргизии. — Москва; Ленинград: Государственное издательство &quot;Искусство&quot;, 1939. — С. 41, 42, 44. — 173 с. Мат-лы к декаде кирг. искусства в Москве. 1939 г.
# Киргизский театр: очерк истории / Львов Н.И. — Москва: Искусство, 1953. — С. 129. — 227 с.
# Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование / Каниметов А.К. Институт истории АН Кирг.ССР. — Фрунзе: Киргизское государственное издательство, 1957. — С. 18, 47.
# Искусство Киргизской ССР / Новиченко Е.И, Сальникова О.И.. — Фрунзе, 1958. — С. 40, 70. — 142 с.
# &quot;Розияхон Муминова &quot;Декада киргизского искусства и литературы в Москве&quot; / Ф.А. Литвинская. — Фрунзе: Киргизгосиздат, 1958. -16 с.: ил.; 20 см.
# Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР / Ф.А. Литвинская. — Фрунзе: Киргизгосиздат, 1958. -20 с.: ил.; 20 см.
# Вопросы коммунистического воспитания / Глав. ред. Алтмышбаев А.А. Институт философия и права АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Изд-во Академии наук Киргизской ССР, 1963. — С. 86, 98. — 99 с.
# Нация и национальные отношения / Глав. ред. Алтмышбаев А.А. Институт философия и права АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Илим, 1966. — С. 91, 92. — 142 с.
# Киргизская ССР в ... году: указатель литературы / Государственная республиканская библиотека Киргизской ССР им. Н.Г. Чернышевского. — Фрунзе: Библиотека, 1966. — С. 467, 468.
# История Киргизской ССР / Глав. ред. Джамгерчинов Б.Д. Институт истории АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Кыргызстан, 1968. — С. 64. — 708 с. УДК 9(С54)
# Библиография Киргизии (Том 4,Выпуск 6) / Ж.Л. Амитин-Шапиро. — Фрунзе: Киргизстан, 1970. — С. 177.
# История советского драматического театра, Том 6 / Москов Институт истории искусств. — Москва: Наука, 1971. — С. 324, 326.
# История киргизского искусства / Салиев А.А. Институт философии и права АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Илим, 1971. — С. 76, 108. — 407 с.
# История советского крестьянства Киргизстана / Шерстобитов В.П. Институт истории АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Илим, 1972. — С. 156, 522. — 610 с.
# Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, том 11 / Институт истории партии при ЦК КП Киргизии. — Фрунзе: Кыргызстан, 1975. — С. 251.
# Путешествие по Южной Киргизии / Картавов М.М. Исаев. А.. — Фрунзе: Кыргызстан, 1978. — С. 21. — 45 с.
# Второй Всесоюзный фестиваль драматургии и театрального искусства народов СССР: сборник справочных и библиографических материалов / Государственная центральная театральная библиотека, Управление театров (Руссия). — Москва: Гос. центр. театральная библиотека, 1979. — С. 10. — 80 с.
# Культурное строительство в Киргизской ССР в годы довоенных пятилеток / Данияров С.С. Институт истории АН Кирг. ССР. — Фрунзе: Изд-во Илим, 1980. — С. 243. — 281 с.
# &quot;Годы и роли: Творч. портр. нар. артистки Кирг. ССР Т. Салиевой&quot; / Ф.А. Литвинская. — Фрунзе: Кыргызстан, 1981. — 76 с. 4 л. ил.; 16 см.
# &quot;Народное движение в ирригационном строительстве Киргизии, 1939-1941 гг.&quot; / Будянский Д.М.. — Бишкек: Илим, 1991. — С. 130. — 164 с.
# &quot;Эпос &quot;Манас&quot; и эпическое наследие народов мира&quot; / Аскаров Т.А., Койчуев Т.К.. — Бишкек: Кыргызстан, 1995. — С. 192. — 207 с.
# История милиции Кыргызстана, том 1 / Асаналиев Т.А. Бишкекская высшая школа милиции МВД КР. — Бишкек, 1996. — С. 100-101. (рус.)
# &quot;Социальные тенденции Кыргызской Республики 1999-2003: 2001-2005&quot; / Абдыкалыков О.. — Бишкек: Национальный статкомитет, 2007. — С. 136.
# &quot;Проблематика поэтического слова в кыргызском зарубежье&quot; / Сабирова В.К., Сарыбаева Г., Эрназарова Г.Б.. — Ош: ОшГУ, 2018. — С. 3. (рус.)
# [[&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы]] (&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана) Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.), Ош, &quot;Ризван&quot;, 2017, страницы 27-32, 287-309, страниц 336| ISBN= 978-9967-18-344-5 УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки).
# Одилжон Дадажонов &quot;Тарыхка кайрылып&quot; (узб. &quot;Мозийға қайтиб&quot;), [[Ош шаары]], &quot;Ризван&quot; [[2021]] жыл, - 398 с. ISBN=978-9967-9258-6-1 УДК 821,51. ББК 84.УЗ7-4. Д14. (узб.)&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/pfbid025nNihddoY4Pzje6RaHwiNdD5pTXkUBPt78ScpgzJNaoxbuvS8SW6kfBkqMhJD6Fql]&lt;/ref&gt;

== Ошондой эле кароо ==
* [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]]
* [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]]
* [[Журахон Рахмонов]]

== Тиркемелер ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Интернеттеги шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160310012811/http://ru.sputnik.kg/culture/20160117/1021630041.html Спектакль &quot;Барсбек&quot; будет представлять Кыргызстан на международном фестивале в Турции]
* [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm &lt;small&gt;Актёрская династия&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm &lt;small&gt;Они стояли у истоков&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/717 &lt;small&gt;27 марта – Всемирный день театра&lt;/small&gt;]
* [http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html &lt;small&gt;К 100 летию старейшего театра Кыргызстана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606231549/http://rus.kg/news_rus/interesno_rus/50898-k-100-letiyu-stareyshego-teatra-kyrgyzstana.html |date=2018-06-06 }}
* [http://slovo.kg/?p=96889 &lt;small&gt;Старейшему театру Кыргызстана — 100 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426064100/http://slovo.kg/?p=96889 |date=2018-04-26 }}
* [https://daryo.uz/k/2018/03/30/markaziy-osiyodagi-eng-keksa-professional-teatr-100-yoshga-toldi/ &lt;small&gt;Марказий Осиёдаги энг кекса профессионал театр 100 ёшга тўлди&lt;/small&gt;]
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [https://24.kg/obschestvo/77551_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ &lt;small&gt;Люди, которые меняли мир&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20190403110620/https://www.peoplelife.ru/174413 Биографии известных людей]
* [https://web.archive.org/web/20151222091305/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/39812?cl=ru-ru &lt;small&gt;Указ Президента Кыргызстана №354 от 14.10.2004 года&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20151001122051/http://www.knews.kg/culture/39275_osh_stareyshiy_teatr_respubliki_otmetil_svoe_95-letie/ &lt;small&gt;Ош старейший театр республики отметил своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.24kg.org/kultura/2757/ &lt;small&gt;В Кыргызстане Ошскому узбекскому театру музыкальной драмы 95 лет&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425211706/http://www.24kg.org/kultura/2757/ |date=2016-04-25 }}
* [http://www.osh.turmush.kg/ru/news:93883 &lt;small&gt;Ошский академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура 29 ноября отметит своё 95-летие&lt;/small&gt;]
* [http://www.for.kg/news-298789-ru.html &lt;small&gt;В Ошском театре имени Бабура за 95-летний период работы поставлено около 600 спектаклей&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150333/http://www.for.kg/news-298789-ru.html |date=2018-08-26 }}
* [http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html &lt;small&gt;Ўш ўзбек академик театри 95-йиллигини нишонлади&lt;/small&gt;]
* [http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf &lt;small&gt;Национальная энциклопедия Узбекистана&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712190834/http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%27%20harfi.pdf |date=2018-07-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20170705040903/https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/art/theater/115-teatr-kyrgyzstana-v-20-80-godah.html &lt;small&gt;Театр Кыргызстана в 20-80 годах&lt;/small&gt;]
* [https://ru.sputnik.kg/culture/20170120/1031370028/vice-premer-uzbekistana-poobeshchal-50-tys-starejshemu-teatru-kr.html &lt;small&gt;Директор ошского театра: вице-премьер Узбекистана пообещал нам $50 тыс.&lt;/small&gt;]
* [http://slovo.kg/?p=52879 &quot;Барсбек&quot; покажут на международном фестивале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402181655/http://slovo.kg/?p=52879 |date=2019-04-02 }}
* [http://www.ehoosha.com/?module=articles&amp;action=view&amp;id=1131 Из истории старейшего театра страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810205404/http://www.ehoosha.com/?module=articles&amp;action=view&amp;id=1131 |date=2018-08-10 }}
* [http://uza.uz/ru/culture/demonstratsiya-druzhby-i-sotrudnichestva-16-02-2017 &lt;small&gt;Демонстрация дружбы и сотрудничества&lt;/small&gt;]
* [http://uza.uz/ru/culture/kollektiv-oshskogo-teatra-v-andizhane-14-02-2017&lt;small&gt;Коллектив Ошского театра - в Андижане&lt;/small&gt;]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 &lt;small&gt;Официальный сайт театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.alliance-press.kg/uz/news/view/35 &lt;small&gt;Открылся 97-сезон театра&lt;/small&gt;]
* [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany &lt;small&gt;Гримасы и капризы Обезьяны&lt;/small&gt;]
* [http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry Бабур атындагы Ош Мамлекеттик Академиялык өзбек музыкалуу драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810210123/http://tyup.net/page/babur-atyndagy-osh-mamlekettik-akademik-oacutecopyzbek-muzykaluu-drama-teatry |date=2018-08-10 }}
* [https://24.kg/obschestvo/60162_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ Люди, которые меняли мир]
* [http://www.bbc.com/uzbek/uzbekistan-40191001 &quot;Жайдари келин&quot; чегара оша томоша кўрсатди]
* [https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ &lt;small&gt;В Оше поставили «Душевные смятения Бабура» с помощью Узбекистана&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203242/https://centre1.com/kyrgyzstan/v-oshe-postavili-dushevnye-smyateniya-babura-s-pomoshhyu-uzbekistana/ |date=2018-08-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20180210202307/http://www.alliance-press.kg/ru/news/view/614 &lt;small&gt;Пред юбилейный сезон театра имени Бабура&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20171028185017/http://vlast.kg/art/teatr-imeni-babura-100-let-na-sluzhbe-u-mul-tikul-turalizma-i-polie-tnichnosti/ &lt;small&gt;Театр имени Бабура: 100 лет на службе у мультикультурализма и полиэтничности&lt;/small&gt;]
* [https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-aug-29-1972-p-4/ &lt;small&gt;Газета &quot;Советтик Киргизстан&quot; №203 29.08.1972 г. стр.4&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=264L-aepbFQ &lt;small&gt;Документальный фильм студия &quot;Кыргызтелефильм&quot; &quot;Ошский государственный узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура&quot;&lt;/small&gt;]
* [https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ Театр имени Бабура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616115840/https://yug.kg/item/teatr-imeni-babura-g-osh/ |date=2019-06-16 }}
* [http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry Кылым карыткан Бабур театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803182343/http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/2989-kylym-karytkan-babur-teatry |date=2020-08-03 }}
* [https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2375693446001652 &quot;Мозийға қараб иш кўрмоғлиқ хайрлиқдир&quot;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=FM0JXUMCmDM &lt;small&gt;Рахмонберди Мадазимов ҳақида /&quot;Мозийга қараб иш кўрмоқлик хайрлидир!&quot; 1- қисм&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20171107023829/http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=9730 Мадазимов Рахмонберди Мадазимович]
* [https://archive.today/20191213144347/http://teatrjurnali.uz/yangiliklar/296-zbek-millij-akademik-drama-teatri-ir-iziston-respublikasiga-tashrif-buyuradi &lt;small&gt;Ўзбек Миллий академик драма театри Қирғизистон Республикасига ташриф буюради&lt;/small&gt;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=iDEHczRIbHo Известные узбеки из Кыргызстана]
* [https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2331239363780394 &quot;Мозийға қараб иш кўрмоғлиқ хайрлидир&quot;]
* [http://www.zamonaviy.uz/yangiliklar/markaziy_osiyodagi_eng_keksa_professional_teatr_100_yoshga_to_ldi/2018-03-30-1949 Markaziy Osiyodagi eng keksa professional teatr 100 yoshga to‘ldi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219150233/http://www.zamonaviy.uz/yangiliklar/markaziy_osiyodagi_eng_keksa_professional_teatr_100_yoshga_to_ldi/2018-03-30-1949 |date=2019-12-19 }}
* [https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2381326545438342 &quot;Мозийға қараб иш кўрмоғлиқ хайрлидир&quot;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=w2m4NYRxYyI &lt;small&gt;Болтихожи Султонов ҳақида /&quot;Мозийга қараб иш кўрмоқлик хайрлидир!&quot; 2- қисм&lt;/small&gt;]
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5e8af4a47dce0e10edfc9675/osh-akademik-zbek-muzykaluu-drama-teatry-kyrgyzstanda-e-baiyrky-borborduk-aziiada-ekinchi-baiyrky-teatry-5eb550d4d86ce72cb4b1908a &lt;small&gt;Ош академик өзбек музыкалуу драма театры - Кыргызстанда эң байыркы, Борбордук Азияда экинчи байыркы театры&lt;/small&gt;]
* [https://slovo.kg/ru/news-details/kak-pervaya-lastochka-stala-zolotym-solovyom Как первая ласточка стала золотым соловьём]
* [https://web.archive.org/web/20260820220734/https://slovo.kg/ru/news-details/ovacii-dlya-babura Овации для Бабура]

[[Категория:Кыргыз маданияты]]
[[Категория: Ош шаары]]
[[Категория: Кыргыз театры]]
[[Категория:Ош шаарынын Бабур театры| ]]
[[Категория: Кыргыз драматургиясы]]
[[Категория: СССР]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:1914-жыл]]</text>
      <sha1>7v9knlwbvlrlgk8wt96me2vticrt7qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56665</id>
    <revision>
      <id>666340</id>
      <parentid>611487</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T16:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SteveK</username>
        <id>16720</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen-Calw.svg]] → [[File:DEU Calw COA.svg]] Use correct SVG</comment>
      <origin>666340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="0otlogchic8ayuippnei418gcezxpkk" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = Шаар 
 |кыргызча аталышы           = Кальв 
 |расмий аталышы            = Calw 
 |сурөтү           = [[Сүрөт:Calw-marktplatz01.jpg|330px]] 
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Calw COA.svg 
  |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
  |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
  |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=42 |lat_sec=52 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=44 |lon_sec=15 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Баден-Вюртемберг 
 |таблицадагы облус         = Баден-Вюртемберг 
 |район түрү                            = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                   = Кальв 
 |таблицадагы район         = Кальв (район){{!}}Кальв 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           = 4 ички район 
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Манфред Дунст 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 59,88 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 347 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 23230 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 07051 
 |почта индекси           = 75351 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = CW 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 08 2 35 085 
 |Commons түрмөгүндө     = Calw 
 |сайты                   = http://www.calw.de 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Кальв''' ({{lang-de|Calw}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлери|жеринде]]  жайгашкан [[Шаар]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Административдик округ (Германия)|административдик округуна]] карайт. [[Кальв (район)|Кальв]] районуна кирет.

Калкы —  23230 киши(2013-ж.). . Аянты — 59,88 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''08 2 35 085''. Мэр — Манфред Дунст.

Шаар административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.calw.de Расмий сайты]

{{Баден-Вюртемберг Жерине караган райондор}}
{{Германия:Кальв Район:Шаарлар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Категория:Баден-Вюртемберг шаарлары]]</text>
      <sha1>0otlogchic8ayuippnei418gcezxpkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рогожин Михаил Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62208</id>
    <revision>
      <id>666437</id>
      <parentid>355209</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2206" sha1="6p1jqduqp5hnrv9kfmhhzqn67g7hmbt" xml:space="preserve">'''Рогожин Михаил Петрович''' (16.06.1933-жылы туулган, Хакасия, Коммунар району, Балахчин шаарчасы) – инженер-механик, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1988). К. И. Скрябин атындагы Кыргыз айыл-чарба институтун (КАЧИ) бүтүргөн (1958). 1958-жылдан Ысык-Көл облусундагы «Каракол» асыл-тукум мал өстүрүү чарбасында механик болуп иштеген. 1961-жылдан Чүй облусунун Кант районундагы Кыргызстан зоналык Maшина сыноо станциясынын башкы инженери, 1989–94-жылдары директору болгон. Рогожин эмгектенген чарба дан эгиндеринин, беде уругунун, эт жана сүт даярдоонун планын ашыгы менен аткарган. Жаңы чыгарылган машиналарды сыноодо, чарба өндүрүшүн толук механикалаштырууда Рогожиндин эмгеги зор. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты (1990-95) болгон. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. Учурда Россия Федерациясынын Новосибирск шаарында жашайт. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
* [https://web.archive.org/web/20190410090924/http://www.sibmemorial.ru/node/762 Новосибирская книга памяти]
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12866 Герои страны]

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Социалисттик эмгектин баатырлары]]</text>
      <sha1>6p1jqduqp5hnrv9kfmhhzqn67g7hmbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апенбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63263</id>
    <revision>
      <id>666352</id>
      <parentid>612693</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T21:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="qab2kxohgu3p3q5ynibl9o94o5j1ka3" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Апенбург 
 |расмий аталышы            = Apenburg 
 |сурөтү                   =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 =  DE-ST 15-0-81-026 Apenburg COA.png
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=42 |lat_sec=49 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=12 |lon_sec=20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Саксония-Анхальт 
 |таблицадагы облус         = Саксония-Анхальт 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Зальцведель 
 |таблицадагы район         = Зальцведель (район){{!}}Зальцведель 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Удо Зельцнер 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 19,64 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 34 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 881 
  |элди каттоо жылы             = 2006 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 039001 
 |почта индекси           = 38486 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = SAW 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 15 0 81 025 
 |Commons түрмөгүндө     =  
 |сайты                   = http://www.apenburg.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Апенбург''' ({{lang-de|Apenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Саксония-Анхальт|Саксония-Анхальт жеринде]]  жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Зальцведель (район)|Зальцведель]] районуна кирет.

Калкы — 881 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты — 19,64 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''15 0 81 025''. Муниципалитеттин башчысы — Удо Зельцнер.


== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20161215213625/http://www.apenburg.de/ Расмий сайты]

{{Саксония-Анхальт райондору}}
{{Германия:Зальцведель Район:Шаарлар}}
{{SaxonyAnhalt-geo-stub}}

[[Категория:Саксония-Анхальт шаарлары]]</text>
      <sha1>qab2kxohgu3p3q5ynibl9o94o5j1ka3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Родеберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65098</id>
    <revision>
      <id>666438</id>
      <parentid>607632</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4496" sha1="oxug5wf4zc0xy9ig4kw3hzotka3xi69" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Родеберг 
 |расмий аталышы            = Rodeberg 
 |сурөтү                   =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 =  
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=13 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=18 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Тюрингия 
 |таблицадагы облус         = Тюрингия 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Унструт-Хайних 
 |таблицадагы район         = Унструт-Хайних (район){{!}}Унструт-Хайних 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           = 2 ички район 
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Хартмут Фишер 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 26,55 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 479 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 2143 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 036026 
 |почта индекси           = 99976 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = UH 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 16 0 64 055 
 |Commons түрмөгүндө     =  
 |сайты                   = http://www.rodeberg.de/ 
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Родеберг''' ({{lang-de|Rodeberg}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]]  жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Унструт-Хайних (район)|Унструт-Хайних]] районуна кирет.

Калкы — 2143 киши (31-декабрь, 2010-жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Болжолдуу аянты — 26,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 64 055''. Муниципалитеттин башчысы — Хартмут Фишер.

Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.

==Шилтемелер==
{{Булактар}}

==Тышкы шилтемелер==
* [http://www.rodeberg.de/ Расмий сайты]

{{Тюрингия райондору}}
{{Германия:Унструт-Хайних Район:Шаарлар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Категория:Тюрингия шаарлары]]</text>
      <sha1>oxug5wf4zc0xy9ig4kw3hzotka3xi69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неслихан Атагүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76419</id>
    <revision>
      <id>666423</id>
      <parentid>505610</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6275" sha1="n08eac1uioiivrgp7f3wy2j654a2q0s" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = Неслихан Атагүл
 |нукура ысымы         =  {{lang-tr|Neslihan Atagül}}
 |сүрөт                =
 |туурасы              = 200px
 |сүрөттүн баяндамасы  = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   = 
 |туулган датасы       = 20.08.1992
 |өлгөн датасы         = 
 |туулган жери         = [[Стамбул]], [[Түркия]] 
 |кесиби               = {{актриса|Түркия}}, модель
 |жарандыгы            = {{Өлкө желеги|Түркия}}
 |активдүү жылдары     = [[2006|2006 жылдан]] — азыркы учурга чейин 
 |багыты               = [[Мелодрама]] 
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = 
 |imdb_id              = 3744351
 |сайт                 = {{url|neslihanatagul.com}} 
}}
'''Неслихан Атагүл''' ({{lang-tr|Neslihan Atagül}}; [[1992|1992 жылы]] [[20 августь|20 августта]] [[Стамбул|Стамбулда]] төрөлгөн.) — [[Түркия|Түрк]] [[Актриса|актрисасы]] жана модели. 
==Өмүр баяны жана карьерсы==
Неслихан Атагүл 1992 жылы 20 августа Түркиянын Стамбул шаарында төрөлгөн. 
Неслихандын ата-энеси мегаполистин жөнөкөй жашоочулары, атасы айдоочу, апасы көпчүлүк түрк айымдардай эле үй кожойкеси (атасы 2016 жылы дүйнө салды). 
Болочоктогу актриса сериалдарды кууп көрүп, актрисаларды туурап киного тартылгысы келген. Атагүлдүн карьерасы модель болуудан башталган. 13 жашында &quot;Биринчи сүйүү&quot; аттуу тасмага тартылып, жергиликтүү кинофестивалда &quot;Келечектен көптү үмүттөндүргөн актриса&quot; наамына арзыган. Актрисалык дареметин көргөн киносынчылар Неслиханды бир ооздон келечекте башкы ролго татыктуу актриса болот деп жоромолдошкон.

==Жеке жашоосу==
Чыгармачылыкка 14 жашынан аралашып, экранга жарнамалык роликтерге тартылуу аркылуу чыгып баштаган. Жакында берген маектеринин биринде 3 жылдан бери сүйлөшүп жүргөн жигити, актёр Кадир Догулуга 2016-жылдын 8-июлунда турмушка чыгарын билдирген.

==Телехикая==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа
!Рөлі
|-
|2006-2010
|[[Үзілген жапырақтар (телехикая)|Үзілген жапырақтар]]
|''Yaprak Dökümü''
|Дениз
|-
|[[2011 жыл|2011]]
|Қымбатты менің әкем
|''Canim babam''
|Пынар
|-
|[[2011 жыл|2011]]-2012
|Өмір жалғасады
|''Hayat Devam Ediyor''
|Ширин
|-
|[[2013 жыл|2013]]—[[2014 жыл|2014]]
|[[Ыстанбұл көшелері (телехикая)|Ыстанбұл көшелері]]
|''Fatih Habriye''
|Нериман
|-
|2015-2016
|[[Түбөлүктүү сүйүү]]
|''Kara Sevda''
|Нихан
|-
|2018
|Таңертен
|''Dip''
|Бильге
|-
|2019
|Елшінің қызы
|''Seferin kizi''
|Нарэ
|}

==Фильмография==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жылы
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа
!Рөлі
|-
|[[2006 жыл|2006]]
|[[Алғашқы махаббат (фильм, 2006, Түркия)|Алғашқы махаббат]]
|''Ilk Ask''
|Бахар
|-
|[[2012 жыл|2012]]
|[[Ғарасат (телехикая)|Ғарасат]]
|''Araf''
|Зехра
|-
|[[2015 жыл|2015]]
|[[Сізден маған хабарлау (фильм, 2015)|Сізден маған хабарларлау]]
|''Senden Bana Kalan''
|Элиф
|}

== Марапаттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=4 style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;| Önemli Ödülleri
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Жыл
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Марапат
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Санат
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Фильм
|-
|2007
|14-ші фестиваль «Алтын кокон» (Адан) (Адан)
|Болашақ жас актриса
|Алғашқы махаббат
|-
|2012
|[[«Ертең» халықаралық кинофестивалі]] (Мәскеу)
|Үздік актриса
|[[Ғарасат (фильм)|Ғарасат]]
|-
|2012
|19-шы фестиваль «Алтын кокон» (Адан)
|Болашақ түрік жас актрисасы
|[[Ғарасат (фильм)|Ғарасат]]
|-
|2012
|25-ші Халықаралық кинофестиваль (Токио)
|Үздік актриса
|Ғарасат
|-
|2012
|Международный кинофестиваль (Пуна)
|Үздік ойын
|[[Ғарасат (фильм)|Ғарасат]]
|-
| 2012
|45-ші Анталия кинофестиваліндегі SIYAD марапаты
|Үздік актриса
|[[Ғарасат (фильм)|Ғарасат]]
|-
|2013
|«Ұшатын жуынатын бөлме» 16-шы Халықаралық әйелдер кинофестивалі
|Ең жас жын
||[[Ғарасат (фильм)|Ғарасат]]
|-
|2016
|Кинопремия интернет-СМИ Magazinci.com (ең жақсысы ең күштісі)
|Жыл актрисасы
|[[Қара махаббат (телехикая)|Қара махаббат]]
|}

==Эскертүүлөр==
{{Эскертүүлөр}} 
==Шилтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20160703101008/http://www.neslihanatagul.com/ Расмий сайты]
* [https://www.facebook.com/officialneslihan Неслихан Атагүлдүн Facebook тармагындагы баракчасы]</text>
      <sha1>n08eac1uioiivrgp7f3wy2j654a2q0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медициналык термометр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84917</id>
    <revision>
      <id>666411</id>
      <parentid>638972</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="em255ouizqwluht0szp41tlo0eklne9" xml:space="preserve">[[Файл:Fieberthermometer BW 2.JPG|thumb|Медициналык термометр.]]
'''Медициналык [[термометр]]''' - адамдын дене [[Температура|температурасын]] өлчөөчү курал.
 
Ал жука айнек корпус жана сымап менен толтурулган резервуардан турат. Корпустун ичиндеги шкалага бекиген ичке түтүк - капилляр менен резервуар кошулган. Шкаладагы тийиштүү бөлүктөр кишинин мүмкүн болгон [[Температура|температурасын]] (34төн 42°ка чейин) өлчөөгө мүмкүндүк берет. Температураны өлчөгөндө резервуардагы сымап дененин жылуулугу менен ысып кеңейет да, капиллярга өтүп, шкаланын тигил же бул белгисине чейин көтөрүлөт. 

Сымап мамычасы ошол бойдон силкмейинче ылдый түшпөйт. Силккенде сымап кайта капилляр менен резервуарга келип түшөт. Адатта дене [[Температура|температурасын]] өлчөө үчүн аны кургак даки менен аарчып, сымап жайгашкан жагын колтукка, чурайга, кээде (эмчектеги балдарга) ооздун ичине, көтөн чучукка коюлат. Колтукка 10 мин., чурайга 5 минутадай кармайт. Айрыкча жаш балдарда, кары кишилерде Медициналык термометрдин туура коюлушуна көңүл буруу зарыл. Дене температурасы күнүнө 2 жолу (эртең менен 7-9га чейин жана кечкисин саат 6 да) ченелет. Үй шартында аны пайдаланбаган учурда кургата сүрүп, атайын кутуда сактоо керек&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202104421/http://www.xn----7sbbclhqjeuf2a3ahmf7a4s.kiev.ua/info/udalenie-parov-rtuti.html |archivedate=2021-12-02 |title=Эгер сымап термометрди сындырып, анда эмне кылуу керек |url=http://www.разбился-градусник.kiev.ua/info/udalenie-parov-rtuti.html |accessdate=2021-12-25}}&lt;/ref&gt;.

==Колдонулган адабияттар==
* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

[[Категория:Ден соолук]]</text>
      <sha1>em255ouizqwluht0szp41tlo0eklne9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэйчел Макадамс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96040</id>
    <revision>
      <id>666442</id>
      <parentid>394752</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4017" sha1="f0j31lh2snihtbwxk59umch9lkhgzf7" xml:space="preserve">'''Рэйчел Анна Макадамс''' ({{lang-en|Rachel McAdams}};1978-жылдын 17-ноябрында туулган) - канадалык актриса. Ал Йорк университетиндеги төрт жылдык театралдык студияны 2001-жылы бүтүргөндөн кийин, алгач канадалык телеканалда эмгектенген. 2002-жылы тартылган &quot;[[Сонун Пирог]]&quot; (англ. Perfect Pie) деген фильмде роль жараткан жана аталган фильм үчүн &quot;Жени&quot; сыйлыгын алган. &quot;Менин атым Танино&quot; (англ. My name is Tanino) жана &quot;Салмоор жана Жебелер&quot; (англ. Slings and Arrows) тасмалары үчүн &quot;Жемини&quot; сыйлыгына татыктуу болгон. 2002-жылы ал өзүнүн Голлливуддагы дебюттук ролун &quot;Балапан&quot; (англ. Hot Chick) тасмасында ойногон. Р. Макадамсты атактуулукка жеткирген тасмалар - &quot;[[Жаман кыздар]]&quot; (англ. Mean Girls) жана &quot;[[Күндөлүк]]&quot; (англ. The Notebook) болду. 2005-жылы &quot; Күтүлбөгөн коноктор&quot; (англ. Wedding Crashers), &quot;Кызыл көз&quot; (англ. Red Eye) жана &quot; [[Ынтымактуу үй-бүлө]]&quot; (англ. The Family Stone) тасмаларында роль жараткан. Медиа каражаттары тарабынан Р. Макадамсга Голливуддун &quot;жаңы жылдыз (селкиси)&quot; (ит гиөл) деген популярдуу наам ыйгарылган жана Британия кино жана телекөрсөтүү академиясынын &quot;Жаңыдан чыгып келаткан эң мыкты актриса&quot; сыйлыгын алган&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211122142438/https://ponylike.ru/stati/20-faktov-kotorie-vi-ne-znali-o-rachel-macadams/ |archivedate=2021-11-22 |title=Рэйчел МакАдамс: кызыктуу фактылар |url=https://ponylike.ru/stati/20-faktov-kotorie-vi-ne-znali-o-rachel-macadams/ |accessdate=2021-11-22}}&lt;/ref&gt;. 

Эки жылдык чыгармачылык тыныгуудан соң Р. Макадамс 2008-жылы прокаты чектелген &quot;[[Үй-бүлөлүк турмуш]]&quot; (англ. Married Life) жана &quot;[[Бактылуу бири]]&quot; (англ. The Lucky Ones) деген криминалдык драмаларда ойнойт. Актриса сахнадагы атактуулукка кайрадан &quot;Оюндун жүрүшү&quot; (англ. State of Play), &quot;[[Убакыт саякатчысынын жубайы]] (англ. The Time Traveler's Wife), &quot;[[Шерлок Холмс]]&quot; (англ. Sherlock Holmes) тасмаларындаги ролдору аркылуу жетишкен. 2010-жылы актрисага ылайыкташтырылып жазылган &quot;[[Таңкы жарык]]&quot; (англ. Morning Glory) тасмасында ойногон. 2015-жылы Р. А. Макадамстын эң мыкты ролдору Home Box Office компаниясы тарабынан тартылган &quot;[[Чыныгы детектив]]&quot; (англ. True Detective) криминалдык драмасынын экинчи сезонундагы жана &quot;[[Прожектор]]&quot; ( англ. Spotlight) (журналист Саша Пфайфер)тасмаларына таандык. Актриса аталган фильмдеги ролу үчүн &quot; Экинчи пландагы эң мыкты актриса&quot; номинациясында &quot;[[&quot;Оскар&quot; сыйлыгы|Оскар]]&quot; сыйлыгына көрсөтүлгөн.

== Өмүр таржымалы ==

== Жеке жашоосу ==

== Тартылган тасмалары ==

== Шилтемелер ==
[[Категория:Кино жылдыздары]]</text>
      <sha1>f0j31lh2snihtbwxk59umch9lkhgzf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кан ичкичтер академиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96494</id>
    <revision>
      <id>666387</id>
      <parentid>486418</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3590" sha1="5qa29bpzbvbojmqcy4m4v45ohjer6l5" xml:space="preserve">'''&quot;Кан ичкичтер академиясы&quot;''' ({{lang-en|Vampire Academy}}) — америкалык жазуучу [[Райчелл Мид|Райчелл Миддин]] калемине таандык алты бөлүктөн турган романдар цикли. Жаш окурмандарга арналган бестселлер романдын жанры паранормалдык романтика. Чыгарма 17-18 жаштагы дампир (вампир жана адамдан туулган) Розмари &quot;Роз&quot; Хэзвейдин окуясын чагылдырат. Ал өзүнүн эң жакын морой курбу кызы Василиса &quot;Лисса&quot; Драгомирди коргош үчүн машыгуудан өткөн болот. Сэнт Владимир академиясында стригойду (өлбөс жин кан ичкич) кантип жеңиш керек экенин үйрөнүп жатып жана Лисса менен үзүлбөгөн психалык байланышка ээ болгон Роз өз устаты Димитрий Беликов менен тыюу салынган романтикалык мамиледе болуп калат.

Бул сериядагы биринчи китеп &quot;Кан ичкичтер академиясы&quot; 2007-жылы басылып чыгарылган. Андан кийин &quot;[[Фросбит]]&quot; 2008-жылы жарык көргөн. Сериядагы үчүнчү китеп &quot;Көлөкөдөгү өбүшүү&quot; дагы 2008-жылы чыгып, төртүнчү китеп &quot;Убадаланган кан&quot; 2009-жылы басылып чыккан. Бешинчи китеп &quot;Байланган рух&quot; жана алтынчы китеп &quot;Акыркы курмандык&quot; 2010-жылы жарык көргөн.2013-жылга карата китептер сериясы 35 өлкөдө 8 миллион нуска менен сатылган.

Сериядагы биринчи китеп тасмага ылайыкташтырылып, ага Марк Уотерс режиссерлук кылган. Ал эми тасмага тартылгандар Зои Дойч, Лүси Фрай, Данила Козловский, Олга Куриленко жана Габриэл Бирн. Тасма көрүүчүлөргө The Weinstein Company тарабынан 2014-жылдын 7-февралында сунушталган.

== Кызыктуу фактылар ==
Тасманын сюжети китеп тарыхынан олуттуу айырмачылыктар бар. Китеп Елена блондинка болгон. Түгөлбай ук өлтүрүү максаты Степан да, бир тууганы жеген жок болушу керек эле. Сценаристы эмес, өзгөчө придерживались идея Лизы Джейн смит, стараясь адаптировать сериал астында телевизионный форматы.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215044346/https://vampira.me/news/220-interesnye-fakty-o-seriale-dnevniki-vampira.html |archivedate=2019-12-15 |title=Тууралуу кызыктуу маалыматтар &quot;Vampire Diaries&quot; |url=https://vampira.me/news/220-interesnye-fakty-o-seriale-dnevniki-vampira.html |accessdate=2020-02-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжети ==

== Каармандары ==

== Шилтемелер ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:АКШ адабияты]]
[[Категория:Китептер]]</text>
      <sha1>5qa29bpzbvbojmqcy4m4v45ohjer6l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манас эл аралык аэропорту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111518</id>
    <revision>
      <id>666409</id>
      <parentid>648701</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27641" sha1="48hrbwcy109kdkl2xeoeskb60864jiy" xml:space="preserve">{{Маанилер|Манас}}{{Infobox Airport 
| name         = &quot;Манас&quot; эл аралык аэропорту
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| IATA         = BSZ
| ICAO         = UCFM
&lt;center&gt;{{АймакКартасы|Кыргызстан|width=280|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=BSZ|position=right
|lat_deg=43|lat_min=03|lat_sec=40|lat_dir=N
|lon_deg=74|lon_min=28|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;/center&gt;
| type         = Жарандык
| country      = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
| owner        = &quot;Кыргызстан аэропорттору&quot; ААК
| city-served  = [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]
| location     = [[Чүй облусу]]
| elevation-f  = 2090
| elevation-m  = 637
| coordinates  = {{coord|43|03|40|N|74|28|39|E|type:airport}}
| website      = [http://www.airport.kg www.airport.kg]
| metric-elev  = Ооба
| metric-rwy   = Ооба
| r1-number    = 08/26
| r1-length-f  = 13,793
| r1-length-m  = 4,204
| r1-surface   = [[Армобетон]]
| r2-number    =
| r2-length-f  =
| r2-length-m  = 
| r2-surface   = 
| stat-year    = 2024
| stat1-header = Жылдык жүргүнчү агымы
| stat1-data   = {{Өсүү}} 3,000,000 адам
| footnotes    = 
|сүрөт=Manas_International_Airport.jpg|аталышы=Манас эл аралык аэропорту|image=Manas International Airport.jpg|image2=|hub=*  [[Aero Nomad Airlines]]
* [[Avia Traffic Company]]
* [[Asman Airlines]]
* [[TezJet]]}}

'''Манас эл аралык аэропорту''' (IATA: '''BSZ''', мурда: '''FRU''' [[Эл аралык жарандык авиация уюму|ICAO]]: '''UCFM''') ― Кыргызстандын башкы эл аралык аэропорту, борбор калаа [[Бишкек|Бишкектен]] 25 километр (16 миль) түндүк-түндүк-батышты карай жайгашкан.

==Тарыхы ==
Шаардын түштүгүндө жайгашкан эски Бишкек аэропортунун ордуна курулган. Эң атактуу кыргыз жазуучусу жана интеллектуалы Чынгыз Айтматовдун сунушу боюнча, кыргыз эпостук баатыры Манастын атына аталган. Аэропортко учак эң биринчи жолу 1974-жылдын октябрында конгон. Анын бортунда Совет премьер-министри Алексей Косыгин болгон. 1975-жылы 4-майда аэропортто эң биринчи пландалган рейс Москвага (Домодедово) болгон.  

1991-жылы Кыргызстан Советтер Союзунан  көз карандысыздыкка жетип, аэропорттун инфраструктурасы жай, бирок туруктуу түрдө  төмөндөй баштаган. Он жыл бою ал кароосуз калып, аэропорттун чыгыш жагында металлолом толуп кеткен: алардын ичинде Советтик  60тай эски самолеттор, вертолеттор, аба лайнерлери ж.б. керексизделип жатышкан. 

&quot;Кыйрагыс эркиндик &quot; операциясы башталган соң, АКШ өкмөтү өз коалициясынын өнөктөрү менен Ооганстандагы операцияларды ишке ашыруу максатында аэропортту аскердик база катары колдонууга уруксат сурайт. Коалициялык күчтөр 2001-жылда сентябрдын аягында келишет. Келери менен эле аэропортто операциялар жана жабдуулар иш жүзүнө кеңири ашырыла баштаган. Кароолсуз калган учактар жайытка айланып, алардын ордун коалициялык учактар ээлеп, араң турган ангарлардын ордуна  кыйраткыч учактар үйү тургузулган. Жүргүнчүлөр жолу боюнча аскерлер палаталарынан турган шаарча пайда болот. Питер Гансинин урматына америкалык күчтөр ал жерди &quot;Ганси авиабазасы&quot; деп аташат. Ганси, өрт өчүргүчтөр башчысы, 11-сентябрда Нью-Йоркто террористтик чабуулда каза тапкан. Кийинчерээк, Гансинин ордуна Манас абабазасы деген ат коюлган.

2004-жылы, жүргүчүлөр терминалынын астында жаңы автотурук курулуп, транспорттук учактарга кененирээк жер түзүлгөн.

2025-жылы 11-августта аэропорт ИАТАнын FRU кодун BSZ менен алмаштырган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=FRU больше не будет. Аэропорт &quot;Манас&quot; официально сменил код|url=https://kaktus.media/doc/529262_fru_bolshe_ne_bydet._aeroport_manas_oficialno_smenil_kod.html|work=kaktus.media|lang=en|accessdate=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;. Буга чейин колдонуп жүргөн ИАТАнын FRU аттуу коду Бишкектин Советтер убагындагы Фрунзе атынан келип чыккан.

=== Жаңылоо ===
2025-жылдын 7-мартында «Манас» эл аралык аэропортунун реконструкциясы башталып, инфраструктураны жаңыртуу боюнча ири иштерге жол ачты. Терминал комплекси 38 919 чарчы метрден 56 919 чарчы метрге чейин кеңейтилет — бул кошумча 18 000 чарчы метрди түзөт. Жаңылануу алкагында төмөнкү иштер каралган:

* каттоо эсептеринин санын көбөйтүү
* күтүү залдарын кеңейтүү
* заманбап эс алуу жана тамактануу зоналарын түзүү 

Бул өзгөрүүлөр жүргүнчүлөрдүн ыңгайлуулугун жогорулатууга багытталган. Ошондой эле аэропорттун иштөөсүнүн эффективдүүлүгүн жана тейлөө сапатын жогорулатуу үчүн жаңы технологиялык чечимдер киргизилет. Модернизациянын негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири — негизги терминалдарды бириктирген жабык өтмөктүн курулушу болот. Ал аба ырайынан коргоо менен каттамдар ортосунда тез кыймылды камсыз кылат&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В международном аэропорту «Манас» начнется масштабная реконструкция|url=https://24.kg/ekonomika/322008_vmejdunarodnom_aeroportu_manas_nachnetsya_masshtabnaya_rekonstruktsiya/|work=24.kg|lang=ru|accessdate=2025-06-12}}&lt;/ref&gt;.

Кыргызстандын негизги аэропортунун реконструкциясы China Road and Bridge Corporation компаниясынын жетекчилиги алдында башталды. Компания 2025-жылдын аягына чейин учуп-конуу тилкесин, учак токтотуучу аянтчаны жана жарыктандыруу системаларын жаңыртат&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Реконструкцию взлетно-посадочной полосы и перрона проведут в аэропорту «Манас»|url=https://24.kg/obschestvo/322470_rekonstruktsiyu_vzletno-posadochnoy_polosyi_iperrona_provedut_vaeroportu_manas_/|work=24.kg|lang=ru|accessdate=2025-06-12}}&lt;/ref&gt;.

== Авиакомпаниялар жана каттамдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Авиакомпания
!Багыты
!Эскертүүлөр
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Avia Traffic Company]]
|[[Красноярск эл аралык аэропорту|Красноярск]], [[Толмачёво аэропорту|Новосибирск]], [[Казань эл аралык аэропорту|Казань]], 
[[Домодедово (аэропорт)|Москва (Домодедово)]], [[Пулково аэропорту|Санкт-Петербург]], [[Ош эл аралык аэропорту|Ош]]
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Aero Nomad Airlines]]
|[[Ош эл аралык аэропорту|Ош]], [[Внуково эл аралык аэропорту|Москва (Внуково)]], [[Индира Ганди эл аралык аэропорту|Дели]], [[Исламабад эл аралык аэропорту|Исламабад]], [[Аллама Икбал эл аралык аэропорту|Лахор]], [[Камрань эл аралык аэропорту|Нячанг]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жаңы этап: Бишкек – Нячанг-Бишкек түз рейси (аптасына 3 жолу)|url=https://www.aeronomad.kg/index.php/kg/news/190-zha-y-etap-bishkek-nyachang-bishkek-t-z-rejsi-aptasyna-3-zholu|work=aeronomad.kg|accessdate=2025-06-12|archivedate=2025-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250612055553/https://www.aeronomad.kg/index.php/kg/news/190-zha-y-etap-bishkek-nyachang-bishkek-t-z-rejsi-aptasyna-3-zholu}}&lt;/ref&gt; (чартер), [[Кашгар аэропорту|Кашгар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кыргызстандын тарыхында биринчи жолу — Кытайдын түштүк-батыш аймагына түз авиабайланыш ачылууда.|url=https://www.aeronomad.kg/index.php/kg/news/197-press-reliz|work=aeronomad.kg|accessdate=2025-06-17|archivedate=2025-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250611071830/https://www.aeronomad.kg/index.php/kg/news/197-press-reliz}}&lt;/ref&gt;
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наши направления|url=https://www.aeronomad.kg/index.php/nashi-napravleniya|work=aeronomad.kg|lang=ru|accessdate=2025-06-11|archivedate=2025-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250612055830/https://www.aeronomad.kg/index.php/nashi-napravleniya}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Asman Airlines]]
|[[Ош эл аралык аэропорту|Ош]], [[Баткен (аэропорт)|Баткен]], [[Жалал-Абад (аэропорт)|Жалал-Абад]], [[Раззаков (аэропорт)|Раззаков]], [[Каракол эл аралык аэропорту|Каракол]], [[Талас (аэропорт)|Талас]], [[Кербен (аэропорт)|Кербен]],
[[Нарын (аэропорт)|Нарын]], [[Казарман (аэропорт)|Казарман]]
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}}[[Sky FRU]]
|[[Ош эл аралык аэропорту|Ош]]
|
|-
|{{желек|Кыргызстан}} [[TezJet]]
|[[Баткен (аэропорт)|Баткен]], [[Жалал-Абад (аэропорт)|Жалал-Абад]], [[Каракол эл аралык аэропорту|Каракол]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кыргызстандын Каракол шаарын TezJet менен кыдырып көрүңүз|url=https://www.flytezjet.com/kyrgyzstan/karakol-kyrgyzstan.php|work=flytezjet.com|lang=ru|accessdate=2025-06-11|archivedate=2025-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621194418/https://www.flytezjet.com/kyrgyzstan/karakol-kyrgyzstan.php}}&lt;/ref&gt;, [[Ош эл аралык аэропорту|Ош]], [[Раззаков (аэропорт)|Раззаков]], [[Ташкент эл аралык аэропорту|Ташкент]], [[Домодедово (аэропорт)|Москва (Домодедово)]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250717-k9aug25dme|title=TezJet Plans Bishkek – Moscow late-August 2025 Launch|work=Aeroroutes|lang=en|accessdate=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=TezБагыттар|url=https://www.flytezjet.com/kyrgyzstan/tezdestinations.php|work=flytezjet.com|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Орусия}}[[Аэрофлот]]
|[[Шереметьево эл аралык аэропорту|Москва (Шереметьево)]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Nordwind Airlines]]
|[[Казань эл аралык аэропорту|Казань]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Россия (авиакомпания)|Россия]]
|[[Красноярск эл аралык аэропорту|Красноярск]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[S7 Airlines]]
|[[Толмачёво (аэропорт)|Новосибирск]] 
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Red Wings Airlines]]
|[[Уйташ аэропорту|Махачкала]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Utair]]
|[[Cургут (аэропорт)|Cургут]]
|
|-
|{{желек|Орусия}}[[Ural Airlines]]
|[[Домодедово (аэропорт)|Москва (Домодедово)]], [[Жуковский эл аралык аэропорту|Москва (Жуковский)]], [[Кольцово эл аралык аэропорту|Екатеринбург]],  [[Пулково аэропорту|Санкт-Петербург]]
|
|-
|{{желек|Түркия}}[[AJet]]
|[[Анкара Эсенбога аэропорту|Анкара]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240313-vfns24|title=AJet NS24 New Flight Number Designations – 12MAR24|work=aeroroutes.com|lang=en|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;, [[Сабиха Гөкчен эл аралык аэропорту|Стамбул (Сабиха Гөкчен)]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AJet Adds Istanbul – Bishkek Service in NS25|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250131-vfns25fru|lang=en|work=AeroRoutes|accessdate=2025-06-12}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{желек|Түркия}}[[Pegasus Airlines]]
|[[Анталия эл аралык аэропорту|Анталия]], [[Сабиха Гөкчен эл аралык аэропорту|Стамбул (Сабиха Гөкчен)]]
|
|-
|{{желек|Түркия}}[[Turkish Airlines]]
|[[Стамбул (аэропорт)|Стамбул]]
|
|-
|{{желек|Казакстан}}[[Air Astana]]
|[[Алмата эл аралык аэропорту|Алмата]]
|
|-
|{{желек|Казакстан}}[[FlyArystan]]
|[[Нурсултан Назарбаев эл аралык аэропорту|Астана]]
|Сезондук&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Flights Astana - Bishkek!|url=https://flyarystan.com/en/directions/astana/astana-bishkek|work=flyarystan.com|lang=en|accessdate=2025-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250611082729/https://flyarystan.com/en/directions/astana/astana-bishkek|archivedate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Казакстан}}[[Qazaq Air]]
|[[Нурсултан Назарбаев эл аралык аэропорту|Астана]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Qazaq Air запустила прямой авиарейс между Бишкеком и Астаной|url=https://kaktus.media/doc/535033_qazaq_air_zapystila_priamoy_aviareys_mejdy_bishkekom_i_astanoy.html|work=Кактус Медиа|lang=ru|accessdate=2025-11-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Казакстан}}SCAT Airlines
|Шымкент
|(22-майдан)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Скоро! Новый рейс: Шымкент – Бишкек|url=https://www.scat.kz/ru/news/new-flight-shymkent-bishkek/|work=scat.kz|lang=ru|accessdate=2026-04-02}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Өзбекстан}}[[Uzbekistan Airways]]
|[[Ташкент эл аралык аэропорту|Ташкент]] 
|
|-
|{{желек|Өзбекстан}}[[Centrum Air]]
|[[Ташкент эл аралык аэропорту|Ташкент]]
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Centrum Air June 2025 Regional Network Expansion|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250610-c6jun25|work=aeroroutes.com|lang=ru|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Centrum Air запустил прямой регулярный рейс в Бишкек|url=https://economist.kg/transport/2025/06/24/centrum-air-zapustil-priamoi-rieghuliarnyi-rieis-v-bishkiek/|lang=ru|work=Economist.kg|accessdate=2025-06-24}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Кытай}}[[China Southern Airlines]]
|[[Пекин-Дасин (аэропорт)|Пекин]], Урумчи, Гуанжоу
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kyrgyzstan’s international airport welcomes first flight from Beijing|url=https://en.trend.az/casia/kyrgyzstan/3853858.html|work=Trend.Az|lang=en|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Southern Airlines to launch direct Bishkek — Guangzhou flights|url=https://24.kg/english/361679_China_Southern_Airlines_to_launch_direct_Bishkek__Guangzhou_flights/|work=24.kg|lang=en|accessdate=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Кытай}}[[Loong Air]]
|[[Чэнду Тяньфу эл аралык аэропорту|Чэнду]], Сиань
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Loong Air Adds Chengdu – Bishkek From Dec 2023|url=https://www.aeroroutes.com/eng/231115-gjdec23xiyfru|work=AeroRoutes|lang=en|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Бириккен Араб Эмирликтери}}[[Air Arabia]]
|[[Шаржа эл аралык аэропорту|Шаржа]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Best one-way flight deals from Bishkek|url=https://flights.airarabia.com/en/flights-from-bishkek|work=airarabia.com|lang=en|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Бириккен Араб Эмирликтери}}[[Flydubai]]
|[[Дубай эл аралык аэропорту|Дубай]]
|
|-
|{{желек|Азербайжан}}[[Azerbaijan Airlines]]
|[[Гейдар Алиев эл аралык аэропорту|Баку]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Azerbaijan Airlines Begins Bishkek Service From late-July 2023|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230727-j2jul23fru|work=aeroroutes.com|lang=en|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Тажикстан}}[[Somon Air]]
|[[Душанбе эл аралык аэропорту|Душанбе]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бишкек и Душанбе возобновили авиасообщение: в «Манасе» приземлился самолет Somon Air|url=https://economist.kg/transport/2025/03/14/bishkiek-i-dushanbie-vozobnovili-aviasoobshchieniie-v-manasie-priziemlilsia-samoliet-somon-air/|work=economist.kg|lang=ru|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Түштүк Корея}}[[T'way Air]]
|[[Инчхон эл аралык аэропорту|Cеул-Инчхон]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2023/04/18/business/industry/Korea-Kyrgyzstan-flight/20230418174212947.html|title=T'way to begin regular flights to Kyrgyzstan|work=Korea JoongAng Daily|lang=en|accessdate=2025-06-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{желек|Сауд Арабиясы}}[[Flynas]]
|[[Падыша Абдулазиз эл аралык аэропорту|Жидда]]
|
|-
|{{желек|Кувейт}}[[Jazeera Airways]]
|[[Кувейт эл аралык аэропорту|Кувейт]]
|
|-
|{{желек|Египет}}[[Red Sea Airlines]]
|Шарм-Эль-Шейх 
|сезондук 
чартер&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Red Sea Airlines NW25 Bishkek / Yerevan Scheduled Charters|url=https://www.aeroroutes.com/eng/251021-4snw25bszevn|work=aeroroutes.com|lang=en|accessdate=2025-11-11}}&lt;/ref&gt;
|}

===Жүк ташуу (карго)===
{{Airport-dest-list
&lt;!-- --&gt;
| [[RUS Aviation]]&lt;ref&gt;[https://rusaviation.com/route-map-schedules/ rusaviation.com - Route map &amp; Schedules] retrieved 10 April 2023&lt;/ref&gt; | [[Шаржа эл аралык аэропорту|Шаржа]]
&lt;!-- --&gt;
| {{nowrap|[[Silk Way Airlines]]}} | [[Гейдар Алиев эл аралык аэропорту|Баку]], [[Үрүмчү Тяньшань эл аралык аэропорту|Үрүмчү]]
&lt;!-- --&gt;
| {{nowrap|[[Turkish Cargo]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wwwdownload.thy.com/kargo/pdf/winter2012_2013.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130604104217/http://wwwdownload.thy.com/kargo/pdf/winter2012_2013.pdf|url-status=dead|title=Turkish Airlines Cargo Winter Schedule|archivedate=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;}} | [[Aлмата эл аралык аэропорту|Алмата]], [[Суварнабхуми аэропорту|Бангкок–Суварнабхуми]], [[Гуанчжоу-Байюнь эл аралык аэропорту|Гуанчжоу]], [[Исламабад эл аралык аэропорту|Исламабад]], [[Стамбул аэропорту|Стамбул]], [[Шанхай Пудоң эл аралык аэропорту|Шанхай–Пудоң]]
&lt;!-- --&gt;
| [[Turkmenistan Airlines|Turkmenistan Airlines Cargo]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkmenportal.com/blog/44165/aviakompaniya-turkmenistan-zapustila-regulyarnye-gruzovye-reisy-v-bishkek|title = Авиакомпания &quot;Туркменистан&quot; запустила регулярные грузовые рейсы в Бишкек &amp;#124; Общество| date=4 May 2023 }}&lt;/ref&gt; | [[Turkmenabat Airport|Түкмөнабад]]
&lt;!-- --&gt;
| {{nowrap|[[Uzbekistan Airways|Uzbekistan Airways Cargo]]}} | [[Навои эл аралык аэропорту|Навои]]
&lt;!-- --&gt;
| [[YTO Cargo Airlines]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.aircargonews.net/airlines/freighter-operator/yto-express-adds-kyrgyzstan-freighter-flights/|title = YTO Express adds Kyrgyzstan freighter flights|date = 20 January 2020|accessdate = 2025-06-24|archivedate = 2022-11-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20221122212145/https://www.aircargonews.net/airlines/freighter-operator/yto-express-adds-kyrgyzstan-freighter-flights/}}&lt;/ref&gt; | [[Шицзячжуан-Чжэндин International Airport|Шицзячжуан]]
&lt;!-- --&gt;
}}

== Кырсыктар жана окуялар ==
* 2002-жылы 23-октябрда таңга жуук, Третьяково Аба Транспорттук компаниясы жетектеген  IL-62  авиалайнери учуп чыгуу маалында учуп-конуу тилкесинин жээгинен чыгып кетип, аварияга туш болгон. Бортто жүргүнчүлөр жок болгон. Ал эми экипаждын бардык 11 мүчөсү тең жеңил гана жарадар болуп, качып чыккан. Аларды АКШнын биргелешкен аба күчтөрү жана Манас аэробазасындагы Түштүк Кореялык аскер клиникасы кабыл алган. Кыргыз персоналы ал самолеттун калдыктарын майдалап, ошол жерге калтырып коюшкан. Кыйроонун калдыктары дагы деле быкшып күйүп жатканда, аэропорттук операциялар кайра калыбына келген.
* 2004-жылдын ноябрында, жарандык жүк ташуучу Боинг 747 тескери жакка ―  жаңы Марсден Маттинг аттуу кыйраткыч учактардын туругуна  багыт алган. Самолет аябагандай оор болгондуктан, ошол жерде такалып, учак жолун тосуп туруп калган. Аэропорттук операциялар бир нече саатка токтолгон. Кийинчерээк, трактор менен самолетту ордунан тартып чыгышкан.
* 2006-жылы 26-сентябрда, Москва-Домодедового багыт алган Туполев ТУ-154 учар маалында жерге жаң конгон АКШ аскердик танкер менен урунушкан. Туполевдун бортунда 52 жүргүнчү жана тогуз кишилик экипаж бар болчу. Туполевдун бортунда 52 жүргүнчү жана тогуз кишилик экипаж бар болчу. Бир канаты сынса да, аны  өз жерине кайра айдап баруу колдон келди. Ал эми танкер үч киши бар, ошондой эле суюк отун менен толук эле. Ал отун тез күйүп кетип, танкер толук бойдон кыйратлган. Эки самолетто тең эч ким жарадар болгон жок.
* 2008-жылы 24-августта Тегеранга багыт алган Итек Эйр боинги  аэропорттон 3 км алыстыкта жерге кулап түшүп, талкаланган. Анда 68 адам каза тапкан. 22 адам, анын ичинде экипаж мүчөлөрү тирүү калган. Аэропорттун өкүлүн айтымы боюнча, экипаж борттогу техникалык көйгөйлөр жөнүндө билдиришип, аэропортко кайтып баратканда, учак жерге кулаган.

* 2011-жылы 28-декабрында Бишкектен учуп чыккан Кыргызстан авиялиниялары ТУ-134  Ошто конууга аракет кылган. 80 жүргүнчүдөн жана алты экипаж мүчөлөрүнөн турган самолет учуучу жолдун тышына чыгып кетип, айланып барып, от алынып кеткен. 31 адам жарадар болуп, 17 адам госпиталдаштырылган.
* 2017-жылдын 16-январында [[Turkish Airlines]] компаниясына таандык 6491-рейс, ACT Airlines тарабынан Turkish Cargo үчүн ижарага алынган Boeing 747-400F учагы, Гонконгдон Стамбулга Бишкек аркылуу бара жатып, калың тумандын айынан конууга аракет кылган учурда учуп-конуу тилкесине жете албай, жакын жайгашкан айылга кулап түшкөн. Кырсыктын кесепетинен төрт учкуч жана жердеги 34 адам каза болуп, жалпысы 38 адамдын өмүрү кыйылган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asn.flightsafety.org/asndb/319938|title=&quot;ASN Aircraft accident Boeing 747-412F TC-MCL Bishkek-Manas International Airport (FRU)&quot;|work=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2025-06-12}}&lt;/ref&gt;.

== Дагы караңыз ==
*[[Кыргызстандагы аэропорттордун тизмеси]]

==Булактар==
[[Категория:Авиация]]
[[Категория:Бишкек]]
[[Категория:1974-жыл]]
[[Категория:Авиация]]
[[Категория:Кыргызстандын аэропорттору]]
[[Категория:«Кыргызстан аэропорттору» ААК]]
&lt;references /&gt;

== Шилтемелер ==
*[http://www.airport.kg/ Расмий сайты] {{ref-ky}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}
{{Кыргызстандын аэропорттору}}{{Бишкек транспорту}}</text>
      <sha1>48hrbwcy109kdkl2xeoeskb60864jiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Этуш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121940</id>
    <revision>
      <id>666366</id>
      <parentid>583357</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3812" sha1="e4mt3divfn5xwz09a6lybz40e2x7tab" xml:space="preserve">{{Кинематографчы
 |ысымы                = 
 |нукура ысымы         = {{lang-ru|Владимир Абрамович Этуш}}
 |сүрөт                = 
 |туурасы              = 
 |сүрөттүн баяндамасы  = 
 |төрөлгөндөгү ысымы   = Владимир Этуш
 |туулган датасы       = 6.5.1922
 |өлгөн датасы         = 9.3.2019
 |туулган жери         = [[Мөскөө]], {{Өлкө желеги|СССР}}
 |өлгөн жери           = [[Мөскөө]], {{Өлкө желеги|Орусия}}
 |кесиби               = {{актёр|ССРС}}
 |жарандыгы            = 
 |активдүү жылдары     = 1944—2019
 |багыты               = 
 |киностудия           = 
 |сыйлыктары           = 
 |imdb_id              = 0262234
 |сайт                 = 
}}
'''Владимир Этуш''' ({{lang-ru|Владимир Абрамович Этуш}}; [[6 май]] [[1922]], [[Мөскөө]], [[Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу]]—[[9 март]] [[2019]], [[Мөскөө]]) — [[СССР|Советтик]] актёр. СССР эл артисти (1984). 
== Тасмаграфиясы ==
* «[[Кавказ туткуну же Шуриктин жаңы жоруктары]]» (1966)
* «[[Иван Васильевич кесибин өзгөрөт]]» (1973)

== Шилтемелер ==
* [http://www.etush.ru/ Сайт Владимира Этуша.] // etush.ru
* ''Надежда Сикорская''. [https://web.archive.org/web/20220527192450/https://nashagazeta.ch/node/8760 Владимир Этуш: «Я — голодный артист!»] «Наша газета» (Швейцария, Женева) // nashagazeta.ch (14 апреля 2010 года)
* [http://leonid-gaidai.ru/?r=6&amp;m=2&amp;man=15 Владимир Этуш в фильмах Леонида Гайдая, «крылатые» фразы.] // leonid-gaidai.ru
* ''Микаэл Базоркин, художественный руководитель Государственного русского музыкально-драматического театра «Современник» Республики Ингушетия''. [https://web.archive.org/web/20170808082804/http://www.ingushetia.ru/news/005255/ «Кавказский пленник» Владимира Этуша.] Официальный сайт Республики Ингушетия, статья из газеты «Ковчег Кавказа». // ingushetia.ru (16 июня 2006 года)
* ''Соня Бакулина''. [http://jewish.ru/ru/interviews/articles/175347/ Владимир Этуш: «Комплекс причин направил на фронт».] Глобальный еврейский онлайн-центр // jewish.ru (7 мая 2010 года)
* ''Записала Елена Егерева''. [http://esquire.ru/wil/vladimir-etush Правила жизни Владимира Этуша. Актёр, 95 лет, Москва.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116131601/https://esquire.ru/wil/vladimir-etush |date=2017-11-16 }} Журнал «Esquire» // esquire.ru
* [https://ria.ru/photolents/20170506/1493063645.html?inj=1 «Мастер комедийного жанра Владимир Этуш». — Народный артист Советского Союза Владимир Абрамович Этуш отмечает 6 мая 95-летний юбилей. Легендарный профессор Шпак, пугающий Карабас-Барабас и незабвенный товарищ Саахов — в фотоленте.] «РИА Новости» // ria.ru (6 мая 2017 года)</text>
      <sha1>e4mt3divfn5xwz09a6lybz40e2x7tab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жомоктогудай Кыргызстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122245</id>
    <revision>
      <id>666378</id>
      <parentid>504732</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2761" sha1="2jp0wxev9fpbcvqy5q7umjee9d3hmdx" xml:space="preserve">[[Файл:Төө-Ашуу ашуусу.jpg|alt=Төө-Ашуу ашуусу|thumb|Төө-Ашуу ашуусу]]
'''Жомоктогудай [[Кыргызстан]]''' – бул жазуучу, журналист, фотограф [[Диана Светличная|Диана Светличнаянын]] өлкөнүн жети облусун чагылдырган материалдарынын топтому. Бул – шаардык жарандын айыл жергесинин жашоо шартына карата көз карашы. Салттуу үй-бүлөнүн назик дүйнөсүнүн эшигин ачуу, кыргызстандыктардын улуу-кичүү муунун бириктирүүчү тарыхый баяндарды жана жомокторду жазып алуу, алардын баалуулуктарын талдоо аракети. Кыргыз тилине которгондор Айгүл Өмүрканова жана Нурида Касымбекова.

Чуй [https://web.archive.org/web/20201220200435/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan/ облусу]  

Талас [https://web.archive.org/web/20200925041542/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan-talas-oblusu/ облусу]

Ысык-Көл [https://web.archive.org/web/20231129044151/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan-issyk-oblusu/ облусу]

Нарын [https://web.archive.org/web/20200921053929/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan-naryn-oblusu/ облусу]

Жалал-Абад [https://web.archive.org/web/20200921060637/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan-jalalabad-oblusu/ облусу]

Ош [https://web.archive.org/web/20201118022439/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan-osh-oblusu/ облусу]

Баткен [https://web.archive.org/web/20201112213025/https://govori.tv/longreads/jomoktogudai-kyrgyzstan-batken-oblusu/ облусу]

== Булактар ==
Диана Светличная. Жомоктогудай Кыргызстан. Кыргызстандын жаңы адабияты. http://www.literatura.kg/articles/?aid=2610
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Кыргызстандын облустары]]
[[Категория:Фотография]]
[[Категория:Журналистика]]
[[Категория:Публицистика]]
[[Категория:Чүй облусу]]
[[Категория:Талас облусу]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Жалал-Абад облусу]]
[[Категория:Ош облусу]]
[[Категория:Баткен облусу]]
[[Категория:Ысык-Көл облусу]]</text>
      <sha1>2jp0wxev9fpbcvqy5q7umjee9d3hmdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргызстандын президенттик шайлоосу (2021)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122479</id>
    <revision>
      <id>666397</id>
      <parentid>662774</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14231" sha1="ie19xwmu4v3gw4oszbc2s8iegwmrg3x" xml:space="preserve">Кыргызстанда президентти мөөнөтүнөн мурда шайлоого 2021-жылдын 10-январында, Сооронбай Жээнбековдун кызматтан кетишине алып келген 2020-жылдын октябрындагы саясий кризистен кийин өткөрүлгөн&lt;ref&gt;[https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-schedules-early-presidential-election-for-january-10/30910266.html Radio Liberty. Kyrgyzstan Schedules Early Presidential Election For January 10]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.electionguide.org/elections/id/3650/ IFES. Kyrgyz Presidency 2021 General]&lt;/ref&gt;. Ошол эле күнү өлкөнүн башкаруу формасын президенттик республика деп аныктаган конституциялык референдум да өткөн. Айрым талапкерлер шайлоонун жыйынтыгын таанышкан эмес&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/10/01/2021/5ffb35339a794740840e56b4?utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F РБК. Оппоненты Жапарова заявили о непризнании итогов выборов в Киргизии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210110/zhaparov-1592491090.html РИА Новости. Оппоненты Жапарова отказались признать итоги выборов]&lt;/ref&gt;.

==Талапкерлер==
Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордуна катталган талапкерлердин ортосунда шайлоо бюллетенине киргизүүнүн кезектүүлүгүн аныктоо боюнча чүчүкулакты өткөрүү тартиби жөнүндө, Жобого ылайык Кыргыз Республикасынын Президентин мөөнөтүнөн мурда шайлоого байланыштуу шайлоо аракеттеринин мөөнөттөрүнүн кыскарышын эске алуу менен добуш берүү күнүнө чейин 19 календардык күндөн кечиктирбестен чүчүкулак өткөрүлөт.

Чүчүкулактын натыйжасы боюнча шайлоо бюллетендериндеги кезектүүлүк төмөнкүдөй болгон. 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!№&lt;ref&gt;[https://shailoo.gov.kg/kg/news/4151/ КР БШК КР Президентинин кызмат ордуна катталган талапкерлердин ортосунда шайлоо бюллетенине киргизүүнүн кезектүүлүгүн аныктоо боюнча чүчүкулак өткөрдү]&lt;/ref&gt;
!Талапкердин ысымы&lt;br&gt;жана партиясы
!Сүрөтү 
!Кызматы
!Үгүт компаниясы 
!Катталган датасы
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;| 1
|[[Садыр Жапаров]]&lt;/br&gt;(06.12.1968) 
|
|[[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] [[Кыргыз Республикасынын премьер-министри|премьер-министринин]] милдетин аткаруучу ([[2020]])&lt;br&gt;[[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин]] депутаты ([[2005]]-[[2007]] — [[2010]]-[[2013]])
|[[Файл:Japarov2021.png|200px]]&lt;br&gt;({{url|Japarov.kg}})
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|2
|[[Канат Исаев]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:#ADD8E6;color:black;&quot;|3
|[[Мыктыбек Арстанбек]]
|
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|4
|[[Клара Сооронкулова]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|5
|[[Имамидин Ташов]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:#FE96A3; color:black;&quot;|&lt;s&gt;6&lt;/s&gt;
|style=&quot;background:#FE96A3; color:black;&quot;|&lt;s&gt;[[Рашид Тагаев]] &lt;/s&gt;&lt;/br&gt;(21.08.1958) 
|style=&quot;background:#FE96A3; color:black;&quot;|&lt;s&gt;[[Файл:Т.Р. Бакирович - Бишкек. Ресторан Фрунзе.png».jpg|150px]]&lt;/s&gt;
|style=&quot;background:#FE96A3; color:black;&quot;| Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин III жана IV чакырылышынын дупутаты
|style=&quot;background:#FE96A3; color:black;&quot;|&lt;s&gt; &lt;/s&gt;
|style=&quot;background:#FE96A3; color:black;&quot;|&lt;s&gt; &lt;/s&gt;
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|7
|[[Абдил Сегизбаев]] &lt;br&gt;(02.06.1973)
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|[[Файл:Segizbaev2021.png|200px]]&lt;br&gt;({{url|Segizbaev.kg}}) 
|
|-
|style=&quot;background:#E8112D; color:white;&quot;|8
|[[Адахан Мадумаров]] &lt;/br&gt;(09.03.1965) &lt;br&gt;[[Бүтүн Кыргызстан]] 
|
|[[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] [[Жогорку Кеңеш|Жогорку Кеңешинин]] төрагасы (2008) жана [[Жогорку Кеңеш|Жогорку Кеңештин]] депутаты (1995–2000; 2000–2005; 2007–2008).
|({{url|Madumarov.kg}}
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|9
|[[Аймен Касенов]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|10
|[[Улукбек Кочкоров]] &lt;/br&gt;(24.06.1974)
|[[Файл:Улукбек Главный кандидат.png|150px]]
|[[Жогорку Кеңеш|Жогорку Кеңештин]] V чакырылышынын депутаты
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|11
|[[Жеңишбек Байгуттиев]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|12
|[[Элдар Абакиров]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|13
|[[Курсан Асанов]] 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|14
|[[Арстанбек Абдылдаев]]&lt;/br&gt;(28.04.1968) 
|[[Файл:No image.png|80px]]
|“Аурдин” ишканасынын директору
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|15
|[[Равшан Жээнбеков]]&lt;/br&gt;
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|16
|[[Бактыбек Калмаматов]]&lt;/br&gt;(20.01.1984)
|[[Файл:Калмаматов Бактыбек Орозалиевич.jpg|200px]]
| [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин]] депутаты ([[2010]]-[[2015]])
|[[Файл:Kalmamatov2021.png|200px]]&lt;br&gt;({{Url|Kalmamatov.kg}})
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|17
|[[Бабыржан Толбаев]]&lt;/br&gt;
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|-
|style=&quot;background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;&quot;|18
|[[Каныбек Иманалиев]]&lt;/br&gt;(07.02.1975)
|[[Файл:No image.png|80px]]
|
|
|
|}

==Талапкерлердин үгүт иштериндеги чыгымдары==
Президенттикке талапкерлер 122 миллион сомдон ашык каражат чыгымдашкан. Бул тууралуу 10-январда Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү Гүлнара Баатырова билдирген. (маалымат 9-январга карата).  
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |№
!Талапкер
!Партиясы
!Келип түшкөнү
!Чыгымдары
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |1.
|[[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]
|Партиясыз
|67 184 700
|67 184 700
|-
| bgcolor=&quot;#DA2625&quot; |
| align=&quot;center&quot; |2.
|[[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
|[[Бүтүн Кыргызстан|Бүтүн Кыргызста]]
|3 093 676
|3 093 676
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |3.
|Тольбаев Бабыржан Латиханович
|Партиясыз
|14 255 943
|12 529 314
|-
| bgcolor=&quot;#F28D1C&quot; |
| align=&quot;center&quot; |4.
|Арстанбек Мыктыбек
|Партиясыз
|1 117 000
|1 115 750
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |5.
|[[Абдил Сегизбаев|Сегизбаев Абдил Кеңешевич]]
|Партиясыз
|5 406 910
|5 382 937
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |6.
|Ташов Имамидин Асамидинович
|Партиясыз
|4 924 600
|4 924 600
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7.
|Сооронкулова Клара Сыргакбековна
|Партиясыз
|1 194 255
|1 194 145
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |8.
|Касенов Аймен Абдыталипович
|Партиясыз
|4 147 805
|4 147 072
|-
| bgcolor=&quot;#0083BA&quot; |
| align=&quot;center&quot; |9.
|Кочкоров Улукбек Тойчубаевич
|[[Биримдик (партия)|Биримдик]]
|1 849 090
|1 847 208
|-
| bgcolor=&quot;#009581&quot; |
| align=&quot;center&quot; |10.
|[[Канатбек Исаев]]
|Кыргызстан
|2 047 000
|2 036 453
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |11.
|Асанов Курсан Сатарович
|Партиясыз
|3 965 251
|3 965 221
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |12.
|Абакиров Эльдар Курманбекович
|Партиясыз
|1 722 193
|1 722 192
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |13.
|Калмаматов Бактыбек Орозалиевич
|Партиясыз
|1 469 020
|1 446 801
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |14.
|Жеенбеков Равшан Бабырбекович
|Партиясыз
|4 421 700
|4 391 156
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |15.
|Иманалиев Каныбек Капашович
|Партиясыз
|2 279 368
|2 278 785
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |16.
|Байгуттиев Жеңишбек Сейтбекович
|Партиясыз
|3 337 850
|3 337 850
|-
| bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; |
| align=&quot;center&quot; |17.
|[[Арстанбек Абдылдаев|Абдылдаев Арстанбек Бейшеналиевич]]
|Партиясыз
|2 356 000
|2 351 440
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Жалпы'''
|'''124 772 361'''
|'''122 949 300'''
|}

== Шайлоонун жыйынтыгы ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Орду
!Талапкер
!Партиясы
!Добуштардын саны
!Добуштардын үлүшү
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |1.
|[[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]
|Партиясыз
|1 116 990
|79,2%&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260410171553/https://akipress.org/elections/president2021/?hl=kg |archivedate=2026-04-10 |title=Акипресс. Президент. Референдум. 2021 |url=https://akipress.org/elections/president2021/?hl=kg |accessdate=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DA2625&quot; |
| align=&quot;center&quot; |2.
|[[Адахан Мадумаров]]
|[[Бүтүн Кыргызстан|Бүтүн Кыргызста]]
|94 330
|6,79%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |3.
|Бабур Толбаев
|Партиясыз
|33 650
|2,36%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F28D1C&quot; |
| align=&quot;center&quot; |4.
|Мыктыбек Арстанбек
|Партиясыз
|23 644
|1,69%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |5.
|[[Абдил Сегизбаев]]
|Партиясыз
|20 914
|1,46%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |6.
|Имамидин Ташов
|Партиясыз
|16 742
|1,17%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |7.
|Клара Сооронкулова
|Партиясыз
|14 117
|1%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |8.
|Аймен Касенов
|Партиясыз
|12 880
|0,91%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#0083BA&quot; |
| align=&quot;center&quot; |9.
|Улукбек Кочкоров
|[[Биримдик (партия)|Биримдик]]
|9 441
|0,67%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#009581&quot; |
| align=&quot;center&quot; |10.
|[[Канатбек Исаев]]
|Кыргызстан
|8 212
|0,58%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |11.
|Курсан Асанов
|Партиясыз
|7 070
|0,49%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |12.
|Эльдар Абакиров
|Партиясыз
|7 058
|0,50%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |13.
|Бактыбек Калмаматов
|Партиясыз
|7 006
|0,49%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |14.
|Равшан Жээнбеков
|Партиясыз
|2 695
|0,19%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |15.
|Каныбек Иманалиев
|Партиясыз
|2 509
|0,18%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |16.
|Женишбек Байгуттиев
|Партиясыз
|1 346
|0,10%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| align=&quot;center&quot; |17.
|[[Арстанбек Абдылдаев]]
|Партиясыз
|1 159
|0,08%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#a2a9b1&quot; | 
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |'''Баарына каршы:'''
|
|1,34%&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|}

==Булактар==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://shailoo.gov.kg/kg/ Кыргыз Республикасынын шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы] 

{{Кыргызстандагы шайлоолор}}</text>
      <sha1>ie19xwmu4v3gw4oszbc2s8iegwmrg3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биткойн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124084</id>
    <revision>
      <id>666393</id>
      <parentid>639783</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BrassmidnigHT</username>
        <id>49958</id>
      </contributor>
      <comment>Өлчөм бирдиктери жана төлөмдөрдүн жазылышы</comment>
      <origin>666393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12309" sha1="j3digcmme6oe2f62ihew4dl35n1cu1v" xml:space="preserve">[[Файл:Bitcoin.svg|thumb|Биткойн логотиби]]
'''Биткойн''' ('''Bitcoin''') – операцияларды эсепке алуу үчүн бирдей аталыштагы бирдикти пайдалануучу пирингдик төлөм тутуму. Биткойндерди криптовалютага, виртуалдуу [[Акча|валютага]], санариптик валютага жана электрондук акчага  классификациялашат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lexico.com/definition/bitcoin|title=Meaning of bitcoin in English|website=lexico.com|accessdate=2021-08-16|archivedate=2021-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816123109/https://www.lexico.com/definition/bitcoin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spar.isi.jhu.edu/~mgreen/ZerocoinOakland.pdf|title=Zerocoin: Anonymous Distributed E-Cash from Bitcoin|website=spar.isi.jhu.edu|accessdate=2021-08-16|archivedate=2013-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602190921/http://spar.isi.jhu.edu/~mgreen/ZerocoinOakland.pdf}}&lt;/ref&gt; Качандыр-бир чыгарыла турган биткоиндердин жалпы саны 21 миллионду түзөт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://comparebrokers.co/compare/bitcoin-vs-litecoin|title=Bitcoin vs Litecoin for 2021|website=comparebrokers.co|accessdate=2021-08-16}}&lt;/ref&gt; 

Биткоиндерди, айрым товарларды же кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга уруксат берилген өлкөлөрдө сатып алуу үчүн пайдаланса болот.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cointelegraph.com/bitcoin-for-beginners/what-can-i-buy-with-bitcoins|title=What can you buy with Bitcoin: Places to spend your crypto in 2021|website=cointelegraph.com|accessdate=2021-08-16}}&lt;/ref&gt; Көпчүлүк учурда биткоинди инвестициялык аспап же криптовалюталык биржаларда кадимки валютага алмаштыруу каражаты катары пайдаланса болот. Биткоиндин баасы, суроо-талап жана сунуш балансынан көз каранды болот, ал эч ким тарабынан жөнгө салынбайт. Ошондуктан биткойнду кээде “борбордон ажыратылган валюта” деп аташат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/bitcoin-goes-washington-senate-hold-hearing-virtual-currencies-1474094|title=Bitcoin Goes To Washington, Senate To Hold Hearing On Virtual Currencies|website=ibtimes.com|accessdate=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;

Биткойн-төлөмдөргө ачык ачкычы бар криптография менен кепилдик берилет. Аларды иши, биткойндар майнинги катары белгилүү болгон процесс катары тармакка туташтырылган миңдеген компьютерлер тарабынан аткарылуучу  татаал математикалык эсептөөлөр аркылуу сакталат. Тутумдун ортосундагы транзакциялар жөнүндөгү бардык маалымат ачык түрдө жеткиликтүү. 

Биткойду көзөмөлдөө жөнүндө бир нече сунуштар айтылган, анткени ал мыйзамсыз иш үчүн пайдаланылышы мүмкүн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/BL-WB-41596|title=Bitcoin Comes Under Senate Scrutiny|website=wsj.com|accessdate=2021-08-16}}&lt;/ref&gt; 2013-жылдын октябрында ФТБ Silk Road веб-сайтын жаап, 144,5 миллион доллар суммасында биткойндарды конфискациялаган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/10/25/fbi-says-its-seized-20-million-in-bitcoins-from-ross-ulbricht-alleged-owner-of-silk-road/?sh=3d8a53182765|title=FBI Says It's Seized $28.5 Million In Bitcoins From Ross Ulbricht, Alleged Owner Of Silk Road|website=forbes.com|accessdate=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;

== Купуялыгы жана алмашылышы ==

Биткойн – бул псевдоним, демек, каражаттар чыныгы объекттерге эмес, Биткойн-даректерине байланганын билдирет. Биткойн даректеринин ээлери так аныкталган эмес, бирок блокчейндеги бардык транзакциялар ачык болуп саналат. Мындан тышкары, транзакцияларды жеке адамдарга жана компанияларга «пайдалануу идиомалары» аркылуу байланыштырса болот. (мисалы, бир нече киргизүүдөн алынган тыйындарды сарптаган транзакциялар киргизүүлөрдүн жалпы ээси болушу мүмкүн экенин көрсөтүп турат) жана белгилүү бир даректердин ээлери жөнүндө белгилүү маалымат менен ачык транзакциянын маалыматтарын тастыктайт.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mapping the Bitcoin Economy Could Reveal Users’ Identities|url=https://www.technologyreview.com/2013/09/05/176558/mapping-the-bitcoin-economy-could-reveal-users-identities/|accessdate=2022-05-13|work=technologyreview.com}}&lt;/ref&gt; Мындан тышкары, биткойндорду салттуу валюталарга алмаштырууда биткоиндик алмашуулар боюнча [[Мыйзам|мыйзам]] тарабынан жеке маалыматты чогултуу талап кылынышы мүмкүн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Five surprising facts about Bitcoin|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2013/08/21/five-surprising-facts-about-bitcoin-2/|accessdate=2022-05-13|work=washingtonpost.com}}&lt;/ref&gt; Финансылык купуялуулукту жогорулатуу үчүн ар бир транзакция үчүн жаңы биткоин дареги түзүлүшү мүмкүн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Is Bitcoin a Strong Hedge Against Inflation?|url=https://www.kucoin.com/blog/is-bitcoin-a-strong-hedge-against-inflation|accessdate=2022-05-13|work=kucoin.com}}&lt;/ref&gt;

Капчыктар жана ушуга окшош программалык камсыздоо техникалык жактан бардык биткойндорго эквивалент катары мамиле кылып, фунгибилдүүлүктүн базалык деңгээлин түзүшөт. Изилдөөчүлөр ар бир биткойндун тарыхы блокчейндердин китебинде жазылганын жана жалпыга жеткиликтүү экендигин жана кээ бир колдонуучулар талаштуу [[Келишим|транзакциялардан]] келген биткойндордон баш тартуусу мүмкүн экенин, бул биткойндордун алмашылышына зыян келтириши мүмкүн экенин белгилешти.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zerocash: Decentralized Anonymous Payments from Bitcoin|url=http://zerocash-project.org/media/pdf/zerocash-oakland2014.pdf|accessdate=2022-05-13|work=erocash-project.org}}&lt;/ref&gt; Мисалы, 2012-жылы Mt.Gox жаңы эле уурдалганы белгилүү болгон биткойндорду депозитке салган колдонуучулардын эсептерин тоңдурган.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Inquiry into Money Laundering Tools in the Bitcoin Ecosystem|url=https://maltemoeser.de/paper/money-laundering.pdf|accessdate=2022-05-13|work=maltemoeser.de}}&lt;/ref&gt;

== Өлчөм бирдиктери жана төлөмдөрдүн жазылышы ==

Биткойнду белгилөө үчүн ₿ белгиси колдонулат, ал Unicode стандартында 2017-жылдын июнунда киргизилген; интерфейстерде бул символ акча бирдигинин графикалык белгиси катары кызмат кылат.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Units and symbols|url=https://bitcoin.design/guide/designing-products/units-and-symbols/|accessdate=2026-11-11|work=bitcoin.design}}&lt;/ref&gt; Бир биткойн 100 миллион сатошиге бөлүнөт, ошондуктан төлөм же сатып алуу суммасы бүт монетанын бир бөлүгү болушу мүмкүн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What Does BTC Stand For? Your Bitcoin Starting Point|url=https://www.mexc.com/learn/article/what-does-btc-stand-for-your-bitcoin-starting-point/1|accessdate=2026-11-11|work=mexc.com}}&lt;/ref&gt; Аз сумма-ларды жазууда ошондой эле миллибиткойн колдонулат, ал mBTC менен белгиленет: мындай бирдик 0,001 BTCке тең, башкача айтканда биткойндун миңден бир бөлүгүнө барабар.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Payment Processing|url=https://developer.bitcoin.org/devguide/payment_processing.html|accessdate=2026-11-11|work=developer.bitcoin.org}}&lt;/ref&gt; Башка бөлүкчүлүк бирдик бит деп аталат: миллион бит бир биткойнга барабар, бул кичинекей бааларды кыска сандар менен билдирүүгө мүмкүндүк берет.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Some Bitcoin words you might hear|url=https://bitcoin.org/en/vocabulary|accessdate=2026-11-11|work=bitcoin.org}}&lt;/ref&gt;

Сумма көрсөтүү форматы төлөм шилтемелериндеги жазылышта да аныкталат. BIP 321 спецификациясы bitcoin: схемасы бар шилтемедеги amount параметринин мааниси ондук BTC менен, бүт жана бөлүк бөлүктүн ортосуна нүктө коюлуп жана үтүктөр колдонулбай көрсөтүлүшү керектигин белгилейт; мисалы, amount=50 жана amount=50.00 деген жазуулары бирдей 50 BTC сумманы билдирет.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIP 321: URI Scheme|url=https://bips.dev/321/|accessdate=2026-11-11|work=bips.dev}}&lt;/ref&gt;

Комиссия эсептелгенде акча бирдиктери транзакциянын маалыматтарынын өлчөмү менен байланышта каралат. BIP 141де транзакциянын виртуалдык өлчөмү анын салмагына бөлүнгөндө төрткө бөлүнүп, бүт санга жогору жакка тегеректөө менен аныкталат; ушул өлчөм виртуалдык байттарда көлөмдү билдирүү үчүн колдонулат.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIP 141: Segregated Witness (Consensus layer)|url=https://bips.dev/141/|accessdate=2026-11-11|work=bips.dev}}&lt;/ref&gt; Bitcoin Core 28.0дө estimatesmartfee командасы feerate талаасында комиссиянын баалоочу ставкасын BTC/kvB бирдиктеринде — башкача айтканда миң виртуалдык байтка тийиштүү биткойндарда — көрсөтүп берет, белгиленген максаттуу блоктарда ырасталуу мөөнөтү үчүн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=estimatesmartfee (28.0.0 RPC)|url=https://bitcoincore.org/en/doc/28.0.0/rpc/util/estimatesmartfee/|accessdate=2026-11-11|work=bitcoincore.org}}&lt;/ref&gt; Мындай жазылыш которуунун суммасын анын блокко кирүүсүнүн чыгымын баалоодо колдонулган ставкадан ажыратып көрсөтөт.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

[[Категория:экономика]]
[[Категория:Маалымат технологиялары]]</text>
      <sha1>j3digcmme6oe2f62ihew4dl35n1cu1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диана Светличная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126433</id>
    <revision>
      <id>666370</id>
      <parentid>651828</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T02:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15378" sha1="qdc5gdtj96knl01jw9e166isqid9uks" xml:space="preserve">{{Персона
 |ысымы                = Диана Светличная
 |нукура ысымы         = {{lang-ru|Диана Светличная}} 
 |сүрөт                =Диана Светличная.jpg
 |туурасы              = 230px
 |сүрөткө баяндама  = 
 |төрөлгөндөгү аты     = Юлия Горяйнова
 |ишмердүүлүк тармагы  = [[журналист]], [[жазуучу]], фотограф 
 |туулган датасы       = 29.05.1979
 |туулган жери         = [[Томск]], [[РСФСР]], [[СССР]] ([[Орусия]])
 |жарандыгы            = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} 
 |өлгөн датасы         = 
 |өлгөн жери           =  
 |атасы                = 
 |апасы                = 
 |жубайы               = 
 |балдары              =  
 |сыйлыктары           = 
 |сайт                 = 
 |уикиказына           = 
}}

'''Диана Светличная''' (нукура ысымы Юлия Горяйнова, төр. 29-май, 1979, [[Томск]]) —  жазуучу, журналист, фотограф&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kg/20211121/mezhdu-strok-diana-svetlichnaya-1054678445.html|title=&quot;Между строк&quot;: беседа с кыргызстанской писательницей Дианой Светличной|author=Радио Sputnik Кыргызстан|website=https://ru.sputnik.kg/|date=2021-15-12|publisher=МИА «Россия сегодня»}}&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны ==
Томск шаарында туулган. Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин журналистика факультетин, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Философия жана укук институтун бүтүргөн. Телевидениеде, радиодо жана гезиттерде журналист болуп иштеген. Учурда Кыргыз-Орус Славян университетинде окутуучу болуп эмгектенет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://xn--80alhdjhdcxhy5hl.xn--p1ai/avtor/svetlichnaya-diana|title=Светличная Диана {{!}} Журнальный мир|website=xn--80alhdjhdcxhy5hl.xn--p1ai|access-date=2021-12-19}}&lt;/ref&gt;.

Диананын биринчи макаласы 17 жашында “Блиц-Инфого” жарыяланган. Түрмөк “Диана менен бетме-бет” деп аталган&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://rus.ruhaniat.kg/?p=1057|title=Диана Светличная. Её улыбка – как китайская кухня {{!}} Международная ассоциация содействия духовному возрождению &quot;Руханият&quot;|access-date=2021-12-19|accessdate=2022-02-23|archivedate=2021-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219184018/http://rus.ruhaniat.kg/?p=1057}}&lt;/ref&gt;. “Дружба народов” (Москва), “Восток” (Воронеж), “Простор” (Алматы), “Литературная Киргизия” (Бишкек), “Культура” (Бишкек), “Идиот” (Санкт-Петербург) журналдарына, адабий альманахтарга, ар кайсы өлкөлөрдүн тармактык жана жалтырак журналдарына макалалары чыгып турган . Бишкекте жашайт&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  
&lt;blockquote&gt;''— “Өзүң жөнүндө жазгандан да кызыксыз бир иш барбы? Томск шаарында төрөлгөм. Ата-энем дүйнөнү кыдырып жүрүшчү, мен алар менен көчүп-конуп жүрүп өстүм. Билимим боюнча журналистмин. Табиятым болсо жомокчу. Жашоого жана өз тексттериме жеңил карайм. Акылдуу адамдарды жакшы көрөм”, — Диана Светличная.''&lt;/blockquote&gt;

== Адабий фестивалдар жана конкурстар ==
• 2013-жылы Бишкекте өткөн “Жибек жолу” аттуу Борбор Азиянын биринчи искусство фестивалынын катышуучусу&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. 

• “Тармактык адабият” сынагынын жеңүүчүсү – “Бокалдагы эмен жангагы” аңгемелер сериясы үчүн (2010)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F,_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-:2-4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215200952/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%2C_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-:2-4 |date=2024-12-15 }}. 

• “Мекен үчүн!” аңгемеси үчүн “Мекенге болгон сүйүү жөнүндө” сынагында калыстар тобунун атайын байгеси менен сыйланган (2010) [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F,_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-:2-4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215200952/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%2C_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-:2-4 |date=2024-12-15 }}.  

• “Open Central Asia Book Forum” Биринчи Борбор Азия форумунун финалисти – “Шахноза” повести (2012)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F,_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-:2-4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215200952/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%2C_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-:2-4 |date=2024-12-15 }} 

• Татьяна Толстой менен Мария Голованивскаянын “Жакшы текст” Адабий чеберчилик мектебинин бүтүрүүчүсү [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F,_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B02-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215200952/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%2C_%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0#cite_note-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B02-5 |date=2024-12-15 }} 

• OECABF (Open Eurasian Book Forum &amp; Literature Festival) I Борбор Азия адабий сынагында “Проза” номинациясынын финалисти&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. За рассказ «Шахноза» (2012) вышла в финал Первого Центрально-Азиатского форума «Open Central Asia Book Forum»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://artbuhta.ru/indexsvetlichnaya-diana.html|title=Артбухта {{!}} Светличная Диана|website=artbuhta.ru|access-date=2021-12-19}}&lt;/ref&gt;. Выпускница Школы литературного мастерства Татьяны Толстой и Марии Голованивской «Хороший текст»&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://guru-art.com/user/diana_svetlichnaia/articles/|title=https://guru-art.com/user/diana_svetlichnaia/articles/|website=гУрУ|access-date=2021-12-19}}&lt;/ref&gt;. Финалистка I Центральноазиатского литературного конкурса OЕCABF (Open Eurasian Book Forum &amp; Literature Festival) в номинации «Проза».

== Кыргызстан жөнүндө циклдер ==
Диана Светличная “Иштин көзүн тапкандар” жана [[Жомоктогудай Кыргызстан|“Жомоктогудай Кыргызстан”]] мультимедиялык лонгриддердин  сериясын чыгарган. Кыргызстандын булуң-бурчун кыдырып, эң алыскы аймактарда болуп, сыналгыдан көрүнбөгөн, дайыма көмүскөдө калган адамдар менен жолугушкан. Светличная Кыргызстан үчүн эң маанилүү кесиптер тууралуу жандуу окуялары менен таанылган.  

[https://govori.tv/longreads/fermer-kesibi/ 1. Фермер кесиби. Нарындын тоолорундагы, топоздордун арасындагы, куурдак жыттанган жашоо тууралуу лонгрид]  

[https://web.archive.org/web/20220228095306/https://govori.tv/longreads/shahter/ 2. Кесиби — шахтёр. Жаратылышы ажайып жана турмушу катаал Жыргалаңдын жашоосу жөнүндө лонгрид.] 

3. [https://govori.tv/longreads/kesibi/ Кесиби – мамлекеттик кызматкер. Социалдык фонддун райондук бөлүмүндө өткөн бир күн.]  

4. [https://web.archive.org/web/20220228095301/https://govori.tv/longreads/pochtochu-kesibi/ Почточу кесиби. Ош облусунун алыскы айылындагы аялдардын жашоосу жөнүндө]  

[https://web.archive.org/web/20220228095301/https://govori.tv/longreads/pochtochu-kesibi/ 5. Медайым кесиби. Өзбекстан менен чектеш алыскы Дейрес-Сай айылынын күнүмдүк турмушу] 

6. [https://web.archive.org/web/20220228095302/https://govori.tv/longreads/uchkuch-kesibi/ Учкуч кесиби. Ырым-жырымдар, кыялдар жана асманга болгон сүйүү жөнүндө] 

7[https://web.archive.org/web/20220228095308/https://govori.tv/longreads/povar-kesibi/ . Ашпозчук есиби. Пхукеттеги чайканада иштөөгө аргасыз болгон Захиданын окуясы]  

== Чыгармалары ==
• Банкадагы балыктар 

• Аяз ата 

• Рождество 

• Зина үчүн көйнөк 

• Бир кашык бал [http://www.literatura.kg/articles/?aid=2606] 

• Жаңы дүйнө 

• Молдавандын кызы 

• Көтөрүлүү 

• Деңиз жана таш бакалар 

• Музыка сабактары  

• Шахноза 

• Шырдак 

• Окуялар 

• [http://www.literatura.kg/articles/?aid=2607 Нанды майга сүйкөгөндөй] 

• Жомоктогудай Кыргызстан 

• Тоскоолдук жараткан фонтан  

• Кокусунан жолуккан адамдар ж.б.[http://www.literatura.kg/persons/?aid=630]

== Берилген баа ==
2022 жылы  Диана Светличная &quot;[https://web.archive.org/web/20220228095303/https://govori.tv/treshchina/ Трещина (Жарака&quot;)] Эмне үчүн Кыргызстандагы балдар экстремалдык шарттарда билим алышат[https://pk.kg/news/inner/23501/] дата-баян үчүн долбоордун башка катышуучулары менен бирге [[Уланбек Эгизбаев]] атындагы сыйлыктын өзгөчө байгесине ээ болду [https://pk.kg/news/inner/23501/] [https://internews.kg/zhurnalistskie-rassledovaniya/kto-poluchil-nagrady-za-luchshee-zhurnalistskoe-rassledovanie-2021-goda/?lang=kg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222130641/https://internews.kg/zhurnalistskie-rassledovaniya/kto-poluchil-nagrady-za-luchshee-zhurnalistskoe-rassledovanie-2021-goda/?lang=kg |date=2022-02-22 }} 

2021-жылы “Жаңы дүйнө” журналынын версиясы боюнча Эрнест Хемингуэйдин атындагы сыйлыкка талапкер болгон. 

Эрнест Хемингуэйдин атындагы сыйлык — чыгармаларында жаңы көркөм формаларды издөө, тилдик жана семантикалык чектерди кеңейтүү каалоосун чагылдырган орус тилдүү авторлорду колдоо максатында түзүлгөн эл аралык адабий сыйлык. Бул сыйлык 2015-жылы Торонтодо (Канада) белгилүү канадалык Litsvet басма үйү тарабынан негизделген.[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB)]

== Эскермелер  ==
{{Эскертмелер}} 
== Шилтемелер ==
[https://24.kg/obschestvo/217809_kyirgyizstanka_stala_nominantom_napremiyu_imeni_ernesta_hemingueya/ Кыргызстандык жазуучу Эрнест Хемингуэйдин атындагы сыйлыктын номинанты болду]

[http://www.literatura.kg/persons/?aid=630 Диана Светличная. Кыргызстандын жаңы адабияты] 

[https://ru.sputnik.kg/20211121/mezhdu-strok-diana-svetlichnaya-1054678445.html Радио Sputnik Кыргызстан''.''«Саптардын ортосунда»: Кыргыз жазуучусу Диана Светличная менен маек.] 

[http://xn--80alhdjhdcxhy5hl.xn--p1ai/avtor/svetlichnaya-diana Журнальный мир. Светличная Диана]

[https://magazines.gorky.media/druzhba/2019/10/rasskazy-511.html Диана Светличная.Аңгемелер. Дружба народов.№10, 2019] 

[https://www.opendemocracy.net/en/odr/the-crack-why-children-in-kyrgyzstan-study-in-extreme-conditions/ The Crack. Why Children in Kyrgyzstan Study In Extreme Conditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222130638/https://www.opendemocracy.net/en/odr/the-crack-why-children-in-kyrgyzstan-study-in-extreme-conditions/ |date=2022-02-22 }}

Диана Светличная социалдык тармактарда:

[https://www.facebook.com/diana.svetlichnaya Facebook]    

[https://www.instagram.com/diana.svetlichnaya/ Instagram]

[https://www.instagram.com/faces_of_kyrgyzstan/ Диана Светличная. Кыргызстан элинин турмушун чагылдырган сүрөттөр. Карапайым адамдар жөнүндө жөнөкөй окуялар].
[[Категория:Журналистика]]
[[Категория:Орус жазуучулары]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын жазуучулары]]
[[Категория:Фотография]]
[[Категория:Кыргызстандын журналисттери]]
[[Категория:Кыргызстандын айымдары]]</text>
      <sha1>qdc5gdtj96knl01jw9e166isqid9uks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргызстандагы аял укуктары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128087</id>
    <revision>
      <id>666396</id>
      <parentid>665600</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47210" sha1="26ckfhpz946bfhk4pston4of2mgzizp" xml:space="preserve">Кыргыз Республикасында аялдардын укуктук абалы акыркы бир нече миң жылдыкта көптөгөн олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Кыргызстан аялдардын тынчтык жана коопсуздук боюнча глобалдык индексинде (WPS Index) 97-орунду ээлеп, Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен акыркы орунга чыкты.

Кыргыз коому патриархалдык, анда үй-бүлөнү башкаруу жана оокат табуу эркекке, ал эми үй иштери аялга жүктөлгөн, балдардын фамилиясы атадан балага өтөт, аялдар үйлөнгөндөн кийин эркектин үйүнө көчүшү көп кездешет. 20-кылымдан баштап абал өзгөрүп келатат, аялдардын көбү иштешет, аял-политиктер жана жетекчилер бар бирок тең укуктуулукка жетүү үчүн дагы тоскоолдуктар бар.  Аялдар эркектерге караганда 25% аз маяна алышат, 400гө жакын професия аялдарга тыйуу салынган, аялдарды жана кыздарды мажбурлап никеге туруу үчүн ала качуу фактылары дээрлик күн сайын белгилүү болууда. Кыргызстанда кыз ала качуу боюнча чуулгандуу окуялардын бири 27 жаштагы Айзада Канатбекова менен 19 жаштагы Бурулай Турдала кызынын барымтага алынышы болду.

== Тарыхы ==

=== Адат мыйзамы ===
Кыргызстан Оруссиянын курамына киргенге чейин (19-кылымдын 2-жарымы) кыргыздардын коомдук мамилелери көбүнчө үрп-адат менен жөнгө салынган. Орусиянын курамына киргенден кийин Орусия империясынын мыйзамдары, 1917-жылдагы революциядан кийин Совет мамлекетинин мыйзамдары каада-салттар менен бирге күчүндө болгон.&lt;ref&gt;Д.М. Байгазиева, [https://cyberleninka.ru/article/n/aktualnye-problemy-razvitiya-semeyno-imuschestvennyh-otnosheniy-po-obychnomu-pravu-kyrgyzov-v-kontse-xix-nachale-xx-vv Актуальные проблемы развития семейно-имущественных отношений по обычному праву кыргызов в конце XIX – начале XX вв]. &lt;small&gt;(орус.)&lt;/small&gt; Вестник Сибирского института бизнеса и информационных технологий. 2014. № 3 (11).&lt;/ref&gt;

Кыргыздардын коомдук мамилелеринин патриархалдык жолу аялдардын укуктарын азайткан. Тил албаган кыздарды өлтүрүүгө жол берилген, көбүнчө аялдар менен балдар «баримта» менен «кунанын» объектисине айланган. Эркек жана аялдарды өлтүрүү үчүн жоопкерчиликтин өзгөчөлүктөрү бар болчу. Аял киши өлтүргөндүгү үчүн кун 150 баш мал болсо, эркек киши өлтүргөндүгү үчүн 300 баш бодо мал төлөнөт.&lt;ref&gt;Турсунбаева Чолпон Манасовна, Жусупов Болотбек Асанович, [https://cyberleninka.ru/article/n/polozhenie-zhenschin-v-obychnom-prave-kyrgyzov Положение женщин в обычном праве кыргызов] &lt;small&gt;(орус.).&lt;/small&gt; -- Вопросы современной юриспруденции № 8-9 (59), 2016 г. &lt;/ref&gt;

Үй-бүлөлүк мүлккө карата аялдын ээлик кылуу жана пайдалануу укугу болгон, бирок тескөө укугу толугу менен күйөөсүнө таандык болгон: «Күйөө өз каалоосу боюнча аялынын мүлкүн тескөөгө укуктуу; бирок ажырашкандан кийин баарын кайтарып бериши керек.&lt;ref&gt;Загряжский, Г. [https://www.academia.edu/37694428/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8F%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%93_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%92%D1%8B%D0%BF_IV_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1876 Юридический обычай киргиз] &lt;small&gt;(орус.)&lt;/small&gt; // Материалы для статистики Туркестанского края, 1876. – вып. IV. – С. 33&lt;/ref&gt; Күйөөсү жокто үй мүлкүн башкарып, бирок ээликтен ажыратып, эч кандай келишим түзүп, бүтүм жасай алган эмес. Күйөөсүнүн күнөөсү же керээзи боюнча ажырашкан учурда гана аял белгилүү бир мүлктүк көз карандысыздыкка ээ болгон, анткени күйөөсү анын бардык себин кайтарып берүүгө милдеттүү жана ал тургай аны багууга милдеттүү болгон.&lt;ref&gt;[http://lib.krsu.edu.kg/uploads/files/public/6113.pdf Хрестоматия по истории государства и права Кыргызстана: учебное пособие]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Сост. Б.И. Борубашов. – Том 1. – Бишкек, 2008. – 460&lt;/ref&gt;

=== Советтик мезгил ===
 
[[Файл:Soviet_feminism.jpg|thumb|Алгачкы СССРде күчтүү жана тең укуктуу аялдардын образы даңазаланган. 1931 жыл.]]
Большевиктер коммунисттик коомду куруудагы эн биринчи кезектеги милдеттердин бири калктын бардык катмарларынын укуктарын абсолюттук теңдетүү болуп саналат деп айтышкан.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Айвазова С. Г., [http://www.owl.ru/win/books/rw/o2_1.htm Идеология «новой женщины»: Смена вех //  Русские женщины в лабиринте равноправия] (Очерки политической теории и истории. Документальные материалы). &lt;small&gt;(орус.)&lt;/small&gt; — М.: РИК Русанова, 1998. — 408 с.&lt;/ref&gt; 1917-жылы кабыл алынган декрет аялдар менен эркектердин мыйзам алдында бирдей экендигин билдирген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 1918-жылы [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|РСФСР]]дин конституциясы кабыл алынгандан кийин аялдар официалдуу турдө кенири укуктарга ээ болушту.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Н. Пушкарева, Энциклопедия Кругосвет // Феминизм в России (орус.). https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/FEMINIZM_V_ROSSII.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Аборт жасоо укугу жарыяланып, ажырашуу процесси мүмкүн болушунча жөнөкөйлөштүрүлдү.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

[[Борбордук Азия]] өлкөлөрүндө аялдардын эркиндикке чыгышы [[Худжум («Чабуул»)|Хужум]] деп аталып, эркектердин агрессиясына жана катуу каршылыгына дуушар болгон. 1918-жылы Пишпек шаарында эски үй-бүлөлүк турмуштун калдыктарын жоюу үчүн [[Мусулман аялдар союзу]] уюштурулуп, 1918-жылы аялдар бөлүмү аялдарды мамлекеттик жана коомдук иштерге даярдоого тийиш,&lt;ref&gt;100 лет освобождению женщин Советской Средней Азии, а также регресс и закабаление в период установления капитализма (орус.), 2018. https://www.iccr.gr/ru/news/100-/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526004833/https://www.iccr.gr/ru/news/100-/ |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt; 1921-жылы көп аял алууга, калыңга тыюу салуу жөнүндө мыйзам кабыл алынган, нике курагы аялдар үчүн 16 жашка, эркектер үчүн 18 жашка чейин көтөрүлгөн. Чыгыш аялын үй-бүлөлүк жана энелик милдеттерден бошотуунун советтик идеологиясы мыкаачылык менен өлтүрүүлөр жана репрессиялар менен коштолгон.

1920-жылдары коллективдештирүү жана индустриялаштыруу доорунда аялдар социалдык инфраструктураны өнүктүрүү ишине массалык түрдө тартыла баштаган. Бул трансформациялар 30 жашка чейин орточо аялдын 1ден аз балалуу болушуна алып келди. Ушуга байланыштуу 1935-жылы бойго бүтүрбөөчү каражаттарды чыгаруу токтотулуп, 1936-жылы бойдон алдырууга тыюу салынган,&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; төрөт учурундагы аялдарга материалдык жардам да көбөйтүлгөн, көп балалуу үй-бүлөлөргө мамлекеттик жардам уюштурулуп, төрөт үйлөрүнүн тармагы кеңейтилген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Энелик аялдын социалисттик милдети катары каралып, ал эркек менен бирдей иштөө милдети менен толукталып, аялга эки эселенген жүк жүктөлгөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Согуш маалында аялдар цехтин начальниги, ишканалардын начальниктери сыяктуу кызматтарды ээлее башташкан, бирок алар согуштан кийин мамлекет тарабынан кайрадан айдалып, аялдарда негизинен жумушчулар жана энелер болгон.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Эрүү доорунда жана андан ары 60-80-жылдары советтик жетекчилик аялдардын жашоосун жана мамилелерин катуу көзөмөлгө алуу жана жөнгө салуу аракеттеринен четтеп кетти. 1955-жылы кайрадан бойдон алдырууга уруксат берилген. 1965-жылы ажырашуу процедурасы кайрадан жеңилдетилген. 1968-жылы кош бойлуулук жана төрөт боюнча акы төлөнүүчү өргүү, жалгыз бой энелерге жана ажырашкан аялдарга балдарга жөлөкпул киргизилди. Жаңы мыйзамдар жалпысынан аялдардын абалын бир топ жакшыртты, бирок үй-бүлөлүк теңсиздик, кесипкөйлүк өсүү үчүн татаал мүмкүнчүлүктөр, мамлекет тарабынан кылдаттык менен жабылган маяналардын төмөндөшү проблемасын чечкен жок. Ошол кездеги идеология идеалдуу аялды иштеген эне катары позициялап, анын образы күйөөсүн үйдө кароо жана анын ден соолугуна кам көрүү милдети менен толукталып, аял үчүн “үч эселенген жүктү” жараткан. Бул көйгөйдү түшүнүү жетекчиликти аялдарга жана алардын үй-бүлөгө кайтып келишине карата жаңы «неопатриархалдык» саясатка барууга түрттү. Бул аялдардын лидерликтен жана престиждүү кесиптерден акырындап сүрүлүп чыгышына алып келди.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== Эгемен Кыргызстан ===
1991-жылдан бери көз карандысыз Кыргызстан адам укуктары жаатында 50дөн ашык эл аралык пактка кошулуп,&lt;ref&gt;UN Women. Кыргызстан // https://eca.unwomen.org/ru/where-we-are/kyrgyzstan&lt;/ref&gt; мамлекеттик түзүмдөрдүн жана жарандык коомдун деңгээлинде адам укуктарынын, аны менен бирге аял укуктарынын концепциясын тааныды. 1995-жылы 4-15-сентябрда биринчи жолу Кыргыз Республикасынын аялдар делегациясы [[Бейжин|Бейжинде]] өткөн Аялдардын абалы боюнча бүткүл дүйнөлүк IV конференцияга катышкан.&lt;ref&gt;UN. Доклад четвёртой Всемирной конференции по положению женщин. Нью Йорк,1996. https://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/pdf/Beijing%20full%20report%20R.pdf&lt;/ref&gt; 

1996-жылы Жогорку Кеңеш Аялдардын укугу боюнча Конвенцияны ратификациядан өткөргөн. 1996-жыл өлкөдө Аялдар жылы деп жарыяланып, Үй-бүлө, аялдар жана жаштар иштери боюнча мамлекеттик комиссия түзүлөт.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Центр помощи женщинам. Хронология: История женского движения в Кыргызстане. (орус.).  http://wsc.kg/istoriya-zhenskogo-dvizheniya-v-kyrgyzst/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521020648/http://wsc.kg/istoriya-zhenskogo-dvizheniya-v-kyrgyzst/ |date=2022-05-21 }}&lt;/ref&gt; 1996-2000-жылдары Кыргызстанда аялдардын абалын жакшыртуу үчүн “Аялзат” улуттук программасы ишке киргизилген. 1999-жылы CEDAW комитетине биринчи жолу улуттук отчёт берилген. CEDAW – Аялдарга карата дискриминациянын бардык түрүн жоюу жөнүндө конвенция, БУУнун Башкы ассамблеясы тарабынан 1979-жылы 18-декабрда кабыл алынган.&lt;ref&gt;UN. Overview of the Convention.  https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/&lt;/ref&gt;  

2000-жылы улуттук саясаттын бардык аспектине гендердик компонентти кошуу үчүн Кыргыз Республикасынын президентинин алдында Аялдар, үй-бүлө маселелери жана гендердик өнүгүү боюнча улуттук кеңеш түзүлөт. “Кыргызстан аялдары кылымдар кыйырында” аттуу улуттук конференция өтүп, анда “Аялзат” программасынын аткарылышы, Кыргызстанда 2002-2006-жылдары гендердик теңчиликке жетишүү планы талкууланган. Ушул эле жылы өлкөдө “Жарандардын репродуктивдик укуктары жөнүндө” мыйзам кабыл алынганы белгилүү.  

2002-2005-жылдары лидер-аялдарды мамлекеттик башкарууга тартуу тууралуу Кыргыз Республикасынын президентинин жарлыгы чыккан. Бир жылдан кийин Жогорку Кеңеш үй-бүлөлүк зомбулук жана аялдардын тең укуктуулугу жана мүмкүнчүлүктөрү жаатында 2 мыйзамды кабыл алган. Аялдар уюмдары парламентте гендердик маселелер боюнча президенттин өкүлү болушу керек деген идеяны көтөрүп чыгып, максатына жетти. Гендердик өнүгүү боюнча президенттин Жогорку Кеңештеги атайын өкүлү деген институт түзүлүп, бул кызматка 2005-жылы Анара Ниязова дайындалат.&lt;ref&gt;https://centrasia.org/person2.php?st=1122363236&lt;/ref&gt; 
[[Файл:Фемицидке каршы активисттик акция.jpg|thumb|Бишкекте фемицидке каршы активисттик акция. 12.12.2020.|300x300px]]
2006-жылы “Гендердик саясатты өркүндөтүү чаралары жөнүндө” президенттин жарлыгы чыгып,&lt;ref&gt;КР президентинин гендердик саясатты өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө жарлыгы. Бишкек шаары, Өкмөт үйү, жалган курандын 20, 2006. ПЖ № 136 http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/4434/10?cl=ky-kg&amp;mode=tekst&lt;/ref&gt; 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясында аялдар менен эркектердин бирдей укук жана мүмкүнчүлүктөрү принциби бекитилди. “Саясий партиялар тууралуу” мыйзамга гендердик квота деген түшүнүк кирди. 2008-жылы – Аялдардын мыйзамдык демилгелеринин альянсы түзүлгөн. Максаты – гендердик демилгелерди көтөрүү жана гендердик саясатка мониторинг жүргүзүү аркылуу саясатта аялдардын үнүн жана таасирин күчөтүү. Альянска Ишкер аялдар ассоциациясы, “Сезим” кризистик борбору, Гендердик изилдөөлөр борбору жана башка уюмдар кирип, өлкөдө аялдардын укугу үчүн күрөш активдешкен. 

Гендердик теңдикти алдыга сүрөгөн жогорудагы чечимдердин көпчүлүгү аялдар уюмдарынын лоббиси астында кабыл алынган. Айрыкча саясаттагы тең укуктуулук маселеси күн тартибине чыккан. Аялдар уюмдарынын активисттери жалаң бир жыныстын өкүлдөрү отурган парламентке каршы чыгып, буга эркек депутаттардын көңүлүн буруу жолун издешти. Мисалы, эркек депутаттарга 8-Мартта гүл белек кылышканы белгилүү. Жылдарга созулган күрөштүн жыйынтыгында гендердик теңдик, зомбулукка каршы, аялдарды саясатта колдоонун атайын чаралары, парламентте аялдарга 30 пайыздык квота берүү боюнча мыйзамдарды кабыл алууда, Конституцияда “светтик” деген түшүнүктү, [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңеш]] кабыл алган мыйзамдарга гендердик экспертиза жүргүзүүнү сактап калууда аялдар кыймылдары зор роль ээледи. 

Ошол эле учурда СССР тарагандан кийин идеологиялык вакуум учурунда мамлекет тарабынан кабыл алынган салттуулукка карай багыт дароо эле өз натыйжасын көрсөттү – 1991-жылдын башынан бери Кыргызстандын экономика тармагында аялдардын өкүлчүлүгүнүн көрсөткүчү төмөндөп: 1991-жылдан 2007-жылга чейин эмгек рыногунда кыргызстандык аялдардын иш менен камсыз болушу 81,6%дан 42,3%ке чейин төмөндөгөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;А. Ибраева, [https://kloop.kg/blog/2021/03/08/hudzhum-ostatki-burzhuazii-i-truzhenitsy-vostoka-kak-razvivalsya-feminizm-v-kyrgyzstane-i-sssr/ Худжум, «остатки буржуазии» и труженицы Востока. Как развивался феминизм в Кыргызстане и СССР.] &lt;small&gt;(орус.)&lt;/small&gt; Жалган курандын 8, 2021.&lt;/ref&gt;

2010-жылы «Кырк Чоро» улуттук-патриоттук кыймылы түзүлүп, кыргыз кыздарынын адеп-ахлакка каршы мыйзамсыз «күрөшүнүн» аркасында атактуу болгон жигиттер тобу түзүлгөн. Кыймылдын мүчөлөрү түнкү клубдарда жергиликтүү кыргыз кыздарынын чет элдиктер менен жүргөнүн текшерүү үчүн “рейддерди” жүргүзүп, украиналык “Казактар” тобунун шоусун үзгүлтүккө учуратып, улуттук баш кийимди итке кийгизген кызды муунтуп өлтүрөбүз деп коркутушкан.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2020-жылы “Кырк чоро” кыймылынын мүчөлөрү аялдардын укугу үчүн тынч жүрүшүн үзгүлтүккө учуратанына тиешеси болбогонун айтып чыгышкан.

== Мыйзамдык база ==
Гендердик саясат – ар башка жыныстагы адамдардын ортосундагы өз ара мамилелерде теңдикти орнотууга багытталган мамлекеттик, коомдук иш. [[Гендер|Гендердик]] тең укуктуулук – Кыргыз Республикасынын [[Мыйзам|мыйзамдарында]] белгиленген жеңилдетүүчү жагдайлардан (атайын чаралар) тышкары ар башка жыныстагы адамдардын мыйзам алдында укуктарынын, милдеттеринин жана жоопкерчиликтеринин теңдиги.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;КРнын [http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/202398?cl=ky-kg “Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө”] мыйзамы. 2008-жылдын 4-августу № 184.&lt;/ref&gt; Кыргыз Республикасынын гендердик мыйзамдары – гендердик саясатты ишке ашыруу тартибин жөнгө салган принциптерди белгилеген укуктук-нормативдик актылардын жыйындысы: Конституциянын нормалары, эл аралык конвенциялар, гендердик теңдик жаатындагы атайын мыйзамдар, ошондой эле тармактык укуктук-нормативдик актылардагы гендердик нормалар (билим берүү, эмгек, жумуш менен камсыз болуу, саламаттыкты сактоо жана башка чөйрөлөрдө). [[Кыргызстандын Конституциясы|Кыргыз Республикасынын Конституциясында]] Адам укуктарынын жалпы декларациясынын принциптери толук чагылдырылган. [[Конституция|Конституциянын]] 1-беренесинде “Кыргыз Республикасы – көз карандысыз, эгемен, демократиялык, унитардык, укуктук, светтик жана социалдык мамлекет” деп жазылуу. Конституциянын 24-беренесинде “Кыргыз Республикасында эркектер жана аялдар бирдей укуктарга жана эркиндиктерге, аларды ишке ашыруу үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ” деп айтылат. Ал эми 37-беренеде кызматка орношуудагы тең укуктуулук так жазылган: “Кыргыз Республикасынын жарандары мамлекеттик жарандык жана муниципалдык кызматка мыйзамда белгиленген тартипте кирүүдө, кызмат боюнча көтөрүлүүдө бирдей укуктарга жана бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ”. Адам укуктарынын негизги принциптерин Конституцияда бекитүү менен Кыргызстан адам укуктарын коргоо жана камсыз кылуунун юридикалык жана институтташтырылган негиздерин, жыныстык айырмачылыгына карабастан укуктар менен мүмкүнчүлүктөрдүн бирдейлиги принцибин бекемдей алды. Бул жаатта олуттуу кадамдардын бири деп 2008-жылдын 4-августунда “Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө” мыйзамдын кабыл алынышын айтсак болот.

2013-жылы өкмөт [[Ала качуу|“ала качуу”]] – аялдарды мажбурлап никеге туруу үчүн жазаны күчөткөн. Эркинен ажыратуу мөөнөтү беш жылдан жети жылга чейин эркинен ажыратуу менен, он жетиге толо элек кызды ала качуу үчүн он жылга чейин күчөтүлдү.&lt;ref&gt;КР мыйзамы, үчтүн айынын 25, 2013 № 9, http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/203816/20?cl=ky-kg&amp;mode=tekst&lt;/ref&gt; Ал эми 2019-жылы кабыл алынган жазык кодексине карата 5-жылдан 7,5 жылга чейин жана 18-чыга элек жараанды урдоо үчүн 7,5-жылдан 10-жылкга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.&lt;ref&gt;КР жазык кодекси, бирдин айынын 2, 2017, № 19&lt;nowiki/&gt;http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/111527/80?cl=ky-kg&amp;mode=tekst&lt;/ref&gt; Кыргызстанда никелердин бештен бири ала качуу жолу менен (макулдугу менен же макулдугу жок) кыйылган. Аялдарды алардын макулдугусуз ала качуу жолу менен түзүлгөн нике аздыр-көптүр республикада бардык жерде белгиленет: Бишкек шаарында 2 пайыздан Нарын облусунда 21 пайызга чейин. Көбүнчө башталгыч билими бар же билими жок, ошондой эле эң жакыр үй-бүлөлөрдүн кыздары уурдалат.&lt;ref&gt;UNFPA. Гендер в восприятии общества, 2016. &lt;small&gt;(орус.)&lt;/small&gt;http://www.stat.kg/media/publicationarchive/04b5b8ac-3016-46ed-a7ec-750398c1aeb4.pdf&lt;/ref&gt;

2016-жылдын 5-октябрында өкмөт жашы жете электерге никеге тыюу салды. Баланын ата-энеси жана дин кызматкерлери үчүн кылмыш жазасы үч жылдан беш жылга чейин эркинен ажыратуу түрүндө каралган&lt;ref&gt;''Алтынай Айбек кызы,'' Молдо уже боятся совершать обряд «нике» с несовершеннолетними. Бирдин айынын 13, 2018.

https://vesti.kg/obshchestvo/item/50198-moldo-uzhe-boyatsya-sovershat-obryad-nike-s-nesovershennoletnimi.html&lt;/ref&gt;. Мыйзам жашы жете электерге эрте турмушка чыгууда сексуалдык, физикалык жана психикалык зомбулуктун алдын алуу жана кыздардын толук орто жана жогорку билим алуусу менен негизделет.

== Кыргызстанда аял укуктарындагы жетишкендиктер ==
Гендердик теңдик принциптерин ишке ашырууда мыйзамда каралган атайын чаралар жөнүндө нормалар маанилүү ролду ээлейт. Атайын чаралар – жашоо турмуштун бир кыйла басмырланган чөйрөсүндөгү жыныстардын бириндеги адамдарды колдоого багытталган уюштуруучулук, мыйзамдык, институционалдык мүнөздөгү чаралар.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Атайын чаралар убактылуу мүнөздө болушу мүмкүн. Мисалы, Жогорку Кеңешке жана жергиликтүү депутаттарды [[Шайлоо|шайлоодо]] аялдарга 30 пайыздык квотанын берилиши. Саясий институттарда: мамлекеттик жана жергиликтүү бийлик органдарында аялдардын жана эркектердин өкүлчүлүгүнүн теңдештигине жетишилген соң бул чаралар жокко чыгарылышы мүмкүн. Өлкөдө кыз ала качууга жазанын катаалдатылышы да аялдардын укугун коргоо жаатында маанилүү чечимдердин бири болуп калды. Учурда кыз ала качкандар 5 жылдан 10 жылга чейин эркинен ажыратылат.&lt;ref&gt;КРнын Кылмыш жаза кодекси, 155-берене.  http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112309&lt;/ref&gt;

2007-жылга чейин бир дагы аял [[губернатор]] же [[Айыл өкмөтү|айыл өкмөт]] башчысы болгон эмес. 2007-жылы президент [[Курманбек Бакиев]] 2007-2010-жылдары гендердик баланска жетишүү боюнча иш-аракеттер планына кол койгон. Ушул эле жылы парламенттик шайлоодо 3 саясий партиядан 23 аял-депутат шайланган. Бул аял-депутаттар 2010-жылга чейин 148 мыйзам долбоорун сунушташат: баланы эмизүү укугун коргоодон тарта гендердик теңдикти камсыздоону кепилдеген мыйзамды кабыл алууга чейин.&lt;ref&gt;United Nations Development Programme, August 11, 2010 «Widening women’s political representation in Kyrgyzstan».&lt;/ref&gt; Бүгүнкү күндө депутаттардын 30 пайызы аялдар шайланууда деген формалдуу көрүнүш. Анткени башка кызматка которулган аял-депутаттын орду дайыма эле кайра аял-депутат менен толуктала бербейт. 

== Кыргызстанда аял укуктарына тоскоолдуктар ==
Башка өлкөлөрдөй эле Кыргызстан гендердик теңдикти толук камсыз кылууга жетише элек. Айрым чөйрөлөрдө статистика аялдардын ордун баса белгилеп көрсөтүүдө. Кыргызстанда аялдар эркектерге караганда [[Миграция|миграциялык]] процесстерге активдүүрөөк катышат. 2016-жылкы изилдөөлөргө таянсак, 7,1 эмигранттын 4,5 миңин же 61 пайызын аялдар түзгөн.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Кыргызстандагы аялдар: цифралар жана фактылар, 2017. http://www.stat.kg/kg/news/8-marta-kyrgyzstan-otmechaet-mezhdunarodnyj-zhenskij-den/&lt;/ref&gt; Облустар аралык жер которууда 21,3 миң адамдын 14,2 миңи же 67 пайызы аялдар болгон. Аялдар тең маяна алуу укугуна жетише элек. Бишкек шаарында эркектер аялдарга караганда 1,5 эсе көп айлык аларын изилдөө көрсөттү. Айлык акылардын эң кичине ажырымы [[Нарын облусу|Нарын]] (20 пайыз) жана Ысык-Көл облустарында (16,2 пайыз) катталган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Жергиликтүү кеңештерде аял-депутаттардын саны 16 пайызды гана түзөт. 2018-жылы Human Rights Watch уюму Кыргызстанда аялдардын укугун коргоо жакшырбай жатат деп жарыялаган. Уюм өлкөдөгү ала качууларды жана кыйноолорду баса белгилеп көрсөткөн.&lt;ref&gt;Б. Токтоноев, Кыргыз өлкөсүндө аялдардын укугу жакшырбай жатат, 2019 // https://www.super.kg/kabar/news/259927/&lt;/ref&gt; 2021-жылы Кыргызстан аялдардын коопсуздугу боюнча глобалдык индексте (WPS Index) 170 өлкөнүн ичинен 97 орунду ээледи. Бул Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ичинен акыркы орун. Кыргызстандын “Аялдардын коммерциялык эмес уюмдары” форуму аялдардын укугуна тоскоолдук жараткан фактор деп буларды атады:

* Аялдардын саясий турмушка жана бардык чөйрөдө чечимдерди кабыл алуу процессине катышуусунун төмөндүгү;
* Улуттук жана жергиликтүү деңгээлде гендердик-ориентацияланган бюджетти түзүүнүн төмөн деңгээли;
* Гендердик теңдик жана аялдардын укугу маселесинде негативдүү жана гендердик стереотиптердин күчөшү;
* Аялдардын укуктары жана мүмкүнчүлүктөрүнө карата диний фундаментализмдин терс таасиринин күчөшү.  

== Кыргызстандагы аял укуктарын коргогон уюмдар ==
Учурда Кыргызстанда 85тен ашык аялдар уюму бар. Алардын иши  1999-жылы 15-октябрда кабыл алынган “Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө” мыйзам менен тескелет. 2021-жылы 26-июнда мыйзамга өзгөртүү киргизилди. Жаңы нормага ылайык, эми [[бейөкмөт уюмдар]] жыл сайын каржылык отчёт берүүгө милдеттүү.&lt;ref&gt;К. Рахманкулов, Мамлекет коомдук уюмдарды тескегиси келет, 2020. https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan-ngo-government-low/30396410.html&lt;/ref&gt; 

=== “БУУ-аялдар” түзүмү ===
2010-жылы 2-июлда БУУнун Башкы ассамблеясы [https://eca.unwomen.org/ru/where-we-are/kyrgyzstan БУУ-аялдар] түзүмүн түзүүнү бир добуштан колдогон. Гендердик теңдик, аялдардын укуктары жана мүмкүнчүлүктөрү үчүн күрөшкөн түзүм Кыргызстанда толук кандуу 2012-жылдан бери иштейт. Кыргызстандык аялдардын жана кыздардын жашоосун жакшыртуунун активдүү тарапташы. Аялдардын лидерлигин жогорулатуу, аларга зомбулукту жоюу, чечим кабыл алуунун бардык аспектине аялдарды тартуу, алардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнүн үстүндө иштеп келе жатат. Түзүм 2020-жылы Кыргызстандын аймактарындагы аяр катмардагы 700 аялга гигиеналык каражат түрүндө [[гуманитардык жардам]] берген. 2015-жылдан бери БУУ-аялдар түзүмүнүн колдоосунда 20 000 үй-бүлө таза сууга жеткен.&lt;ref&gt;БУУ аялдар: Кыргызстан. https://eca.unwomen.org/ru/where-we-are/kyrgyzstan Кирүү күнү: бугу айынын, 2022.&lt;/ref&gt;

=== “Социалдык технологиялар агенттиги” коомдук уюму ===
Жарандардын социалдык активдүүлүгүн колдогон уюм. Кыргызстанда шайлоолорго көз карандысыз байкоочу катары катышып келет.&lt;ref&gt;ЦИК: ОО «Агентство социальных технологий» будет осуществлять наблюдение на выборах депутатов местных кенешей. 2021.  https://shailoo.gov.kg/ru/news/4599/&lt;/ref&gt; 2021-жылы өткөн парламенттик шайлоого гендердик мониторинг жүргүзгөн – аял талапкерлерге эркектердей эле мүмкүнчүлүк түзүү, саясий атаандаштыкта гендердик дискриминацияга жол бербөөнү караган.  

=== “Сезим” кризистик борбору ===
[http://sezim.org/ “Сезим”] кризистик борбору 1998-жылы түзүлгөн, Кыргызстандагы алгачкы кризистик борборлордун жана өкмөттүк эмес уюмдардын бири. 3 негизги багыт боюнча иш жүргүзөт.

·   	Гендердик, үй-бүлөлүк зомбулук, адам сатуудан жабыркагандарга шарт түзүү жана укуктук, психологиялык жана социалдык колдоо көрсөтүү.

·   	Кыргызстанда үй-бүлөлүк зомбулукту азайтуу боюнча мыйзамдардын аткарылышы жаатында чараларды демилгелөө, колдоо.

·   	Гендердик, үй-бүлөлүк зомбулук жана адам сатуунун деңгээлин азайтуу үчүн превентивдүү чараларды сунуштоо. 

Уюмдун маалыматына таянсак, “Сезимге” 1998-2020-жылдары 44 907 түз байланышуу болгон. Борбор 34 925 юридикалык жана психологиялык консультация берди. Сот процесстеринде 1864 адамга адвокаттык коргоо көрсөттү. 2003-жылдан бери Шелтер кызматын 3934 жаран алган.  

=== Бишкек Феминисттик Демилгелери ===
[https://bishkekfeminists.org/ Бишкек Феминисттик Демилгелери коомдук бирикмеси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529112222/https://bishkekfeminists.org/ |date=2022-05-29 }} жамааттык эмансипация, тилектештик, өз ара колдоо, бирдей чечим кабыл алуу жана зордук-зомбулукка жол бербөө принциптерине негизделген феминисттик активисттердин тобу, Кыргызстандын Бишкек шаарында жайгашкан. БФД 2009-жылы феминисттердин жана жарандык активисттердин тобу катары уюшулуп, 2012-жылы расмий түрдө каттоодон өткөн.

БФД 4 жыл катары менен 8-Март тилектештик жана аялдардын укуктары үчүн тынчтык маршынын куратору болуп, андан кийин 8/365 маршын кураторлук кылган көз карандысыз феминисттик кыймылды уюштурду.

=== The GRACE уюму ===
Лесбиян аялдарга карата гомофобияга жана дискриминацияга каршы иш жүргүзгөн өкмөттүк эмес уюм. 2013-жылы түзүлүп, каттоодон өткөн. Уюмга ЛБК, гендер, ВИЧ-СПИДдин алдын алуу жаатында тажрыйбасы бар активисттер, психологдор жана башкалар мүчө. Уюм коомчулукка туура маалымат жеткирүүгө, бурмаланган маалыматтын негизинде дискриминацияга жол берөөгө умтулат. Долбоорлорунун бири – “Күүгүмдөгү бий” спектакли. Бул – аялдардын көмүскөдөгү жашоосун ачыкка чыгарган, тетралдаштырылган перформанс.    

=== “Women’s forum Kurak” коомдук уюму ===
[http://kurak.kg/ “Women’s forum Kurak” коомдук уюму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518024854/http://kurak.kg/ |date=2022-05-18 }} түрдүү чөйрөдөгү аялдарды бириктирген Бишкек шаарындагы коммерциялык эмес уюм. Ишкерликте аялдарга колдоо көрсөтүүнү (окутуу, үйрөтүү жана башка) максат кылат. Долбоорлорунун бири – 2022-жылдын 12-17-март күндөрү өлкөнүн 5 облус-районунда өткөн “Ишкер айымдар – Айылдан ааламга” форуму.   

=== Аялдарга жардам берүү борбору ===
[[Аялдарга жардам берүү борбору]] адам укугун коргоо аркылуу гендердик теңдикти өркүндөтүү жана Кыргызстандын демократиялык реформаларына активдүү катышуу максатын коёт. Негизги багыттарынын бири – гендердик маселелерди чечүүдө жарандык коомдун потенциалын жогорулатууга көмөктөшүү. Гендердик окутуу, мониторинг жүргүзүү жана жарандык коомдун гендердик маселелер боюнча маалыматка ээ болуусун камсыздоо аркылуу жыйынтыкка жетишүүнү көздөйт. 2021-жылы ОБСЕ менен биргеликте “Аялдардын саясаттагы лидерлиги” деген темада онлайн окуу курсун өткөн.  

=== “Аялдардын өкмөттүк эмес уюмдары” форуму ===
[https://web.archive.org/web/20220517133953/https://forumofwomenngos.kg/ “Аялдардын өкмөттүк эмес уюмдары” форуму] 1994-жылы түзүлүп, 1996-жылы каттоого алынган. Форумдун максаты – гендердик теңдик, коомдо аялдардын ролун күчөтүү, Кыргызстанда, Борбордук Азияда аялдар кыймылдарын консалидациялоо. 

== Колдонулган адабият жана шилтемелер ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
[[Категория:Аял укуктары]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Аялдар]]
[[Категория:Феминизм]]</text>
      <sha1>26ckfhpz946bfhk4pston4of2mgzizp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алишер Садуллаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129089</id>
    <revision>
      <id>666350</id>
      <parentid>646003</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27696" sha1="410louhhc12ohqgcxxvbp75c0a6qnfh" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|расмий ысымы=Alisher Saʼdullayev|ысымы=Алишер Садуллаев|сүрөтү=Alisher Sa'dullayev. 2022.jpg}}

'''Алишер Зафар уулу Садуллаев''' — Өзбекстандын Министрлер Кабинети жана Олий Мажлис Сенатынын эң жаш мүчөсү. Учурда Жаштар иштери боюнча агенттиктин директору жана Өзбекстан Шахмат федерациясынын төрагасы. Эмгек Даңкы орденинин ээси (2021).

Алишер Саъдуллаев 2017-жылы Өзбекстандын президенти [[Шавкат Мирзиёев|Шавкат Мирзиёевдин]] көңүлүнө түшүп, студент кезинде президенттин чакыруусу менен Элдик билим берүү министринин жаштар иштери боюнча орун басары болуп дайындалган. Кийин ар кайсы жылдарда Жаштар союзунун төрагасынын биринчи орун басары (2018-2019), төрага (2019-2020), Өзбекстандын президентинин жаштар, илим, билим, саламаттыкты сактоо, маданият жана спорт боюнча кеңешчисинин биринчи орун басары болуп иштеген. (2019-2020). 2019-жылы Алишер Саъдуллаев Өзбекстандын жаштар саясатындагы позициясы жана жаштар үчүн түзүлгөн мүмкүнчүлүктөр темасында [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] трибунасында баяндама жасады. 2021-жылы ал [[Германия|Мюнхен]] шаардык кеңешинин башкы директору Клеменс Баумгертнер менен “Бир жаш дүйнө” программасынын директору Мэтью [[Мүнхен|Беллшоунун]] демилгеси менен [[Мүнхен|Мюнхенде]] өткөн “Бир жаш дүйнө” саммитине катышкан.

Алишер Садуллаев 2022-жылдын 8-августунда [[Ченнаи|Ченнай шаарында]] өткөн FIDEнин кезектеги конгрессинде баяндама жасап, 2026-жылкы Олимпиаданы өткөрүүгө Өзбекстандын талапкерлиги делегаттар тарабынан жактырылды&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://daryo.uz/2022/08/08/rasman-ozbekiston-2026-yilgi-butunjahon-shaxmat-olimpiadasiga-mezbonlik-qiladi/}}&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны ==
Алишер Садуллаев 1994-жылы 11-июлда Жиззак [[Жызак облусу|облусунун]] Жиззак районунда мугалимдин үй-бүлөсүндө туулган. Балалыгы Жиззак облусунун Жиззак [[Жызак облусу|районунда]] өткөн. Жиззак районундагы №31 мектепте жана Жиззак шаарындагы №2 орто мектепте окуган.

2017-жылы Ташкенттеги Сингапур менеджментин өнүктүрүү институтун бүтүргөн&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.xabar.uz/uz/jamiyat/alisher-sadullaev-yoshlar-ittifoqi-raisiga yoshlar ittifoqi raisining birinchi oʻrinbosari tayinlandi]&lt;/ref&gt;. 2015-2017-жылдары окуу жайында англис жана орус тилдерин мыкты окуган Алишер Саъдуллаев [[Ташкен|Ташкенттеги]] “Result” билим берүү борборунун жетекчиси болуп иштейт&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

2017-жылы “Камолот” жаштар коомдук кыймылынын 4-курултайында сөз сүйлөп, ушул сөзүнөн улам Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин демилгеси менен 2017-жылдын 30-июнунда Өзбекстан Республикасынын Элге билим берүү министринин орун басары болуп дайындалган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.xabar.uz/uz/siyosat/eng-yosh-vazir-orinbosari-alisher-sadullaev-uylandi Vazir oʻrinbosari uylandi]&lt;/ref&gt;. Элге билим берүү министрлигинде кыска мөөнөт иштегенден кийин 2018-жылы Өзбекстандын жаштар союзунун төрагасынын биринчи орун басары болуп дайындалган&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.xabar.uz/uz/jamiyat/alisher-sadullaev-bmt-minbarida Alisher Sadullayev BMTda]&lt;/ref&gt;. 2019-жылдын 29-августунда Өзбекстандын жаштар биримдигинин төрагасы болуп дайындалган &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.xabar.uz/uz/siyosat/yoshlar-ittifoqiga-vaqtincha-rais-tayinlandi Yoshlar ittifoqiga vaqincha rais tayinlandi]&lt;/ref&gt; .

Жаштар системасындагы кызматтарын эске алынып [[2020]] - [[17-январь|жылдын 17-январында]] Өзбекстандын президенти тарабынан Сенаттын мүчөсү болуп дайындалып&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://senat.uz/oz/senators/region/15|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220913095033/https://senat.uz/oz/senators/region/15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.kun.uz/news/2020/01/18/prezident-oliy-majlis-senati-azolarini-tayinladi{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Өзбекстандын тарыхындагы эң жаш сенатор болуп калды. [[2020]] - [[10-июль|жылдын 10-июлунда]] Өзбекстандын Жаштар иштери боюнча агенттиги түзүлүп, агенттиктин директору болуп Алишер Саъдуллаев дайындалган &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daryo.uz/k/2020/07/10/alisher-sadullayev-yoshlar-ishlari-agentligi-direktori-etib-tayinlandi/}}&lt;/ref&gt; . 2021-жылдын 30-июнунда «Жаштар күнүнө» карата жаштар саясатындагы демилгелери жана натыйжалуу иштери үчүн «Эмгек Даңкы» ордени менен сыйланган &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qalampir.uz/uz/news/prezident-alisher-sa-dullayevni-me%D2%B3nat-shu%D2%B3rati-ordeni-bilan-tak-dirladi-41641}}&lt;/ref&gt; . [[2022|2022-]] [[24-май|жылдын 24-майынан]] бери Өзбекстандын Шахмат федерациясынын төрагасы болуп иштеп келет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Alisher Saʼdullaev Shaxmat federatsiyasi raisi etib saylandi |url=https://m.kun.uz/news/2022/05/24/alisher-sadullayev-shaxmat-federatsiyasi-raisi-etib-saylandi |accessdate=2022-09-28 |archivedate=2022-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929140238/https://m.kun.uz/news/2022/05/24/alisher-sadullayev-shaxmat-federatsiyasi-raisi-etib-saylandi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kun.uz/news/2017/07/02/23-esli-jigit-halk-talimi-vaziri-urinbosari-buldi Xalq taʼlimi vaziri etib tayinlangan shaxs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kun.uz/news/2019/04/09/alisher-sadullayev-bmt-minbarida-sozga-chiqdi Alisher Saʼdullayev BMT minbarida]&lt;/ref&gt;.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев 2022-жылдын 20-декабрында өлкөдөгү министрликтердин жана ведомстволордун саны 61ден 28ге кыскарарын билдирген. Жаңы түзүлгөн Жаштар саясаты жана спорт министрлигине Жаштар иштери боюнча агенттик кошулду. Министрликке 54 жаштагы Адхам Икрамов дайындалды&lt;ref&gt;[https://sports.uz/news/view/yangi-tashkil-etilgan-yoshlar-siyosati-va-sport-vazirligiga-rahbar-tayinlandi-31-12-2022 Янги ташкил этилган Ёшлар сиёсати ва спорт вазирлигига раҳбар тайинланди]&lt;/ref&gt;. Алишер Садуллаев министрдин биринчи орун басары болуп дайындалып, бардык кызматтарын сактап калды.

== Ишмердүүлүгү жана долбоорлору ==

=== &quot;Result&quot; билим берүү борбору ===
2015-жылдан 2017-жылга чейин Алишер Садуллаев &quot;Result&quot; билим берүү борборунун директору болуп, негизинен жаштарга тил үйрөнүүгө жана чет өлкөдө билим алууга жардам берип  иштеген.

=== Жаштар Союзу ===
Алишер Садуллаев Жаштар биримдигинин төрагалыгына дайындалгандан кийин системага бир катар жаңылыктарды киргизди. Уюмга мүчөлүк жокко чыгарылып, [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] бардык жаштары Жаштар союзуна мүчө болуп санала турган болду&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daryo.uz/2019/09/12/alisher-sadullayev-yoshlar-ittifoqiga-azolik-bekor-qilinganini-malum-qildi/}}&lt;/ref&gt;. ЖОЖдордо окуган таланттуу жаштар үчүн контракттык акчанын белгилүү бир бөлүгүн Жаштар союзу төлөйтурган болду.

Ал жетектеген мезгилде уюмда волонтердук ишмердүүлүккө көп көңүл бурулду. Натыйжада, 2020-жылдагы коронавирустук пандемия учурунда 10 000 жаш волонтерлор 500 000ден ашык жаранга жардам берүүгө активдүү катышкан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eventgo.uz/event/covid-19-pandemiyasi-davrida-ko-ngilli-bo-lib-yordam-berish-imkoniyati|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220816111526/https://eventgo.uz/event/covid-19-pandemiyasi-davrida-ko-ngilli-bo-lib-yordam-berish-imkoniyati}}&lt;/ref&gt;. Сардоба суу сактагычында болгон сел учурунда да волонтерлор кеңири колдонулган. Волонтердук ишмердүүлүктү колдоо максатында «Боорукердик-сахават» төш белгиси негизделди&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qalampir.uz/uz/news/me%D2%B3r-sakhovat-kukrak-nishoni-ta-sis-etildi-20363}}&lt;/ref&gt;.

Жаш таланттарды шыктандыруу максатында «Дуэль» аттуу чыгармачылык сынак уюштурулган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kun.uz/uz/news/2021/09/18/duel-ijodiy-tanlovining-golib-va-sovrindorlari-aniqlandi}}&lt;/ref&gt;. Жаштарды китеп окууга кызыктыруу максатында «Жаш окурман» сынагы кеңири жайылтылды.

2019-жылы Алишер Садуллаев Бириккен Улуттар Уюмунун платформасында Өзбекстандын жаштар саясатындагы позициясы жана жаштар үчүн түзүлгөн мүмкүнчүлүктөр тууралуу сөз сүйлөдү. Өзбекстан БУУнун 2030-жылга чейинки Жаштар Стратегиясын ишке ашыруу үчүн тез өнүгүп жаткан өлкө катары таанылды&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://m.kun.uz/uz/news/2019/04/09/alisher-sadullayev-bmt-minbarida-sozga-chiqdi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221115174248/https://m.kun.uz/uz/news/2019/04/09/alisher-sadullayev-bmt-minbarida-sozga-chiqdi|archivedate=2022-11-15|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Жаштар иштери боюнча агенттиги ===
2020-жылы Жаштар иштери боюнча агенттиктин директору болуп иштеп баштаган. Агенттиктин негизги милдети жаштарга ар тараптуу колдоо көрсөтүү, жаштар саясаты жаатындагы мыйзамдардын сакталышына мамлекеттик көзөмөлдү ишке ашыруу болуп саналат жана Алишер Саъдуллаев бул жаатта бир катар иштерди ишке ашырды.

Мамлекеттик кызматкерлердин бош кызмат орундарынын бирдиктүү ачык порталы аркылуу Өзбекстан Республикасынын Жаштар иштери боюнча агенттигинин системасында 11 миңден ашык ачык сынак жарыяланып, системага ылайыктуу кадрлар кабыл алынган.

Алишер Саъдуллаевдин демилгеси менен жаштар менен мамлекет башчынын ачык баарлашуу системасы түзүлүп, ага ылайык, 30-июнда Жаштар күнү жана «Жаштар Форуму&quot; алкагында президент жаштар менен жолугуп алардын сунуш жана кайрылууларын угат &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kun.uz/uz/news/2022/06/30/prezident-yangi-ozbekiston-bogidagi-yoshlar-bayramiga-keldi}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.uz/oz/2020/12/25/forum/}}&lt;/ref&gt; .

2021-жылы Германия Федеративдик Республикасы Мьюнхен шаардык кеңешинин башкы директору Клеменс Баумгартнер жана „One Young World“ программасынын директору Мэтью Беллшоунун демилгеси менен Мьюнхенде өткөн „One Young World“ саммитине катышкан &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://yoshlar.gov.uz/uz/news/yoshlar-ishlari-agentligi-direktori-alisher-sa%27dullaev-%E2%80%9Cone-young-world%E2%80%9D-sammitida/|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221115174259/https://yoshlar.gov.uz/uz/news/yoshlar-ishlari-agentligi-direktori-alisher-sa%27dullaev-%E2%80%9Cone-young-world%E2%80%9D-sammitida/}}&lt;/ref&gt; .

Социалдык жактан коргоого муктаж жаштар жана алардын көйгөйлөрү менен иштөөнүн жаңы электрондук системасы,  yoshlardaftari.uz платформасы түзүлүп, анын жардамы менен 784 000 жаштар «Жаштар реестрине» киргизилди &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yoshlardaftari.uz/applications/statistics?status=1|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220816111527/https://yoshlardaftari.uz/applications/statistics?status=1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://xs.uz/uz/post/ishsiz-yoshlar-bojicha-alohida-yoshlar-daftari-ishsiz-va-boquvchisiz-khotin-qizlar-bojicha-alohida-ayollar-daftari-zhorij-etiladi|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220816111525/https://xs.uz/uz/post/ishsiz-yoshlar-bojicha-alohida-yoshlar-daftari-ishsiz-va-boquvchisiz-khotin-qizlar-bojicha-alohida-ayollar-daftari-zhorij-etiladi}}&lt;/ref&gt; . Жаштар үчүн түзүлгөн жаңы жеңилдиктер тууралуу маалыматтын жалгыз булагы болгон yoshlarportali.uz жана 1093 call-борборунун ишмердүүлүгү ишке кирди.

Жаштарды заманбап кесиптерге тартуу максатында «Бир миллион өзбек программисти» долбоорунун алкагында курстарды ийгиликтүү аяктаган жаштарга компьютер сатып алууга жеңилдетилген насыялар жана насыянын пайызын компенсациялоо белгиленген. 2022-жылдын 1-августуна карата 3200дөн ашык жаштарга кредит бөлүнгөн &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.texnoman.uz/post/bir-million-ozbek-dasturchilari-loyihasi-ishga-tushirildi.html}}&lt;/ref&gt; .

Чет тилин үйрөнүп жаткан жаштар үчүн экзамен тапшыруу акысы компенсацияланган эл аралык сынак системалары иштелип чыккан жана экзамен системасында жогорку балл алган 6915 жаштын 12,4 миллиард экзамендик чыгымы төлөнүп берилген &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yoshlar.gov.uz/uz/project/imtihon-topshirish-xarajati-kompensatsiya-qilinadigan--xalqaro-imtihon-tizimlari-/|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815111526/https://yoshlar.gov.uz/uz/project/imtihon-topshirish-xarajati-kompensatsiya-qilinadigan--xalqaro-imtihon-tizimlari-/}}&lt;/ref&gt; .

ЖОЖдордо төлөм келишими менен билим алып жаткан 533 миң жаштарга 76 миллиард 600 миллион сом контракттык каражат төлөндү &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kun.uz/uz/news/2021/11/02/kontrakt-pullarini-tolashda-talabaga-madad-u-kimlar-uchun-va-ariza-qanday-topshiriladi}}&lt;/ref&gt; .

Анын демилгеси менен “Өзбекстан үчүн 100 идея” республикалык конкурсу башталган. Сынактын 100 жеңүүчүсүнө 10 миллион жана сынактын республикалык этабына катышкан 135 жаштарга 3 миллион акча бөлүнгөн &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spot.uz/oz/2021/06/04/hundred-idea-for-uzb/}}&lt;/ref&gt; .

Жаштар иштери боюнча агенттиги жана „Najot Taʼlim“ билим берүү борбору менен биргеликте мүмкүнчүлүгү чектелген жаштарга бекер билим берүү, аларды заманбап кесиптерге үйрөтүү, IT тармагын коомдун ар бир катмарына жеткирүү максатында „IMKON“ долбоору түзүлгөн. Өзбекстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин «Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү жаштарды социалдык жактан колдоо боюнча мамлекеттик кызматтарды көрсөтүүнүн административдик регламенттерин бекитүү жөнүндө» токтому кабыл алынып, ага ылайык, 2022-жылдан баштап 500 майыпка жардам көрсөтүү жаштарга кесиптик жана тил үйрөнүү үчүн  BHM 50 эсе өлчөмүндө субсидияларды бөлүү системасын түзүү пландаштырылган &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yoshlar.gov.uz/uz/project/%22imkon%22-loyihasi/|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2022-09-28|archivedate=2022-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815111432/https://yoshlar.gov.uz/uz/project/%22imkon%22-loyihasi/}}&lt;/ref&gt; .

Кыйынчылыктарды жеңип, өз тармагында чоң ийгиликтерге жетишкен жаштардын жашоосун чагылдырган “Чек арасыз” долбоору иштелип чыккан  .

Жаштарды улуттук жана жалпы адамзаттык баалуулуктарга, улуттук намыс жана сабырдуулукка, жаратмандыкка, боорукердикке тарбиялоо, кайрымдуулук жана салттуу аткаруучулук, опера, эстрада жаатында чыгармачылык менен алектенген жаш таланттарды табуу жана колдоо.&quot;Жаштардын үнү&quot; «Аларды колдоо жана чоң сахналарда өз өнөрлөрүн көрсөтүүгө кеңири жол ачуу максатында Бозатов районунда жыл сайын республикалык кароо-сынак өткөрүлөт  .

Өзбекстанда туулуп-өскөн жана бүгүнкү күндө чет өлкөдө ийгиликтүү иштеп жаткан өзбектер тууралуу  жаңы медиа долбоору „Oʻzbekistonlik“ атту документалдуу фильмин долбоор жетекчиси  .
[[Файл:Jadidlar.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Jadidlar.jpg/281px-Jadidlar.jpg|thumb|281x281px| Алишер Садуллаевдин демилгеси менен 2022-жылы жарык көргөн “Жадидлар” жыйнагы]]
Чет тилдерди мыкты өздөштүргөн таланттуу жана билимдүү жаштардын башын бириктирген «Ибрат» тил лагери жыл сайын июнь-август айларында уюштурулуп келет. 2021-2022-жылдар аралыгында 8 сезонго 2150 тренер даярдалган.  .

Интернетте өзбек тилиндеги маалыматты көбөйтүү максатында, өзгөчө Википедиянын өзбек тилиндеги бөлүмүндө WikiStipendia марафону башталды. Кыска убакыттын ичинде өзбек тилиндеги маалыматтардын саны 20 миңге көбөйүп, макалалардын саны боюнча 62-орундан 56-орунга көтөрүлдү &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.uz/oz/2022/05/13/wikistipendiya/}}&lt;/ref&gt; .

Алишер Саъдуллаев социалдык тармактарда коомчулуктун көңүлүн бурган, 23 000 нуска менен жарык көргөн “Жадидлар” долбоорунун автору болуп саналат &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daryo.uz/2022/07/26/jadidlar-kitoblar-toplamini-nashr-etish-uchun-budjetdan-qancha-mablag-sarflangani-malum-boldi/}}&lt;/ref&gt; .

=== Өзбекстандын шахмат федерациясы ===
Алишер Садуллаев 2022-жылдын май айында Өзбекстандын Шахмат федерациясынын төрагасы болуп иштеп, аз убакыттын ичинде ийгиликтерге жетише баштаган. Алгач шахмат боюнча байге фонду 880 миллион сомду түзгөн &lt;nowiki&gt;“&lt;/nowiki&gt; Жаштар иштери боюнча агенттиктин кубогу” өткөрүлүп, жаңы ысымдар табылды. Кийинчерээк [[Индия|Индиянын]] [[Ченнаи|Ченнай]] шаарында өткөн 44-шахмат олимпиадасында Өзбекстандын эркектер курама командасы алтын медалга ээ болуп, Өзбекстан тарыхта биринчи жолу дүйнөлүк шахмат олимпиадасынын чемпиону болду&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.xabar.uz/uz/sport/ozbekiston-butunjahon-shaxmat-olimpiadasi}}&lt;/ref&gt;.

Ошондой эле Алишер Саъдуллаев 2022-жылдын 8-августунда [[Ченнаи|Ченнайда]] өткөн FIDEнин кезектеги конгрессинде баяндама жасап, 2026-жылкы Олимпиаданы өткөрүүгө Өзбекстандын талапкерлиги делегаттар тарабынан жактырылды&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;.

2022-жылдын 5-августунда Өзбекстан Президентин шахматты жайылтуу жана өнүктүрүү боюнча кошумча чаралар жөнүндө жарлыгы жарыяланды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lex.uz/uz/docs/-6143004}}&lt;/ref&gt;. Ага ылайык, Өзбекстанда шахмат боюнча жаңы турнирлер уюштурулуп, шахматчылар системалуу түрдө стимулдалат.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+''Шахматчыларга жана алардын машыктыруучуларына берилүүчү бир жолку акчалай сыйлыктардын суммасы (сандар базалык эсептик суммада көрсөтүлгөн)&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;''
! №
! '''Мелдештер (Наамы)'''
! '''Медаль'''
! '''Шахматчыга берилген'''
'''акчалай сыйлыктын суммасы'''
! '''Машыктыруучуга бериле турган акча'''
'''сыйлыктын суммасы'''
|-
! rowspan=&quot;3&quot; | 1.
! rowspan=&quot;3&quot; | Бүткүл дүйнөлүк шахмат олимпиадасы (чоңдор ортосунда)
! {{1}} 
! 2000
! 1000
|-
! 02 !&lt;/img&gt;
! 1000
! 500
|-
! 03 !&lt;/img&gt;
! 500
! 250
|-
! rowspan=&quot;3&quot; | 2.
! rowspan=&quot;3&quot; | Эл аралык шахмат федерациясынын ( FIDE ) классификациясы боюнча дүйнөлүк деңгээлдеги мелдештер
! {{1}}&lt;/img&gt;
! 300
! 150
|-
! 02 !&lt;/img&gt;
! 150
! 75
|-
! 03 !&lt;/img&gt;
! 75
! 37.5
|-
! rowspan=&quot;3&quot; | 3.
! rowspan=&quot;3&quot; | Эл аралык шахмат федерациясынын ( FIDE ) классификациясына ылайык, Азия деңгээлиндеги мелдештер
! {{1}}&lt;/img&gt;
! 70
! 35
|-
! 02 !&lt;/img&gt;
! 35
! 17.5
|-
! 03 !&lt;/img&gt;
! 17.5
! 8.75
|-
! 4.
! Эл аралык гроссмейстер спорттук наамды алган учурда
! colspan=&quot;3&quot; | '''100'''
|}

== Жеке жашоо ==
Саъдуллаевдин апасы үй кожойкеси, атасы мугалим. Жубайы Хафиза Саъдуллаева фуд-блогер болуп иштейт. Жубайлардын эки баласы бар - Садия Саъдуллаева жана Хамида Саъдуллаева&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://m.xabaruz.com/uz/siyosat/eng-yosh-vazir-orinbosari-alisher-sadullaev-uylandi |accessdate=2022-09-28 |archivedate=2022-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928124408/https://m.xabaruz.com/uz/siyosat/eng-yosh-vazir-orinbosari-alisher-sadullaev-uylandi }}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://t.me/s/alisher_sadullaev Расмий баракча] [[Telegram|Telegramда]]
[[Категория:Адамдар]]</text>
      <sha1>410louhhc12ohqgcxxvbp75c0a6qnfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЛГБТ укуктары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129823</id>
    <revision>
      <id>666400</id>
      <parentid>651703</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17845" sha1="fltdxxb3914otx74838rskewwp67nch" xml:space="preserve">[[Файл:Gay_Pride_Flag.svg|thumb|Гей жана лесбиянкалардын бирдей укуктары үчүн күрөштүн символу катары колдонулган 6 түстүү асан-үсөн желеги.|300x300px]]
ЛГБТ укуктары өлкөгө жараша абдан айырмаланат — кээ бирилеринде бир жыныстуу [[нике]] мыйзамдуу түрдө таанылган болсо, кээ бирилеринде [[гомосексуалдуулук]] үчүн [[өлүм жазасы]] каралган. 2023-жылдын башына карата дүйнө жүзү боюнча 35 мамлекет бир жыныстуу никени тааныган; мамлекеттик эмес субьекттерди жана сотсуз өлтүрүүлөрдү эсепке албаганда, алты өлкөдө бир жыныстуу сексуалдык аракеттеринде өлүм жазасы каралган. Алардын ичинде экөөсү — [[Иран]] жана [[Ооганстан]], өлүм жазасын ишке ашырып келген&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/report/2022/01/26/even-if-you-go-skies-well-find-you/lgbt-people-afghanistan-after-taliban-takeover LGBT People in Afghanistan After the Taliban Takeover.] ''(анг.)'' ''Human Rights Watch''. 26 January 2022. &lt;small&gt;Зиярат күнү: 03.01.2023.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. [[Мавритания|Мавританияда]], [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясында]], [[Сомали|Сомалиде]] (Жубаланд автономиялуу штатында) жана [[Бириккен Араб Эмирликтери|Бириккен Араб Эмирликтеринде]] [[өлүм жазасы]] расмий түрдө мыйзамдуу, бирок колдонулбайт. [[Орусия|Орусиянын]] [[Чеченстан]] аймагында ЛГБТ өкүлдөрү сотсуз өлтүрүүлөргө дуушар болуп келишет. 

ЛГБТ ― лесбиянка, гей, бисексуал жана трансгендерди билдирген аббревиатура. Бул лесбиянка, гей, бисексуал же трансгендерлерге гана эмес, гетеросексуалдык эмес же [[цисгендер]] эмес болгондорго тиешелүү колчатыр термин катары дагы колдонулушу мүмкүн&lt;ref&gt;Shankle, Michael D. (2006). [https://books.google.kg/books?id=pUUyLSKD5voC&amp;redir_esc=y ''The Handbook of Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Public Health: A Practitioner's Guide To Service''.] Haworth Press. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-56023-496-8&lt;/bdi&gt;. &lt;/ref&gt;.

== ЛГБТ кыймылы ==
ЛГБТ кыймылынын максаттары жана идеялары өлкөгө жана заманга жараша өтө ар-түрдүү, жада калса карама-каршы болушат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ошентип, 70-жылдардын башында [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] активисттер солчул радикалдык көз караштарды карманып, никени жана аскердик кызматты четке кагышкан, ал эми 21-кылымда ЛГБТ кыймылы консервативдешип, ЛГБТ адамдарга аскердик кызматка тыюу салууну жоюуну жана бир жыныстуу никени мыйзамдаштырууну көздөйт.&lt;ref&gt;''Антон Сазонов.'' «Гей — не квир и не фаггот!». Соль. &lt;/ref&gt;

== Тарыхы ==
ЛГБТ (Лесбиян, гей, бисексуал жана трансгендер) кыймылы коомдогу ЛГБТ адамдардын укуктарын коргогон коомдук-саясий кыймыл. Анын максаты – жарандык [[теңчилик]], [[Адам укуктары|адам укуктарын]] урматтоо, [[Дискриминация|дискриминацияны]] жана [[Ксенофобия|ксенофобияны]] жок кылуу, сексуалдык эркиндик жана [[толеранттуулук]]. ЛГБТ кыймылынын ар кандай аспектилери өлкөгө жана тарыхый мезгилге жараша бири-биринен олуттуу түрдө айырмаланышы мүмкүн&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Кон И. С.'' [https://de.slideshare.net/chronozaur/ss Лики и маски однополой любви: Лунный свет на заре.] ''(орус.)'' — 2-е изд., перераб. и доп. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : ACT, 2003. — 576 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-015194-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Алардын кээ бирлери бир жыныстуу нике сыяктуу тең укуктарга көңүл бурушса, башкалары 1960-1970-жылдардагы гейлердин боштондук кыймылындагыдай боштондукка басым жасашат. Алгачкы кыймылдар 1950-жылдардагы гомофилдик кыймыл сыяктуу өзүн-өзүнө жардам көрсөтүүгө жана өзүн-өзү кабыл алууга багытталган. ЛГБТ укуктарын колдогон эң алгачкы уюмдар 20-кылымдын башында түзүлгөн&lt;ref&gt;Library, C. N. N. (June 19, 2015). [https://edition.cnn.com/2015/06/19/us/lgbt-rights-milestones-fast-facts/index.html &quot;LGBT Rights Milestones Fast Facts&quot;]. ''(анг.)'' ''CNN''. &lt;small&gt;Зиярат күнү: 03.01.2023.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Бүгүнкү күндө уюштурулган ЛГБТ кыймылдары саясий жана маданий активдүүлүктүн кеңири спектрин камтыйт, анын ичинде лобби, көчө жүрүштөрү, социалдык топтор, медиа, искусство жана изилдөө.

=== Гомофилдик кыймыл (1945–1969) ===
[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин дароо эле батыш дүйнөсүндө, [[Улуу Британия|Улуу Британияда]], [[Франция|Францияда]], [[Германия|Германияда]], [[Нидерланддар|Нидерланддарда]], [[Скандинавия жарым аралы|Скандинавия]] өлкөлөрүндө жана [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] бир катар [[Гомосексуалдуулук|гомосексуалдык]] укук коргоочу топтор пайда болгон же кайра жанданган. Бул топтор, секске эмес, сүйүүгө басым жасап, гомосексуал терминине гомофилдер деген терминди артык көрүшчү.  

Гомофилдик кыймыл 1940-жылдардын аягында [[Нидерланддар]] жана [[Дания|Данияда]] башталып, 1950-1960-жылдары [[Швеция]], [[Норвегия]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Франция]], [[Улуу Британия]] жана башка жерлердеги топтор менен уланган. 1969-жылга карата [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] ондогон гомофилдик уюмдар жана басылмалар&lt;ref&gt;Percy, 2005, &quot;Before Stonewall: Activists for Gay and Lesbian Rights http://williamapercy.com/wiki/images/Revision_by_WAP.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103150412/http://williamapercy.com/wiki/images/Revision_by_WAP.pdf |date=2023-01-03 }}&lt;/ref&gt; жана улуттук уюм түзүлдү. 1965-жылы Филадельфиядагы Индепенденс-холл имаратынын алдында өткөн гейлердин жүрүшү, азыркы ЛГБТ кыймылынын башталышы болгон. 

=== Боштондук кыймылы (1969–1974) ===
[[Файл:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|thumb|Стоунвол Улуттук эстелиги. 25.07.2016, президент Барак Обама аны улуттук эстелик деп жарыялаган күндүн эртеси.|350x350px]]
60-жылдардагы жаңы коомдук кыймылдар, ЛГБТ активисттерин радикалдуу кадамдарга шыктандырды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Matzner, 2004, [http://www.glbtqarchive.com/ssh/stonewall_riots_S.pdf &quot;Stonewall Riots&quot;] ''(анг.)'' &lt;small&gt;Зиярат күнү: 03.01.2023.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Бул радикализм 1969-жылдагы Стоунволл тополоңу менен түшүндүрүлөт&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Стоунвол тополоңдору - 1969-жылдын 28-июнуна караган түнү Стоунволл-Инн гей-барында башталган полициянын рейдине каршы бир канча күнгө уланган каршылык акциялары.

Стоунволлдогу тополоңунан бир айдан кийин Гейлерди боштондукка чыгаруу фронту (Gay Liberation Front, GLF) түзүлгөн. Лесбияндар жана гейлер жөнүндө ЖМК-ларда басылмалардын саны кескин өсүп, алардын коомдошуу сезимин күчөттү. Америка Кошмо Штаттарынын коомунда гомосексуалдар сыртка чыгып, өлкөнүн бардык шаарларында өздөрүнүн жамааттарын тездик менен өнүктүрө башташты.

1970-жылдан баштап [[Нью-Йорк|Нью-Йоркто]] (ошондой эле дүйнө жүзү боюнча көптөгөн шаарларда) жыл сайын Стоунволл тополоңдорунун күнүнө карата жүрүштөр болуп келет. 2000-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] өкмөтү Стоунвол-Инн  улуттук тарыхый эстелик катары жарыялаган. 

=== 21-кылым ===
[[Файл:Amsterdam_Gay_Pride_2013_boat_no32_12,5_yaer_married_pic2.JPG|left|thumb|300x300px|[[Нидерланд]] бир жыныстуу никеге уруксат берген биринчи өлкө.]]
[[Нидерланд]] 2001-жылы бир жыныстуу никеге уруксат берген биринчи өлкө болгон. 2023-жылга карата 35 мамлекет: [[Нидерланд]], [[Бельгия]], [[Испания]], [[Канада]], [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка]], [[Норвегия]], [[Швеция]], [[Португалия]], [[Исландия]], [[Аргентина]], [[Дания]], [[Бразилия]], [[Франция]], [[Уругвай]], [[Жаңы Зеландия]], [[Люксембург]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Ирландия]], [[Колумбия]], [[Финляндия]],  [[Мальта]], [[Германия]], [[Австралия]], [[Австрия]], [[Тайвань]], [[Эквадор]], [[Улуу Британия]], [[Коста-Рика]], [[Чили]], [[Швейцария]], [[Словения]], [[Куба]], [[Мексика]], [[Андорра]] жана [[Эстония]] бир жыныстуу никелерди таанышат&lt;ref&gt;https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/&lt;/ref&gt;.

2003-жылы Лоуренс Техаска каршы сот иши боюнча, [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] Жогорку Соту он төрт штатта содомиялык мыйзамдарды жокко чыгарып, бардык 50 штатта макулдашылган [[Гомосексуалдуулук|гомосексуалдык]] сексти мыйзамдуу кылды&lt;ref&gt;Cordova, Jeanne, ''When We Were Outlaws'' (2011) p 51-56.&lt;/ref&gt;.

БУУнун сексуалдык ориентация жана [[Гендер|гендердик]] иденттүүлүк боюнча декларациясы 2008-жылдын 13-декабрында [[Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясынын 68/262 чечими|Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясында]] 66 кол топтогон&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 &quot;U.N. divided over gay rights declaration&quot;]. ''Reuters''. December 18, 2008. &lt;/ref&gt;.

2020-жылдын июнь айында Америка Кошмо Штаттарынын Жогорку Соту 1964-жылкы Жарандык укуктар жөнүндө мыйзам гомосексуал, бисексуал жана трансгендер адамдарды жумуш ордунда басмырлоодон коргой алат деп чечкен.

[[Орусия|Орусия Федерациясында]] 2013-жылдын 1-июлунда “салттуу эмес сексуалдык мамилелерди пропагандалоого” тыюу салган мыйзам күчүнө кирген. Орус саясатчылары мындай мыйзамдардын зарылдыгын балдардын адеп-ахлагын коргоо менен акташат. 2022-жылдын 24-ноябрында [[Орусия|Орусиянын]] парламенти балдар арасында ЛГБТ пропагандасына учурдагы тыюуну кеңейтип, бардык курактагы адамдарга тыюу салган мыйзамды кабыл алган. Жаңы мыйзамга ылайык, гомосексуалдуулукту пропагандалоо аракети деп эсептелген иш-аракеттер чоң айып пул менен жазаланат.

== Кыргызстандагы ЛГБТ укуктары ==
[[Файл:Кыргызстанда ЛГБТ укуктары.jpg|thumb|2019-жылы ЛГБТ желеги менен сүрөткө түшкөн активист]]
Кыргызстанда 1998-жылдан бери, совет мыйзамдарынан мурас калган гомосексуалдык мамилелер үчүн кылмыш беренеси жокко чыгарылган. 2014-жылдын 29-январында жарыяланган баяндамасында Human Rights Watch гомосексуалдар менен бисексуалдар кыргыз милициясы тарабынан опузалап, коркутуп-үркүтүүгө, негизсиз камоого, ур-токмокко жана сексуалдык зордук-зомбулукка дуушар болуп жатканын билдирген. Доклад жарыяланган күндүн эртеси Кыргызстандын убактылуу муфтийи Максат ажы Токтомушев гомосексуалдуулукка каршы өлүм жазасына чакырган фатва чыгарды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Дебаты вокруг фетвы против геев в Кыргызстане ''(орус.)''https://web.archive.org/web/20140529213510/http://rus.azattyq.org/content/fetva-protiv-geev-kyrgyzstan/25261350.html&lt;/ref&gt;.

Кыргызстандын мурдагы юстиция министри Марат Кайыпов диний лидерлер өз пикирин айтууга укугу бар болгону менен, алардын сөздөрүнүн коомго тийгизген таасирин эске алуусу керектигин айтты. Укук коргоочу Төлөкан Исмаилова бул фатва ЛГБТ өкүлдөрүнө карата зордук-зомбулукка түртүшү мүмкүн деген тынчсыздануусун билдирип, Кыргызстандын Башкы прокуратурасын иликтөө жүргүзүүгө чакырды. Соңунда [[фатва]] [[Дин]] башкармалыгынын сайтынан алынып салынып, Токтомушев фатванын тексти элди кимдир-бирөөнү өлтүрүүгө чакырык эместигин айтты&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
&quot;Before Stonewall: Activists for Gay and Lesbian Rights in Historical Context&quot; https://web.archive.org/web/20230103150412/https://transreads.org/wp-content/uploads/2022/01/2022-01-13_61e06edb3dc7e_BeforeStonewallActivistsforGayandLesbianRightsinHistoricalContextbyVernL.Bulloughed.z-lib.org_.pdf

The Yogyakarta Principles https://yogyakartaprinciples.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103181303/https://yogyakartaprinciples.org/ |date=2023-01-03 }}

Адам укуктары боюнча кеңештин резолюциясы - Адам укуктары, сексуалдык ориентация жана гендердик иденттүүлүк (2011-жылдын 17-июнунда кабыл алынган) - A/HRC/RES/17/19 https://undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=A%2FHRC%2FRES%2F17%2F19&amp;Language=E&amp;DeviceType=Desktop&amp;LangRequested=False</text>
      <sha1>fltdxxb3914otx74838rskewwp67nch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ровно облусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130143</id>
    <revision>
      <id>666436</id>
      <parentid>663436</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16663" sha1="mj1icuqt5w1tmyy2caollfw82bwp3dr" xml:space="preserve">'''Ровно облусу&lt;ref&gt;Роскартография (источник — ''указатель книги'' {{Книга|год=2008|место=Москва|издательство=Федеральное государственное унитарное предприятие „Производственное картосоставительное объединение «Картография»“ совместно с ООО «АСТ-ПРЕСС ШКОЛА»|isbn=5 85120-256-4|название=Атлас автодорог. Россия. Страны СНГ. Европа. Азия}} [[Служебная:Источники книг/9785947766080|ISBN 978-5-94776-608-0]]).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ran&quot;&gt;{{cite web|url=http://igras.ru/index.php?r=156&amp;id=9432|title=Раздел: Современные географические названия - Р. Ровненская область ''(архив страницы от 2012 г.)''|website=[[Институт географии РАН]]|lang=ru|accessdate=2023-02-01|archivedate=2012-07-17|archiveurl=https://archive.ph/20120717141240/http://igras.ru/index.php?r=156&amp;id=9432}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sun9-55.userapi.com/c854216/v854216952/10066d/zQRTttLwd9Q.jpg Агеенко Ф. Л. Собственные имена в русском языке. — Более 35 000 словарных единиц. — Москва: НЦ ЭНАС, 2001. — С. 261. — 376 с.] {{Wayback|url=https://sun9-55.userapi.com/c854216/v854216952/10066d/zQRTttLwd9Q.jpg|date=20190921180745}} — [[Служебная:Источники книг/5931961070|ISBN 5-93196-107-0]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ukr-map.com.ua/map244086_0_2.htm Украина. Атлас автомобильных дорог. М 1:500 000. — Киев: Государственная служба геодезии, картографии и кадастра. Государственное научно-производственное предприятие «Картографія», 2003.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111123136/http://ukr-map.com.ua/map244086_0_2.htm |date=2012-01-11 }} {{Wayback|url=http://ukr-map.com.ua/map244086_0_2.htm|date=20120111123136}} — [[Служебная:Источники книг/9789664754481|ISBN 978-966-475-448-1]].&lt;/ref&gt;''' ({{Lang-uk|Рівненська область}}) — [[Украина|Украинанын]] түндүк-батышындагы облусу. Батышта [[Волынь облусу]], түндүгүндө [[Беларусь]] ([[Брест облусу|Брест]] жана [[Гомель облусу|Гомель]] облустары), чыгышында [[Житомир облусу|Житомир]], түштүгүндө Украинанын [[Львов облусу|Львов]], [[Тернополь облусу|Тернополь]] жана [[Хмельницкий облусу|Хмельницкий]] облустары менен чектешет.

Акимий борбору жана ири шаары — [[Ровно]], башка ири шаарлары — Вараш, Дубно, Костополь, Сарный, Здолбунов, Острог, Березно, Радивилов, Дубровица.

1991-жылга чейин аймак Ровен деп аталып келген'''&lt;ref name=&quot;ran&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Прилагательное «Ровенский» от ''Ровно'', согласно [http://gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&amp;word=ровенский орфографическому словарю Лопатина В. В. Российской академии наук], '''не''' изменилось. На том же [https://web.archive.org/web/20131029214232/http://igras.ru/index.php?r=156&amp;id=9432 сайте Института географии Российской академии наук] можно увидеть неизменённое название [[Ровенская АЭС|Ровенской АЭС]].&lt;/ref&gt;''' ({{Lang-uk|Ровенська}}&lt;ref name=&quot;pvr&quot;&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1183-12 Постановление Президии Верховного Совета Украинской ССР О приведении названия города Ровно и Ровенской области в соответствие с правилами украинского правописания.] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;). Көптөгөн украин булактарында, анын ичинде расмий булактарда аймак Ровно деген ат менен көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;Под названием «Ривненская» область подписана на сайтах органов власти, например, на [https://rada.gov.ua/ сайте Верховной рады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305115414/https://rada.gov.ua/ |date=2020-03-05 }} {{Wayback|url=https://rada.gov.ua/|date=20200305115414}} ([https://rada.gov.ua/uploads/documents/27396.pdf в переводе Конституции в ст. 133] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517054219/https://rada.gov.ua/uploads/documents/27396.pdf |date=2018-05-17 }} {{Wayback|url=https://rada.gov.ua/uploads/documents/27396.pdf|date=20180517054219}} и на других страницах сайта) и прочих, а также на сайтах государственных организаций.&lt;/ref&gt;.

== Тарыхы ==
5-кылымдан баштап Ровно облусунун аймагын жана ага жакын жерлерди негизинен Прага маданиятынын алгачкы славян уруулары мекендеген. 6-7-кылымдарда уруулардын бирикмелери пайда болуп, алардын башында дулеб-волындыктар болгон.

Азыркы Ровно облусунун аймагындагы археологиялык табылгалар бул жерди акыркы палеолиттен бери эле мекендеп келгендигин көрсөтүп турат.

Байыркы конуштардын жана көрүстөндөрдүн 100дөн ашык калдыктары табылган. Мындай конуштар Дубно областындагы Варковичи жана Подлужя шаарларынын жанынан табылган.

VI кылымда - VII кылымдын башында Волынь (Ровно облусу тарыхый Волынскийдин курамына кирет) дулеб урууларынын бирикмелери жашаган. 10-кылымдын башында Волыния [[Киев]] менен тыгыз байланышта болгон. Ошол эле кылымда Волынский жер Эски Орус мамлекетинин Владимир-Волынский княздыгынын курамына кирген.

XIV кылымда аны Литва басып алган, 1569-жылы Люблин союзунан кийин Польшанын карамагына өткөн. Ровно облусунун аймагынын калкы 1594-1596-жылдардагы Наливайко көтөрүлүшүнө жана 1648-1654-жылдардагы боштондук согушуна катышкан. 17-кылымдын ортосунда аймакты [[Богдан Хмельницкий]] жетектеген боштондук согушу каптаган. Дал ушул Ровно сепилинде 1625-жылы [[Речь посполита|Речь Посполита]] менен казактардын ортосунда саясий келишим даярдалып жаткан.

1793-жылы Польша экинчи ирет бөлүнгөндөн кийин чыгыш Волыния, 1795-жылы үчүнчү бөлүнгөндөн кийин батыш Волыния, анын ичинде Ровно Россияга кошулгандан кийин алардын аймагында Волын губерниясы түзүлгөн. 1921-жылы Рига келишимине ылайык батыш Волынь аймагы, анын ичинде азыркы Ровно облусу Польшага өткөн.

1921-1939-жылдары Ровно облусунун аймагы Польшанын курамында болгон. Район 1939-жылга чейин Польшанын мурдагы Волынский воеводствосунун курамында болуп, Батыш Украина [[Украина Советтик Социалисттик Республикасы|Украина ССР]]ине кошулгандан кийин (4-декабрь) 1939-жылы СССР Жогорку Советинин Президиумунун Указы менен Ровно облусу түзүлгөн. [[Ровно]] борбору менен . 1991-жылдан бери аймак Ровно деп аталып, көз карандысыз [[Украина]] мамлекетинин бир бөлүгү болуп саналат.

Азыркы Ровно облусунун аймагында Инжилдер жазылган: &quot;Дубновское&quot; (1556-1568), &quot;Дорогобужское&quot; (1556-1561) жана &quot;Пересопницкое&quot; (1556-1561), алар жөнүндө Украинанын президенти [[Леонид Кравчук]] кабыл алган. 1991-жылы ант берген. Бул китептин урматына Пересопница айылында эстелик тургузулган.

* Ровно шаары жөнүндө биринчи жазуу жүзүндө 1283-жылы поляк жана литвалык аскерлердин салгылашы ушул жерде болгон.
* 1340-жылдан кийин азыркы Ровно облусунун аймагы Литванын Улуу Герцогдугунун курамына кирген.
* 1576-жылы Острогдо князь Константин-Васил Острожский Славян-Грек-Латын академиясын негиздеген - Украинадагы жана Чыгыш Европадагы биринчи жогорку окуу жайы.
* 1919-жылы апрель айынын башында Украина Эл Республикасынын өкмөтү Ровно шаарында жайгашкан.
* Облусту [[Киев]] — [[Варшава]], Киев — [[Брест]], Киев — [[Львов]], Львов — [[Житомир]], Киев — [[Черновцы]] автомобиль жолдору кесип өтөт.
* Облустагы темир жолдордун эксплуатациялык узундугу 588 километр, автомобиль жолдорунун узундугу 7535 километр.
* Облуста 225 өнөр жай ишканасы бар.
* Ровно облусунда чарба жургузуунун ар турдуу формасындагы 680ден ашык айыл чарба ишканалары иштейт.

== Калкы ==
2020-жылдын 1-январына карата облустун калкынын иш жүзүндөгү саны 1 152 961 адамды түзөт, анын ичинен шаар калкы 548 088 адам же 47,5%, айыл калкы 604 873 адам же 52,5%&lt;ref name=&quot;Сборник2020&quot;&gt;[http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року] {{Wayback|url=http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf|date=20201009111450}} // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 60-62&lt;/ref&gt;.

2013-жылдын 1-сентябрына карата - 1 158 295 адам (1-августка караганда 397 адамга көп), анын ичинде шаардыктар - 551 763 адам (47,63%), айылдыктар - 606 532 адам (52,37%). Туруктуу калк - 1 157 235 адам, анын ичинде шаар калкы - 546 468 адам (47,22%), айылдыктар - 610 767 адам (52,78%).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;6&quot; |Облустун калкынын миңдеген жылдар боюнча өзгөрүү динамикасы:
|-
!1959
!1970
!1979
!1989
!1995
!1996
|-
|926,2
|{{Көбөйүү}}1 047,6
|{{Көбөйүү}}1 120,8
|{{Көбөйүү}}1 169,7
|{{Көбөйүү}}1 194,5
|{{Азайуу}}1 193,3
|-
!1997
!1998
!1999
!2000
!2001
!2002
|-
|{{Азайуу}}1 190,5
|{{Азайуу}}1 189,7
|{{Азайуу}}1 187,4
|{{Азайуу}}1 183,3
|{{Азайуу}}1 178,9
|{{Азайуу}}1 173,3
|-
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
|-
|{{Азайуу}}1 168,3
|{{Азайуу}}1 164,2
|{{Азайуу}}1 160,7
|{{Азайуу}}1 156,5
|{{Азайуу}}1 154,4
|{{Азайуу}}1 152,0
|-
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
|-
|{{Азайуу}}1 151,0
|{{Көбөйүү}}1 151,6
|{{Көбөйүү}}1 152,5
|{{Көбөйүү}}1 154,2
|{{Көбөйүү}}1 156,9
|{{Көбөйүү}}1 158,9
|}
1995-жылга чейин калктын санынын өсүшү байкалган, 1995-жылдан 2010-жылга чейин калктын саны 43,5 миң адамга гана (жылына орточо 2,9 миң) кыскарган. 2010-жылдан азыркы учурга чейин калктын саны кайрадан өсүүдө (жалпысынан 7,3 миң адамга). 2013-жылга: төрөлүү 14,8 1000 адамга, өлүм 12,5 1000 адамга, табигый өсүш 2,3 1000 адамга. Миграциянын көрсөткүчтөрү: 10 000 адамга 121,2 келген, 10 000 адамга 125,3 кеткен, 10 000 адамга миграциянын өсүшү – 4,1.

Калкынын этникалык курамы (2001): [[украиндер]] (95,9%), [[орустар]] (2,57%), [[Беларустар|белорустар]] (1,01%), [[поляктар]], [[жөөттөр]], [[чехтер]] ж.б.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
Ровно облусунун административдик борбору — [[Ровно]] шаары.

=== Райондору ===
2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 4 районго бөлүнүшү кабыл алынган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|title=Постанова Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»|access-date=2020-08-17|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text|archivedate=2020-07-21|accessdate=2023-02-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карты&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|title=Нові райони: карти + склад|access-date=2020-08-17|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302224321/https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Району
!Калкы
&lt;small&gt;(миң адам)&lt;/small&gt;
!Аянты&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Рівненська область - Райони |url=https://decentralization.gov.ua/areas/0362/rayons |accessdate=2023-02-01 |archivedate=2022-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220406120545/https://decentralization.gov.ua/areas/0362/rayons }}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
!Акимий борбору
|-
|1
|Вараш району
|139,0
|3 323,5
|Вараш ш.
|-
|2
|Дубно району
|170,4
|3 294,2
|Дубно ш.
|-
|3
|Ровно району
|634,9
|7 216,6
|[[Ровно]] ш.
|-
|4
|Сарны району
|213,0
|6 212,7
|Сарны ш.
|}
Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт ({{Lang-uk|об'єднана територіальна громада}}).

== Шилтемелер ==
&lt;references /&gt;
{{Украинанын административдик-аймактык түзүлүшү}}</text>
      <sha1>mj1icuqt5w1tmyy2caollfw82bwp3dr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аялдын жыныс органдарын жабыркаткан операциялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130528</id>
    <revision>
      <id>666357</id>
      <parentid>640407</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46043" sha1="bsda4hyf8zebssfiedinwg2myk0ytxp" xml:space="preserve">[[Файл:Waris_Dirie_-_Bratislava_2010.png|thumb|Варис Дирие - 13 жашында жыныстык органдарына операциядан кийин качып, ийгиликтүү модельдик каьераны кургандан кийин аялдардын жыныстык органдарына каршы  Desert Flower Foundatio фондун ачты, Чөл гүлү автобиограиялык китебин жазды. БУУнун атайынэлчиси болгон.]]
Аялдарды сүннөткө отургузуу&lt;ref&gt;&quot;Кээде  «аялдарды сүннөткө отургузуу» термини колдонулса да, медициналык адабиятта «аялдын жыныс органдарын жабыркаткан операциялар» деген терминди колдонуу туура болуп саналат &lt;…&gt; «Аялдарды сүннөткө отургузуу» термини  дүйнө жүзү боюнча практиктер тарабынан четке кагылган, анткени ал эркектердин сүннөткө отургузулушуна туура эмес окшоштуктарды сунуштайт ...&quot;  Martha C. Nussbaum? 1999, [https://books.google.kg/books?id=7zoaKIolT9oC&amp;redir_esc=y Sex and Social Justice.]&lt;/ref&gt;, же аялдын жыныс органдарын жабыркаткан операциялар&lt;ref&gt;БУУ. [https://www.un.org/en/observances/female-genital-mutilation-day International Day of Zero Tolerance for Female Genital Mutilation, 6 February] &lt;small&gt;''Текшерүү күнү: 05.04.2023''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ошондой эле аялдын жыныс органдарын кесүү - бул эч медициналык муктаждыгы жок, ырым иретинде толук же жарым-жартылай кыздардын тышкы жыныс органдарын кесип салуу.  Мындай тажрыйба [[Африка]], [[Азия]] жана [[Жакынкы чыгыш|Жакынкы Чыгыштын]] айрым өлкөлөрүндө, ошондой эле аялдардын жыныс органдарын кесүү тажрыйбасы кадыресе көрүнүш катары кабыл алынган өлкөлөрдүн чет өлкөлөрдөгү жамаатарында кездешет. ЮНИСЕФтин маалыматы боюнча, аялдын жыныс органдарын жабыркаткан операциялардын эң көп кездешкен 31 өлкөсүндө кеминде 200 миллион кыз жана аял бул практикага кабылды, алардын жарымынан көбү [[Мисир|Мисирде]], [[Эфиопия|Эфиопияда]] жана [[Индонезия|Индонезияда]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;UNICEF. [https://www.unicef.org/protection/female-genital-mutilation Female genital mutilation.] &lt;small&gt;''Текшерилген күн: 05.04.2023''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Ошондой эле, аялдардын жыныс мүчөлөрүнө залал келтирилип жасалган мындай процедуралар Россиянын айрым региондорунда да катталган.&lt;ref&gt;''Ю. А. Антонова, С. В. Сиражудинова.'' [https://www.srji.org/upload/iblock/11e/978_5_4490_9470_4_Praktiki_kalechashih_operacij_v_respublikah_Severnogo_Kavkaza_strategii_preodoleniya.pdf Практики калечащих операций в республиках Северного Кавказа: стратегии преодоления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427145326/https://www.srji.org/upload/iblock/11e/978_5_4490_9470_4_Praktiki_kalechashih_operacij_v_respublikah_Severnogo_Kavkaza_strategii_preodoleniya.pdf |date=2020-04-27 }} : [орус.]. — б. м. : Издательские решения, 2018. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4490-9470-4&lt;/nowiki&gt;. ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 05.04.2023&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt;

Негизинен, мындай операциялар жаңы төрөлгөн ымыркай кыздардан баштап, 15 ке толо элек жаш кыздар арасында жасалат.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;ДССУ. [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/female-genital-mutilation Female genital mutilation] ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 05.04.2023&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; Мындай учурлар каттоого алынган айрым өлкөлөрдүн маалыматына таянсак, жогоруда аталган өлкөлөрдүн жарымында кыздар 5 жашына чейин жыныс органдарын жабыркаткан операцияларга кабылышат.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Cappa, Claudia, et al. ''[https://data.unicef.org/resources/fgm-statistical-overview-and-dynamics-of-change/ Female Genital Mutilation/Cutting: A Statistical Overview and Exploration of the Dynamics of Change]'', (англ.) New York: United Nations Children's Fund, July 2013. ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 05.04.2023.&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt;  Бул процедуралар алар жасалган өлкөлөргө, же этникалык өзгөчөлүктөрүнө карай айырмаланышат.  

Мындай операцияларда [[клитор]] капюшону жана клитордун башы кесилет, ошондой эле, ички жыныс эриндери алынат (2-а түрү), айрым учурларда  ички жана сырткы жыныстык эриндер кошо алынып, вульва жабылат. ''Инфибуляция'' деп аталган акыркы процедударада, заара жана айыз суюктугу чыгуучу тешик гана ачык калтырылат. Ал эми кын тешиги жыныстык катнаш жана төрөт үчүн кийинчерээк ачылат.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Abdulcadir, Jasmine; Margairaz, Christiane; Boulvain, Michel; Irion, Olivier (6.01.2011). “Care of women with female genital mutilation/cutting”. (англ.) ''Swiss Medical Weekly''. '''140''': w13137. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21213149/ 21213149]. ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 05.04.2023&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt;

Бул тажрыйба гендердик теңсиздиктин, аялдык сексуалдуулукту көзөмөлдөөгө умтулуунун кесепеттеринен жана сулуулук, тазалык, жөнөкөйлүктү элестеткен жалган түшүнүктөрдөн улам  келип чыккан. Мындай процедураларды көбүнчө сүннөткө отургузууну тазалыктын булагы деп эсептеген аялдар демилгелеп, ишке ашырышат. Бул аялдар  кыздарына же неберелерине мындай процедуралар кылынбаса, алар коомчулуктан бөлүнүп социалдык изоляцияга кабылат деп кооптонушат.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ал эми кыздардын ден-соолугуна тийгизген залалдары бул процедуралардын түрүнө жараша болот: инфекциялардын жайылып кетүүсү, кыйынчылык менен заара ушатуу жана айыз суюктугунун чыгуусу, дайыма ооруксунуу, тукумсуздук, ашыкча эттин пайда болуусу, төрөттүн оорлошу жана кандын токтоосуз агуусу.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Ошол эле учурда, бул процедуралардын ден-соолукка болгон бир дагы пайдасы жок экендиги тастыкталган.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1970-жылдардан бери эл аралык коомчулук тарабынан бул тажрыйбаны колдонгон өлкөлөрдү мындай иш-аракеттерден баш тарттыруу боюнча аракеттер жасалып келет. Бирок бул чакырыктар мыйзам түрүндө ишке ашырылбайт жана аялдардын жыныс органдарына операциялар жүргүзүлгөн өлкөлөрдүн көпчүлүгүндө мыйзамсыз деп табылган, же чектелген. Ал эми Бириккен Улуттар Уюму 2010-жылдан бери медицина кызматкерлерин бул процедуралардын бир да түрүн, анын ичинде төрөттөн соң жасалуучу рефибуляцияны жана клиторду символикалык түрдө “тилип коюу” тажрыйбасын да ишке ашырбоого үндөп келет.&lt;ref&gt;Askew, Ian; Chaiban, Ted; Kalasa, Benoit; Sen, Purna (1 September 2016). &quot;A repeat call for complete abandonment of FGM&quot;. ''Journal of Medical Ethics''. '''42''' (9): 619–620. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5013096/ 5013096]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27059789/ 27059789]. ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 05.04.2023&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; Мындай иш-чаралардын каршылаштары адам укуктарынын универсалдуулугу жана маданий релятивизм (бардык маданияттарды бирдей деп тааныган антропологиянын багыты) боюнча татаал маселелерди көтөрүп чыккан антропологдордун арасында сынга кабылып келишет.&lt;ref&gt;Silverman, Eric K. (2004). “Anthropology and Circumcision”. ''Annual Review of Anthropology''. '''33''': 419—445. [https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.anthro.33.070203.143706 DOI:10.1146/annurev.anthro.33.070203.143706].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shell-Duncan, Bettina (June 2008). “From Health to Human Rights: Female Genital Cutting and the Politics of Intervention”. ''American Anthropologist''. '''110''' (2): 225—236. [https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1548-1433.2008.00028.x DOI:10.1111/j.1548-1433.2008.00028].&lt;/ref&gt;

== Терминология ==
Дүйнөлүк медициналык жана адам укуктары коомчулугунда 1980-жылдан бери “аялдарды сүннөткө отургузуу” (англ. ''female circumcision)'' термини иш жүзүндө колдонулбайт жана анын ордуна “аялдардын жыныстык органдарын жабыркаткан операциялар” (анг. ''female genital mutilation, FGM)''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; жана “аялдардын жыныстык органдарына залал келтирүү” (анг. ''female genital cutting, FGC)''&lt;ref&gt;UNICEF. [https://data.unicef.org/resources/female-genital-mutilationcutting-global-concern/#:~:text=Female%20genital%20mutilation%20(FGM)%20is,elimination%20is%20a%20global%20concern. Female Genital Mutilation: A global concern] ''February 2016. &lt;small&gt;Текшерилген күн: 05.04.2023.&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; терминдери колдонулат.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;''Nussbaum, Martha.'' [https://books.google.com/books?id=7zoaKIolT9oC Sex and Social Justice.] (орус.) — New York and Oxford : Oxford University Press, 1999. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780195355017&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Эл аралык медициналык коомчулуктун “аялдарды сүннөткө отургузуу” терминин четке кагышынын себеби - анын мааниси туура эмес колдонулуп келет. Себеби бул операцияларды - эркектин сүннөткө отургузулушуна - ашыкча терини алып салган операцияга окшоштуруу такыр туура эмес.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/43839/9789241596442_eng.pdf;jsessionid=F63E53CC2E9ACFDF03E0EC3CD031789F?sequence=1 ''Eliminating Female genital mutilation: An Interagency Statement'',] Geneva: World Health Organization, 2008.&lt;/ref&gt; Чындыгында, аялдардын жыныстык органдары жабыркаган учурларда ден-соолукка жана жашоого тийгизген кесепеттери сыяктуу эле, мындай операциялык кийлигишүүнүн масштабы да алда канча олуттуу.  Анатомиялык көз караштан алып караганда, аялдарга жасалуучу “клиторидэктомияны” эркектин жыныс мүчөсүнүн чоң бөлүгүн кесип салууга салыштырса болот, ал эми “инфибуляцияны” эркектин жыныс мүчөсүн толугу менен ампутация кылуу деп окшоштурса жарашат.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Локалдык терминдер ==
[[Файл:Клитор түзүлүшү.png|thumb|Клитор аялдын оргазмы үчүн жооп берген негизги орган. Аялддын сексуалдуулугун контролдоо үчүн аялдын жыныстык органдарын, анын ичинде клиторду кесишет. ]]
Аялдардын жыныс органдарын жабыркаткан операциялар  кадимки көрүнүш болгон өлкөлөрдө бул практиканын көптөгөн вариациялары ондогон терминдерде чагылдырылат, алар көбүнчө “тазалоо,  тазалык” деген маанилерди билдирет.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Мисалы, Малиде колдонулган бамбара тилинде бул процедура ''bolokoli'' (“колуңду жуу)”, ал эми чыгыш Нигериянын игбо тилинде ''isa aru'' же ''iwu aru'' (“денеңди жуу”) дегенди түшүндүрөт.&lt;ref&gt;''Zabus, Chantal.'' The Excised Body in African Texts and Contexts // Bodies and Voices: The Force-field of Representation and Discourse in Colonial and Postcolonial Studies. — New York : Rodopi, 2008.&lt;/ref&gt; Ал эми араб тилинде “тазалоо” деген маанини камтыган сөздөр t-h-r деген уңгудан турат жана эркек менен аялды сүннөткө отургузуу “тахур” жана “тахара” деп аталат.&lt;ref&gt;''El Guindi, Fadwa.'' Had ''This'' Been Your Face, Would You Leave It as Is? // Female Circumcision: Multicultural Perspectives. — Philadelphia : University of Pennsylvania Press, 2007. — ISBN 978-0812201024&lt;/ref&gt; Бул операциянын араб тилинде ''хафд'' жана ''хифад'' деген да аталыштары бар.&lt;ref&gt;''Asmani, Ibrahim Lethome.'' [https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/De-linking%20FGM%20from%20Islam%20final%20report.pdf De-linking Female Genital Mutilation/Cutting from Islam] / Ibrahim Lethome Asmani, Maryam Sheikh Abdi. — Washington : Frontiers in Reproductive Health, USAID, 2008.&lt;/ref&gt;

Кыздардын жыныс органдарын жабыркаткан операциялар жасалган коомдордо  инфибуляцияны “ фараондук” деп, ал эми сүннөткө отургузууну Мухаммед пайгамбардан калган сүннөт деп аташат.&lt;ref&gt;''Gruenbaum, Ellen.'' [[iarchive:femalecircumcisi0000grue|The Female Circumcision Controversy: An Anthropological Perspective.]] — Philadelphia : University of Pennsylvania Press, 2001&lt;/ref&gt; Бирок мындай операциянын эч бири Исламдын талаптарына, же пайгамбардын осуяттарына туура келбейт. “Инфибуляция” термини - fibula деген сөздөн алынган, латын тилинен которгондо “илгич” деген маанини билдирет. Белгилүү болгондой, байыркы римдиктер кулдарды жыныстык катнаштан тыюу максатында жыныс мүчөлөрдүн ашыкча этин же жыныс эриндерин атайын илгичтер менен “бекитип” салышкан.

Аялдарга жасалчу инфибуляцияны Суданда “фараондук сүннөткө отургузуу” деп аташса, Египетте бул процедура “судандык сүннөткө отургузуу” деген аталыш менен белгилүү.  Ал эми Сомалиде бул процедура ''qodob -'' жөн гана ''“тигүү”'' деген аталышка ээ.&lt;ref&gt;''Abdalla, Raqiya D.'' 'My Grandmother Called it the Three Feminine Sorrows': The Struggle of Women Against Female Circumcision in Somalia // Female Circumcision: Multicultural Perspectives. — Philadelphia : University of Pennsylvania Press, 2007.&lt;/ref&gt;

== Ыкмалары ==
Процедуралар,  адатта, кыздын үйүндө, наркоз же анестезия жок эле сүннөтчү тарабынан жүргүзүлөт. Көбүнчө операцияны  улгайган аялдар ишке ашырышат.  Бирок кээ бир жамааттарда эркек чачтарач адамдар дагы медициналык кызматкердин ролун аткарып келишет. Бул жамааттарда мындай чачтарачтарга  кыздарга залалдуу процедураларды дагы жасай берүүгө укуктар берилген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Салттуу сүннөтчүлөргө келгенде, бычак, устара, кайчы, айнек, курч таштар жана тырмактар ​​сыяктуу стерилдүү эмес аспаптар колдонулушу бышык.&lt;ref&gt;Kelly, Elizabeth; Hillard, Paula J. Adams (October 2005). “Female genital mutilation”. ''Current Opinion in Obstetrics and Gynecology''. '''17''' (5): 490—494. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16141763/ PMID 16141763.]&lt;/ref&gt; 2007-жылы The Lancet гезити угандалык медайымдын айтуусуна таянып, кыздарга жыныстык органдарды кескен адам 30 кызга бир бычакты бир убакта колдонгонун жазып чыккан.&lt;ref&gt;Wakabi, Wairagala (31.04.2007). [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)60508-X/fulltext “Africa battles to make female genital mutilation history”.] ''Lancet''. '''369''' (9567): 1069—1070. &lt;small&gt;''Текшерилген күн: 05.04.2023''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Айрым өлкөлөрдө бул процедураларга саламаттыкты сактоо адистери да тартылат: Египетте 2008-2016-жылдары аялдардын жыныстык органдарына жасалган операциялардын 77 пайызы, ал эми Индонезияда 50 пайыздан ашыгы медициналык адистер тарабынан жасалган.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Классификациясы ==
[[Файл:Nawal_El_Saadawi,_April_2012_(cropped).jpg|left|thumb|Навал Эль Саадави 1970-жылы жыныс органдарын кесүүгө каршы чыккан биринчи африкалык феминисттердин бири.]]
1997-жылы Бүткүл Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму, ЮНИСЕФ жана Бириккен Улуттар Уюмунун Калкты жайгаштыруу Фонду менен биргеликте билдирүү жасашкан, анда аялдардын жыныс органдарын жабыркаткан мындай операциялардын баардыгын “медициналык көрсөтмөсү жок, кандайдыр-бир маданиятка ыңгайлаштырылып, аялдын жыныс органдарын толугу менен, же жарым-жартылай алып салуу, же жыныс органдарына залал келтирүү процедуралары” деп аныктама берүүгө чакырык жасашкан.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;  Процедуралар этникалык тегине жана айрым практик-дарыгерлерге жараша айырмаланып турат:  1998-жылы Нигер мамлекетинде жүргүзүлгөн сурамжылоодо, аялдардан аларга жасалган операциялар тууралуу суроо берилгенде, алар бул боюнча 50 дөн ашык терминди колдонушкан.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Ошондой эле, котормо иштери жана аялдардын операция болгон-болбогону же операциянын кайсы түрү жүргүзүлгөндүгүн билбестиктери да маселени ого бетер татаалдатат.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Yoder, P. Stanley; Wang, Shanxiao; Johansen, Elise (June 2013). “Estimates of female genital mutilation/cutting in 27 African countries and Yemen”. ''Studies in Family Planning''. '''44''' (2): 189—204. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23720002/ PMID 23720002]&lt;/ref&gt; Изилдөөлөр аныктагандай,  жүргүзүлгөн сурамжылоолордун жоопторуна ишеним артууга мүмкүн эмес. Ал эми 2003-жылы Ганада жүргүзүлгөн изилдөө иштери төмөнкүдөй жыйынтыктарды көрсөткөн: 1995-жылы сурамжылоого катышкан аялдардын 4% жабыркаткан операцияга дуушар болбогонун айтышса, 2000-жылы ошол эле аялдар жабыркаткан операцияларга туш болгонун билдиришкен.&lt;ref&gt;Jackson, Elizabeth F.; Akweongo, Patricia; Sakeah, Evelyn; Hodgson, Abraham; Asuru, Rofina; Phillips, James F. (2003). “Inconsistent reporting of female genital cutting status in northern Ghana: explanatory factors and analytical consequences”. ''Studies in Family Planning''. '''34''' (3): 200—210. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14558322/ PMID 14558322]&lt;/ref&gt; Натыйжада, көрсөткүчтөр 4 пайыздан 11 пайызга өзгөргөн. 2005-жылы жүргүзүлгөн Танзаниядагы сурамжылоодо, ага катышкандардын 66% пайызы аларга карата  жыныс органдарын жабыркаткан операциялар жүргүзүлгөндүгүн айтышкан. Бирок медициналык кароолордун жыйынтыгында, алардын 73% пайызына процедуралар жасалгандыгы аныкталган.&lt;ref&gt;Klouman, Elise; Manongi, Rachel; Klepp, Knut-Inge (January 2005). “Self-reported and observed female genital cutting in rural Tanzania: associated demographic factors, HIV and sexually transmitted infections”. ''Tropical Medicine &amp; International Health''. '''10''' (1): 105—115.  [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15655020/ PMID 15655020].&lt;/ref&gt; 2006-жылы [[Судан|Суданда]] инфибуляция жасалган аялдар менен кыздардын олуттуу пайызы бул практиканын анча оор эмес түрү тууралуу билдиришкен.&lt;ref&gt;Elmusharaf, Susan; Elhadi, Nagla; Almroth, Lars (15 July 2006). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1502195/ “Reliability of self reported form of female genital mutilation and WHO classification: cross sectional study”]. ''BMJ (Clinical Research Ed.)''. '''333''' (7559): 124.  &lt;nowiki&gt;PMID 16803943&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Түрлөрү ===
[[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] стандарттык анкеталарында аялдарга өздөрү же алардын кыздары төмөнкүдөй процедураларга дуушар болгонбу деген суроолор берилет:

# этин албастан кесүү (символикалык кесүү);
# этин жарым-жартылай алып салуу менен кесүү;
# тигип коюу;
# түрү аныкталбаган/ишенимдүү жообум жок/билбейм.&lt;ref&gt;[https://data.unicef.org/resources/fgm-statistical-overview-and-dynamics-of-change/ ЮНИСЕФ 2013:] «Бул категориялар ДСCУнун типологиясына толук дал келбейт: этин алып салбастан кесүү, операциянын IV түрү болуп саналат. Этти кесүү, жарым-жартылай алып салуу I түргө (клиторидэктомия) жана/же II түргө (кесип алуу) туура келет. Ал эми тигиш салуу III түргө, инфибуляцияга туура келет&quot;&lt;/ref&gt;

Бул процедуралардын эң кеңири тараган түрлөрүнө “этин жарым-жартылай алып салуу менен кесүү” категориясы кирет, буга клиторду жарым-жартылай же толугу менен кесип салуу процедурасы да кошулат.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму 1997-жылы бул процедуралардын кененирээк типологиясын иштеп чыккан: I-II типтери кесилип, алынып салынган ткандардын көлөмү боюнча айырмаланат, III түрү ЮНИСЕФтин “тигип салуу” категориясына барабар, ал эми IV түрү ар кандай процедураларды, анын ичинде символикалык кесүүлөрдү камтыйт.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;[[Файл:Жыныстык_органдарга_операциялар_түрлөрү.jpg|thumb|[[Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму|ДССУ]] классификациясы боюнча аялдардын жыныстык органдарына жасалган операциялардын түрлөрү.|424x424px]]
==== '''I тип''' ====
I түрү - клитордун башын жарым-жартылай же толук алып салуу (аялдардын жыныс органдарынын сезгич бөлүгү болуп саналган клитордун сырткы жана көрүнөө бөлүгү) жана/же чыгып турган тери/клитордун капюшонун (клитордун башын курчап турган тери) кесип салуу.

I-а түрү - клитор капюшонун гана алып салууну камтыйт, бирок  сейрек учурларда гана аны жалгыз алып салуу мүмкүнчүлүгү ишке ашырылат.

Кеңири таралган процедура I-b түрү (клиторидэктомия), мында клитордун башы жана клитор капюшону толугу менен же бир бөлүгү бир убакта алынып салынат.  Процедура жасаган киши клитордун башын чоң жана сөөмөйү менен артка тартып туруп, кесип салат.

==== '''II тип''' ====

* II түрү - клитор менен жыныс эриндерин алып салуу;
* II-a түрү - ички жыныс эриндерин гана алып салуу;
* II-b түрү - ички эриндерди жана клиторду алып салуу;
* II-c түрү - чоң, ички жыныс эриндерин жана клиторлорду алып салуу;
* II-c-2 түрү - чоң жана ички жыныс эриндерин алып салуу.

==== '''III тип''' ====

* III тип — инфибуляция - “Фараондук сүннөткө отургузуу&quot;- ички кичи жыныс эриндерин (III-а түрү) же чоң (III-b түрү) эриндерин кесип, андан кийин жаракат алган ткандарды тигүү, же буттарды бириктирип байлоо аркылуу клиторду, заара тешигин жана жатындын кире беришин жаап бекитүү. Заара, айыз муктаждыктары үчүн кичинекей гана тешик калтырылат.

==== V тип ====

* Бул тайпага калган процедуралар киргизилет.

== Абалдын оорлошуусу ==
Салттуу сүннөткө отургузуу операцияларын аткаруу үчүн ар кандай аспаптар, анын ичинде устара же бычактар колдонулат. Көпчүлүк учурда бул процедуралар анестезиясыз ишке ашырылып келет. Маалыматтар боюнча, дүйнөдөгү  мындай операциялардын 18% гана хирургиялык кайчы жана наркоз колдонуу менен саламаттыкты сактоо адистери тарабынан жүзөгө ашырылат.

Аялдардын жыныстык органдарына жабыркаткан операциялар - өзгөчө антисанитардык шарттарда жасалганда, аялдардын ден-соолугуна көптөгөн терс кесепеттерди алып келет. Мындай процедурага дуушар болгон аялдарды заара чыгарууда кыйынчылыктар, жыныс органдарынын инфекциялары жана төрөт учурундагы кыйынчылыктар коштойт.

== Таралышы ==
[[Файл:2020_Global_Response_report_FGM_world_map.svg|thumb|400x400px|2020-жылдын март айындагы Global Response отчетуна ылайык II-тип операция жасалган 15–49 жаштагы аялдар менен кыздардын пайызын көрсөткөн карта&lt;ref&gt;[https://www.endfgm.eu/editor/files/2020/04/FGM_Global_-_ONLINE_PDF_VERSION_-_07.pdf &quot;Female genital mutilation/cutting: a call for a global response&quot;]  ''(англ.)'' End FGM European Network, U.S. End FGM/C Network and Equality Now. 2020. &lt;small&gt;Текшерилген күн: 25.04.2023.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Боз боелгон өлкөлөрдүн маалыматтары изилдөөдө камтылган эмес.]]

=== Географиялык жактан ===
Аялдардын жыныстык органдарын жабыркаткан операциялар дүйнөнүн 30 дан ашуун өлкөсүндө, негизинен Жакынкы Чыгыш жана Африканын өлкөлөрүндө колдонулат.&lt;ref&gt;The New Humanitarian (08.03.2005). [https://www.thenewhumanitarian.org/video/2005/03/08/razors-edge-controversy-female-genital-mutilation Razor's Edge: The Controversy of Female Genital Mutilation] (англ.) ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 06.04.2023.&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; Азияда Филиппин, Малайзия, Пакистан жана Индонезиянын кээ бир жамааттарында салттуу түрдө ишке ашырылат. Кээде Бириккен Араб Эмираттарында, Йеменде, Оманда жана Бахрейнде да бул процедуралар колдонулган учурлар кездешет. Ирактагы “Ислам мамлекети” тобу 2014-жылдын июль айында карамагындагы аймактардагы бардык кыздарды жана аялдарды сүннөткө отургузууга милдеттендирген фатва чыгарган.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/cnews-us-iraq-security-fgm-idCAKBN0FT1I020140724 Militants order female genital mutilation in Iraq: U.N.] | Reuters (24.07.2014) &lt;small&gt;''Текшерилген күн: 06.04.2023.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Учурда Дагестандын жергиликтүү диний басылмалары  тарабынан аялдарды сүннөткө отургузуунун «пайдасын» пропагандалоо жүргүзүлүүдө.&lt;ref&gt;БУУ. [https://news.un.org/ru/audio/2016/02/1032041 Почему в Дагестан вернулось «женское обрезание»?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406054515/https://news.un.org/ru/audio/2016/02/1032041 |date=2023-04-06 }} 2016 ж. (орус.) Текшерилген күн: 06.04.2023.&lt;/ref&gt;

=== Египетте ===
Египетте аялдардын жыныстык органдарына жабыркаткан операцияларды кылууга мыйзам тарабынан 2008-жылдан бери тыюу салынган, бирок бул процедуралар дагы эле калк арасында кеңири колдонулуп келет. Египет дүйнөдөгү аялдардын жыныстык органдарын кесүү боюнча эң жогорку көрсөткүчтөргө ээ болгон өлкө. Мамлекеттеги 50 жашка чейинки аялдардын 90%дан ашыгы бул процедурага дуушар болушкан. Эреже боюнча, бул операция 9 жаштан 13 жашка чейинки кыздарга жасалат. Белгилей кетчү нерсе, Египетте мындай операциялардын 70%дан ашыгы квалификациялуу дарыгерлер тарабынан жасалат.

2013-жылы өлкөнүн тарыхында биринчи жолу 13 жаштагы Сухер аль-Батаа бул түр операциядан улам каза болгон. Жаш кыздын өлүмүнөн кийин операция жасаган дарыгер жана кыздын атасы сотко өткөрүлгөн.&lt;ref&gt;BBC. [https://www.bbc.com/russian/international/2014/05/140513_fgm_egypt_case Власти Египта повели борьбу с женским обрезанием] (орус.) ''Текшерилген күн: 06.04.2023.''&lt;/ref&gt;

=== Эфиопияда ===
Эфиопия Африкада операцияга кабылган аялдардын саны боюнча Египеттен кийинки экинчи орунда турат. Эфиопияда бул салтты  мусулмандар менен кошо, христиандар жана жөөттөр да карманышат. ЮНИСЕФтин 2005-жылдагы маалыматтарына ылайык, 15 жаштан 49 жашка чейинки эфиопиялык аялдардын арасында 74,3% бул операциядан жабыр тарткан, ал эми салыштыра келсек, 2000-жылы бул көрсөткүч 79,9% болгон. Башка маалыматтар боюнча (NCTPE/EGLDAM сурамжылоосу), 2007-жылы Эфиопияда операциядан жабыр тарткан аялдардын  саны  57%ды гана түзгөн.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151117030617/http://snob.ru/profile/28962/blog/83815#comment_755966 Отрезать все: жизнь без клитора] (орусю). ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 06.04.2023.&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt;

=== '''Орусияда''' ===
[[Дагстан|Дагестандын]] айрым тоолуу райондорунда аялдардын жыныс органдарын кесүү иш-чаралары жүзөгө ашырылып келет. Изилдөөчү С. Сиражудинованын маалыматына ылайык, 2010-жылдардын башында аялдарды сүннөткө отургузуу салты Дагестандын бийик тоолуу аймактарында авар жана андо-цез элдеринин айрым өкүлдөрүнүн арасында кеңири тараган.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[https://lenta.ru/articles/2016/08/17/obrezanie/ «Ведут девочек под нож в угоду мужчинам» Как и для чего проводится женское обрезание в Дагестане] (орус.) ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 06.04.2023.&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; “Орусиядагы укуктук демилге” (42-43-беттер) баяндамасына ылайык, бул практика Ботлих, Цунтинский (анын ичинде Бежта участогу), Цумадинский жана Тлярата жана башка аймактарда, ошондой эле түздүккө көчүп келген айылдарында кайталанууда.&lt;ref&gt;''Сиражудинова С.В.'' [https://womaninrussiansociety.ru/wp-content/uploads/2017/11/Sira_nova_26_35.pdf «Я не могу сказать!»: к проблеме домашнего и сексуального насилия в республиках Северного Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229141601/https://womaninrussiansociety.ru/wp-content/uploads/2017/11/Sira_nova_26_35.pdf |date=2019-12-29 }} (орус.) // Женщина в российском обществе. — 2017. — № 4. — С. 26—35. &lt;small&gt;''Текшерилген күн: 06.04.2023.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;  С.Сиражудинованын айтымында, аялдардыжыныстык органдарын кесүү  – кээ бир учурларда Ингушетия жана  [[Чеченстан|Чеченстандын]]  жабык тайпаларында гана кездешиши мүмкүн, бирок Орусиянын  бул аймактарынан башка жерлерде дээрлик  кездешпейт. Ингушетиянын борбору Магаста 2020-жылы медициналык мекемеде операциянын баасы 2000 рубль&lt;ref&gt;''Карпицкая Д.'' Отец отправил девятилетнюю дочку на обрезание // Комсомольская правда. — 2020. — № 22-т (27133-т). — С. 7.&lt;/ref&gt; — 30 доллардан аз акчаны түзгөн. С.Сиражудинованын айтымында, жергиликтүү бийлик бул иштерге эч кандай реакция кылбай келет.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;  2016-жылы жарыяланган баяндамага ылайык, аялдардын жыныстык органдарына операциялар кээде ооруканада, бирок көбүнчө үйдө жасалат.

=== '''Жаш өзгөчөлүктөрү''' ===
Ар кайсы өлкөлөрдө аялдардын жыныстык органдарына операциялар ар кандай куракта жасалат. Йеменде бул түр операцияларга мыйзам жана дин тарабынан тыюу салынган, бирок Ходейда жана Хадрамаут шаарларында төрөлгөндөн кийинки алгачкы эки жумасында ымыркай кыздардын жыныстык органдары кесилген учурлары сейрек катталат,&lt;ref&gt;UNICEF 2005. [https://www.unicef-irc.org/publications/pdf/fgm_eng.pdf Changing a HArmful Social Convention: Female Genitale Multilation|Cutting.] (англ.) ''&lt;small&gt;Текшерилген күн: 06.05.2023.&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; ал эми Сомалиде, Египетте, Чадда жана Борбордук Африка Республикасында кыздардын 80% пайызы 5 жаштан 14 жашка чейин жыныстык органдарына операцияга кабыл болушат.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Кенияда отурукташкан киси элинин арасында кыздар 10 жашында, ал эми камба элинде он алты жаштагы кыздар операция болушат.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Себептери ==
Аялдардын жыныстык органдарын кесүү практикасы болгон коомдордо “бул процедуралар аялдын жыныстык каалоосун азайтат, ошону менен бирге нике кыйганга чейин кыздыкты сактап, бузулуунун алдын алат” деген ишенимдер орун алган. Чындыгына келгенде, аялдын жыныстык органдарын кесүү  ооруксунткан жыныстык катнашка алып келет жана аялды ырахат алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратат.  Бул аялдарды мыйзамдуу жубайы менен коомдук нормаларга ылайык гана жыныстык катнашка макул болууга мажбурлайт.

Дагы башка ишенимдер боюнча, жыныстык органдарды кеспей коюу клитордун ашыкча өсүп кетишине алып келет. Кээ бир сейрек учурларда,   жыныстык органдарга операция эркектердин кошулуу ырахатын узартат жана сексуалдык күчүн арттырат деген ишеним да бар. Андан сырткары, сүннөткө отургузуу азабын башынан өткөргөн аялдарда төрөт азабын көтөрүү жөндөмү жакшырып, төрөттү жеңилдетет деген ишенимдер да кездешет.

Аялдардын сүннөткө отургузулушу боюнча дагы бир катар ишенимдер туруктуу орун алган: “бул процедура дин тарабынан колдоого алынат же буйрук кылынат, же сексуалдык чектөөлөр боюнча диний көз караштарга туура келет, ошондой эле бул маанилүү маданий салт болуп саналат, аны талашууга же токтотууга болбойт. Өзгөчө бул коомчулукка тиешеси жок адамдар бул иштерге кийлигишүүгө укуктары жок”.  

Мындай процедуралардан баш тарткандар көбүнчө стигматизацияга дуушар болушат, алар маанилүү коомдук иш-чаралардан жана колдоо чөйрөлөрүнөн четтетилишет жана бардык түрдөгү дискриминацияга туш болушат.

== Талаш-тартыштар жана укуктук статус ==
Көптөгөн мусулман аалымдары аялды сүннөткө отургузууну күнөө деп тааныган жарлыктарды чыгарышкан. Юсуф Ал-Кардави аттуу мусулман теологу бул практика ислам динин тутунгандар үчүн милдеттүү эместигин айткан.

Улуу Британияда аялдын жыныстык органдарын жабыркаткан операция кылууга 1985-жылы расмий түрдө тыюу салынган. Бирок буга карабастан, ири шаарлардагы афррика-азия коомчулугунда бул ырымды жасоо салты улантылып келет.

Ал эми Египетте 1997-жылдан бери медициналык муктаждыгы жок аялдын жыныстык органдарына операция кылууга тыюу салынган. Бирок айрым дарыгерлер медициналык көрсөткүчтөргө шылтоо кылып, бул операцияларды ишке ашырып келишүүдө.

Ал эми 28-ноябрь 2012-жылы Бириккен Улуттар Уюму аялдардын жыныстык органдарын кесүүгө тыюу салган резолюцияны кабыл алган.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Үрп-адат]]
[[Категория:Физиология]]
[[Категория:Ден соолук]]
[[Категория:Аял укуктары]]</text>
      <sha1>bsda4hyf8zebssfiedinwg2myk0ytxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ак-Суу аймагы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131815</id>
    <revision>
      <id>666348</id>
      <parentid>573044</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1212" sha1="fg7f7rcsmnjessuqigwyfzbtxepjoyb" xml:space="preserve">'''Ак-Суу аймагы''' [[Шинжаң-Уйгур автоном району|Шинжаң]]дын орто батышында жайгашкан&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027024738/http://aksu.gov.cn/ |archivedate=2020-10-27 |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.aksu.gov.cn/ |accessdate=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;. Анын аянты 131,161 км2,  2020-жылдагы эл каттоо боюнча калкы 2,714 миллион. Ак-Суу аймагысынын [[Кыргызстан]] жана [[Казакстан]] менен 263,8 км (163,9 миль) эл аралык чек арасы бар&lt;ref&gt;https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgbrsb/chn/zgxw/t1883861.htm&lt;/ref&gt;.

Ак-Суу аймагысы оодан деңгээлиндеги 2 шаарга жана 8 ооданга бөлүнөт: Ак-Суу шаар, [[Күчөр]] шаар, Он-Суу оодан, Шаяр оодан, Ток-Суу оодан, Байы оодан, [[Үч-Турпан]] оодан, Абат оодан, Келпин оодан.

== Булактар ==
{{Булактар}}

{{Шинжаң}}

[[Категория:Шинжаң]]
[[Категория:Кыргыздар]]</text>
      <sha1>fg7f7rcsmnjessuqigwyfzbtxepjoyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бириккен Араб Эмирликтери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132046</id>
    <revision>
      <id>666361</id>
      <parentid>665214</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42474" sha1="nmqy4xre7c0wdq8vvdgrlamuoeexeyy" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Негизделген                              = 
 |Макамы                                   = 
 |Кыргызча аталышы                         = Бириккен Араб Эмирликтери
 |Расмий аталышы                           = {{lang-ar|الإِمَارات العربِيَّة المُتَّحِدة}}&lt;br&gt;{{lang-en|United Arab Emirates}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[Ислам]]
 |Герб                                     = Emblem of the United Arab Emirates.svg
 |Желек                                    = Flag of the United Arab Emirates.svg
 |Гимн аталышы                             = Гүлдөй бер менин өлкөм
 |Аудио                                    = 
 |Урааны                                   = {{lang-ar2|الله الوطن الرئيس}} &lt;br&gt; Аллах, Улут, Президент
 |Башкаруу формасы                         = [[Дуалистик монархия]]
 |Картада                                  = United Arab Emirates (orthographic projection).svg
| lat_dir = N
| lat_deg = 24
| lat_min = 13
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 54
| lon_min = 39
| lon_sec = 0
| region = AE
| CoordScale = 2000000
 |Тили                                     = [[араб тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = [[2-декабрь]] [[1971-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн алды                      = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]]
 |Борбор шаары                             = [[Абу-Даби]]
 |Ири шаарлар                              = [[Дубай]], [[Абу-Даби]], [[Шаржа]]
 |Башчыларынын милдеттери                  = [[Президент]]&lt;br&gt;[[Премьер-министр]]
 |Башчылары                                = Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян&lt;br&gt;Мохаммед ибн Рашид Аль Мактум
 |Аянты                                    = 83 600
 |Суу пайызы                               = 0
 |Аянты боюнча орду                        = 114-орун
 |Калкы                                    = 9 594 834
 |Калкы боюнча орду                        = 92-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2024
 |Калктын жыштыгы                          = 114
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
| ИДӨ                                      = 
| ИДӨ эсептөө жылы                         = 
| ИДӨ боюнча орду                          = 
| ИДӨ ар бир жанга                         = 
| ИДӨ ар бир жанга болгон орду             = 
| ИДӨ (САМ)                                = 849,8 млрд
| ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 34-орун
| ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2024
| ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 77 251
| ИДӨ (САМ) ар бир жанга боюнча орду       = 14-орун
| ИДӨ (номинал)                            = 545,1 млрд
| ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2024
| ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 26-орун
| ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 49 550
&lt;!--| ИДӨ (номинал) ар бир жанга боюнча орду   = 21-орун--&gt;
|Акча бирдиги                              = [[БАЭ дирхамы]] (AED)
| АДӨИ                                     = {{Өсүү}}0,937
| АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:#00сс33;&quot;&gt;'''жогору'''&lt;/span&gt;
| АДӨИ боюнча орду                         = 31-орун
  |Учак компаниясы                         =
 |ЭОК                                      = UAE
 |ISO                                      = AE
 |Этнохороним                              = 
 |Домени                                   = [[.ae]], [[امارات.]]
 |Телефон коду                             = 971
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC+04:00|+04:00]]
 |Штрих коду                               = 
}}
Бириккен Араб Эмирликтери ({{lang-ar|الإِمَارات العربِيَّة المُتَّحِدة}}, [[Англис тили|англ]]. ''United Arab Emirates'', кыскартылган варианты — '''Араб Эмирликтери''' же '''Эмирликтер''', аббревиатурасы — '''БАЭ''') — [[Жакынкы чыгыш|Жакынкы чыгыштагы]], жети [[Эмирлик|эмирликтен]] турган федеративдик мамлекет.

Бириккен Араб Эмирликтеринин курамындагы [[Абу-Даби (эмирлик)|Абу-Даби]], [[Ажман (эмирлик)|Ажман]], [[Дубай (эмирлик)|Дубай]], [[Рас-аль-Хайма (эмирлик)|Рас-аль-Хайма]], [[Умм эль-Кайвайн (эмирлик)|Умм-эль-Кайвайн]], [[Фужейра (эмирлик)|Фужейра]] жана [[Шаржа (эмирлик)|Шаржа]] эмирликтери абсолюттук монархиялык мамлекеттер болуп саналат.

БАЭ мамлекети Азиянын түштүк-батышындагы [[Араб жарым аралы|Араб жарым аралынын]] чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Батышынан жана түштүгүнөн [[Сауд Арабиясы]], түштүк-чыгышынан жана түндүк-чыгышынан [[Оман]] менен чектешет. [[Парс булуңу|Парс булуңунун]] жана Оман булуңунун суулары менен чулганат.

== Тарых ==
[[Файл:Cántaro (26738115330).jpg|thumb|220px|left|Шаржанын аймагынан тарбылган, б.з.ч. II кылымга таандык кумура]]
[[Файл:Dhayah Fort showing hilltop location.jpg|thumb|220px|left|Дая чеби]]
[[Файл:Mid-20th century Dubai.JPG|thumb|220px|left|Дубай шаары. 1950 жж.]]
[[Файл:Flag-hoisting at the Union Declaration.jpg|thumb|220px|left|1971-жылдын 2-декабрында Дубайдагы Бириккен Араб Эмирликтери туусун биринчи жолу көтөрүү аземи]]
[[Файл:Dubai skyline 2015 (crop).jpg|thumb|220px|left|Дубай шаары. 2015-жыл]]
VII кылымда Парс булуңунун түштүк жээгин жана Оман булуңунун түндүк-батыш жээгин бойлой жайгашкан чакан шейхтердин жерлерининин аймагы, жергиликтүү калкка Ислам динин жайылткан Араб халифатынын курамына кирген. Бул мезгилде Дубай, Шаржа, Фужейра шаарлары түптөлгөн.

Араб халифаты алсыраган сайын шейхтер көбүрөөк автономияга ээ болушкан.  X—XI кылымдарда Араб жарым аралынын чыгыш бөлүгү карматтардын мамлекетинин курамына кирген жана ал кулагандан кийин Омандын таасири астында калган&lt;ref&gt;[[iarchive:beginningsofcivi0001sirl|Leonard Woolley. The Beginnings of Civilization]]&lt;/ref&gt;.

XV кылымдын аягында, бул аймактар европалыктардын кызыгуусун жараткан. Португалия  Бахрейнге, Жулфарга жана Ормуз кысыгына көзөмөл орнотуп, бул жарым аралдагы биринчи европалык мамлекет болуп калган. 

Жээктерге жакын жайгашкан аймактардын калкы негизинен соода-сатык иштери менен алектенишкен. XVIII кылымдан тартып жергиликтуу калк, Парс булуңундагы порттордун ортосундагы жүк ташууну монополиялаштырган жана тургундарды негизги киреше булагынан ажыраткан Улуу Британия менен күрөшүүнү баштоого аргасыз болушкан. Британиянын «Ост-Индия компаниясы» менен жергиликтүү арабдардын ортосундагы кагылуушулар дайыма кайталанып, жергиликтүү арабдар жана аймак англиялыктар тарабынан «деңиз каракчылары» жана «Деңиз каракчыларынын жээги» деген аталыштырды алган&lt;ref&gt;[https://vividmaps.com/arabian-peninsula/ The History of Arabian Peninsula]&lt;/ref&gt;.

Ост-Индия компаниясы Парс булуңуна аскерлерди тынымсыз жөнөтүп турган жана 1820-жылы жети эмирлерди жана шейхтерди, бул аймактагы Англиянын үстөмдүгүн тааныган «Башкы келишимге» кол коюуга мажбурлаган.

Эмирлерге жана шейхтерге таандык аймактарда Англиянын аскер базалары түзүлгөн жана  саясий бийликти англиялык саясий агентттин колунда эле. Англиялыктардын бийлигинин күчөшү, байыркы салттарды сактап калган жергиликтүү тургундардар арасындагы патриархалдык системанын бузулушуна алып келген эмес.

Бул аймактарда үстөмдүк кылган, Лива жана Эль-Айн түшүмдүү келген оазистеринин аймагын байырлаган Бани-яз уруусунун бир тобу 1833-жылы оазистерден көчүп кетип, Дубай шаарын түптөгөн жана шаардын көз карандысыздыгын жарыялаган. Бул саясий окуялардын жыйындыгында Аль-Мактум династиясы негизделип&lt;ref&gt;[https://radioiskatel.ae/blog/dinastiya-al-maktum-istoriya-stanovleniya-semi-emirov-dubaya/?ysclid=m476dvbwij428493304 Династия Аль Мактум: история становления семьи эмиров Дубая]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, азыркы күнгө да Дубайды  Аль-Мактум династиясынын өкүлү башкарып келет&lt;ref&gt;[https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/dinastiya-al-maktum-kak-samaya-vliyatelnaya-semya-dubaya-prishla-k-vlasti/?ysclid=m476dwouxi428939153 Богатейшая династия Аль Мактум: как самая влиятельная семья Дубая пришла к власти]&lt;/ref&gt;.

1920-жылдарынын башында  Келишимдик Оманда көз карандысыздык үчүн күрөш жүрүп, Шаржада жана Рас-аль-Хаймада өзгөчө деңгээлге жеткен. Так ушул жылдары Парс булуңунда мунайга эң бай кендердин ачылышы эмирликтердин жана бүтүндөй Жакынкы Чыгыштын тарыхына таасирин тийгизген окуя болуп калган.

1922-жылы англиялыктар шейхтердин мунайды чалгындоо жана өндүрүү үчүн уруксат  берүү укуктарын толугу менен көзөмөлдөшкөн. 

1950-жылдары мунай өндүрүүнүн башталышы менен аймакка чет элдик инвестициялардын ири көлөмдөгү агымы башталып, мунай сатуудан түшкөн киреше жергиликтүү калктын жашоо деңгээлин олуттуу жогорулатууга мүмкүндүк берген.

1964-жылы [[Араб өлкөлөрүнүн лигасы]] бул аймактагы элдер толук көз карандысыздыкка болгон укугун жарыялаган жана Британиянын протектораты астында болууга каршы чыккан.

1968-жылы Улуу Британиянын өкмөтүнүн 1971-жылдын аягына чейин Суэц каналынан чыгышта жайгашкан жана Парс булуңундагы аймактардан аскерлерин чыгаруу жөнүндө чечими жарыялангандан кийин, эмирликтер Парс булуңундагы араб эмирликтеринин федерациясын түзүү жөнүндө келишимге кол коюшкан. Бул федерацияга [[Бахрейн]] жана [[Катар]] кириши керек болчу, бирок кийинчерээк алар өз алдынча, көз карандысыз мамлекеттерди түзүшкөн.

1971-жылы 2-декабрда Келишимдик Омандын алты эмирлиги Бириккен Араб Эмирликтери деп аталган федерацияны түзгөнүн жарыялаган. 1972-жылы 10-февралда Рас-аль-Хайма федерациянын курамына жетинчи эмирлик болуп кошулган&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=w_qCeBV9IW0C&amp;pg=PA64&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Smith Simon. Britain's Revival and Fall in the Gulf: Kuwait, Bahrain, Qatar, and the Trucial States, 1950–71.]&lt;/ref&gt;. 

== География ==
[[Файл:Satellite image of United Arab Emirates in October.jpg|thumb|220px|БАЭнин спутниктен тартылган сүрөтү]]
[[Файл:View from Jebel Jais - panoramio.jpg|thumb|220px|Жебел Жаис — БАЭнин эң бийик тоосу. Бийиктиги — 1 892 метр]]
[[Файл:1501200713074 Acacia tortilis.jpg|thumb|220px|БАЭнин чөлдүү аймактарында акация дарактары кеңири таралган]]
Бириккен Араб Эмирликтери [[Араб жарым аралы|Араб жарым аралынын]] түндүк-чыгыш бөлүгүндөгү Перс булуңу менен чектешкен аймакты ээлейт. Кургактыкта түштүгүнөн жана батышынан [[Сауд Арабиясы]], чыгышынан [[Оман]] менен чектешет. Түндүк жээги Парс булуңу аркылуу Ирандын каршысында, ал эми түндүк-батыш жээги Катардан 50 чакырым алыстыкта жайгашкан.

Бириккен Араб Эмирликтеринин аянтынын 85% [[Абу-Даби (эмирлик)|Абу-Даби]] эмирлигине таандык, ал эми аянты жагынан эң кичинекей болуп [[Ажман (эмирлик)|Ажман]] эмирлиги (250 км²) саналат. 

Бириккен Араб Эмирликтеринин аянтынын көпчүлүк бөлүгүн, дүйнөдөгү эң ири кум каптаган аймактардын бири болгон [[Руб-эль-Хали]] чөлү ээлейт. Жээк аймактарында туз кендери бар.

=== Климат ===
Өлкөнүн климаты өтө ысык жана кургак (тропикалык чөлдүү аймак) келет. Көбүнчө мезгилдерде кум аралашкан бороондор болуп турат. Жай айларында, көлөкөдөгү абанын температурасынын орточо максимуму 40—45°С, бирок көбүнчө күндөрү 50°С тегерегинде&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Atlantic Council. [https://www.atlanticcouncil.org/programs/middle-east-programs/rafik-hariri-center-for-the-middle-east/empowerme/macromena/climate-profile-uae/ Climate profile: UAE]&lt;/ref&gt;. Кыш мезгилиндегы абанын температурасы күндүзү 20—23°С, түнкүсүн 10—14°С тегерегинде. Үшүк — БАЭнин аймагындагы анда-санда гана каттлаган өзгөчө сейрек көрүнүш. Жаан-чачын туруктуу эмес, негизинен ноябрдан майга чейинки айларда жаайт. Жаан-чачындын жылдык нормасы болжол менен 120 мм&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

2004-жылдын 28-декабрында БАЭдеги аба-ырайынын байкоо тарыхында биринчи болуп, [[Рас-аль-Хайма (эмирлик)|Рас-эль-Хаймадагы]] Жебел Жаис тоолоруна кар жааган&lt;ref&gt;BBC. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4135857.stm Cold snap brings Gulf rare snow]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gulf News. [https://gulfnews.com/uae/heavy-snowfall-on-ras-al-khaimahs-jebel-jais-mountain-cluster-1.46663 Heavy snowfall on Ras Al Khaimah's Jebel Jais mountain cluster]&lt;/ref&gt;.

=== Фауна жана флора ===
БАЭнин аймагы өз курамына кийинки экоаймактарды камтыйт: Аль-Хажар тоолуу токойлору жана бадалдуу аймактары, Оман булуңунун чөлдөрү жана жарым чөлдөрү, Аль-Хажар тоо этегиндеги ксерикалык токойлору жана бадалдуу аймактары&lt;ref&gt;National Library of Medicine. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5451287/ An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm]&lt;/ref&gt;.

Оазистер жайгашкан аймактардан курма пальмасын, акация жана эвкалипт дарактарын кездештирүүгө болот. Чөлдөрдө өсүмдүктөрдүн түрлөрү өтө сейрек кездешет жана флорасы негизинен чөптөрдөн жана тикенектүү бадалдардан турат.

Жергиликтүү фауна интенсивдүү аңчылыктын айынан жок болуп кетүү коркунучуна дуушар болгон. 1970-жылы Заид бин Султан Аль-Нахайян тарабынан уюштурулган жаныбарларды коргоо программасынын алкагындагы иш-чаралардын натыйжасында ак орикс, бир өркөчтүү төө жана [[кабылан]] сыяктуу жаныбарлар сакталып калды. 

Сууларында акула, тунец, кит жана майда жээк балыктарынын түрлөрү кездешет.

== Саясий түзүлүшү ==
[[Файл:Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan.jpg|thumb|right|220px|Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян — БАЭнин президенти]]
[[Файл:Sheik Mohammed bin Rashid Al Maktoum.jpg|thumb|right|220px|Мохаммед ибн Рашид Аль Мактум — БАЭнин премьер-министри]]
БАЭнин мамлекеттик түзүлүшү республикалык жана монархиялык тутумдардын уникалдуу айкалышынан турат. БАЭ —абсолюттук монархиялар болуп эсептелген жети эмирликтен турган федералдык монархиялык мамлекет. Мамлекетти Абу-Дабинин эмири, өкмөттү Дубайдын эмири жетектейт&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;UAEinteract. [https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp#B UAE Government: Political system]  &lt;/ref&gt;.

=== Федералдык Жогорку Кеңеш ===
Федералдык Жогорку Кеңеши БАЭнин мамлекеттик түзүлүш иерархиясында биринчи орунда турат. Федералдык Жогорку Кеңеш бардык жети эмирликтердин башчыларынан турат. Федералдык Жогорку Кеңеш мамлекеттин жалпы саясатын аныктайт, ал эми Министрлер кеңеши бул саясатты жүргүзүү үчүн Федералдык Жогорку Кеңешке жооп берет. Тышкы жана ички саясатты аныктоодон тышкары, Федералдык Жогорку Кеңеш өлкөнүн мамлекеттик түзүлүшүнүн принцибин кайра карап чыгууга укуктуу. Федералдык Жогорку Кеңеш ошондой эле министрлер кеңешинин төрагалыгына талапкерди бекитет&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Федералдык Жогорку Кеңеш сессия учурунда эки айда бир пленардык жыйындарды өткөрүп турушу керек. Федералдык Жогорку Кеңештин съезди жыл сайын октябрь айынын башында болуп турат жана кандайдыр бир чечим кабыл алуу үчүн жыйынга кеминде беш мүчөсүнүн катышуусу, алардын арасында Абу-Даби жана Дубай эмирдиктеринин өкүлдөрү болушу зарыл. Федералдык Жогорку Кеңештин жыйындагы негизинен жабык эшик артында өтөт.

=== Президент ===
Бириккен Араб Эмирликтери президентинин кызматы Абу-Даби эмирлигинин эмиринин кызмат орду менен байланышкан жана Аду-Дабинин эмири БАЭнин президенти болуп саналат. Бул эмирликте абсолюттук монархия орнотулгандыгына байланыштуу, кызмат мурас катары өтүп турат.

БАЭнин президенти куралдуу күчтөрдүн  башкы кол башчысы, Жогорку коргоо кеңешинин төрагасы болуп санадат. Президент Федералдык Жогорку Кеңеш тарабынан тастыкталган жарлыктарга жана токтомдорго, Министрлер кеңеши тарабынан кабыл алынган ченемдик актыларга кол коёт. Мындан тышкары, президент дипломатиялык корпустун мүчөлөрүн, жогорку жарандык жана аскер кызматчыларын дайындайт, мунапыс жарыялайт же өлүм жазасын тастыктайт.

БАЭнин мыйзамдарында Федералдык Жогорку Кеңеш тарабынан беш жылдык мөөнөткө дайындалаган вице-президенттин кызмат орду да каралган.

БАЭнин Президентинин кызматын 2022-жылдын 14-майынан тартып Мухаммад ибн Заид Аль Нахайян аткарып келет&lt;ref&gt;[https://barakelde.org/news:467278 Бириккен Араб Эмираттарынын жаңы президенти шайланды]&lt;/ref&gt;. Абу-Даби эмирлигиндеги бийлик 250 жылдан ашуун убакыттан бери Аль Нахайян уруусунун колунда&lt;ref&gt;The National News. [https://www.thenationalnews.com/uae/heritage/key-figures-in-the-life-of-qasr-al-hosn-1.296535/ Key figures in the life of Qasr Al Hosn]&lt;/ref&gt;.

=== Министирлер кеңеши ===
Президент кызматка дайындаган жана Федералдык Жогорку Кеңеш кызматка бекиткен төрагасы жетектеген Министрлер кеңеши аткаруу бийлиги болуп саналат. Министрлер кеңешинин ыйгарым укуктарына мыйзам долбоорлорун жана федералдык бюджетти иштеп чыгуу, мыйзамдарды жана башка ченемдик укуктук актыларды аткаруу боюнча токтомдорду жана көрсөтмөлөрдү кабыл алуу, сот чечимдеринин аткарылышын көзөмөлдөө, эл аралык келишимдерди жана макулдашууларды ратификациялоо, мамлекеттин башка жогорку органдарынын атайын буйругун талап кылбаган федералдык кызматкерлерди дайындоо жана жумуштан бошотуу кирет&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=The UAE Cabinet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-uae-cabinet |accessdate=2024-12-04 |archivedate=2023-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230512011830/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-uae-cabinet }}&lt;/ref&gt;.

Учурдагы министирлер кеңеши 37 министрден тура (алардын тогузу аялдар)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Федералдык улуттук кеңеш ===
Федералдык улуттук кеңеш — БАЭнин мыйзам чыгаруу органы (парламентти) болуп саналат, бирок башка мамлекеттердин парламенттеринен айырмаланып бул орган мыйзамдарды чыгарбайт жана улуттук кеңешке келген даяр мыйзамдарды талкуулап, сунуштарды гана берет. Негизги функциялары БАЭнин Конституциясынын 89, 90Ю 91, 92 беренелеринде көрсөтүлгөн жана төмөнкүлөрдү функцияларды камтыйт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Federal National Council |url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-federal-national-council- |accessdate=2024-12-04 |archivedate=2023-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230922121108/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-federal-national-council- }}&lt;/ref&gt;:

* каржы маселелерин камтыган мыйзам долбоорлорун кабыл алуу, өзгөртүү же четке кагуу;
* жылдык бюджетке байланышкан мыйзам долбоорун талкуулоо;
* эл аралык келишимдерди жана макулдашууларды талкуулоо;
* федерациянын ишки иштерине тиешелүү жалпы маселелерди талкуулоо жана суроолор боюнча сунуштарды берүү.
Учурда Федералдык улуттук кеңештин курамына 40 депутат ([[Абу-Даби (эмирлик)|Абу-Даби]] жана [[Дубай (эмирлик)|Дубайдан]] — 8 депутат, [[Рас-аль-Хайма (эмирлик)|Рас-эль-Хайма]] жана [[Шаржа (эмирлик)|Шаржадан]] — 6 депутат, [[Фужейра (эмирлик)|Фужейра]], [[Умм эль-Кайвайн (эмирлик)|Умм-эль-Кайвайн]] жана [[Ажман (эмирлик)|Ажмандан]] — 4 депутат) кирет.

=== Федералдык сот системасы ===
БАЭ конституциясынын 45-беренесине ылайык, Федералдык сот системасы БАЭнин федералдык башкаруу органдарын түзгөн беш органдын бири болуп саналат. БАЭдеги сот түзүмү эки системадан турат: федералдык жогорку сот жетектеген Федералдык сот системасы жана жергиликтүү соттор&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260315205358/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-federal-judiciary |archivedate=2026-03-15 |title=The Federal Judiciary |url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/the-federal-judiciary# |accessdate=2024-12-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Тышкы саясат ===
Бириккен Араб Эмирлиги көпчүлүк өлкөлөр жана Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөлөрү менен кеңири дипломатиялык жана коммерциялык мамиледе. Ал [[Мунай экспорттогон өлкөлөрдүн уюму|OPEC]] маанилүү ролду ойнойт жана Перс булуңундагы араб өлкөлөрүнүн кызматташтык кеңешин уюмунун негиздөөчүлөрүнүн бири. 

Бириккен Араб Эмирлиги — [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУ]], [[Эл аралык жарандык авиация уюму|ЭЖАУ]], [[Эл аралык эмгек уюму|ЭЭУ]], Бүткүл дүйнөлүк почта уюму, [[Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму|БДСУ]], [[Бүткүл Дүйнөлүк Интеллектуалдык Менчик Уюму|БИМУ]], [[Бүткүл дүйнөлүк банк]], [[Эл аралык валюта фонду|ЭВФ]], [[Араб өлкөлөрүнүн лигасы]], Ислам кызматташтык уюму, Кошулбоо кыймылы ж.б. уюмадардын активдүү мүчөсү.

2024-жылы Global Peace Index индекси боюнча 53-орунда&lt;ref&gt;[https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf Global Peace Index 2024]&lt;/ref&gt;.

=== Куралдуу күчтөр ===
[[Файл:Baynunah-class corvette Al Dhafra P-173 at NAVDEX.JPG|thumb|left|220px|Baynunah классындагы корвет]]
[[Файл:F-16e block60.jpg|thumb|220px|F-16 учагы]]
Бириккен Араб Эмирликтеринин куралдуу күчтөрү төмөнкүдөй бөлүктөрдөн турат:

* Жөө аскерлер — 44 000 аскер
* Деңиз Флоту — 2 500 аскер жана 46 кеме
* Аба күчтөрү — 4 500 аскер жана 386 учак
* Президенттик гвардия — 12 000 аскер

2022-жылы өлкө коргонууга 20,4 миллиард [[АКШ доллары|АКШ долларын]] же ИДП 4% сарптаган&lt;ref&gt;[https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023/ The Military Balance 2023]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=CIA. The World Factbook. United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/#military-and-security |accessdate=2024-12-04 |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/#military-and-security }}&lt;/ref&gt;. БАЭнин куралдуу күчтөрү Парс булуңундагы мамлекеттердин ичинен эң жөндөмдүү армия деп эсептелет&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Бириккен Араб Эмирликтеринин куралдуу күчтөрү Сомалидеги, Косоводагы, Кувейттеги, Ливандагы, Ооганстандагы, Ливиядагы, Сириядагы жана Йемендеги аскердик операцияларга катышкан&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/national-security/in-the-uae-the-united-states-has-a-quiet-potent-ally-nicknamed-little-sparta/2014/11/08/3fc6a50c-643a-11e4-836c-83bc4f26eb67_story.html In the UAE, the United States has a quiet, potent ally nicknamed ‘Little Sparta’]&lt;/ref&gt;.

БАЭ өзүнүн аскердик резервдик күчтөрүн кеңейтүү үчүн 2014-жылдан бери эркектер үчүн 16 айга созулган милдеттүү аскердик кызматты киргизген&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-emirates-military/uae-extends-compulsory-military-service-to-16-months-idUSKBN1JY093/ UAE extends compulsory military service to 16 months]&lt;/ref&gt;. БАЭнин тарыхындагы аскердик эң чоң жоготуу 2015-жылдын 4-сентябрында болгон, Йемендин борбордук бөлүгүндөгү Мариб аймагындагы БАЭнин жоокерлери жайгашкан жер «Точка» ракетасы менен аткыланып, натыйжасында 52 жоокер каза болгон.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
{{Негизги макала|Бириккен Араб Эмирликтеринин административдик-аймактык түзүлүшү}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Эмирлик
! Расмий аталышы
! Административдик борбору
! Аянты, км²
! Калкы, адам
!Карта
|-
| [[Абу-Даби (эмирлик)|Абу-Даби]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | أبو ظبي
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Абу-Даби]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | 67 340
| style=&quot;text-align:right&quot; | 1 463 491
| rowspan=&quot;7&quot; |[[Файл:UAE en-map.png|300x300px]]
|-
| [[Ажман (эмирлик)|Ажман]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | عجمان
| style=&quot;text-align:center&quot; | Ажман
| style=&quot;text-align:right&quot; | 259
| style=&quot;text-align:right&quot; | 260 492
|-
| [[Дубай (эмирлик)|Дубай]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | دبي
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Дубай]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | 3 885
| style=&quot;text-align:right&quot; | 2 262 000
|-
| [[Рас-аль-Хайма (эмирлик)|Рас-аль-Хайма]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | رأس الخيمة
| style=&quot;text-align:center&quot; | Рас-эль-Хайма
| style=&quot;text-align:right&quot; | 1 683
| style=&quot;text-align:right&quot; | 191 753
|-
| [[Умм эль-Кайвайн (эмирлик)|Умм-эль-Кайвайн]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | أم القيوين
| style=&quot;text-align:center&quot; | Умм-эль-Кайвайн
| style=&quot;text-align:right&quot; | 777
| style=&quot;text-align:right&quot; | 59 098
|-
| [[Фужейра (эмирлик)|Эль-Фужайра]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | الفجيرة
| style=&quot;text-align:center&quot; | Эль-Фужайра
| style=&quot;text-align:right&quot; | 1 166
| style=&quot;text-align:right&quot; | 118 933
|-
| [[Шаржа (эмирлик)|Шаржа]]
| style=&quot;text-align:right&quot; | الشارقة
| style=&quot;text-align:center&quot; | Шаржа
| style=&quot;text-align:right&quot; | 2 590
| style=&quot;text-align:right&quot; | 656 941
|}

== Калкы ==
[[Файл:Dubai_banner_2.jpg|thumb|center|900x900px|Дубай — БАЭнин эң чоң шаары]]
[[Бириккен Улуттар Уюму|БУУнун]] эсеби боюнча, 2019-жылдын ортосунда өлкөнүн жалпы калкы 9 771 000 болгон; иммигранттар өлкөнүн жалпы калкынын 87,9% түзөт. 

2015-жылдын эсеби боюнча БАЭ калкынын — 11,6% эмирликтер, түштүк азиялыктар — 59,4% (анын ичинен 38,2% индиялыктар, 9,5% бангладештиктер, 9,4% пакистандыктар, 2,3% башка Түштүк Азия өлкөлөрүнүн жарандары), мисирликтер — 10,2%, филиппиндиктер — 6,1%, башка өлкөлөрдүн жарандары — 12,8% түзгөн.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/#people-and-society People and Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/#people-and-society |date=2021-01-09 }} БЧАнин сайты&lt;/ref&gt;

БАЭ эл каттоо жана акыркы расмий эсептөөлөр боюнча калкынын саны:&lt;ref&gt;[https://www.citypopulation.de/de/uae/ БАЭ эл каттоо жана акыркы расмий эсептөөлөр боюнча калкынын саны]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эмирлик
!15.12.1980 
жүргүзүлгөн эл каттоо
!17.12.1985
жүргүзүлгөн эл каттоо
!17.12.1995
жүргүзүлгөн эл каттоо
!06.12.2005
резиденттик каттоо
!01.07.2010
болгон балоо
!01.07.2015
болгон балоо
!01.07.2016
болгон балоо
|-
!БАЭ
!1 042 099
!1 379 303
!2 411 041
!4 106 427
!8 264 070
!8 900 000
!9 121 167
|-
|[[Абу-Даби (эмирлик)|Абу-Даби]]
|451 848
|566 036
|942 463
|1 399 484
|1 967 659
|2 784 490
|2 908 173
|-
|Аджман
|36 100
|54 546
|121 491
|206 997
|263 000
|…
|…
|-
|Эль-Фуджайра
|32 189
|43 753
|76 180
|125 698
|163 751
|213 712
|225 360
|-
|Шаржа
|159 317
|228 317
|402 792
|793 573
|''1 060 000''
|1 405 843
|…
|-
|[[Дубай (эмирлик)|Дубай]]
|276 301
|370 788
|689 420
|1 321 453
|1 837 610
|2 383 017
|2 566 209
|-
|Рас-эль-Хайма
|73 918
|96 578
|143 334
|210 063
|…
|345000
|…
|-
|Умм-эль-Кайвайн
|12 426
|19 285
|35 361
|49 159
|''65 000''
|…
|…
|}

=== Тил ===
Араб адабий тили — расмий, улуттук тили. Англис тили эң көп колдонулган тил&lt;ref&gt;[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/weng.12507 Multilingualism and the role of English in the United Arab Emirates]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.visitdubai.com/en/articles/spoken-languages-in-dubai#:~:text=Absolutely.,English%20is%20always%20an%20option. Languages of Dubai: what do people speak?]&lt;/ref&gt;, Парс булуңундагы араб тилинин диалектери жергиликтүү калк тарабынан күнүмдүк жашоодо кенири колдонулат&lt;ref&gt;[[iarchive:frommersdubaifro00shan|Christensen Shane. Frommer's Dubai]]&lt;/ref&gt;.

=== Диний курамы ===
{{bar box
|title=БАЭнин диний курамы (2010-жыл)
|titlebar=#Fcd116
|left1=Дин
|right1=Пайыз
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[Ислам]]|green|76}}
{{bar percent|[[Христианство]]|blue|13}}
{{bar percent|[[Индуизм]]|orange|7}}
{{bar percent|[[Буддизм]]|yellow|2}}
{{bar percent|Башка диндер|gray|1}}
{{bar percent|Динге ишенбегендер|black|1}}
}}
БАЭнин дээрлик бардык жарандары мусулмандар, алардын 85% [[сүннөттөр]] жана 15% шейттер. Миграция кызматынын маалыматы боюнча, иммигранттардын болжол менен 55% мусулмандар, 25% индуизмди тутунгандар, 10% христиандар, 5% буддисттер жана 5% сикхзим, [[бахаизм]] диний агымын тутунгандар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091031224349/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127360.htm International Religious Freedom Report 2009]&lt;/ref&gt;. Пландоо министрлигинин изилдөөсүнө ылайык, БАЭде жашаган адамдардын төрттөн үч бөлүгүн мусулмандар түзөт.

== Экономика ==

БАЭ экономикасынын негизин, мамлекеттик кирешелердин басымдуу бөлүгүн жана дээрлик бардык валюталык кирешелерди камсыз кылган багыт болуп мунайды жана жаратылыш газын өндүрүү, экспорттоо, ошондой эле реэкспорт саналат&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241207160820/https://u.ae/en/about-the-uae/economy |archivedate=2024-12-07 |title=The UAE's economy |url=https://u.ae/en/about-the-uae/economy |accessdate=2024-12-04}}&lt;/ref&gt;.

Мунай өндүрүү күнүнө болжол менен 2,2 миллион баррель деп бааланат, анын көпчүлүгү Абу-Даби эмирлигинин аймагында өндүрүлөт. Мунай бир нече ондогон жылдар аралыгында БАЭнин экономикасынын тез өсүшүн камсыз кылгон, бирок экономика тармагындагы саясий реформалардын жыйынтыгында, акыркы убактарда соода-сатык, реэкспорт тездик менен өнүгүп жатат&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [https://u.ae/en/#/ Бириккен Араб Эмирликтеринин Өкмөтү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204094118/https://u.ae/en/#/ |date=2024-12-04 }}
{{Азия өлкөлөрү}}

[[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]]</text>
      <sha1>nmqy4xre7c0wdq8vvdgrlamuoeexeyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалал-Абад эл аралык аэропорту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132138</id>
    <revision>
      <id>666375</id>
      <parentid>568424</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5869" sha1="h8qsqq0bwrk1r5apc708o7q0ob6u7wq" xml:space="preserve">{{Башка маанилер|Жалал-Абад (маанилери)}} 
{{Infobox Airport 
| name         = Жалал-Абад эл аралык аэропорту
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| IATA         = 
| ICAO         = UAFJ
&lt;center&gt;{{АймакКартасы|Кыргызстан|width=280|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=ДЖБ|position=right
|lat_deg=40|lat_min=56|lat_sec=39|lat_dir=N
|lon_deg=72|lon_min=58|lon_sec=40|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Аэропорттун Кыргызстанда жайгашкан жери&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Жарандык
| country      = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
| owner        = «Кыргызстан аэропорттору» ААК
| city-served  = [[Жалал-Абад]], [[Кыргызстан]]
| location     = [[Жалал-Абад облусу]]
| elevation-f  = 2090
| elevation-m  = 790
| coordinates  = {{coord|40|56|39|N|72|58|40|E|type:airport}}
| website      = [http://www.airport.kg www.airport.kg]
| metric-elev  = Ооба
| metric-rwy   = Ооба
| r1-number    = 08/26
| r1-length-f  = 13,793
| r1-length-m  = 4,204
| r1-surface   = [[Армобетон]]
| r2-number    =
| r2-length-f  = 
| r2-length-m  = 
| r2-surface   = 
| stat-year    = 2019
| stat1-header = Жылдык жүргүнчү агымы
| stat1-data   = {{Өсүү}} 3,683,347 адам
|аталышы=Жалал-Абад аэропорту|image=Jalal-Abad Airport Departure Hall.jpg}}

'''Жалал-Абад эл аралык аэропорту''' ({{Lang-en|Jalal-Abad Airport}}) ([[IATA]]: ''жок'' '''(ДЖБ)''', [[ICAO]]: '''UAFJ''') — [[Манас (шаар)|Манас]] шаарынын батыш тарабында жайгашкан.  Шаардын жүргүнчү жана жүк ташууда мааниси чоң аэропорт. Жергиликтүү туристтик агенттер JBD деп латынча расмий эмес үч тамгадан турган аэропорт коду катары колдонушат. Жалал-Абад эл аралык аэропортунун жергиликтүү коду — ДЖБ.

== Тарыхы ==
Жалал-Абад эл аралык аэропорту 1938-жылы курулуп башталган, 1947-жылы аэродром болгон, экинчи дүйнөлүк согуштан кийин аэропорт катары иштеп баштаган. Ал эми 1972-жылы азыркы учуу-конуу тилкеси жана терминал курулган. Бүгүнку күндөгү учуу тилкеси 2013-жылы реконструкцияланган. 2017-жылы аэропорттун эски терминалы бузулган; Эки өзүнчө учуу жана учуу залдарынан турган жаңы терминалдын имараты 2018-жылдын июнь айында ачылган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Основные итоги работы ОАО «Международный аэропорт «Манас» в 2017 году - Международный аэропорт «Манас»|url=http://www.airport.kg/press-center/news/252|lang=ru|work=www.airport.kg.|accessdate=2021-12-12}}&lt;/ref&gt;. Эл аралык аэропортто бажы жана чек ара көзөмөлү жок.

== Авиакомпаниялар жана каттамдар ==
Аэропорт Кыргызстандын ичинде гана каттамдарды тейлейт. Союз тараганга чейин аэропорт Манас (мурунку Жалал-Абад) шаарын [[Өзбекстан]], [[Казакстан]] жана [[Тажикстан|Тажикстандын]] шаарлары менен байланыштырып турган.
{{Airport-dest-list
| [[TezJet]]|[[Манас эл аралык аэропорту|Бишкек]]| [[Asman Airlines]]|[[Манас (аэропорт)|Бишкек]]&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250429212315/https://letundra.com/ru/news/asman-airlines-zapuskaet-vnutrennie-rejsy-v-kyrgyzstane-iz-dzhalal-abada-v-bishkek-2/ |archivedate=2025-04-29 |title=Asman Airlines запускает внутренние рейсы в Кыргызстане из Джалал-Абада в Бишкек |url=https://letundra.com/ru/news/asman-airlines-zapuskaet-vnutrennie-rejsy-v-kyrgyzstane-iz-dzhalal-abada-v-bishkek-2/ |accessdate=2025-03-19}}&lt;/ref&gt;
}}

== Кырсыктар ==
*1989-жылдын 15-сентябрында «Аэрофлот» компаниясына таандык Як-40 учагы (CCCP-87391) катуу конгон. Учак конуу маалында үч жолу секирип, кайра жараксыз абалга келген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ASN Aircraft accident Yakovlev 40 CCCP-87391 Jalal-Abad|url=https://asn.flightsafety.org/asndb/326235|lang=en|work=Aviation Safety Network|accessdate=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;.
*1998-жылдын 14-апрелинде «Кыргызстан» авиакомпаниясынын Як-40 учагы (EX-87529) конуу учурунда учуп-конуу тилкесинен чыгып кеткен. Учак кайра жараксыз абалга келген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ASN Aircraft accident Yakovlev 40 EX-87529 Jalal-Abad|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19980414-0|work=Aviation Safety Network|lang=en|accessdate=2025-08-19}}&lt;/ref&gt;.

== Дагы караңыз ==
*[[Кыргыз Республикасындагы аэропорттор]]

== Булактар ==
[[Категория:Авиация]]
&lt;references /&gt;{{Кыргызстандын абамайдандары}}
[[Категория:Жалал-Абад]]
[[Категория:Кыргызстандын аэропорттору]]</text>
      <sha1>h8qsqq0bwrk1r5apc708o7q0ob6u7wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоржа Мелони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132182</id>
    <revision>
      <id>666379</id>
      <parentid>609286</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13031" sha1="hfdarghvz3vqtrj5dpblki80peeyyap" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы= Жоржа Мелони|сүрөтү=Giorgia Meloni video message to the 2022 NIAF Gala.jpg|кызматы= Италия премьер-министри|желек=Emblem of Italy.svg|иш баштоо убагы=22 октябрь 2022|партиясы= Бир Туугандар|желек2=Flag of Italy.svg|андан мурунку инсан=[[Марио Драги]]|кызматы_2=Италия премьер-министри|иш баштоо убагы_2=13-февраль 2021|иш аяктоо убагы_2=22-октябрь 2022||сайты= {{URL|giorgiameloni.it}}|туулган жери=[[Рим]]|туулган жылы=15-январь 1977|,|кол тамгасы=Giorgia Meloni signature.svg}}
'''Жоржа Мелони''' ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Giorgia Meloni}}; 15 январь 1977,[[Рим]],[[Италия]]) — [[Италия|италиялык]] саясатчы, 22-жылдын 2022-октябрынан бери [[Италия|Италиянын]] Министрлер кеңешинин төрагасы болгон биринчи аял, [[Сильвио Берлускони|Сильвио Берлусконинин]] төртүнчү өкмөтүнүн мурдагы жаштар министри (2008-2011). &quot;Италиянын бир туугандары&quot; партиясынын (2014-жылдан) жана европалык консерваторлор жана реформаторлор партиясынын (2020-жылдан) лидери.  

== '''Өмүр баяны''' ==
'''Эрте жашоо жана пост-фашисттик саясат'''

Жоржа Мелони 15-январь 1977-жылы Римде туулган. Мелонинин атасы ал бала кезинде үй-бүлөсүн таштап кеткен, ал эми Мелони Борбордук Римдеги гарбателланын жумушчу класстагы районунда апасы тарабынан тарбияланган. Мелони 15 жашында Италиянын социалдык кыймылына (Италиянын социалдык кыймылы; МСИ)-мурдагы фашисттик лидер Бенито Муссолининин тарапташтары тарабынан негизделген оңчул партияга Кошулган. Мелони өспүрүм кезинде Муссолинини эл алдында мактаган жана ал пост-фашисттик саясий чөйрөлөрдө көрүнүктүү орунду ээлеген. 1994-жылы МСИ өзүн Улуттук Альянс ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Alleanza Nationale}}) деп атады, ал эми Мелони партиянын студенттик канаты болгон жаштар аракетинин ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Azione Jiovani}}) мүчөсү болгон. Ал 2004-жылы топтун президенти болуп шайланганга чейин жаштардын иш-аракеттеринде ар кандай лидерлик кызматтарды ээлеген.

1998-жылы Мелони Рим провинциялык өкмөтүнүн кеңешчиси болуп шайланган. Ал бул кызматты 2002-жылга чейин ээлеген, ошондо анын саясий байлыгы медиа магнат Сильвио Берлусконинин бийликке кайтып келиши менен бекемделген. Улуттук Альянс 2000-жылдары Берлусконинин бир нече өкмөттөрүндө коалициялык өнөктөш катары кызмат кылат, ал эми Мелони 2006-жылы Италиянын парламентинин төмөнкү палатасы болгон депутаттар палатасына шайланган. Улуттук Альянс жана Берлусконинин Италия күчтөрү өз коалициясын Эркиндик элинин туусу астында расмий түрдө түзүшкөн ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Popolo della libertá}}) (PdL) 2007-жылы, ал эми PdL 2008-жылы апрелде өткөн мөөнөтүнөн мурда шайлоодо бийликке келген. Мелони Берлусконинин кабинетинде жаштар портфолиосуна дайындалган; 31 жашында ал согуштан кийинки Италиянын саясий тарыхындагы эң жаш министр болгон. Улуттук Альянстын лидери Джанфранко Фини 2010-жылы PdL менен бөлүнүп, Берлусконинин Өкмөтү 2011-жылы коррупциялык чуулардын жана экономикалык башаламандыктардын толкунунан улам кулаган.

== '''Саясий карьерасы''' ==
'''Италиянын &quot;Бир Туугандар&quot; партиясынын негиздөөчүcү'''

Мелони парламенттик орунду сактап калган жана Марио Монти 2011-жылдын ноябрь айында технократиялык Өкмөттүн башында кызматка киришкенде, Италиянын каржылык кыйрашын алдын алуу менен кеңири таанылган сактык бюджетине каршы чыккан. 2012-жылы Мелони жана Улуттук Альянстын ардагерлери Игнацио Ла Русса жана Гвидо Кросетто Италиянын бир туугандарын негиздешкен. Партиянын аталышы Италиянын гимнинин алгачкы аятынан алынган жана анын логотибинде алгач МСИ колдонгон үч түстүү жалын камтылган. Анын платформасы ошол мезгилдеги башка Евроскептиктердин саясий блокторуна окшош болгон: ал популисттик болгон, иммиграцияга каршы болгон жана Европа Биримдигинин мыйзамдарынын үстөмдүгүн четке каккан. Партиянын 2013-жылдагы жалпы шайлоодогу көрсөткүчтөрү анчалык деле көрүнүктүү болгон эмес, ал эми Мелони 2014-жылы Италиянын бир туугандарынын лидери болуп шайланган.

Мелони 2016-жылы Римдин мэри болуп шайланган, бирок ал үчүнчү орунду ээлеп, экинчи турдун экинчи айлампасына катыша алган эмес. 2018-жылдагы жалпы шайлоодо Италиянын бир туугандары добуштардын 4 пайызын гана алышкан, бирок бул партиянын 2013-жылдагы көрсөткүчүнөн кыйла жакшырган. Башка популисттик партиялар күчтүү көрсөткүчтөр менен мактанышкан жана акыры Жузеппе Контенин тушунда солчул Евроскептик беш жылдыз кыймылы жана оңчул мурдагы сепаратисттик Лига тарабынан өкмөт түзүлгөн. Италиянын бир туугандары Лига менен коалицияга кирсе да, Конте Өкмөтүнө кошулган эмес. 2019-жылы Италиянын бир туугандары Европа Парламентине шайлоодо добуштардын 6 пайыздан ашыгын алышкан жана ошол жылы Мелони Римдеги кайрылуусунда: &quot;мен Джорджиямын, мен аялмын, мен энемин, мен италиялыкмын, Мен Христианмын. Муну менден тартып ала албайсың!&quot;Мелонинин саясий абалы 2020-жылы башка европалык популисттик партиялар тарабынан таанылган, ал Европа Парламентинин ичиндеги Евроскептиктердин блогу болгон Европалык консерваторлор жана Реформачылардын президенти болуп дайындалган.

=== '''Мелонинин премьер-министрликке келиши''' ===
2021-жылдын январь айында Контенин өкмөтү кулап, италиялык пресс. Серхио Маттарелла Европанын борбордук банкынын мурдагы президенти Марио Драгини Италиянын саясий партияларынын кеңири спектринен келген биримдик өкмөтүн башкарууга дайындаган. Италиянын бир туугандары оппозицияда калууну чечишкен.  Мелони 2023-жылга белгиленген шайлоолорго көз салып, партияны фашисттик келип чыгышынан алыстатууга аракет кылган. Ал Италиянын бир туугандарына экстремисттик билдирүүлөрдү жасоодон же фашизмге шилтеме берүүдөн баш тартууну буйруган жана &quot;Рим салюту&quot; деп аталган иш-аракетти колдонууга тыюу салган, бул иш-аракет Үчүнчү Рейх тарабынан кабыл алынган &quot;Гитлер салютуна&quot; дээрлик окшош болгон. Мелони ошондой эле өлкөдө жана чет өлкөлөрдө өзүнүн коомдук аброюн жогорулатууну улантты. 2021-жылдын май айында анын автобиографиясы&quot;Ио соно Джорджия: ле мие радичи, ле мие идее&quot; (&quot;мен Джорджиямын: менин Тамырларым, менин идеяларым&quot;) жарык көргөн.кийинки жылы ал испан неофашисттик партиясынын митингинде &quot; Ооба, табигый үй-бүлөгө, ЛГБТ лоббисине жок...жыныска жок ideology...no Брюсселдеги чиновниктерге!&quot;Бул билдирүү Италиянын ЛГБТк+ коомчулугунун тынчсыздануусун жаратты.

== Жеке жашосу ==
Жарандык күйөөсү — Андреа Джамбруно (''Andrea Giambruno'') — италиялык телеалып баруучу. 2016-жылдын 30-январында '''&quot;Family Day&quot;''' аттуу чоң митингде, бир жыныстуу түгөйлөрдүн бала багып алуусуна каршы акция учурунда, Жоржа Мелони биринчи жолу эне болорун эл алдында жарыялаган. 2016-жылдын 16-сентябрында түгөйлөрдүн '''Жиневра''' аттуу кызы жарык дүйнөгө келген. Бирок акыркы жаңылыктарга ылайык, Жоржа Мелони көп жылдык өмүр шериги менен мамилесин расмий түрдө токтотконун жарыялаган. Экөө болжол менен он жыл бирге жашашкан.

== Социалдык тармактарда ==
[https://www.instagram.com/giorgiameloni?utm_source=ig_web_button_share_sheet&amp;igsh=ZDNlZDc0MzIxNw== Instagram]    [https://www.instagram.com/giorgiameloni?utm_source=ig_web_button_share_sheet&amp;igsh=ZDNlZDc0MzIxNw== Facebook] 

== Булактар ==
[https://www.giorgiameloni.it Giorgia Meloni (расмий сайт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230209153340/https://www.giorgiameloni.it/ |date=2023-02-09 }} 
[https://web.archive.org/web/20250217001409/https://svpressa.ru/persons/dzhordzha-meloni/ СвободнаяПресса/Джорджа Мелони]
[https://www.theguardian.com/world/2023/oct/20/italian-pm-giorgia-meloni-splits-from-partner-after-his-sexist-comments The Guardian/Italian PM Giorgia Meloni]


[[Категория:15-январьда төрөлгөндөр]] 

[[Категория:1977 жылы төрөлгөндөр]] 

[[Категория:Римде төрөлгөндөр]] 

[[Категория:Италия премьер-министирлери]] 
[[Категория:Италия аял-саясатчылары]]</text>
      <sha1>hfdarghvz3vqtrj5dpblki80peeyyap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ош шаарындагы Алишер Навои паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133076</id>
    <revision>
      <id>666429</id>
      <parentid>463372</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="jt1iquj5lyfha0jto86gfepsv0xaizp" xml:space="preserve">[[Ош облусу|Ош]] шаарындагы [https://2gis.kg/osh/search/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA Навои паркы]  Кыргызстан көчөсүнүн түштүк тарабында, Ленин проспектиси менен Ак-Буура дарыясынын ортосунда жайгашкан. 15-кылымдагы түрк акыны [[Алишер Навои|Алишер Навоинин]] атынан аталган. [https://web.archive.org/web/20240207050218/https://foto-tours.ru/azia/kirgizia/770-pamyatnik-alisheru-navoi Алишер Навоинин эстелиги] парктын алдына орнотулган. Паркта бир катар чакан аттракциондор жана чоң кафелер бар. Сиз жаштар арасында популярдуу болгон пинг-понг үстөлдөрүн, чоң сыноого даяр болгондор үчүн шахмат үстөлдөрүн таба аласыз, ошондой эле жергиликтүү үй-бүлөлөрдүн аттракциондордон ырахат алып, парктагы отургучтарда жанаша отурганын көрөсүз. Парк өзүнүн дөңгөлөктөрү менен белгилүү, андан мусулмандар үчүн ыйык [[Сулайман-Тоо|Сулайман-Тоону]] көрүүгө болот.</text>
      <sha1>jt1iquj5lyfha0jto86gfepsv0xaizp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133160</id>
    <revision>
      <id>666330</id>
      <parentid>551892</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20619" sha1="rlu7mvlmtllfou6zb6vp7rjlw5h6pym" xml:space="preserve">[[Америка Кошмо Штаттары]] 50 [[Штат|штатты]] бириктирген [[федерация]], алар өз кезегинде округдарга бөлүнөт. Округдардагы калктуу конуштарды шаардык муниципалитеттер башкарат, ал эми айылдык аймактар тауншиптерге бөлүнүшү мүмкүн.

[[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] борбору [[Вашингтон]] шаарынын аймагы штаттардан тышкары өзгөчө административдик-аймактык структурасы Колумбия округуна кирет. Ошондой эле [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] карамагында бир катар аралдарда жайгашкан аймактары бар.

== Штаттар ==
{{Негизги макала|Штат (АКШ)}}

'''Штатт''' ([[Англис тили|англ.]] ''U.S. state'') — [[АКШ|АКШдагы]] административдик-саясий бирдик. Азыркы учурда [[АКШ|АКШда]] 50 [[штат]] бар. Штаттар жана [[АКШ]] федералдык өкмөтү ортосундагы көз карандысыздыгынын бөлүнүшүнөн улам америкалык [[АКШ|АКШнын]] жана жашаган штатынын жарааны болот. Бир штаттан экинчисине кирээрде эч кандай чек жок, бирок бир штаттан башка штатка адамды экстрадиция кылаарда ар кандай процедуралар жүрөт.
{{Калып:АКШ картасы (белгилер менен)}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width=&quot;99%&quot;
|+ [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] штаттары
! №
! Желек&lt;ref&gt;[https://flagpedia.net/us-states Flags of the U.S. states]&lt;/ref&gt;
! Штат
! Расмий аталышы&lt;ref&gt;[https://www.state.gov/department-of-state-by-state/ Department of State by State] (''[[Англис тили|англисче]]'')&lt;/ref&gt;
! Почта&lt;br&gt;коду&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/U-S-state-and-territory-abbreviations-2229773 U.S. state and territory abbreviations]&lt;/ref&gt;
! Негизделген күнү
! Калкы,&lt;br&gt;адам (2020)
! Аянты,&lt;br&gt; км²
! Калктын жан башына ИДП (2005)
! Административдик&lt;br&gt; борбору
! Ири шаары
|-
| 1
| [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|45px]]
| [[Айдахо (штат)|Айдахо]]
| State of Idaho
| align=center | ID
| data-sort-value=&quot;1890.07.03&quot;|[[3-июль]] [[1890]]
| align=right | {{Nts|1,839,106}}
| align=right | {{Nts|216632}}
| align=right | {{Nts|33012}}
| Бойсе
| Бойсе
|-
| 2
| [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|45px]]
| [[Айова (штат)|Айова]]
| State of Iowa
| align=center | IA
| data-sort-value=&quot;1846.12.28&quot;|[[28-декабрь]] [[1846]]
| align=right | {{Nts|3,190,369}}
| align=right | {{Nts|145743}}
| align=right | {{Nts|38529}}
| Де-Мойн
| Де-Мойн
|-
| 3
| [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|45px]]
| [[Алабама (штат)|Алабама]]
| State of Alabama
| align=center | AL
| data-sort-value=&quot;1819.12.14&quot;|[[14-декабрь]] [[1819]]
| align=right | {{Nts|5,024,279}}
| align=right | {{Nts|135765}}
| align=right | {{Nts|32866}}
| Монтгомери
| Бирмингем
|-
| 4
| [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|45px]]
| [[Аляска (штат)|Аляска]]
| State of Alaska
| align=center | AK
| data-sort-value=&quot;1959.01.03&quot;|[[3-январь]] [[1959]]
| align=right | {{Nts|733,391}}
| align=right | {{Nts|1717854}}
| align=right | {{Nts|60079}}
| Джуно
| [[Анкоридж]]
|-
| 5
| [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|45px]]
| [[Аризона (штат)|Аризона]]
| State of Arizona
| align=center | AZ
| data-sort-value=&quot;1912.02.14&quot;|[[14-февраль]] [[1912]]
| align=right | {{Nts|7,151,502}}
| align=right | {{Nts|295254}}
| align=right | {{Nts|36327}}
| Финикс
| Финикс
|-
| 6
| [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|45px]]
| [[Арканзас (штат)|Арканзас]]
| State of Arkansas
| align=center | AR
| data-sort-value=&quot;1836.06.15&quot;|[[15-июнь]] [[1836]]
| align=right | {{Nts|3,011,524}}
| align=right | {{Nts|137732}}
| align=right | {{Nts|31233}}
| Литл-Рок
| Литл-Рок
|-
| 7
| [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|45px]]
| [[Вайоминг (штат)|Вайоминг]]
| State of Wyoming
| align=center | WY
| data-sort-value=&quot;1890.07.10&quot;|[[10-июль]] [[1890]]
| align=right | {{Nts|576,851}}
| align=right | {{Nts|253348}}
| align=right | {{Nts|53843}}
| Шайенн
| Шайенн
|-
| 8
| [[Файл:Flag of Washington.svg|border|45px]]
| [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]
| State of Washington
| align=center | WA
| data-sort-value=&quot;1889.11.11&quot;|[[11-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|7,705,281}}
| align=right | {{Nts|184827}}
| align=right | {{Nts|42702}}
| Олимпия
| Сиэтл
|-
| 9
| [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|45px]]
| [[Вермонт (штат)|Вермонт]]
| State of Vermont
| align=center | VT
| data-sort-value=&quot;1791.03.04&quot;|[[4-март]] [[1791]]
| align=right | {{Nts|643,077}}
| align=right | {{Nts|24923}}
| align=right | {{Nts|37130}}
| Монтпилиер
| Берлингтон
|-
| 10
| [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|45px]]
| [[Виргиния (штат)|Виргиния]]
| Commonwealth of Virginia
| align=center | VA
| data-sort-value=&quot;1788.06.25&quot;|[[25-июнь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|8,631,393}}
| align=right | {{Nts|110785}}
| align=right | {{Nts|46613}}
| Ричмонд
| Верджиния-Бич
|-
| 11
| [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|45px]]
| [[Висконсин (штат)|Висконсин]]
| State of Wisconsin
| align=center | WI
| data-sort-value=&quot;1848.05.29&quot;|[[29-май]] [[1848]]
| align=right | {{Nts|5,893,718}}
| align=right | {{Nts|169639}}
| align=right | {{Nts|39294}}
| Мадисон
| Милуоки
|-
| 12
| [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|45px]]
| [[Гавайи]]
| State of Hawai`i&lt;br&gt;Moku`a-ina o Hawai`i
| align=center | HI
| data-sort-value=&quot;1959.08.21&quot;|[[21-август]] [[1959]]
| align=right | {{Nts|1,455,271}}
| align=right | {{Nts|28311}}
| align=right | {{Nts|42119}}
| Гонолулу
| Гонолулу
|-
| 13
| [[Файл:Flag_of_Delaware.svg|border|45px]]
| [[Делавэр (штат)|Делавэр]]
| State of Delaware
| align=center | DE
| data-sort-value=&quot;1787.12.07&quot;|[[7-декабрь]] [[1787]]
| align=right | {{Nts|989,948}}
| align=right | {{Nts|6452}}
| align=right | {{Nts|64437}}
| Довер
| Уилмингтон
|-
| 14
| [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|45px]]
| [[Жоржия (штат)|Жоржия]]
| State of Georgia
| align=center | GA
| data-sort-value=&quot;1788.01.02&quot;|[[2-январь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|10,711,908}}
| align=right | {{Nts|153909}}
| align=right | {{Nts|40155}}
| [[Атланта]]
| [[Атланта]]
|-
| 15
| [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|45px]]
| [[Батыш Виргиния (штат)|Батыш Виргиния]]
| State of West Virginia
| align=center | WV
| data-sort-value=&quot;1863.06.20&quot;|[[20-июнь]] [[1863]]
| align=right | {{Nts|1,793,716}}
| align=right | {{Nts|62755}}
| align=right | {{Nts|29602}}
| Чарлстон
| Чарлстон
|-
| 16
| [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|45px]]
| [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]]
| State of Illinois
| align=center | IL
| data-sort-value=&quot;1818.12.03&quot;|[[3-декабрь]] [[1818]]
| align=right | {{Nts|12,812,508}}
| align=right | {{Nts|149998}}
| align=right | {{Nts|43886}}
| Спрингфилд
| Чикаго
|-
| 17
| [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|45px]]
| [[Индиана (штат)|Индиана]]
| State of Indiana
| align=center | IN
| data-sort-value=&quot;1816.12.11&quot;|[[11-декабрь]] [[1816]]
| align=right | {{Nts|6,785,528}}
| align=right | {{Nts|94321}}
| align=right | {{Nts|38048}}
| [[Индианаполис]]
| [[Индианаполис]]
|-
| 18
| [[Файл:Flag of California.svg|border|45px]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| State of California
| align=center | CA
| data-sort-value=&quot;1850.09.09&quot;|[[9-сентябрь]] [[1850]]
| align=right | {{Nts|39,538,223}}
| align=right | {{Nts|423970}}
| align=right | {{Nts|44846}}
| Сакраменто
| [[Лос-Анжелес]]
|-
| 19
| [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|45px]]
| [[Канзас (штат)|Канзас]]
| State of Kansas
| align=center | KS
| data-sort-value=&quot;1861.01.29&quot;|[[29-январь]] [[1861]]
| align=right | {{Nts|2,937,880}}
| align=right | {{Nts|213096}}
| align=right | {{Nts|38419}}
| Топика
| Уичито
|-
| 20
| [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|45px]]
| [[Кентукки (штат)|Кентукки]]
| Commonwealth of&lt;br&gt;Kentucky
| align=center | KY
| data-sort-value=&quot;1792.06.01&quot;|[[1-июнь]] [[1792]]
| align=right | {{Nts|4,505,836}}
| align=right | {{Nts|104659}}
| align=right | {{Nts|33632}}
| Франкфорт
| Луисвилл
|-
| 21
| [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|45px]]
| [[Колорадо (штат)|Колорадо]]
| State of Colorado
| align=center | CO
| data-sort-value=&quot;1876.08.01&quot;|[[1-август]] [[1876]]
| align=right | {{Nts|5,773,714}}
| align=right | {{Nts|269837}}
| align=right | {{Nts|46314}}
| [[Денвер]]
| [[Денвер]]
|-
| 22
| [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|45px]]
| [[Коннектикут (штат)|Коннектикут]]
| State of Connecticut
| align=center | CT
| data-sort-value=&quot;1788.01.09&quot;|[[9-январь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|3,605,944}}
| align=right | {{Nts|14357}}
| align=right | {{Nts|55400}}
| [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]]
| [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]
|-
| 23
| [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|45px]]
| [[Луизиана (штат)|Луизиана]]
| State of Louisiana&lt;br&gt;État de Louisiane
| align=center | LA
| data-sort-value=&quot;1812.04.30&quot;|[[30-апрель]] [[1812]]
| align=right | {{Nts|4,657,757}}
| align=right | {{Nts|135382}}
| align=right | {{Nts|36765}}
| Батон-Руж
| [[Жаңы Орлеан]]
|-
| 24
| [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|45px]]
| [[Массачусетс (штат)|Массачусетс]]
| Commonwealth of Massachusetts
| align=center | MA
| data-sort-value=&quot;1788.02.06&quot;|[[6-февраль]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|7,029,917}}
| align=right | {{Nts|27336}}
| align=right | {{Nts|51344}}
| [[Бостон]]
| [[Бостон]]
|-
| 25
| [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|45px]]
| [[Миннесота (штат)|Миннесота]]
| State of Minnesota
| align=center | MN
| data-sort-value=&quot;1858.05.11&quot;|[[11-май]] [[1858]]
| align=right | {{Nts|5,706,494}}
| align=right | {{Nts|225181}}
| align=right | {{Nts|45451}}
| Сент-Пол
| [[Миннеаполис]]
|-
| 26
| [[Файл:Flag of Mississippi.svg|border|45px]]
| [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
| State of Mississippi
| align=center | MS
| data-sort-value=&quot;1817.12.10&quot;|[[10-декабрь]] [[1817]]
| align=right | {{Nts|2,961,279}}
| align=right | {{Nts|125443}}
| align=right | {{Nts|27545}}
| Джэксон
| Джэксон
|-
| 27
| [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|45px]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| State of Missouri
| align=center | MO
| data-sort-value=&quot;1821.08.10&quot;|[[10-август]] [[1821]]
| align=right | {{Nts|6,154,913}}
| align=right | {{Nts|180533}}
| align=right | {{Nts|37251}}
| Джефферсон-Сити
| Канзас-Сити
|-
| 28
| [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|45px]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| State of Michigan
| align=center | MI
| data-sort-value=&quot;1837.01.26&quot;|[[26-январь]] [[1837]]
| align=right | {{Nts|10,077,331}}
| align=right | {{Nts|250493}}
| align=right | {{Nts|37338}}
| Лансинг
| [[Детройт]]
|-
| 29
| [[Файл:Flag of Montana.svg|border|45px]]
| [[Монтана (штат)|Монтана]]
| State of Montana
| align=center | MT
| data-sort-value=&quot;1889.11.08&quot;|[[8-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|1,084,225}}
| align=right | {{Nts|381156}}
| align=right | {{Nts|31903}}
| [[Хелена (Монтана)|Хелена]]
| [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]]
|-
| 30
| [[Файл:Flag of Maine.svg|border|45px]]
| [[Мэн (штат)|Мэн]]
| State of Maine
| align=center | ME
| data-sort-value=&quot;1820.03.15&quot;|[[15-март]] [[1820]]
| align=right | {{Nts|1,362,359}}
| align=right | {{Nts|91646}}
| align=right | {{Nts|34105}}
| [[Огаста (Мэн)|Огаста]]
| Портленд
|-
| 31
| [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|45px]]
| [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]]
| State of Maryland
| align=center | MD
| data-sort-value=&quot;1788.04.28&quot;|[[28-апрель]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|6,177,224}}
| align=right | {{Nts|32133}}
| align=right | {{Nts|43729}}
| Аннаполис
| [[Балтимор]]
|-
| 32
| [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|45px]]
| [[Небраска (штат)|Небраска]]
| State of Nebraska
| align=center | NE
| data-sort-value=&quot;1867.03.01&quot;|[[1-март]] [[1867]]
| align=right | {{Nts|1,961,504}}
| align=right | {{Nts|200520}}
| align=right | {{Nts|39950}}
| Линкольн
| Омаха
|-
| 33
| [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|45px]]
| [[Невада (штат)|Невада]]
| State of Nevada
| align=center | NV
| data-sort-value=&quot;1864.10.31&quot;|[[31-октябрь]] [[1864]]
| align=right | {{Nts|3,104,614}}
| align=right | {{Nts|286367}}
| align=right | {{Nts|45778}}
| Карсон-Сити
| [[Лас-Вегас]]
|-
| 34
| [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|45px]]
| [[Нью-Гэмпшир (штат)|Нью-Гэмпшир]]
| State of New Hampshire
| align=center | NH
| data-sort-value=&quot;1788.06.21&quot;|[[21-июнь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|1,377,529}}
| align=right | {{Nts|24217}}
| align=right | {{Nts|42513}}
| [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]]
| Манчестер
|-
| 35
| [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|45px]]
| [[Нью-Джерси]]
| State of New Jersey
| align=center | NJ
| data-sort-value=&quot;1787.12.18&quot;|[[18-декабрь]] [[1787]]
| align=right | {{Nts|9,288,994}}
| align=right | {{Nts|22608}}
| align=right | {{Nts|49414}}
| Трентон
| Ньюарк
|-
| 36
| [[Файл:Flag of New York.svg|border|45px]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| State of New York
| align=center | NY
| data-sort-value=&quot;1788.07.26&quot;|[[26-июль]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|20,201,249}}
| align=right | {{Nts|141300}}
| align=right | {{Nts|50038}}
| Олбани
| [[Нью-Йорк]]
|-
| 37
| [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|45px]]
| [[Нью-Мексико (штат)|Нью-Мексико]]
| State of New Mexico&lt;br&gt;Estado de Nuevo México
| align=center | NM
| data-sort-value=&quot;1912.01.06&quot;|[[6-январь]] [[1912]]
| align=right | {{Nts|2,117,522}}
| align=right | {{Nts|315194}}
| align=right | {{Nts|35949}}
| [[Санта-Фе (Нью-Мексико)|Санта-Фе]]
| Альбукерке
|-
| 38
| [[Файл:Flag of Ohio.svg|border|45px]]
| [[Огайо (штат)|Огайо]]
| State of Ohio
| align=center | OH
| data-sort-value=&quot;1803.03.01&quot;|[[1-март]] [[1803]]
| align=right | {{Nts|11,799,448}}
| align=right | {{Nts|116096}}
| align=right | {{Nts|38594}}
| Колумбус
| [[Кливленд]]
|-
| 39
| [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|45px]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| State of Oklahoma
| align=center | OK
| data-sort-value=&quot;1907.11.16&quot;|[[16-ноябрь]] [[1907]]
| align=right | {{Nts|3,959,353}}
| align=right | {{Nts|181196}}
| align=right | {{Nts|33978}}
| [[Оклахома-Сити]]
| [[Оклахома-Сити]]
|-
| 40
| [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|45px]]
| [[Орегон (штат)|Орегон]]
| State of Oregon
| align=center | OR
| data-sort-value=&quot;1859.02.14&quot;|[[14-февраль]] [[1859]]
| align=right | {{Nts|4,237,256}}
| align=right | {{Nts|255026}}
| align=right | {{Nts|39920}}
| Сейлем
| Портленд
|-
| 41
| [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|45px]]
| [[Пенсильвания]]
| Commonwealth of Pennsylvania
| align=center | PA
| data-sort-value=&quot;1787.12.12&quot;|[[12-декабрь]] [[1787]]
| align=right | {{Nts|13,002,700}}
| align=right | {{Nts|119283}}
| align=right | {{Nts|39194}}
| Гаррисберг
| Филадельфия
|-
| 42
| [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|45px]]
| [[Род-Айленд (штат)|Род-Айленд]]
| State of Rhode Island and&lt;br&gt; Providence Plantations
| align=center | RI
| data-sort-value=&quot;1790.05.29&quot;|[[29-май]] [[1790]]
| align=right | {{Nts|1,097,379}}
| align=right | {{Nts|4002}}
| align=right | {{Nts|40691}}
| Провиденс
| Провиденс
|-
| 43
| [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|45px]]
| [[Түндүк Дакота (штат)|Түндүк Дакота]]
| State of North Dakota
| align=center | ND
| data-sort-value=&quot;1889.11.02&quot;|[[2-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|779,094}}
| align=right | {{Nts|183272}}
| align=right | {{Nts|37975}}
| Бисмарк
| Фарго
|-
| 44
| [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|45px]]
| [[Түндүк Каролина (штат)|Түндүк Каролина]]
| State of North Carolina
| align=center | NC
| data-sort-value=&quot;1789.11.21&quot;|[[21-ноябрь]] [[1789]]
| align=right | {{Nts|10,439,388}}
| align=right | {{Nts|139509}}
| align=right | {{Nts|39690}}
| Роли
| Шарлотт
|-
| 45
| [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|45px]]
| [[Теннесси (штат)|Теннесси]]
| State of Tennessee
| align=center | TN
| data-sort-value=&quot;1796.06.01&quot;|[[1-июнь]] [[1796]]
| align=right | {{Nts|6,910,840}}
| align=right | {{Nts|109247}}
| align=right | {{Nts|37985}}
| Нашвилл
| [[Мемфис]]
|-
| 46
| [[Файл:Flag of Texas.svg|border|45px]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| State of Texas
| align=center | TX
| data-sort-value=&quot;1845.12.29&quot;|[[29-декабрь]] [[1845]]
| align=right | {{Nts|29,145,505}}
| align=right | {{Nts|696241}}
| align=right | {{Nts|42975}}
| Остин
| Хьюстон
|-
| 47
| [[Файл:Flag of Florida.svg|border|45px]]
| [[Флорида (штат)|Флорида]]
| State of Florida
| align=center | FL
| data-sort-value=&quot;1845.03.03&quot;|[[3-март]] [[1845]]
| align=right | {{Nts|21,538,187}}
| align=right | {{Nts|170304}}
| align=right | {{Nts|37889}}
| Таллахасси
| [[Жэксонвилл]]
|-
| 48
| [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|45px]]
| [[Түштүк Дакота (штат)|Түштүк Дакота]]
| State of South Dakota
| align=center | SD
| data-sort-value=&quot;1889.11.02&quot;|[[2-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|886,667}}
| align=right | {{Nts|199905}}
| align=right | {{Nts|40037}}
| Пирр
| Су-Фолс
|-
| 49
| [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|45px]]
| [[Түштүк Каролина (штат)|Түштүк Каролина]]
| State of South Carolina
| align=center | SC
| data-sort-value=&quot;1788.05.23&quot;|[[23-май]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|5,118,425}}
| align=right | {{Nts|82931}}
| align=right | {{Nts|32848}}
| Колумбия
| Колумбия
|-
| 50
| [[Файл:Flag of Utah.svg|border|45px]]
| [[Юта (штат)|Юта]]
| State of Utah
| align=center | UT
| data-sort-value=&quot;1896.01.04&quot;|[[4-январь]] [[1896]]
| align=right | {{Nts|3,271,616}}
| align=right | {{Nts|219887}}
| align=right | {{Nts|36377}}
| Солт-Лейк-Сити
| Солт-Лейк-Сити
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
! ||  ||  Жалпы ||   ||   ||  || align=right |{{Nts|330759736}}|| align=right |{{Nts|9830575}}||  ||
|}

== Булактар ==
&lt;references /&gt;


{{АКШ административдик-аймактык түзүлүшү}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|административдик-аймактык түзүлүшү|административдик-аймактык түзүлүшү}}

[[Категория:АКШ]]
[[Категория:АКШ штаттары]]
[[Категория:АКШ административдик-аймактык түзүлүшү]]</text>
      <sha1>rlu7mvlmtllfou6zb6vp7rjlw5h6pym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666331</id>
      <parentid>666330</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Artelow &quot;[[АКШнын административдик-аймактык түзүлүшү]]&quot; барагын &quot;[[Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>666330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20619" sha1="rlu7mvlmtllfou6zb6vp7rjlw5h6pym" xml:space="preserve">[[Америка Кошмо Штаттары]] 50 [[Штат|штатты]] бириктирген [[федерация]], алар өз кезегинде округдарга бөлүнөт. Округдардагы калктуу конуштарды шаардык муниципалитеттер башкарат, ал эми айылдык аймактар тауншиптерге бөлүнүшү мүмкүн.

[[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] борбору [[Вашингтон]] шаарынын аймагы штаттардан тышкары өзгөчө административдик-аймактык структурасы Колумбия округуна кирет. Ошондой эле [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] карамагында бир катар аралдарда жайгашкан аймактары бар.

== Штаттар ==
{{Негизги макала|Штат (АКШ)}}

'''Штатт''' ([[Англис тили|англ.]] ''U.S. state'') — [[АКШ|АКШдагы]] административдик-саясий бирдик. Азыркы учурда [[АКШ|АКШда]] 50 [[штат]] бар. Штаттар жана [[АКШ]] федералдык өкмөтү ортосундагы көз карандысыздыгынын бөлүнүшүнөн улам америкалык [[АКШ|АКШнын]] жана жашаган штатынын жарааны болот. Бир штаттан экинчисине кирээрде эч кандай чек жок, бирок бир штаттан башка штатка адамды экстрадиция кылаарда ар кандай процедуралар жүрөт.
{{Калып:АКШ картасы (белгилер менен)}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width=&quot;99%&quot;
|+ [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] штаттары
! №
! Желек&lt;ref&gt;[https://flagpedia.net/us-states Flags of the U.S. states]&lt;/ref&gt;
! Штат
! Расмий аталышы&lt;ref&gt;[https://www.state.gov/department-of-state-by-state/ Department of State by State] (''[[Англис тили|англисче]]'')&lt;/ref&gt;
! Почта&lt;br&gt;коду&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/topic/U-S-state-and-territory-abbreviations-2229773 U.S. state and territory abbreviations]&lt;/ref&gt;
! Негизделген күнү
! Калкы,&lt;br&gt;адам (2020)
! Аянты,&lt;br&gt; км²
! Калктын жан башына ИДП (2005)
! Административдик&lt;br&gt; борбору
! Ири шаары
|-
| 1
| [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|45px]]
| [[Айдахо (штат)|Айдахо]]
| State of Idaho
| align=center | ID
| data-sort-value=&quot;1890.07.03&quot;|[[3-июль]] [[1890]]
| align=right | {{Nts|1,839,106}}
| align=right | {{Nts|216632}}
| align=right | {{Nts|33012}}
| Бойсе
| Бойсе
|-
| 2
| [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|45px]]
| [[Айова (штат)|Айова]]
| State of Iowa
| align=center | IA
| data-sort-value=&quot;1846.12.28&quot;|[[28-декабрь]] [[1846]]
| align=right | {{Nts|3,190,369}}
| align=right | {{Nts|145743}}
| align=right | {{Nts|38529}}
| Де-Мойн
| Де-Мойн
|-
| 3
| [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|45px]]
| [[Алабама (штат)|Алабама]]
| State of Alabama
| align=center | AL
| data-sort-value=&quot;1819.12.14&quot;|[[14-декабрь]] [[1819]]
| align=right | {{Nts|5,024,279}}
| align=right | {{Nts|135765}}
| align=right | {{Nts|32866}}
| Монтгомери
| Бирмингем
|-
| 4
| [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|45px]]
| [[Аляска (штат)|Аляска]]
| State of Alaska
| align=center | AK
| data-sort-value=&quot;1959.01.03&quot;|[[3-январь]] [[1959]]
| align=right | {{Nts|733,391}}
| align=right | {{Nts|1717854}}
| align=right | {{Nts|60079}}
| Джуно
| [[Анкоридж]]
|-
| 5
| [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|45px]]
| [[Аризона (штат)|Аризона]]
| State of Arizona
| align=center | AZ
| data-sort-value=&quot;1912.02.14&quot;|[[14-февраль]] [[1912]]
| align=right | {{Nts|7,151,502}}
| align=right | {{Nts|295254}}
| align=right | {{Nts|36327}}
| Финикс
| Финикс
|-
| 6
| [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|45px]]
| [[Арканзас (штат)|Арканзас]]
| State of Arkansas
| align=center | AR
| data-sort-value=&quot;1836.06.15&quot;|[[15-июнь]] [[1836]]
| align=right | {{Nts|3,011,524}}
| align=right | {{Nts|137732}}
| align=right | {{Nts|31233}}
| Литл-Рок
| Литл-Рок
|-
| 7
| [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|45px]]
| [[Вайоминг (штат)|Вайоминг]]
| State of Wyoming
| align=center | WY
| data-sort-value=&quot;1890.07.10&quot;|[[10-июль]] [[1890]]
| align=right | {{Nts|576,851}}
| align=right | {{Nts|253348}}
| align=right | {{Nts|53843}}
| Шайенн
| Шайенн
|-
| 8
| [[Файл:Flag of Washington.svg|border|45px]]
| [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]
| State of Washington
| align=center | WA
| data-sort-value=&quot;1889.11.11&quot;|[[11-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|7,705,281}}
| align=right | {{Nts|184827}}
| align=right | {{Nts|42702}}
| Олимпия
| Сиэтл
|-
| 9
| [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|45px]]
| [[Вермонт (штат)|Вермонт]]
| State of Vermont
| align=center | VT
| data-sort-value=&quot;1791.03.04&quot;|[[4-март]] [[1791]]
| align=right | {{Nts|643,077}}
| align=right | {{Nts|24923}}
| align=right | {{Nts|37130}}
| Монтпилиер
| Берлингтон
|-
| 10
| [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|45px]]
| [[Виргиния (штат)|Виргиния]]
| Commonwealth of Virginia
| align=center | VA
| data-sort-value=&quot;1788.06.25&quot;|[[25-июнь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|8,631,393}}
| align=right | {{Nts|110785}}
| align=right | {{Nts|46613}}
| Ричмонд
| Верджиния-Бич
|-
| 11
| [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|45px]]
| [[Висконсин (штат)|Висконсин]]
| State of Wisconsin
| align=center | WI
| data-sort-value=&quot;1848.05.29&quot;|[[29-май]] [[1848]]
| align=right | {{Nts|5,893,718}}
| align=right | {{Nts|169639}}
| align=right | {{Nts|39294}}
| Мадисон
| Милуоки
|-
| 12
| [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|45px]]
| [[Гавайи]]
| State of Hawai`i&lt;br&gt;Moku`a-ina o Hawai`i
| align=center | HI
| data-sort-value=&quot;1959.08.21&quot;|[[21-август]] [[1959]]
| align=right | {{Nts|1,455,271}}
| align=right | {{Nts|28311}}
| align=right | {{Nts|42119}}
| Гонолулу
| Гонолулу
|-
| 13
| [[Файл:Flag_of_Delaware.svg|border|45px]]
| [[Делавэр (штат)|Делавэр]]
| State of Delaware
| align=center | DE
| data-sort-value=&quot;1787.12.07&quot;|[[7-декабрь]] [[1787]]
| align=right | {{Nts|989,948}}
| align=right | {{Nts|6452}}
| align=right | {{Nts|64437}}
| Довер
| Уилмингтон
|-
| 14
| [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|45px]]
| [[Жоржия (штат)|Жоржия]]
| State of Georgia
| align=center | GA
| data-sort-value=&quot;1788.01.02&quot;|[[2-январь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|10,711,908}}
| align=right | {{Nts|153909}}
| align=right | {{Nts|40155}}
| [[Атланта]]
| [[Атланта]]
|-
| 15
| [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|45px]]
| [[Батыш Виргиния (штат)|Батыш Виргиния]]
| State of West Virginia
| align=center | WV
| data-sort-value=&quot;1863.06.20&quot;|[[20-июнь]] [[1863]]
| align=right | {{Nts|1,793,716}}
| align=right | {{Nts|62755}}
| align=right | {{Nts|29602}}
| Чарлстон
| Чарлстон
|-
| 16
| [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|45px]]
| [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]]
| State of Illinois
| align=center | IL
| data-sort-value=&quot;1818.12.03&quot;|[[3-декабрь]] [[1818]]
| align=right | {{Nts|12,812,508}}
| align=right | {{Nts|149998}}
| align=right | {{Nts|43886}}
| Спрингфилд
| Чикаго
|-
| 17
| [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|45px]]
| [[Индиана (штат)|Индиана]]
| State of Indiana
| align=center | IN
| data-sort-value=&quot;1816.12.11&quot;|[[11-декабрь]] [[1816]]
| align=right | {{Nts|6,785,528}}
| align=right | {{Nts|94321}}
| align=right | {{Nts|38048}}
| [[Индианаполис]]
| [[Индианаполис]]
|-
| 18
| [[Файл:Flag of California.svg|border|45px]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| State of California
| align=center | CA
| data-sort-value=&quot;1850.09.09&quot;|[[9-сентябрь]] [[1850]]
| align=right | {{Nts|39,538,223}}
| align=right | {{Nts|423970}}
| align=right | {{Nts|44846}}
| Сакраменто
| [[Лос-Анжелес]]
|-
| 19
| [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|45px]]
| [[Канзас (штат)|Канзас]]
| State of Kansas
| align=center | KS
| data-sort-value=&quot;1861.01.29&quot;|[[29-январь]] [[1861]]
| align=right | {{Nts|2,937,880}}
| align=right | {{Nts|213096}}
| align=right | {{Nts|38419}}
| Топика
| Уичито
|-
| 20
| [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|45px]]
| [[Кентукки (штат)|Кентукки]]
| Commonwealth of&lt;br&gt;Kentucky
| align=center | KY
| data-sort-value=&quot;1792.06.01&quot;|[[1-июнь]] [[1792]]
| align=right | {{Nts|4,505,836}}
| align=right | {{Nts|104659}}
| align=right | {{Nts|33632}}
| Франкфорт
| Луисвилл
|-
| 21
| [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|45px]]
| [[Колорадо (штат)|Колорадо]]
| State of Colorado
| align=center | CO
| data-sort-value=&quot;1876.08.01&quot;|[[1-август]] [[1876]]
| align=right | {{Nts|5,773,714}}
| align=right | {{Nts|269837}}
| align=right | {{Nts|46314}}
| [[Денвер]]
| [[Денвер]]
|-
| 22
| [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|45px]]
| [[Коннектикут (штат)|Коннектикут]]
| State of Connecticut
| align=center | CT
| data-sort-value=&quot;1788.01.09&quot;|[[9-январь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|3,605,944}}
| align=right | {{Nts|14357}}
| align=right | {{Nts|55400}}
| [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]]
| [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]
|-
| 23
| [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|45px]]
| [[Луизиана (штат)|Луизиана]]
| State of Louisiana&lt;br&gt;État de Louisiane
| align=center | LA
| data-sort-value=&quot;1812.04.30&quot;|[[30-апрель]] [[1812]]
| align=right | {{Nts|4,657,757}}
| align=right | {{Nts|135382}}
| align=right | {{Nts|36765}}
| Батон-Руж
| [[Жаңы Орлеан]]
|-
| 24
| [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|45px]]
| [[Массачусетс (штат)|Массачусетс]]
| Commonwealth of Massachusetts
| align=center | MA
| data-sort-value=&quot;1788.02.06&quot;|[[6-февраль]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|7,029,917}}
| align=right | {{Nts|27336}}
| align=right | {{Nts|51344}}
| [[Бостон]]
| [[Бостон]]
|-
| 25
| [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|45px]]
| [[Миннесота (штат)|Миннесота]]
| State of Minnesota
| align=center | MN
| data-sort-value=&quot;1858.05.11&quot;|[[11-май]] [[1858]]
| align=right | {{Nts|5,706,494}}
| align=right | {{Nts|225181}}
| align=right | {{Nts|45451}}
| Сент-Пол
| [[Миннеаполис]]
|-
| 26
| [[Файл:Flag of Mississippi.svg|border|45px]]
| [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
| State of Mississippi
| align=center | MS
| data-sort-value=&quot;1817.12.10&quot;|[[10-декабрь]] [[1817]]
| align=right | {{Nts|2,961,279}}
| align=right | {{Nts|125443}}
| align=right | {{Nts|27545}}
| Джэксон
| Джэксон
|-
| 27
| [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|45px]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| State of Missouri
| align=center | MO
| data-sort-value=&quot;1821.08.10&quot;|[[10-август]] [[1821]]
| align=right | {{Nts|6,154,913}}
| align=right | {{Nts|180533}}
| align=right | {{Nts|37251}}
| Джефферсон-Сити
| Канзас-Сити
|-
| 28
| [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|45px]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| State of Michigan
| align=center | MI
| data-sort-value=&quot;1837.01.26&quot;|[[26-январь]] [[1837]]
| align=right | {{Nts|10,077,331}}
| align=right | {{Nts|250493}}
| align=right | {{Nts|37338}}
| Лансинг
| [[Детройт]]
|-
| 29
| [[Файл:Flag of Montana.svg|border|45px]]
| [[Монтана (штат)|Монтана]]
| State of Montana
| align=center | MT
| data-sort-value=&quot;1889.11.08&quot;|[[8-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|1,084,225}}
| align=right | {{Nts|381156}}
| align=right | {{Nts|31903}}
| [[Хелена (Монтана)|Хелена]]
| [[Биллингс (Монтана)|Биллингс]]
|-
| 30
| [[Файл:Flag of Maine.svg|border|45px]]
| [[Мэн (штат)|Мэн]]
| State of Maine
| align=center | ME
| data-sort-value=&quot;1820.03.15&quot;|[[15-март]] [[1820]]
| align=right | {{Nts|1,362,359}}
| align=right | {{Nts|91646}}
| align=right | {{Nts|34105}}
| [[Огаста (Мэн)|Огаста]]
| Портленд
|-
| 31
| [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|45px]]
| [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]]
| State of Maryland
| align=center | MD
| data-sort-value=&quot;1788.04.28&quot;|[[28-апрель]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|6,177,224}}
| align=right | {{Nts|32133}}
| align=right | {{Nts|43729}}
| Аннаполис
| [[Балтимор]]
|-
| 32
| [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|45px]]
| [[Небраска (штат)|Небраска]]
| State of Nebraska
| align=center | NE
| data-sort-value=&quot;1867.03.01&quot;|[[1-март]] [[1867]]
| align=right | {{Nts|1,961,504}}
| align=right | {{Nts|200520}}
| align=right | {{Nts|39950}}
| Линкольн
| Омаха
|-
| 33
| [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|45px]]
| [[Невада (штат)|Невада]]
| State of Nevada
| align=center | NV
| data-sort-value=&quot;1864.10.31&quot;|[[31-октябрь]] [[1864]]
| align=right | {{Nts|3,104,614}}
| align=right | {{Nts|286367}}
| align=right | {{Nts|45778}}
| Карсон-Сити
| [[Лас-Вегас]]
|-
| 34
| [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|45px]]
| [[Нью-Гэмпшир (штат)|Нью-Гэмпшир]]
| State of New Hampshire
| align=center | NH
| data-sort-value=&quot;1788.06.21&quot;|[[21-июнь]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|1,377,529}}
| align=right | {{Nts|24217}}
| align=right | {{Nts|42513}}
| [[Конкорд (Нью-Гэмпшир)|Конкорд]]
| Манчестер
|-
| 35
| [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|45px]]
| [[Нью-Джерси]]
| State of New Jersey
| align=center | NJ
| data-sort-value=&quot;1787.12.18&quot;|[[18-декабрь]] [[1787]]
| align=right | {{Nts|9,288,994}}
| align=right | {{Nts|22608}}
| align=right | {{Nts|49414}}
| Трентон
| Ньюарк
|-
| 36
| [[Файл:Flag of New York.svg|border|45px]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| State of New York
| align=center | NY
| data-sort-value=&quot;1788.07.26&quot;|[[26-июль]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|20,201,249}}
| align=right | {{Nts|141300}}
| align=right | {{Nts|50038}}
| Олбани
| [[Нью-Йорк]]
|-
| 37
| [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|45px]]
| [[Нью-Мексико (штат)|Нью-Мексико]]
| State of New Mexico&lt;br&gt;Estado de Nuevo México
| align=center | NM
| data-sort-value=&quot;1912.01.06&quot;|[[6-январь]] [[1912]]
| align=right | {{Nts|2,117,522}}
| align=right | {{Nts|315194}}
| align=right | {{Nts|35949}}
| [[Санта-Фе (Нью-Мексико)|Санта-Фе]]
| Альбукерке
|-
| 38
| [[Файл:Flag of Ohio.svg|border|45px]]
| [[Огайо (штат)|Огайо]]
| State of Ohio
| align=center | OH
| data-sort-value=&quot;1803.03.01&quot;|[[1-март]] [[1803]]
| align=right | {{Nts|11,799,448}}
| align=right | {{Nts|116096}}
| align=right | {{Nts|38594}}
| Колумбус
| [[Кливленд]]
|-
| 39
| [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|45px]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| State of Oklahoma
| align=center | OK
| data-sort-value=&quot;1907.11.16&quot;|[[16-ноябрь]] [[1907]]
| align=right | {{Nts|3,959,353}}
| align=right | {{Nts|181196}}
| align=right | {{Nts|33978}}
| [[Оклахома-Сити]]
| [[Оклахома-Сити]]
|-
| 40
| [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|45px]]
| [[Орегон (штат)|Орегон]]
| State of Oregon
| align=center | OR
| data-sort-value=&quot;1859.02.14&quot;|[[14-февраль]] [[1859]]
| align=right | {{Nts|4,237,256}}
| align=right | {{Nts|255026}}
| align=right | {{Nts|39920}}
| Сейлем
| Портленд
|-
| 41
| [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|45px]]
| [[Пенсильвания]]
| Commonwealth of Pennsylvania
| align=center | PA
| data-sort-value=&quot;1787.12.12&quot;|[[12-декабрь]] [[1787]]
| align=right | {{Nts|13,002,700}}
| align=right | {{Nts|119283}}
| align=right | {{Nts|39194}}
| Гаррисберг
| Филадельфия
|-
| 42
| [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|45px]]
| [[Род-Айленд (штат)|Род-Айленд]]
| State of Rhode Island and&lt;br&gt; Providence Plantations
| align=center | RI
| data-sort-value=&quot;1790.05.29&quot;|[[29-май]] [[1790]]
| align=right | {{Nts|1,097,379}}
| align=right | {{Nts|4002}}
| align=right | {{Nts|40691}}
| Провиденс
| Провиденс
|-
| 43
| [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|45px]]
| [[Түндүк Дакота (штат)|Түндүк Дакота]]
| State of North Dakota
| align=center | ND
| data-sort-value=&quot;1889.11.02&quot;|[[2-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|779,094}}
| align=right | {{Nts|183272}}
| align=right | {{Nts|37975}}
| Бисмарк
| Фарго
|-
| 44
| [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|45px]]
| [[Түндүк Каролина (штат)|Түндүк Каролина]]
| State of North Carolina
| align=center | NC
| data-sort-value=&quot;1789.11.21&quot;|[[21-ноябрь]] [[1789]]
| align=right | {{Nts|10,439,388}}
| align=right | {{Nts|139509}}
| align=right | {{Nts|39690}}
| Роли
| Шарлотт
|-
| 45
| [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|45px]]
| [[Теннесси (штат)|Теннесси]]
| State of Tennessee
| align=center | TN
| data-sort-value=&quot;1796.06.01&quot;|[[1-июнь]] [[1796]]
| align=right | {{Nts|6,910,840}}
| align=right | {{Nts|109247}}
| align=right | {{Nts|37985}}
| Нашвилл
| [[Мемфис]]
|-
| 46
| [[Файл:Flag of Texas.svg|border|45px]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| State of Texas
| align=center | TX
| data-sort-value=&quot;1845.12.29&quot;|[[29-декабрь]] [[1845]]
| align=right | {{Nts|29,145,505}}
| align=right | {{Nts|696241}}
| align=right | {{Nts|42975}}
| Остин
| Хьюстон
|-
| 47
| [[Файл:Flag of Florida.svg|border|45px]]
| [[Флорида (штат)|Флорида]]
| State of Florida
| align=center | FL
| data-sort-value=&quot;1845.03.03&quot;|[[3-март]] [[1845]]
| align=right | {{Nts|21,538,187}}
| align=right | {{Nts|170304}}
| align=right | {{Nts|37889}}
| Таллахасси
| [[Жэксонвилл]]
|-
| 48
| [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|45px]]
| [[Түштүк Дакота (штат)|Түштүк Дакота]]
| State of South Dakota
| align=center | SD
| data-sort-value=&quot;1889.11.02&quot;|[[2-ноябрь]] [[1889]]
| align=right | {{Nts|886,667}}
| align=right | {{Nts|199905}}
| align=right | {{Nts|40037}}
| Пирр
| Су-Фолс
|-
| 49
| [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|45px]]
| [[Түштүк Каролина (штат)|Түштүк Каролина]]
| State of South Carolina
| align=center | SC
| data-sort-value=&quot;1788.05.23&quot;|[[23-май]] [[1788]]
| align=right | {{Nts|5,118,425}}
| align=right | {{Nts|82931}}
| align=right | {{Nts|32848}}
| Колумбия
| Колумбия
|-
| 50
| [[Файл:Flag of Utah.svg|border|45px]]
| [[Юта (штат)|Юта]]
| State of Utah
| align=center | UT
| data-sort-value=&quot;1896.01.04&quot;|[[4-январь]] [[1896]]
| align=right | {{Nts|3,271,616}}
| align=right | {{Nts|219887}}
| align=right | {{Nts|36377}}
| Солт-Лейк-Сити
| Солт-Лейк-Сити
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
! ||  ||  Жалпы ||   ||   ||  || align=right |{{Nts|330759736}}|| align=right |{{Nts|9830575}}||  ||
|}

== Булактар ==
&lt;references /&gt;


{{АКШ административдик-аймактык түзүлүшү}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|административдик-аймактык түзүлүшү|административдик-аймактык түзүлүшү}}

[[Категория:АКШ]]
[[Категория:АКШ штаттары]]
[[Категория:АКШ административдик-аймактык түзүлүшү]]</text>
      <sha1>rlu7mvlmtllfou6zb6vp7rjlw5h6pym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Egov.Press</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133350</id>
    <revision>
      <id>666343</id>
      <parentid>665083</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T19:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24459" sha1="fasyqt32c0x2tbdqxxwc23fnm042i2q" xml:space="preserve">{{Сайт маалыматты
|аталышы=Egov.Press
|логотип=EPSVG.svg
|URL={{URL|https://polites.news}}
|ачылган күнү=[[2020|2020]]
|сайттын түрү=Петицияларды жарыялоочу мурдагы сайт
}}

'''Egov.Press''' — 2020-жылы ишке кирген казакстандык өкмөттүк эмес [[Петитция|петиция]] платформасы. Кийин долбоор '''Alash Online''' деген ат менен иштеген. Платформа жарандык демилгелерди жарыялоого жана аларды колдоп же аларга каршы добуш берүүгө арналган.&lt;ref name=&quot;spik2024&quot;&gt;Бауыржан Маханов. [https://spik.kz/1775.html Петиции на сайте ALASH online практически ни на что не влияют. Так ли это?] // SPIK.KZ, 17 январь 2024 (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

2026-жылдын октябрына карата egov.press домени polites.news сайтына багытталат.&lt;ref&gt;[https://egov.press Egov.Press домени] (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt; Polites News Борбордук Азия жана дүйнө жаңылыктарын жарыялаган орус тилдүү басылма катары иштейт.&lt;ref&gt;[https://polites.news/about.html О редакции] // Polites News (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

== Ишмердиги ==
2022-жылдын февралында ''Liter.kz'' жарыялаган материалда сайттын администрациясына таянып, долбоордо беш адам иштегени жана алардын коопсуздук үчүн аты-жөнүн ачыкка чыгарбаганы айтылган. Ошол материалда петицияны колдоо үчүн аны социалдык тармактарда бөлүшүү ыкмасы колдонулганы көрсөтүлгөн.&lt;ref&gt;Жуман Кииков. [https://liter.kz/petitsii-v-kazakhstane-rabotaiut-no-ne-tak-kak-my-schitaem-1643696504/ Создают все, кому не лень: стоит ли верить петициям в Казахстане?] // Liter.kz, 2 февраль 2022 (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

Egov.Press мамлекеттик платформа болгон эмес: сайтта анын маалыматтык максатта иштегени эскертилген.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/elaynasy/qazaqstanda-onlain-peticiya-nege-natize-bermeidi Қазақстанда онлайн-петиция неге нәтиже бермейді?] // Informburo.kz, 20 декабрь 2021.&lt;/ref&gt; Alash Online сайтында жарыяланган петициялардын юридикалык күчү жок экени да көрсөтүлгөн.&lt;ref name=&quot;spik2024&quot; /&gt; 2024-жылдын 4-апрелинде Казакстанда петицияларды расмий берүү үчүн ePetition.kz платформасы ишке кирген.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/novosti/sait-dlya-podaci-onlain-peticii-zarabotal-v-kazaxstane-kak-im-polzovatsya Сайт для подачи онлайн-петиций заработал в Казахстане. Как им пользоваться?] // Informburo.kz, 4 апрель 2024 (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

egov.press жана alash.online сайттарында Казакстандын [[Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму|ЖККУдан]] чыгышы,&lt;ref&gt;[https://asia.nikkei.com/Politics/Kazakhstan-reforms-meet-skepticism-in-shadow-of-Russia-s-war Kazakhstan reforms meet skepticism in shadow of Russia's war]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-43440-2_6 The Shift in Kazakhstan Citizens’ Political Participation: Pre and Post the 2019 Political Transition]&lt;/ref&gt; баңгилерди «Метадон» менен дарылоого каршы,&lt;ref&gt;[https://jied.lse.ac.uk/articles/10.31389/jied.208 Stalled Scale-Up of Opioid Agonist Therapies for HIV Prevention in Kazakhstan: History, Policy, and Recommendations for Change]&lt;/ref&gt; майыптарга жөлөк пулдун көлөмүн көбөйтүү, казак тили борборлорун ачуу тууралуу петициялар&lt;ref&gt;[https://journalsr.kubsu.ru/article/view/183 Языковая политика Республики Казахстан как механизм конструирования новой национальной идентичности {{!}} Южно-российский журнал социальных наук]&lt;/ref&gt; илимий макалаларда жана китептерде каралган.&lt;ref&gt;[https://books.google.kz/books?id=uQvjEAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;hl=ru&amp;redir_esc=y Producing Cultural Change in Political Communities: The Impact of Populism and Extremism on the International Security Environment]&lt;/ref&gt;

2022-жылы петиция сайты Казакстандын аймагында соттун чечими менен жабылып, андан кийин egov.press сайты alash.online жаңы доменине өткөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/report-internet-content?lang=kk Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі]&lt;/ref&gt;

Massaget.kz редакциясы alash.online сайтында көп добуш топтогон беш петицияны карап чыккан.&lt;ref&gt;[https://massaget.kz/basty-zhaalytar-438/87994/ Ең көп дауыс жинаған петициялар және олар мәселенің шешімі бола алды ма?]&lt;/ref&gt; 2022-жылдын 22-январында сайтта Казакстанда окуучу кыздарга жоолук салынууга уруксат берүүнү талап кылган петиция пайда болгон. Бир күндө бул демилгеге 20 250 кол топтолуп, 2 күндөн кийин белгисиз себептер менен сайттан өчүрүлгөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПЕТИЦИЯ! КҮН САЙЫН БІР ШАҒЫМ ЖАЗЫЛАДЫ |url=https://adilet-gazeti.kz/%d0%bf%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d0%ba%d2%af%d0%bd-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d1%8b%d0%bd-%d0%b1%d1%96%d1%80-%d1%88%d0%b0%d2%93%d1%8b%d0%bc-%d0%b6%d0%b0%d0%b7%d1%8b%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d1%8b/ |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218215329/https://adilet-gazeti.kz/%d0%bf%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d0%ba%d2%af%d0%bd-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d1%8b%d0%bd-%d0%b1%d1%96%d1%80-%d1%88%d0%b0%d2%93%d1%8b%d0%bc-%d0%b6%d0%b0%d0%b7%d1%8b%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d1%8b/ }}&lt;/ref&gt;

== Петициялар ==

=== Казакстандын борбору жөнүндө ===
Казакстандын борбору Нур-Султанды [[Астана|Астанага]] өзгөртүү боюнча петицияга 223 101 адам кол койду.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240309125318/https://drfl.kz/assets/pdf/ru-presentation-final_compressed.pdf |archivedate=2024-03-09 |title=Специальный отчет «Qazaqstan Shutdown 2022» |url=https://drfl.kz/assets/pdf/ru-presentation-final_compressed.pdf |accessdate=2024-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iwpr.net/global-voices/kazakstan-will-nur-sultan-city-be-renamed Kazakstan: Will Nur-Sultan City Be Renamed?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240216190021/https://cabar.asia/en/nur-sultan-and-nazarbayev-avenues-doubtful-intangible-heritage-of-the-first-president |archivedate=2024-02-16 |title=Nur-Sultan and Nazarbayev Avenues. Doubtful Intangible Heritage of the First President |url=https://cabar.asia/en/nur-sultan-and-nazarbayev-avenues-doubtful-intangible-heritage-of-the-first-president |accessdate=2024-02-17}}&lt;/ref&gt; 2022-жылдын 15-сентябрында шаардык кеңеш бул сунушту колдоп, депутаттар атын өзгөртүү боюнча добуш беришкен. 2022-жылдын 17-сентябрында президент борбордун атын Астана деп өзгөртүү жөнүндө жарлыкка кол койгон.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/13/09/2022/63204b199a79476d21128e58 Токаев согласился переименовать столицу Казахстана обратно в Астану]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://akorda.kz/ru/o-pereimenovanii-goroda-nur-sultana-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-astanu-stolicu-respubliki-kazahstan-1782457 О переименовании города Нур-Султана – столицы Республики Казахстан в город Астану – столицу Республики Казахстан]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;[http://rmebrk.kz/assets/pdfjs2/web/viewer.html?file=/journals/7972/2619.pdf Казахстан-спектр. Научный журнал]&lt;/ref&gt;

=== Аялдардын пенсия курагы жөнүндө ===
2021-жылдын 30-октябрында Казакстандын жарандары аялдардын пенсияга чыгуу курагын 55-58 жашка чейин кыскартуу өтүнүчү менен кайрылышкан.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240217110443/https://alash.online/942-pensiya.html |archivedate=2024-02-17 |title=Инициатива за снижение пенсионного возраста женщин до 55-58 лет в Казахстане |url=https://alash.online/942-pensiya.html |accessdate=2024-02-17}}&lt;/ref&gt; Демилгеге 863 миңден ашуун кол топтолуп, аялдар кыймылы түзүлүп, пенсия [[Реформа|реформасын]] талап кылган бир нече митингдер өткөрүлдү.&lt;ref&gt;[https://vlast.kz/obsshestvo/51687-vlasti-dovodat-zensin-do-gneva.html «Власти доводят женщин до гнева»]&lt;/ref&gt; 2022-жылдын 1-сентябрында президент [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] аялдардын пенсияга чыгуу курагы 2028-жылга чейин 61 жаш деп белгилене турганын билдирген.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

=== Экс-президенттин кол тийбестиги ===
[[Файл:Nursultan Nazarbayev (2020-03-10).jpg|thumb|Казакстандын экс-президенти Нурсултан Назарбаев.]]2022-жылдын 18-январында egov.press сайтында Казакстандын биринчи президенти [[Нурсултан Назарбаев|Нурсултан Назарбаевди]] кол тийбестиктен ажыратууну талап кылган петиция жарыяланган.&lt;ref&gt;[https://eurasianet.org/kazakhstan-parliament-strips-nazarbayev-of-lifetime-sinecures Kazakhstan: Parliament strips Nazarbayev of lifetime sinecures]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20220119/nazarbaev-1768518054.html В Казахстане создали петицию о лишении Назарбаева неприкосновенности]&lt;/ref&gt; 2023-жылдын 13-февралындагы № 198-VII Конституциялык мыйзам менен «Казакстан Республикасынын Биринчи Президенти — Элбасы жөнүндө» Конституциялык мыйзам күчүн жоготту.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2300000198 «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының күшi жойылды деп тану туралы] // «Әділет» укуктук маалымат системасы, 13 февраль 2023.&lt;/ref&gt;

=== Алматынын мэринин отставкага кетиши жөнүндө ===
[[Файл:Erbolat Dosaev (2018-05-10).jpg|thumb|2023-жылдагы петиция учурунда Алматынын акими болгон Ерболат Досаев.]]2023-жылдын 6-июлунда шаар тургундары Ерболат Досаевди сындап, анын кызматтан кетүүсүн талап кылган петицияны сайтка жарыялашкан. Петицияны 12 556 адам колдосо, 9 947 адам каршы чыкты. Бир мүнөттүн ичинде кызматтан кетүүнү колдогондордун саны азайып, 10 017 адам каршы кол койгон. egov.press авторлору [[Орусия|Орусиядан]] атайын бот чабуулу болгонун кабарлашты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=«Поток ботов из России»: вокруг акима Алматы Досаева разгорелся скандал |url=https://press.kz/novosti/potok-botov-iz-rossii-vokrug-akima-almaty-dosaeva-razgorelsya-skandal |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2023-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230713140802/https://press.kz/novosti/potok-botov-iz-rossii-vokrug-akima-almaty-dosaeva-razgorelsya-skandal }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ktk.kz/ru/news/video/2023/07/26/248070/ Досаев предположил, что за его отставку голосовали боты]&lt;/ref&gt; Казак саясат таануучусу Антон Морозов петицияны колдогон адамдарды «боттор» деп атады. Анын айтымында, эки адам он миңдеген колдонуучулардын активдүү көрүнүшүн оңой түзө алат.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/obshestvo/6401438-57-tysyach-onlaynbotov-v-stroyu-ili-tekhnologii-na-sluzhbe-u-provokatorov.html 57 тысяч онлайн-ботов в строю, или технологии на службе у провокаторов]&lt;/ref&gt;

2025-жылдын 24-майында Ерболат Досаев президенттин жарлыгы менен Алматы шаарынын акими кызматынан бошотулган.&lt;ref&gt;[https://akorda.kz/ru/ukazom-glavy-gosudarstva-dosaev-erbolat-askarbekovich-osvobozhden-ot-dolzhnosti-akima-goroda-almaty-244215 Указом Главы государства Досаев Ерболат Аскарбекович освобожден от должности акима города Алматы] // Казакстан Республикасынын Президентинин расмий сайты, 24 май 2025.&lt;/ref&gt;

=== Майыптыгы боюнча жөлөкпулдар жөнүндө ===
Жамбыл облусунун 47 жаштагы тургуну egov.press сайтына Казакстандын президентинен майыптыгы боюнча жөлөк пулду 100 пайызга көтөрүүнү суранган петиция жарыялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Тысячи подписей собрала петиция с требованием повысить пособия по инвалидности в Казахстане |url=https://kaztag.info/ru/news/tysyachi-podpisey-sobrala-petitsiya-s-trebovaniem-povysit-posobiya-po-invalidnosti-v-kazakhstane |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218090803/https://kaztag.info/ru/news/tysyachi-podpisey-sobrala-petitsiya-s-trebovaniem-povysit-posobiya-po-invalidnosti-v-kazakhstane }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bullaw.enu.kz/index.php/main/article/view/121 Проблемы правового регулирования индексации пособий лицам с ограниченными возможностями в Казахстане]&lt;/ref&gt; Петицияга 7 миңдей кол топтолду. 2023-жылы Казакстандын президенти [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] 2023-жылдын 1-сентябрынан тарта өзгөчө муктаждыктары бар адамдарга жөлөкпулдарды 14,5 пайызга көтөрүүнү буйруган.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Токаев поручил с 1 сентября на 14,5% повысить пособия для лиц с особыми потребностями |url=https://kaztag.info/ru/news/tokaev-poruchil-s-1-sentyabrya-na-14-5-povysit-posobiya-dlya-lits-s-osobymi-potrebnostyami |accessdate=2024-02-19 |archivedate=2024-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240218000150/https://kaztag.info/ru/news/tokaev-poruchil-s-1-sentyabrya-na-14-5-povysit-posobiya-dlya-lits-s-osobymi-potrebnostyami }}&lt;/ref&gt;

=== Утилизациялык жыйым жөнүндө ===
2021-жылдын 31-октябрында башталган утилизациялык жыйымды толугу менен алып салуу боюнча петицияга 130 000 кол чогултулду.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/vopros-petitsii-kazahstantsev-utilsboru-otvetil-ministr-454331/ На вопрос о петиции казахстанцев по утильсбору ответил министр экологии]&lt;/ref&gt; 2022-жылдын 11-январында Казакстандын президенти «Оператор РОП» компаниясын сынга алган. 2022-жылдын октябрында Парламент «Оператор РОП» компаниясын утилизациялык жыйымды алуу укугун жокко чыгарган мыйзамды кабыл алган.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

=== Украинанын Казакстандагы элчиси жөнүндө ===
2022-жылдын 22-августунда [[Украина|Украинанын]] элчиси Петр Врублевскийди чуулгандуу билдирүүлөрү үчүн депортациялоо боюнча петицияга 42 миң кол топтолгон.&lt;ref&gt;[https://esquire.kz/ubit-kak-mozhno-bolshe-russkih-posla-ukraina-v-kazahstane-obvinjajut-v-razzhiganii-mezhnacionalnoj-rozni/ «Убить как можно больше русских». Посла Украины в Казахстане обвиняют в разжигании межнациональной розни]&lt;/ref&gt; Украин тарап менен түзүлгөн келишимге ылайык, Петр Врублевский өз каалоосу менен Казакстандан Украинанын Казакстандагы элчиси кызматын токтотуп, кайра чакыртылды.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

=== Баланы багуу боюнча жөлөкпул жөнүндө ===
2022-жылдын 18-январында бала багуу боюнча жөлөкпулдарды үч жылга чейин узартуу боюнча петицияга 125 миң кол чогултулган.&lt;ref&gt;[https://el.kz/ru/kakie-petitsii-kazahstantsev-izmenili-resheniya-vlastey_100045/ Какие петиции казахстанцев изменили решения властей]&lt;/ref&gt; 2022-жылдын 1-сентябрында президент [[Касым-Жоомарт Токоев|Касым-Жомарт Токаев]] 2023-жылдын 1-январынан тарта бала багуу боюнча жөлөкпул бир жарым жылга чейин узартыла турганын билдирген.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== Сын жана жеткиликтүүлүк ==
Astana TV egov.press сайтында жарыяланган «жасалма петициялар» тууралуу репортаж жасап, ата мекендик платформа түзүүгө чакырды.&lt;ref&gt;[https://astanatv.kz/ru/news/66308/ Липовые петиции запускают в Казахстане - журналисты]&lt;/ref&gt;

2022-жылы казак журналисти Юрий Масанов egov.press петиция сайтын фейк деп атаган макала жазган.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/pora-sdelat-oficial-nuyu-ploschadku-dlya-peticiy-grazhdan-zhurnalist-yuriy-masanov_a3893841 Пора сделать официальную площадку для петиций граждан - журналист Юрий Масанов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Казахстанский журналист обвинил сайт петиций в накрутке |url=https://baigenews.kz/kazakhstanskiy_zhurnalist_obvinil_sayt_petitsiy_v_nakrutke_126317/ |accessdate=2024-02-17 |archivedate=2024-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240213194358/https://baigenews.kz/kazakhstanskiy_zhurnalist_obvinil_sayt_petitsiy_v_nakrutke_126317/ }}&lt;/ref&gt; egov.press сайты 2022-жылдын 20-июнунда Казакстанда соттун чечими менен бөгөттөлгөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Тыюу салынгандан кийин egov.press петиция сайты жаңы alash.online доменине өттү.

2023-жылдын июнь айында сөз эркиндигин коргоо боюнча эл аралык «Әділ сөз» фонду egov.press сайтын Казакстандагы сөз эркиндигинин бузулушу тууралуу отчётунда белгилеген.&lt;ref&gt;[https://adilsoz.kz/monthly-monitoring/narusheniya-svobody-slova-v-kazahstane-iyun-2023-goda.html Нарушения свободы слова в Казахстане. Июнь 2023 года]&lt;/ref&gt;

2024-жылдын майында Alash Online сайтына жеткиликтүүлүк маселеси «Әділ сөз» фондунун жумалык мониторингине киргизилген. Отчётто 27-майда сайт узак кечигүү менен ачылганы же такыр ачылбаганы, ал эми 28-майда анын кадимки иши калыбына келгени тууралуу билдирилген.&lt;ref&gt;[https://adilsoz.kz/weekly-monitoring/narusheniya-svobody-slova-v-kazahstane-s-23-po-30-maya-2024-g-.html Нарушения свободы слова в Казахстане с 23 по 30 мая 2024 г.] // «Әділ сөз» фонду (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

OONI уюмунун 2024-жылдагы изилдөөсү Казакстандын тармактарында egov.press доменине кирүү бөгөттөлгөнүн каттаган. Изилдөө 2023-жылдын 1-июнунан 2024-жылдын 1-июнуна чейинки өлчөөлөрдү камтыган; egov.press доменин текшерүү 2023-жылдын 19-ноябрында башталган.&lt;ref&gt;[https://labs.ooni.io/post/2024-kazakhstan-report/ Kazakhstan: TLS MITM attacks and blocking of news media, human rights, and circumvention tool sites] // OONI, 2024 (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

== Азыркы абалы ==
2026-жылдын октябрына карата EGOV.PRESS аталышындагы Telegram каналы ишин улантып, жаңылыктарды жана жарандардын билдирүүлөрүн жарыялайт. Каналда Polites News материалдарына да шилтемелер берилет.&lt;ref&gt;[https://t.me/s/egovpress EGOV.PRESS — Telegram каналындагы жарыялар] (текшерилген күнү: 3 октябрь 2026).&lt;/ref&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Шилтемелер ==
* [https://polites.news Polites News — egov.press домени багытталган сайт]
* [https://t.me/egovpress Telegram каналы]
* [https://www.whatsapp.com/channel/0029Va7z3UkK0IBlGqynbm2B EGOV.PRESS WhatsApp каналы]
* [https://instagram.com/egovpress Instagram баракчасы]
* [https://tiktok.com/@egovpress TikTok баракчасы]

[[Категория:Сайттар]]</text>
      <sha1>fasyqt32c0x2tbdqxxwc23fnm042i2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакыт Капаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133550</id>
    <revision>
      <id>666360</id>
      <parentid>574848</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T22:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5417" sha1="aqc8b0e1hmf0r9ns5dhsgexxk6zb2f2" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Ысымы              = Бакыт Капаров
 |Нукура ысымы        = Капаров Бакыт Кокушевич
 |Сүрөт             =
 |Туурасы            = 
 |Сүрөттүн аталышы   = композитор Бакыт Капаров
 |Туулгандагы ысымы  = 
 |Каймана аты         = 
 |Туулган датасы       = 05.11.1968
 |Туулган жери       = [[Ош облусу]] [[Ноокат району]] [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]
 |Өлгөн датасы       = 13.02.2024
 |Өлгөн жери        = [[Бишкек]] Кыргызстан
 |Жарандыгы         = [[Кыргыз Республикасы]]
 |Кесиптери         = [[композитор]],[[ырчы]], [[коом|коомдук ишмер]], [[ педагог|музыкалык педагог]], [[Вокал өнөрү|вокалист]]
 |Аспаптары           = [[аккордеон]], [[Фортепиано|фортепиано]], [[комуз]], [[гитара]]
 |Жанрлары            = [[Мекенчилдик|патриоттук]] 
}} 

'''Капаров Бакыт Кокушевич''' [[5-ноябрь]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]] [[Ош облусу]] [[Ноокат району|Ноокат районунда]] туулган — улуу жана эң таанымал кыргыз композиторлорунун бири, мыкты мелодист жана вокалист, ырчы, кыргыз профессионал музыкасына негиз салуучулардын бири.

== Өмүр таржымалы ==
Кыргыз Республикасынын тарыхындагы улуу композитор, [[Кыргызстан композиторлор союзу|КР музыканттар союзунун]] өкүлү, 1968-жылда Ош облусунун Ноокат районунда туулган. Бакыт Капаров чыгармачылык ишмердүүлүгүн жаш кезинен баштаган. 1991-1994 [[Кыргыз мамлекеттик музыкалык окуу жайы]] &quot;[[Вокалдык музыка|вокал]]&quot; бөлүмүндө билим алган. 2023-жылы [[Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институту]] (КМИИ) аяктаган. 

1986-1988-жылдары Советтик армиянын [[Ульяновск]] шаарында курулуш батальонунда  кызмат өтөгөн. 

1991-1995-жылдары мамлекеттик Филармониянын солисти

1996-1998-жылдары Бишкек медициналык окуу жайынын көркөм жетекчиси
 
2000-2005-жылдары социалдык жардам боюнча «Арыш» коомдук бирикмесинин жетекчиси

2008-2024-жылдары [https://web.archive.org/web/20241225100112/https://akipress.org/elections/parlament2020/candidate/candidate:215/?hl=ru &quot;Мекен Ынтымагы&quot;] саясий партиясынын мүчөсү

2012-жылы музыка мугалими / педагог. 

2024-жылдын 11-февралында кан басымы жогорулап, оор абалда ооруканага жеткирилген. Натыйжасында мээге инсульт алып, комага түшкөн. Улуу композитор [https://kaktus.media/doc/495651_skonchalsia_kompozitor_bakyt_kaparov.html Бакыт Капаров 2024-жыл 13-февралда көз жумган.]
== Чыгармалары ==
Бакыт Капаров [[Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары|Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын]] гимнинин обончу-композитору Токтобек Асаналиев - &quot;Көчмөн ыры&quot; ''([https://qazaqstan.tv/news/89949/  Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын 2015-жылга чейинки гимни ])''
&quot;Тон мекеним&quot; 

Айнура Салахидинова - &quot;Төк жамгыр&quot; 

Алтынай Нарбаева - &quot;Дил кайрык&quot; 

Ала-Тоо таңшыйт: Бакыт Капаровдун обондуу ырлары 

&quot;Ата эне&quot; - Умут Тилегенова 

Мээрим Карыпова - &quot;Улут барбы Кыргыздай&quot; 

[https://www.youtube.com/watch?v=syAI72F_gPU Жазы бол бактылуунун]   жана башка чыгармалары эл арасына кеңири тарап, мыкты обончу-композитор катары таанылган. 
Расмий түрдө анын 73 эмгеги бар, алардын 10дон ашыгы Кыргыз Республикасынын [https://eurasica.ru/forums/topic/1590-%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0/ алтын фондуна киргизилген]

== Тил билүүсү ==
Бакыт Капаров кыргыз, oрус, казак, өзбек, италян тилдеринде кеңири баарлаша билген инсан болгон.</text>
      <sha1>aqc8b0e1hmf0r9ns5dhsgexxk6zb2f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айки тили</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134692</id>
    <revision>
      <id>666346</id>
      <parentid>653845</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3961" sha1="tnezyspi4fiyilclvqsybcmo2i0v8u6" xml:space="preserve">{{Тил картасы

|Аталышы                      = Айки тили
|Расмий аталышы               = {{lang|mge|Aiki}}
|Сүрөт                        = Runga - kibet.svg
|Сүрөттүн туурасы             = 280px
|Сүрөттүн аталышы             = 
|Түс1                         = 
|Өз тилинде аталышы           = ''Aiki'' / ''Runga''

|Өлкөлөр                      = [[Чад]], [[Борбордук Африка Республикасы]]
|Аймактар                     = [[Чад]]: Саламат жана Сила региондору; [[Борбордук Африка Республикасы]]: Баминги-Бангоран жана Вакага префектуралары
|Расмий тил                   = 
|Көзөмөлдөөчү уюм             = 
|Сүйлөгөндөрдүн жалпы саны    = 100 000 – 120 000
|Рейтинги                     = 
|Макамы                       = Коопсуз
|Жок болгон                   = 
|Калыбына келтирүү            = 
|Доор                         = 
|Түрмөгү                      = Африка тилдери
|Классификация                = 
{{Tree list}}
* [[Нил-сахара тилдери]]
** [[Маба тилдери]]
*** [[Рунгва тилдери]]
**** Айки тили
{{Tree list/end}}
|Байыркы формасы              = 

|Адабий формасы               = 
|Диалекттери                  = Рунга, кибет, дагал
|Жазуусу                      = [[Латын алфавити]], [[Араб жазуусу]]

|МАМСТ 7.75–97                = 
|ISO1                         = 
|ISO2                         = 
|ISO3                         = mge
|ISO5                         = 
|ISO6                         = 
|WALS                         = rng
|UNESCO                       = 
|Ethnologue                   = mge
|Linguasphere                 = 
|LINGUIST                     = 
|Guthrie                      = 
|ABS                          = 
|AUSTLANG                     = 
|ELCat                        = 
|IETF                         = mge
|Glottolog                    = maba1274

}}

'''Айки'''  же рунга-кибет — Чад жана [[Борбордук Африка Республикасы|Борбордук Африка Республикасындагы]] мабан тили.
Айки тили рунга жана кибет диалектилеринен турат. Алар кээ бир айырмачылыктардан улам кээде өзүнчө тилдер деп эсептелет.
Кибет (''кибейт, кибит, кабетанг'') диалектинде Чадда сүйлөшөт. Рунга диалектинде — Чад менен [[Борбордук Африка Республикасы|БАР]]нын ортосунда.&lt;br&gt;
«Айки» (''Айкиданг'') лингвоними [[Борбордук Африка Республикасы|БАР]]нда колдонулат.

Ошондой эле тилдин башка мүмкүн болгон диалектилери бар. Бирок, алар аз изилденген.&lt;br&gt;

Айки — тоналдуу тил. Тилде эки тон бар: бийик жана төмөн.&lt;br&gt;
Төмөнкү дифтонгдор кездешет:
/ei/, /ɛi/, /ai/, /eu/, /əu/, /au/, /ou/.&lt;br&gt;
/ʃ/ үнсүз тыбышы араб тилинен кирген сөздөрдө гана кездешет.

== Булактар ==

*https://lingweb.eva.mpg.de/channumerals/Runga.htm

*https://wals.info/languoid/lect/wals_code_run

*https://web.archive.org/web/20240629121851/https://globalrecordings.net/en/language/rou

*https://glottolog.org/resource/languoid/id/rung1258

[[Категория:Нил-сахара тилдери]]</text>
      <sha1>tnezyspi4fiyilclvqsybcmo2i0v8u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АКШ административдик-аймактык түзүлүшү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135277</id>
    <redirect title="Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү" />
    <revision>
      <id>666333</id>
      <parentid>488937</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>913</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[АКШнын административдик-аймактык түзүлүшү]] на [[Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү]]</comment>
      <origin>666333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="ixyq127isr019k8tnw5a0m2ha89xlxd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү]]</text>
      <sha1>ixyq127isr019k8tnw5a0m2ha89xlxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латипа Текин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135421</id>
    <revision>
      <id>666401</id>
      <parentid>645235</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="f7g3pbctj0srs9xy7pt0w9a6ha5cgpb" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Латипа Текин
 |Нукура ысымы         = Latife Tekin
 |Сүрөт                = 
 |Туурасы              = 
 |Туулган датасы       = 1957
 |Туулган жери         = [[Кайсери]], [[Түркия]]
 |Өлгөн датасы         = 
 |Өлгөн жери           = 
 |Ишмердүүлүгү = 
}}

'''Латипа Текин''' ({{тил|tr|Latife Tekin}}) (1957&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.canyayinlari.com/latife-tekin |title=Latife Tekin Eserleri ve En Çok Satan Kitapları |publisher=Can Yayınları |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241012184358/https://www.canyayinlari.com/latife-tekin |archivedate=2024-10-12 |accessdate=2024-10-19 }}&lt;/ref&gt;) — түрк жазуучу. Ал түрк аял жазуучуларынын ичинен эң таасирдүү авторлордун бири. 

Ал 1983-жылы жарыяланган ''«Сүйүктүү Уялбас Өлүм» (Sevgili Arsız Ölüm)'' аттуу алгачкы романы менен белгилүү болгон. Бул роман сыйкырдуу реализм стилинде [[Анадолу бөксө тоосу|анадолу]]нун айыл жашоосун жана адамдарын жомоктогудай сүрөттөйт.

Ал 2019-жылдын сентябрь айында Эрдал Оз адабий сыйлыгына татыган&lt;ref&gt;{{cite news |title=Erdal Oz Edebiyat Odulu Latife Tekin'in |url=https://t24.com.tr/k24/yazi/erdal-oz-edebiyat-odulu-latife-tekin-in,2404 |access-date=15 April 2022 |publisher=t24.com.tr |date=30 September 2019}}&lt;/ref&gt;.

==Булактар==

[[Категория:Түркия жазуучулары]]
[[Категория:Түрк жазуучулары]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Түрк адабияты]]</text>
      <sha1>f7g3pbctj0srs9xy7pt0w9a6ha5cgpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дымдама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136021</id>
    <revision>
      <id>666372</id>
      <parentid>499800</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T02:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3758" sha1="4sk3pe0axvex55dhv7x7q6t7g3u4k5r" xml:space="preserve">{{Тамак|Аталышы=Дымдама|Улуттук ашкана=Орто Азия|Негизги курамы=Эт, картөшкө, сабиз, пияз, керем, жашылчалар, даам берүүчү кошулмалар|Сүрөт=Dimlama_(16425713838).jpg|Пайда болгон өлкөсү=Кыргызстан, Өзбекстан|Кошумча курамы=Балык, ашкабак, бийалма}}

'''Дымдама''' — дымдап даярдала турган тамак&lt;ref&gt;[http://www.besh-barmak.ru/vtorye_bluda/zharkoe/188.html Рецепт дымдама.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130112424/https://www.besh-barmak.ru/vtorye_bluda/zharkoe/188.html |date=2024-11-30 }} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  Эт же балык, ар кандай жашылчалар жана кээ бир жемиштер менен даярдалат&lt;ref&gt;[https://eda.ru/recepty/osnovnye-blyuda/dimljama-48280 Рецепт. Кой эти менен дымдама.] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[https://www.iamcook.ru/showrecipe/6334 Рецепт] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Дымдоо ыкмасы менен даярдалган тамактын пайдалуу жагы, заттар ([[витаминдер]], [[Минералдык заттар|минералдык]] жана канттуу заттар, ароматтык жана даам жыттуу кошулмалар) сакталып калат жана сиңирүү жеңил болот.

== Түрлөрү ==
Дымдаманын бир нече түрү бар: эт менен, балык менен, ашкабак менен, [[бийалма]] менен, жашылча менен ж.б&lt;ref&gt;[https://mangal-kazan.com/dymlyama-v-kazane/ Рецепт. Очок казанда даярдалган дымдама.] {{Ref-ru}} &lt;/ref&gt;. 

== Даярдоо ыкмасы ==
'''Эт менен дымдама''' — этти жана санды бөлүктөргө бөлүп, сөөктөрүн да 2-3 см узундукта туурап, анан майда тууралган пияз, туз, [[Жыпар жыттуу заттар|жыпар жыттуу заттарды]] кошуп аралаштырылат. Адегенде ысытылган казанга майды, анан сөөктү, анан тууралган этти кошобуз. Ар бир катмарына лавр жалбырагын, майдаланган калемпирди, укропту салып, буу пайда кылуу үчүн бир аз суу куюп, капкагын толук жаап, сүлгү менен ороп коюшат. 40 мүнөт бою бышырылат. Этти табактарга салып, дасторконго тартылат.

'''[[Ашкабак]] менен дымдама'''&lt;ref&gt;[https://www.vilka.co.il/recipe/?cat_id=37&amp;sub_id=467&amp;recipe_id=5930 Рецепт. Ашкабак менен дымдама.] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ашкабактын кабыгын тазалап, дандарын терип, ширеңке кутучасындай кылып кесип, анан тузду себелеп, сары майга бир аз кууруп, үстүнө дагы суюк каймак куюп, жай отто 30 мүнөт бою бышырылат.

== Ошондой эле караңыз ==
*[[:ru:Куурдак|Куурдак]] {{Ref-ru}}
[[Файл:Дымдама.jpg|thumb|Дымдама]]

== Адабияттар ==

* [[:uz:OʻzME|OʻzME]]. Биринчи Том. Ташкент, 2000-жыл
* Махмудов К., Коноктор китеби, Т., 1989.

== Булактар ==
[[Категория:Арип боюнча тамак-аштар]]
[[Категория:Эт тамактары]]</text>
      <sha1>4sk3pe0axvex55dhv7x7q6t7g3u4k5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КЭДРдин туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136035</id>
    <revision>
      <id>666384</id>
      <parentid>639957</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12123" sha1="czzo3q4xe2ws7mh3z2nhuiz353g1uv0" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
 |аталышы = Корей Эл-Демократиялык Республикасынын туусу
 |субъект   = 
 |борбор    = 
 |ачкыч     = 
 |район     =
 |аймак   =
 |өлкө   = {{Өлкө_желеги|КЭДР}}
 |файл      = Flag_of_North_Korea.svg
 |колу  = 
 |бекитилген = {{fd|08|09|1948}}
 |Жокко чыгаруу = 
 |бекитилген2 = 
 |иштетилген = 
 |колдонууга= {{FIAV|111111}} {{FIAV|normal}} {{IFIS|Mirror}} {{IFIS|Vertical inapplicable}}
 |пропорция = 1:2
 |МГК       = 
 |авторлору   = 
 |автор     = Ким Ду Бон
 |идея      = 
 |долбоор   = 
 |жеткире иштеп чыгуу= 
 |сүрөтчүсү = 
 |дизайн    = 
 |консультант = 
 |символика = 
 |файл2     = 
 |колу2  = 
 |пропорция2 = 
 |автор2    = 
 |файл3     = 
 |колу3  = 
}}
'''Корей Эл-Демократиялык Республикасынын туусу''' — [[Корей Эл-Демократиялык Республикасы|Корей Эл-Демократиялык Республикасынын]] мамлекеттик белгилеринин бири. Үч түстүү горизонталдуу (1:2) тик бурчтуу туу, ортосундагы эндүү кызыл тилкеден, үстүндөгү жана астындагы кууш ак таар жана көк тилкелерден турат. Кызыл тилкенин каскагынын башталышында ак тегеректин ичинде кызыл беш бурчтуу жылдыз тартылган&lt;ref&gt;[https://flagof.ru/flagi_stran/koreya/?ysclid=m50t4lax1t102497999 Флаг КНДР (Корейской Народной Демократической Республики)]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240724045949/https://militaryarms.ru/simvolika/flag-severnoj-korei/ |archivedate=2024-07-24 |title=Описание флага Северной Кореи, как выглядит символ КНДР и значение |url=https://militaryarms.ru/simvolika/flag-severnoj-korei/ |accessdate=2024-12-23}}&lt;/ref&gt;.

== Тарых ==

[[1945-жыл|1945-жылы]] [[Корей жарым аралы]] эки аймакка бөлүнгөн.

1945—1948 жылдары Корей жарым аралынын түндүгүндө [[Жапония|Жапонияга]] каршы боштондук күрөшү учурундагы «Тхэгыкки» («Улуу башталыштардын желеги»)  желеги колдонулган. Бирок, эки корей мамлекетинин пайда болушу жана [[1948 жыл|1948-жылдын]] [[12-июль|12-июлунда]] [[Түштүк Корея|Корея Республикасы]] «Тхэгыкки» желегин расмий мамлекеттик туу деп жарыялашы, КЭДРдин өзүнүн туусу иштеп чыгууга мажбур кылган&lt;ref&gt;[https://www.busan.go.kr/news/column/view?dataNo=9323 &lt;수평선&gt; 인공기]&lt;/ref&gt;.

Корей Эл-Демократиялык Республикасынын туусу [[1948-жыл|1948-жылдын]] [[8-сентябрь|8-сентябрында]] кабыл алынган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://mnogoflagov.ru/aziya/67-flag-kndr-severnoj-korei?ysclid=m50t4qo0gp497072421 Флаг КНДР (Северной Кореи)]&lt;/ref&gt;. Туунун мааниси төмөнкүдөй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

* Кызыл жылдыз — революциялык салттады, корей элинин рухун жана акылмандыгын чагылдырат. 
* Кызыл түс — корей патриоттору төккөн кан, корей элинин эрки.
* Ак түс — корейлердин ниетинин тазалыгын билдирет.
* Көк түс — социализмдин жана тынчтыктын жеңиши, ошондой эле Түндүк Кореянын көз карандысыздыгы үчүн күрөштө бүткүл дүйнөнүн революциялык күчтөрү менен биригүүгө умтулуу.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Туу
!Желек
!Тараптардын катнашы
!Колдонуулушу
!Өкмөт
!Сүрөттөөмөсү
|-
|1945-1948
|[[Файл:Provisional_People's_Committee_for_North_Korea_flag.svg|107x107px]]
|2:3
|{{IFIS|Normal}} {{IFIS|Historical}} {{IFIS|Mirror}}
|Түндүк Кореянын убактылуу Элдик Комитети
|Жапонияга каршы боштондук күрөшү учурундагы «Тхэгыкки» («Улуу башталыштардын желеги»)  желеги
|-
|1948-1992
|[[Файл:Flag_of_North_Korea_(1948–1992).svg|107x107px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1:2
|{{IFIS|Normal}} {{IFIS|Historical}} {{IFIS|Mirror}} {{IFIS|Vertical inapplicable}}
| rowspan=&quot;2&quot; |КЭДРдин желеги
|Үстү жана асты көк, ак тилкелер жана ортосунда жылдыз тартылган кызыл тилке.
|-
|1992-а.у.
|[[Файл:Flag_of_North_Korea.svg|107x107px]]
|{{IFIS|Normal}} {{IFIS|Mirror}} {{IFIS|Vertical inapplicable}}
|1948-жыл үлгүсүндөгү желектеги ак тегеректин диаметри жана жылдыздын өлчөмдөрү чоңойтулган
|}

== Схема ==
[[Файл:Flag_of_North_Korea_(construction_sheet).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_North_Korea_(construction_sheet).svg|center|thumb|621x621px|Желектин схемасы  ]]

== КЭДРдин башка желектери ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Vertical_Flag_of_North_Korea.svg|КЭДР желегинин тик илинүүчү версиясы
Файл:Flag_of_the_Workers'_Party_of_Korea.svg|Кореянын Эмгек партисынын желеги
Файл:Flag_of_the_Workers'_Party_of_Korea_(vertical_display).svg|Кореянын Эмгек партисынын желегинин тик илинүүчү версиясыи
Файл:Flag_of_KSYL.svg|Патриоттук жаштардын социалисттик союзунун желеги
Файл:Flag of the Korean Children's Union (KCU).svg|Корея Балдар союзунун желеги
Файл:Korean_Women's_League_logo.svg|Аялдардын социалисттик союзунун желеги
Файл:Flag_of_the_Chairman_of_the_State_Affairs_Commission_of_North_Korea.svg|КЭДРдин Мамлекеттик Кеңешинин төрагасынын желеги
Файл:Flag_of_the_Social_Democratic_Party_of_Korea.png|Кореянын Социал-демократиялык партиясынын желеги
Файл:Cheondoism_flag.svg|Асман жолунун жаш достор партиясынын желеги
Файл:Unification_flag_of_Korea.svg|Кореянын биригүү Желеги
Файл:Korean_People’s_Army_flag.png|Корей Элдик Армиясынын желеги
Файл:Back-side-flag-of-the-KPA.png|Корей Элдик Армиясынын желегинин арткы бети
Файл:Korean_People’s_Army_Ground_Force_Flag.png|КЭДРдин кургактагы аскерлеринин желеги
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Army_Ground_Forces(Back).png|КЭДРдин кургактагы аскерлеринин желегинин арткы бети
Файл:Flag_of_the_KPANF(2023-).png|КЭДРдин аскер-деңиз флотунун желеги
Файл:Naval_Back_flag_of_the_KPN.png|КЭДРдин аскер-деңиз флотунун желегинин арткы бети
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Air_Force_2023.png|КЭДРдин аскер-аба күчтөрүнүн желеги
Файл:Back-side-flag-of-the-KPA-Air-Force.png|КЭДРдин аскер-аба күчтөрүнүн желегинин арткы бети
Файл:Missile_General_Bureau.png|КЭДРдин ракеталык стратегиялык багыттагы аскерлеринин желеги
Файл:Flag-of-the-Ministry-of-State-Security.png|КЭДР Мамлекеттик коопсуздук департаментинин желеги
Файл:Flag-of-the-MoPS.png|КЭДР Мамлекеттик коопсуздук департаментинин желегинин арткы бети
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Army_(2023-).png|Жумушчулардын жана дыйкандардын элдик кошуунунун желеги
Файл:Back_Flag_of_the_Korean_People's_Army.png|Жумушчулардын жана дыйкандардын элдик кошуунунун желегинин арткы бети
Файл:Flag_of_the_Mangyongdae_Revolutionary_School.png|Мангендэ революциялык мектебинин желеги
Файл:Back_side_flag_of_the_Mangyongdae_School.png|Мангендэ революциялык мектебинин желегинин арткы бети
&lt;/gallery&gt;

== Тарыхый желектери ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Flag_of_Down-With-Imperialism_Union.svg|Империализмди кулатуу союзунун желеги
Файл:Anti-Japan_People's_Front_Army_Flag.svg|Корей Элдик революциялык армиясынын желеги
Файл:Flag_of_the_People's_Committee_of_Korea.svg|Корей Эл Республикасынын Желеги.
Файл:Flag_of_the_Soviet_Union_(1923-1955).svg|Советтик жарандык администрациясы тарабынан колдонулган СССРдин желеги (1945, октябрь  – 1946, февраль)
Файл:Provisional_People's_Committee_for_North_Korea_flag.svg|Түндүк Кореянын убактылуу Элдик Комитетинин желеги (1946, февраль – 1948, март)
Файл:Flag_of_North_Korea_(1948–1992)_alternative_colours_tone_version.svg|КЭДРдин желеги (1948 - 1992)
Файл:Standard_of_the_Supreme_Commander_of_the_Korean_People's_Army_before_2002.svg|КЭДРдин жогорку колбашчысынын штандарты (1996 - 2002)
Файл:Standard_of_the_Supreme_Commander_of_the_Korean_People's_Army.svg|КЭДРдин жогорку колбашчысынын штандарты (2002 - 2022)
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Army_Ground_Force.svg|Кореянын элдик армиясынын жана КЭДРдин Кургактагы аскерлеринин желеги (1992 - 2023)
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Navy.svg|КЭДРдин аскер-деңиз флотунун желеги (1992 - 2023)
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Army_Air_Force.svg|КЭДРдин аскер-аба күчтөрүнүн желеги (1992 - 2023)
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Army_Special_Operation_Force.svg|КЭДРдин атайын операция күчтөрүнүн желеги (2018 - 2023)
Файл:Flag_of_the_Korean_People's_Army_Strategic_Force.svg|КЭДРдин ракеталык стратегиялык багыттагы аскерлеринин желеги (2018 - 2023)
Файл:Flag_of_the_Worker-Peasant_Red_Guards.svg|Жумушчулардын жана дыйкандардын элдик кошуунунун желеги (1992 - 2023)
&lt;/gallery&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Photograph of flags of North Korea.jpg
Mansudae Assembly Hall 03 (cropped).JPG
Dprk pyongyang chuche monument 05.jpg
North Korea-Pyongyang-Arirang Mass Games-03.jpg
Gijeong-ri Flag.jpg
Cultural interflow between Singapore and North Korea.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.fotw.info/flags/kp.html Flags of the World. North Korea]

[[Категория:Арип боюнча желектер]]</text>
      <sha1>czzo3q4xe2ws7mh3z2nhuiz353g1uv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>666321</id>
      <parentid>666267</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>666321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24252" sha1="c65vnq9mmog62qbx5h9c3ct4xp6640k" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:45887}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 2 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 3 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18694}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 4 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15468}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 5 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 6 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12827}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 7 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 8 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8699}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 9 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7975}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 10 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7246}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 11 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 12 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6104}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 13 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 14 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 15 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 16 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 17 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4972}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 18 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4526}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 19 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 20 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 21 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 22 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 23 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 24 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 25 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 26 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 27 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 28 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 29 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 30 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3231}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 31 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 32 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 33 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 34 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 35 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 36 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 37 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 38 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 39 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 40 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 41 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 42 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1482}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 43 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1459}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 44 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 45 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 46 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 47 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 48 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 49 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 50 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 51 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 52 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 53 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 54 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 55 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 56 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 57 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 58 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 59 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 60 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 61 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 62 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 63 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 64 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 65 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 66 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 67 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 68 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 69 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 70 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:632}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 71 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 72 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 73 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 74 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 75 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 76 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 77 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 78 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 79 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 80 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 81 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 82 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 83 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 84 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 85 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 86 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 87 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 88 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 89 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 90 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 91 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:460}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 92 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 93 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 94 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 95 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 96 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 97 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 98 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 99 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 100 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 101 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 102 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 103 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 104 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 105 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 106 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 107 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 108 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 109 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 110 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 111 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 112 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 113 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 114 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 115 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 116 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 117 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 118 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 119 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 120 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 121 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 122 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 123 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 124 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 125 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 126 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 127 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 128 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 129 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 130 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 131 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 132 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 133 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 134 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 135 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 136 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 137 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 138 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 139 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 140 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 141 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 142 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 143 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 144 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 145 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 146 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 147 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 148 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 149 || [[User:Ulan A|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ulan A&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 150 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
{{/end}}</text>
      <sha1>c65vnq9mmog62qbx5h9c3ct4xp6640k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137205</id>
    <revision>
      <id>666415</id>
      <parentid>546597</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7600" sha1="ldy79e5sg55jfv7n42l19z0jkuubzuh" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                    = Шаар
 |кыргызча аталышы           = Модена
 |расмий аталышы             = {{lang-it|Modena}} &lt;br /&gt; [[Файл:Modena collage.png|300px|center|Модена шаарынан көрүнүштөр]]
 |өлкө                       = Италия
 |герб                       = Modena-Stemma.svg
 |желек                      = Flag of Modena.svg
 |lat_dir                    = N
 |lat_deg                    = 44
 |lat_min                    = 38
 |lat_sec                    = 0
 |lon_dir                    = E
 |lon_deg                    = 10
 |lon_min                    = 55
 |lon_sec                    = 0
 |CoordAddon                 = type:city_region:IT
 |CoordScale                 = 30000
 |ЯндексКарта                = https://yandex.com/maps/?text=Modena%2C%20Italy
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 300
 |аймактын картасынын өлчөмү = 300
 |аймактын түрү              = Эмилия-Романья облусу
 |ички бөлүнүшү              = Модена провинциясы
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = Джанкарло Муццарелли
 |берилген статусу           = Шаар
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 34
 |климаты                    = [[Жер ортолук деңиз]] климаты
 |расмий тили                = Италян тили
 |калкы                      = 186 307
 |элди каттоо жылы           = 2023
 |агломерация                = 260 000 (болжол менен)
 |улуттук курамы             = Италиялыктар
 |диний курамы               = [[Католицизм]], башка
 |этнохороним                = Моденези (Моденалыктар)
 |убакыт аралыгы             = +1
 |DST                        = +2
 |телефон коду               = +39 059
 |почта индекси              = 41100
 |Commons түрмөгүндө         = Modena
 |сайты                      = [https://www.comune.modena.it www.comune.modena.it]
 |сайтынын тили              = it
 |автоунаа коду              = MO
 }}
'''Модена''' — [[Италия|Италиянын]] түндүгүндөгү шаар. Ал Эмилия-Романья облусунда, Модена провинциясынын административдик борбору болуп саналат. 

== Калкы ==
2023-жылкыга карата 186 307 адам жашайт.

== Тарыхы ==
Моденанын аймагы байыркы доорлордон бери жашоочуларга бай болгон. Бронза дооруна таандык терамара маданияты бул аймакта жашаган алгачкы адамдардын белгилерин калтырган. Римдиктер келгенге чейин бул жерде этрустар жана галлдар жашашкан.

=== Рим доору ===
Рим империясы учурунда Модена «Мутина» деп аталган жана 183-жылга чейин римдик колония болуп эсептелген. Ал Римдин түндүк аймагындагы маанилүү шаарлардын бири болуп, Виа Эмилия жолу аркылуу байланышкан. Цицерон бул шаарды «splendidissima et floridissima» (өтө гүлдөгөн жана кооз шаар) деп сүрөттөгөн. Шаар римдик аскердик жана саясий окуялардын чордонунда турган, анын ичинде Спартактын көтөрүлүшү жана Моденанын жанындагы 43-жылдагы салгылашуу орун алган.

=== Орто кылымдар ===
Рим империясынын кулашынан кийин шаар маанисин жоготуп, суу ташкындары жана ачарчылык менен жабыркаган. Шаар тургундары коопсуздук үчүн жаны шаар  аймагына көчүп кетишкен. IV кылымдын аягында Моденанын епископу жана кийинкиде шаардын коргоочусу катары саналган Сан-Жеминьяно белгилүү болуп, 

31-январь — шаарда майрам катары белгиленип келет.

VIII кылымда Моденанын жаны жанланып, анын маданий жана диний мааниси кайра жогорулай баштаган. Нонантула монастыры ачылып, императорлордун колдоосуна ээ болгон.

=== Кафедралдын курулушу жана шаардын өнүгүшү ===
1099-жылы Моденанын тургундары жаңы собор куруу демилгесин көтөрүшкөн. Бул роман стилиндеги кафедрал кийинчерээк Гирландина мунарасы менен толукталып, шаардын символу болуп калды. 1106-жылы бул жерде белгилүү италиялык аристократ Матильда ди Каносса жана Папа Паскаль II катышкан диний иш-чара өткөн.

Шаар XII кылымда өз алдынча коммуналдык башкарууга ээ болуп, 1175-жылы Европадагы байыркы университеттердин бири — Моденанын университети негизделген.

=== Эсте династиясы жана жаңы доор ===
XVI кылымдын аягында Эсте үй-бүлөсү Феррарадан чыгып, Моденаны өзүнүн борбору кылып жарыялаган. Алар жаңы сарайларды, мунараларды жана маданий мекемелерди курушкан. 1598-жылы башталган бул доордо Палаццо Дукале (Герцогдук сарай) курулуп, Модена герцогдуктун борборуна айланган.

XVII жана XVIII кылымдарда Модена Ренессанс жана Барокко архитектурасы менен гүлдөп, диний реформалар да жүргөн.

=== Наполеон жана Италиянын биригүүсү ===
1796-жылы [[Наполеон|Наполеон Бонапарт]] Моденаны басып алып, Эсте үй-бүлөсүн кууп чыккан. 1797-жылы Модена Цизальпин Республикасына кошулган жана бул жерде [[Италия|Италиянын]] үч түсү бар туусу алгач көтөрүлгөн.

1859-жылы шаар Пьемонт-Сардиния падышалыгына кошулуп, кийинчерээк бириккен Италиянын курамына кирген.
----

== Тышкы шилтемелер ==
[https://web.archive.org/web/20250628152954/https://www.comune.modena.it/ Расмий сайт] 

[https://laguidadimodena.it/guida/storia-di-modena Шаардын тарыхы] {{Калып:Италия шаарлары (калкы боюнча)}}</text>
      <sha1>ldy79e5sg55jfv7n42l19z0jkuubzuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>666323</id>
      <parentid>666269</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>666323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2145" sha1="2hk8t497at5nu72mlqc1uepxwoz0rvg" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:116339}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 4 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 5 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 6 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1155}}]]
|-
| 7 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 8 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 9 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 10 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 11 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 12 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 13 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 14 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 15 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:16}}]]
|-
| 16 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>2hk8t497at5nu72mlqc1uepxwoz0rvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>666322</id>
      <parentid>666268</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>666322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24253" sha1="c2xspovnwzcqzds80qqzyh0oafhk5u2" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:116339}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:45887}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18694}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15468}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12827}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8699}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7975}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7246}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6104}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4972}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4526}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3231}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1482}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1459}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 49 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 50 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 51 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 52 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 62 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:632}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:460}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 100 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 101 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 102 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 103 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 114 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 115 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 116 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 117 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 118 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 119 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 120 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 121 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 122 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 123 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 124 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 125 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 126 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 129 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 131 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 132 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 133 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 134 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 135 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 136 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 137 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 138 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 139 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 140 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 141 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>c2xspovnwzcqzds80qqzyh0oafhk5u2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гиссар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137878</id>
    <revision>
      <id>666367</id>
      <parentid>664559</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T01:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11047" sha1="lqk8rxm2u7ss8qfxfiwjvd1edvq5vel" xml:space="preserve">{{Маанилер}} 
{{ОЖ
|макамы                    = Шаар 
 |кыргызча аталышы           = Гиссар 
 |расмий аталышы             = {{lang-tg|Ҳисор}}
 |сүрөт                      = Hisor-Tajikistan1.jpg
 |сүрөт ачыктамасы           =
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                       = Тажикстан 
 |герб                       = 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү        = 
 |желектин сүрөттөлүшү       = 
 |гербдин туурасы            = 
 |желектин туурасы           =
|lat_deg                  = 38
|lat_min                  = 31
|lat_sec                  = 35
|lon_deg                  = 68
|lon_min                  = 32
|lon_sec                  = 17
| CoordAddon = 
| CoordScale = 25000
 |өлкө картасынын өлчөмү  = 320
 |облус картасынын өлчөмү = 320
 |район картасынын өлчөмү = 320
 |облус түрү              = 
 |облус                     =
 |таблицадагы облус        = 
 |район түрү              = 
 |район                      = 
 |таблицадагы район          = 
 |коомдун түрү               = Аймак 
 |коом                       = Тажикстандын республикага баш ийген райондору{{!}}ТРР
 |таблицадагы коом           = 
 |ички бөлүнүшү             =
 |башчысынын түрү            = Мэр 
 |башчысы                    =  Жаббор Носирзода
 |негизделген күнү           = 
 |биринчи белгиленген        = 
 |мурунку аталышы            = 
 |макамдын берилиши         = 1993
 |аймагы                     = 9,6
 |бийиктиктин түрү           = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 799-824
 |климаты                    = кескин континенталдуу 
 |расмий тили                = Тажик тили 
 |расмий тили2               = 
  |калкы                     =  32 100
  |элди каттоо жылы          = 2022
  |жыштыгы                   = 
  |агломерация               = 331 400
  |улуттук курамы            = Тажиктер
  |диний курамы              = Мусулмандар
  |этнохороним               =
 |убакыт аралыгы             = +5
 |DST                        = 
 |телефон коду               = +992 3139 
 |почта индекси              = 	734000
 |почта индекстери           = 
 |автоунаа коду              = 05 TJ
 |идентификатордун түрү      = 
 |цифралык идентификатор     = 
 |Commons түрмөгүндө         = Hisor
 |сайты                      = 
 |сайтынын тили              =
}}

'''Гиссар''' (1929-жылга чейин — Ханака ; {{lang-tg|Ҳисор}}) — [[Тажикстан|Тажикстандагы]] Ханака дарыясынын ([[Кафирниган]] дарыясынын куймасы) менен Гиссар каналынын кесилишинде жайгашкан шаар. 2016-жылга чейин Гиссар районунун административдик борбору болгон.

Тажикстан Республикасынын өкмөтүнүн 2016-жылдын 2-февралындагы №29 чечими жана Тажикстан Республикасынын Жогорку жыйналышындагы улуттук кеңешинин 2016-жылдын [[3-март|3-мартындагы]] №204 токтому менен Гиссар шаар тибиндеги поселогу бүткүл [[Хисар району|Гиссар району]] менен шаар тибиндеги поселогуна шаар макамы ыйгарылган&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

Гиссар шаары буга чейин 1993-жылдын 26-июнунда Тажикстан Республикасынын Жогорку кеңешинин токтомунун негизинде шаар макамын алган, бирок 2005-жылы бул макамдан ажыратылып, кайрадан айыл болуп жарыяланган.

== Географиясы ==
[[Файл:Гиссарская_крепость_и_ближайшие_окрестности_03.jpg|left|thumb]]
Гиссар республиканын батыш бөлүгүндө жана [[Ысар өрөөнү|Гиссар өрөөнүндө]], мурдагы Гиссар районунун борборунда, [[Душанбе|Душанбе шаарынан]] 20 км батышта жана Душанбе эл аралык аэропортунан 30 км алыстыкта жайгашкан. Гиссар аркылуу Ханака дарыясы жана Чоң Гиссар каналы агат.

== Тарыхы ==
Гиссар өрөөнү тарыхый булактардан [[Улуу жибек жолу|Улуу жибек]] жолунун кербен соода жолу өткөн аймак катары белгилүү. Арабтар келгенге чейин бул аймакта Ахарун жана [[Хисар району|Шуман]] мамлекеттик түзүмдөрү болгон.

Бул жер зороастризмдердин ыйык китеби «[[Авеста|Авестада]]» «Шумон» деп айтылат.  XI кылымда «Хисар» («Гиссар») сөзү биринчи жолу айылдын, райондун же административдик бирдиктин аталышы катары жазылган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://samarkandtours.com/ru/tajikistan/hissar/|title=Гиссар - Туры в Таджикистан 2020-2021|accessdate=2025-11-30|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410150221/https://samarkandtours.com/ru/tajikistan/hissar/}}&lt;/ref&gt;.

[[Араб халифаты|Араб халифатынын]] тушунда жергиликтүү калк ислам динин кабыл алган. IX—X кылымдарда Саманиддер империясынын курамында болгон. XI кылымдан XIX кылымдын башына чейин шаар түрк-монгол мамлекеттеринин курамында болсо, XIX-XX кылымдын башында Бухара эмиратынын курамына кирген. Гиссарда медресе (азыркы музей) сакталып жана Гиссар чебинин урандылары калган.
1929-жылы Гиссар районунун борбору болгон Ханака айылы &quot;Гисар&quot; деп аталган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.
1953-жылы Гиссар [[Кыштак|айылы]] шаар тибиндеги айыл макамын алган. 1987-жылы Гисар айылдык кеңешинин курамына Белайдуз, Правда Востока, Пахтаабад (мурдагы Каганович) айылдары берилген.

== Мал чарбасы ==
Гисар шаары [[Гиссар кою|койлордун гисар породасы]] менен белгилүү. «Гисар кой» ({{Lang-tg|гӯсфанди ҳисорӣ}}) — эт багытындагы койлордун бир түрү, колго үйрөтүлгөн койлордун эң ириси. Бул порода [[Орто Азия|Борбордук Азияда]], биринчи кезекте Тажикстанда таралган. Аталышы Тажикстандын батышында жайгашкан [[Ысар|Гисар кырка]] тоосунан келип чыккан.

[[Гиссар кою|Гиссар кой породасы]] Гисардын тоолуу [[Жайыт|жайыттарында]] салттуу селекция жолу менен өстүрүлгөн. Гиссар кочкорлору семиз куйруктуу койлордун өзгөчө породасы болуп эсептелет. Мындай өзгөчөлүк бул кочкорлордун башка породалардан толук обочолонгондугунан жана породаны өстүрүүчү аймактагы уникалдуу жаратылыш шартынан улам келип чыккан.

== Калкы ==
[[2019-жыл|2019-жылдын]] [[1-январь|1-январына]] карата шаардын калкынын саны 28 700 адамды түзөт. Улуттук курамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hisor.tj/|title=Гиссар|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403221840/http://hisor.tj/|archivedate=2017-04-03|accessdate=2015-09-21}}&lt;/ref&gt; :

* 96,0% — [[тажиктер]]
* 1,5% — [[орустар]]
* 0,5% — [[татарлар]]
* 2,0% — башка улуттар жана этностор

Гиссарда борбордук [[оорукана]], поликлиника жана бир катар медициналык мекемелер бар.

== Башчылары ==
* Косим Рохбар (27.1.2022—15.04.2024)
* [[Носирзода, Джаббор|Жаббор Носирзода]] (15.04.2024—)

== Айылдары ==
Калктын саны 2022-жылдын 1-июлуна карата &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hisor.tj/archives/1933|title=Ҷамоати шаҳраки Ҳисор – hisor.tj|lang=tj|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230921190513/http://www.hisor.tj/archives/1933|archivedate=2023-09-21|accessdate=2025-11-30}}&lt;/ref&gt; :

* Сохтмончиён - 1189 адам.
* Хамадони - 1945 адам 
* Рудаки - 1918 адам 
* Пахтаобод – 1870 адам.
* Шарк - 1310 адам.
* Мирзо-Ризо - 718 адам.
* Юсупов - 1240 адам.
* Гафуров - 2772 адам.
* Гагарин - 1305 адам. 
* Белайдуз - 3302 адам.
* Омузгор – 1960 адам.
* Айни - 3107 адам.
* К.Хужанди – 3521 адам.
* А.Беруни – 2622 адам.
* Боки Рахимзода - 1490 адам.
* А.Каримов – 1009 адам
* Нуриддин Каюмов - 204 адам.

== Климаты ==
Климаты кескин континенталдуу, жылдык орточо жаан-чачыны 230 мм ашат.

== Дагы караңыз ==
* [[Гиссар (айыл)]] 
== Булактар ==
{{Булактар}} 
== Шилтемелер  ==
* [https://web.archive.org/web/20170403221840/http://hisor.tj/ Айылдын сайты]

[[Категория:Тажикстан шаарлары]]</text>
      <sha1>lqk8rxm2u7ss8qfxfiwjvd1edvq5vel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибрагимов Болот Адылбекович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138106</id>
    <revision>
      <id>666380</id>
      <parentid>650010</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5047" sha1="tcna65rf88qqwfqxyqbtzt5y5t2qotw" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Болот Ибрагимов|расмий ысымы=Ибрагимов Болот Адылбекович|туулган жылы=1989-жыл 11-декабрь|туулган жери=[[Бишкек]] шаары|дини=Ислам|партиясы=«Эл Үмүтү»|билими=«Ала-Тоо» Эл аралык университети,
Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети|белгилүү болгону=коомдук активист|ишмердүүлүгү=2015 - а.ч.|кесиби=программист|жарандыгы=Кыргыз|сүрөтү=}}

'''Болот Ибрагимов''' (''11-декабрь 1989-жыл, [[Бишкек|Бишкек шаары]]'') — коомдук активист. Өзүнүн активдүүлүгү аркылуу укук коргоо органдарындагы коррупцияга каршы күрөш темасын чагылдыруу менен белгилүү. [[Бишкек шаардык кеңеши|Бишкек шаардык кеңешинин]] экс-депутаты («Эл Үмүтү» партиясы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://who.ca-news.org/people:34538?embed&amp;pack=109|title=Ибрагимов Болот Адылбекович|work=АКИpress|accessdate=04-12-2025|lang=ru|author=Кто есть Кто}}&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны ==
Болот Ибрагимов 1989-жылы 11-декабрда Бишкек шаарында туулган. Улуту — кыргыз. Ата-энеси укук коргоо органдарынын кызматкерлери болгон, атасы – отставкадагы [[полковник]], апасы – [[подполковник]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Работал таксистом и белбоем и другие факты о Болоте Ибрагимове|url=https://limon.kg/ru/news:72037|work=limon.kg|lang=ru|accessdate=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Билими ===
Ал 2007–2009-жылдары [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|«Ала-Тоо»]] [[&quot;Ала-Тоо&quot; Эл аралык университети|Эл аралык университетинде]] дүйнөлүк экономика адистиги боюнча, 2009–2013-жылдары КМКТАУда ([[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]]) информациялык технологиялар адистиги боюнча билим алган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20171228/ibragimov-bolot-adylbekovich-biografiya-1037057094.html|title=Ибрагимов Болот Адылбекович — биография|lang=ru|work=Спутник|accessdate=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Ишмердүүлүгү ===
*2007–2010 — IT-адис; 
*2010–2011 — дүкөндө эркек кийимдеринин сатуучусу; 
*2011–2013 — таксист; 
*2013–2015 — уюлдук аксессуарларды сатуу менен алектенген жеке ишкер.
*2015– а.у.ч. — коомдук активист.
*2023–2024 — [[Кыргыз Республикасынын президенти|КРнын президентинин]] кеңешчиси&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Активист Болот Ибрагимов стал советником президента|url=https://24.kg/vlast/262176_aktivist_bolot_ibragimov_stal_sovetnikom_prezidenta/|lang=ru|work=24.kg|accessdate=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Президент коомдук башталышта иштеген жардамчы, кеңешчилерин бошотту|url=https://www.aldaba.kg/news/2159?utm_source=chatgpt.com|work=Алдаба|accessdate=2025-12-04}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
*2024–2025 — Бишкек шаардык кеңешинин депутаты (төрага орун басары)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gorkenesh.kg/ru/about-us/structure/107-deputy-chairman/3467-ruslanbek-zhakyshov-shergazievich-deputy-chairman-of-the-bishkek-city-kenesh.html|title=Ибрагимов Болот Адылбекович - Заместитель председателя Бишкекского городского кенеша на общественных началах|lang=ru|work=Бишкекский городской кенеш|accessdate=2025-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220040139/http://www.gorkenesh.kg/ru/about-us/structure/107-deputy-chairman/3467-ruslanbek-zhakyshov-shergazievich-deputy-chairman-of-the-bishkek-city-kenesh.html|archivedate=2020-02-20}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Шилтемелер ==
*[https://www.instagram.com/bolotibragimov?utm_source=ig_web_button_share_sheet&amp;igsh=ZDNlZDc0MzIxNw== Instagram расмий баракчасы]</text>
      <sha1>tcna65rf88qqwfqxyqbtzt5y5t2qotw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иордан динары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150855</id>
    <revision>
      <id>666382</id>
      <parentid>665488</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43714" sha1="9pzpju5fkj074dhh46ji02bii2fgths" xml:space="preserve">{{Валюта
 |Аталышы                   = Иордания динары
 |Расмий аталышы            = دينار أردني
 |Тил коду                  = ar
 |ВЖК-ky                   = Иордания динары
 |ISO-en                   = Jordanian Dinar
 |ISO-fr                   = Dinar jordanien
 |Сүрөт                    = Jordanian paper currency 4th series.jpg
 |Сүрөт2                   = 
 |Жалпы сүрөт аталышы      = 
 |Сүрөт аталышы            = IV сериядагы банкноттор
 |Сүрөт аталышы2           = 
 |Эни                      = 
 |Сүрөт эни                = 
 |Сүрөт эни2               = 
 |ISO                      = JOD
 |ISO сандык               = 400
 |ISO2                     = 
 |ISO сандык2              = 
 |ISO3                     = 
 |ISO сандык3              = 
 |Эмитент                  = {{Өлкө желеги|Иордания}}
 |Расмий колдонуучулар     = 
 |Бейрасмий колдонуучулар  = [[Палестина|Палестина Мамлекети]] (Иордан дарыясынын батыш жээги)
 |Турат1                   = пиастр (кирш)
 |Шайкештик1               = 100
 |Турат2                   = филс
 |Шайкештик2               = 1000
 |Турат3                   = 
 |Шайкештик3               = 
 |Турат4                   = 
 |Шайкештик7               = 
 |Эселик1                  = 
 |Шайкештик4               = 
 |Эселик2                  = 
 |Шайкештик5               = 
 |Эселик3                  = 
 |Шайкештик6               = 
 |Параллелдүү1             = 
 |Параллелдүү2             = 
 |Параллелдүү3             = 
 |Символ                   = د.أ
 |Аббревиатура             = JOD
 |Белгиленүү               = JD
 |Монеталар                = 1, 5, 10 филс; 1/4, 1/2, 1, 2 1/2, 5, 10 пиастр; 1/4, 1/2, 1 динар
 |Банкноттор               = 1, 5, 10, 20, 50 динар
 |Киргизилди               = 01.07.1950
 |Киргизилди-соңу          = 
 |Алмаштырды               = Палестина фунту
 |Хроника                  = 
 |Борбордук банк           = Иордания Борбордук банкы
 |Борбордук банк_сайт      = www.cbj.gov.jo
 |Басып чыгарат            = 
 |Басып чыгарат_сайт       = 
 |Акча сарайы              = 
 |Акча сарайы_сайт         = 
 |Акча сарайы2             = 
 |Акча сарайы_сайт2        = 
 |Курс1                    = 
 |Валюта1                  = 
|Курс2                    = 
 |Валюта2                  = 
|Курс3                    = 
 |Валюта3                  = 
|Курс4                    = 
 |Валюта4                  = 
|Курс5                    = 
 |Валюта5                  = 
|Курс6                    = 
 |Валюта6                  = 
|Дата                     = 
 |Уики-казына               = Money of Jordan
|Инфляция                 = 1.77%&lt;ref&gt;[https://dosweb.dos.gov.jo/cpi_012026/ Department of Statistics. Consumer Prices (Inflation) 1.77% for 2025]&lt;/ref&gt;
|Жыл                      = 2025
 |ШилтемеТобу              = a
}}

'''Иордания динары''' ({{lang-ar|دينار أردني}}) — [[Иордания|Иорданиянын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — JOD, сандык коду — 400&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kg/media/files/513587e9-e759-4920-963a-12e0ea39326e.pdf Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети. Мамлекеттер аралык валюталар классификатору.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Расмий белгиси — د.أ же JD. Бир иордания динары 100 пиастрдан же 1000 филстен турат.

Иорданиянын Борбордук банкы 1965-жылы ишин баштап жана Иорданиянын Валюта Кеңешинин укуктактарын, милдеттерин өзүнө алып бул кеңешти толугу менен алмаштырган. Азыркы учурда Иорданиянын Борбордук банкы Иорданиянын расмий валютасынын жалгыз эмитенти болуп саналат.

== Тарыхы ==
XIX кылымдын аягына чейин азыркы Иордания аймагы Осмон империясы курамында болгон. Бул мезгилде негизинен осмон акчалары колдонулган. 

1927-жылы Палестинанын британиялык администрациясы Палестина валюта кеңешин түзгөн, ал Палестина фунтун чыгарган жана бул валюта Мандаттык Палестина жана Трансиордания эмирлигинин аймактарында расмий валюта болгон. 

Иордания 1946-жылы 25-майда көз карандысыз падышачылыкка айланганы карабастан  Палестина фунтун колдонууну уланта берген. 

1949-жылы кабыл алынган №35 убактылуу мыйзамга ылайык Иордания валюта кеңеши падышачылыктын аймагындагы иордан динары деп аталган иорданиялык валютаны чыгарууга укуктуу жалгыз орган катары түзүлгөн. Бул кеңеш Лондондо жайгашкан, курамы президенттен жана төрт мүчөдөн турган, 1949-жылы иордания динарлары чыгара баштаган жана палестина фунту менен бирге тең укуктуу расмий валюта болуп саналган. Иордан динарынын курсу палестина фунттуна карата 1=1 деп бекитилген. 

1959-жылы Иорданиянын борбордук банкы түзүлүп, динарды чыгаруу жана акча-кредит саясатын башкаруу укугу ушул мекемеге өткөн. Бул кадам өлкөнүн финансы системасын бекемдеп, валютанын туруктуулугун камсыз кылган.

Иордан динары Жакынкы Чыгыштагы эң туруктуу валюталардын бири болуп эсептелет.

1995-жылдан бери динар АКШ долларына туруктуу курс менен байланган. Бул саясат инфляцияны көзөмөлдөөгө жана эл аралык сооданы жеңилдетүүгө жардам берген.

Иордан динары дүйнөдөгү номиналдык курсу боюнча эң кымбат валюталардын катарына кирет.

== Монеталар ==
Жүгүртүүдө номиналы 1 кирш (пиастр), 5 жана 10 пиастр, ошондой эле 1/4 жана 1/2 динар болгон монеталар бар, аларга падыша Абдалла II сүрөтү түшүрүлгөн. Мындан тышкары, номиналы 1/2 кирш (пиастр) жана 2,5 пиастр болгон монеталар азыркы учурда чыгарылбайт, бирок мурдагы падыша Хусейн I сүрөтү түшүрүлгөн монеталар мыйзамдуу төлөм каражаты макамына ээ.

Расмий түрдө кирш 10 филске бөлүнөт, бирок инфляциянын кесепетинен филстерди көп убакттардан бери жүгүртүүдөн кезиктирүүгө мүмкүн эмес. 1950-жылдагы 1 филс  номиналындагы монеталарга англис тилинде жаңылыштык менен «1 fil» деп жазылган.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
! colspan=&quot;12&quot; |Биринчи серия (2000)
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Сүрөт
! rowspan=&quot;2&quot; |Номинал
! rowspan=&quot;2&quot; |Диаметр
(мм)
! rowspan=&quot;2&quot; |Салмагы
(г)
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Материал
! rowspan=&quot;2&quot; |Кыры
(гурт)
! rowspan=&quot;2&quot; |Алдыңкы бети
! rowspan=&quot;2&quot; |Арткы бети
! rowspan=&quot;2&quot; |Чыгарылган жылдары
! rowspan=&quot;2&quot; |Кошумча маалымат
|-
!Алдыңкы бети
!Арткы бети
|-
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jordanian_One_Piaster_Coin_Obverse.jpg]
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_reverse_View_of_the_1_Qirsh_JOD.jpg]
|1 кирш
| align=&quot;center&quot; |25.00
| align=&quot;center&quot; |5.50
| style=&quot;background-color:#e0954f;&quot; |
|Жез менен капталган болот
|жылмакай
| rowspan=&quot;6&quot; |Абдулла II
| rowspan=&quot;6&quot; |Иорданиянын Хашимит падышалыгы, номинал (англис жана араб сандарында); чыгарылган жылдары (ислам жана григориан календары боюнча)
| rowspan=&quot;3&quot; |2000
|
|-
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Reverse_View_of_the_5_Piaster_JOD.jpg]
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_5_Qirsh_JOD.jpg]
|5 пиастр
(кирш)
| align=&quot;center&quot; |26.00
| align=&quot;center&quot; |5.00
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#dcdcdc;&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |Никель менен капталган болот
| rowspan=&quot;2&quot; |кесикче
|50 филс
''Shilin''
|-
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_10_Qirsh_JOD.jpg]
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Reverse_View_of_the_10_Piaster_JOD_Coin.jpg]
|10 пиастр
(кирш)
| align=&quot;center&quot; |28.00
| align=&quot;center&quot; |8.00
|100 филс
''Bareezah''
|-
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_25_Qirsh_0.25_JOD.jpg]
|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_25_Qirsh_JOD.jpg]
|1⁄4 динар
| align=&quot;center&quot; |26.50
{{small|(Жети бурчтуу)}}
| align=&quot;center&quot; |7.40
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#ffe550;&quot; |
|Жез
| rowspan=&quot;3&quot; |жылмакай
|2004
|''Rub'a''
25 пиастр
250 филс
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Reverse_View_of_the_50_Qirsh_JOD.jpg]
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Obverse_View_of_the_50_Qirsh_JOD.jpg]
| rowspan=&quot;2&quot; |1⁄2 динар
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |29.00
{{small|(Жети бурчтуу)}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |9.60
|Сырткы: алюминий жана коло
| rowspan=&quot;2&quot; |2000
| rowspan=&quot;2&quot; |''Nusf''
50 пиастр
500 филс
|-
| style=&quot;background-color:#dcdcdc;&quot; |
|Ортосу: Купроникель
|-
|}

== Банкноттор ==
Иорданиянын Борбордук банкы 1964-жылы түзүлгөндөн бери иорданиялык банкнотторду чыгаруу боюнча жалгыз орган болуп саналат. Ал 1965-жылдын 4-августунда иорданиялык банкноттордун биринчи сериясын жүгүртүүгө чыгарган&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web |title=Banknotes - the Central Bank of Jordan |url=https://www.cbj.gov.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=219 |access-date=2023-08-08 |website=www.cbj.gov.jo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231009095108/https://www.cbj.gov.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=219 |archivedate=2023-10-09 |accessdate=2026-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

=== Иордания борбордук банкынын банкноттору ===

====Биринчи серия====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=10 | Биринчи серия (1949–1952)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=8 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026202957/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=8 |archive-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1949-obverse.jpg|75px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1949-back.jpg|75px]]
| 500 филс
| align=center | 128 x 76&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2006-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=39&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023102023/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=39&amp;local_details=1 |archive-date=2006-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2006-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061023102023/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=39&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#860D86;&quot;|
| Кызгылт көк
| Вади Аль Араб сугат долбоору&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| Малдарын кайтарып жүргөн койчу&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; |1949 (Григориан календары)
1368 (Ислам календары)
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1949-obverse.jpg|85px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1949-back.jpg|85px]]
| 1 динар
| align=center | 160 x 86&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=38&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091607/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=38&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| rowspan=&quot;4&quot; | Абдуллах ибн Хусейн
| Oval Plaza, Жераш&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1949-obverse.jpg|90px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1949-back.jpg|90px]]
| 5 динар
| align=center | 169 x 88&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2006-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=37&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023102019/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=37&amp;local_details=1 |archive-date=2006-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#B30000;&quot;|
| Кызыл
| rowspan=&quot;2&quot; | Эль-Хазне&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1949-obverse.jpg|102px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1949-back.jpg|102px]]
| 10 динар
| align=center | 185 x 97&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=36&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091540/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=36&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091540/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=36&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:50 DINAR JD 1949 OBVERSE.png|105px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:50 DINAR JD 1949 REVERSE.png|105px]]
| 50 динар
| align=center | 190 x 100&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=35&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091010/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=35&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091010/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=35&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#A0522D;&quot;|
| Күрөң
| Акаба&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|}

====Экинчи серия====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=10 | Экинчи серия (1952–1965)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=9 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091628/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=9 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091628/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=9 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1952-obverse.jpg|75px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE HUNDRED FILS JD 1952-back.jpg|75px]]
| 500 филс
| align=center | 128 x 76&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=43&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091841/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=43&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#860D86;&quot;|
| Кызгылт көк
| Вади Аль Араб сугат долбоору&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
| Малдарын кайтарып жүргөн койчу&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |1952 (Григориан календары)
1371 (Ислам календары)
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1952-obverse.jpg|85px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1952-back.jpg|85px]]
| 1 динар
| align=center | 160 x 86&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=42&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091700/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=42&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| rowspan=&quot;3&quot; | Хусейн ибн Талал
| Oval Plaza, Жераш&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1952-obverse.jpg|90px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1952-back.jpg|90px]]
| 5 динар
| align=center | 169 x 88&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=41&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091754/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=41&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091754/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=41&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#B30000;&quot;|
| Кызыл
| rowspan=&quot;2&quot; | Эль-Хазне
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1952-obverse.jpg|102px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1952-back.jpg|102px]]
| 10 динар
| align=center | 185 x 97&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=40&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091912/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=40&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091912/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=40&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
|}

=== Иорданиянын Валюта Кеңешинин банкноттору ===

==== Биринчи серия ====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=&quot;9&quot; | Биринчи серия (1965–1975)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=10 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025150/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=10 |archive-date=2007-10-30 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:Half JD 1959-obverse.jpg|80px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:Half JD 1959-back.jpg|80px]]
| 1⁄2 динар
| align=center | 140 x 70&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=46&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025407/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=46&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-30 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#A0522D;&quot;|
| Күрөң
| rowspan=&quot;4&quot; |Хусейн ибн Талал
| Oval Forum, Жераш&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
| rowspan=4 | 4-август 1965&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1959-obverse.jpg|85px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1959-back.jpg|85px]]
| 1 динар
| align=center | 150 x 75&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| Аска Куполу&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1959-obverse.jpg|95px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1959-back.jpg|95px]]
| 5 динар
| align=center | 164 x 82&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=45&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025211/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=45&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-30 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030025211/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=45&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#B30000;&quot;|
| Кызыл
| Эль-Хазне&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1959-obverse.jpg|100px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1959-back.jpg|100px]]
| 10 динар
| align=center | 175 x 88&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=44&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025428/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=44&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-30 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030025428/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=44&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
| Эль-Махтас&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
|}

==== Экинчи серия ====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=10 | Экинчи серия (1975–1992)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=11 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091027/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=11 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091027/http://www.cbj.gov.jo/arabic/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=11 }}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:HALF JD DINAR 1975.jpg|80px]]
|1⁄2 динар
| align=center | 136×67.5&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=53&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091133/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=53&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091133/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=53&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#A0522D;&quot;|
| Күрөң
| rowspan=6 | Хусейн ибн Талал
| Oval Forum, Жераш&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
| 16-ноябрь 1975&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD DINAR 1975.jpg|80px]]
| 1 динар
| align=center | 144×71.5&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=52&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091429/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=52&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091429/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=52&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| Аска Куполу&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;
| 16-ноябрь 1975&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD DINAR 1975.jpg|80px]]
| 5 динар
| align=center | 152×76&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=51&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091048/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=51&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#B30000;&quot;|
| Кызыл
| Петра&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
| 16-ноябрь 1975&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD DINAR 1975.jpg|80px]]
| 10 динар
| align=center | 160×80&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=50&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091101/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=50&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023091101/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=50&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
| Маданият сарайы, Аль-Хуссейн жаштар спорт шаары, Рим амфитеатры, Амман&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;
| 16-ноябрь 1975&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TWENTY JD DINAR BROWN 1975.jpg|80px]]
| rowspan=2 | 20 динар
| align=center rowspan=2 | 168×84
| style=&quot;background:#808000;&quot;|
| Кочкул жашыл&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=49&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023091312/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=49&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | Аль-Хусейн жылуулук электр станциясы, Зарка, Зайтун багы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cbj.gov.jo/DetailsPage/CBJAR/BanknotesVersions.aspx |access-date=2023-08-08 |website=www.cbj.gov.jo |title=الصفحة الرئيسية - البنك المركزي الاردني |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240523081108/https://www.cbj.gov.jo/DetailsPage/CBJAR/BanknotesVersions.aspx |archivedate=2024-05-23 |accessdate=2026-03-31 }}&lt;/ref&gt;
| 3-июнь 1978&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TWENTY JD DINAR BLUE 1975.jpg|80px]]
| style=&quot;background:#008080;&quot;|
| Көк Жашыл
| 25-август 1990&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
|}

==== Үчүнчү серия ====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=10 | Үчүнчү серия (1992–2002)&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;
|-
! rowspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:HALF JD 1992.jpg|100px]]
| 1⁄2 динар
| align=center | 131×62&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=58&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203648/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=58&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-26 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026203648/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=58&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#A0522D;&quot;|
| Күрөң
| rowspan=&quot;5&quot; | Хусейн ибн Талал
| Кусайр-Амра&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 1-август 1992&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=57&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203426/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=57&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-26 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026203426/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=57&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:ONE JD 1992.jpg|100px]]
| 1 динар
| align=center | 137×66&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| [https://universes.art/en/art-destinations/jordan/jerash/cardo-decumanus Кардо], Жераш&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:FIVE JD 1992.jpg|100px]]
| 5 динар
| align=center | 143×70&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=56&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203620/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=56&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#B30000;&quot;|
| Кызыл
|Эль-Хазне&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 1-октябрь 1992&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=55&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026203352/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=55&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TEN JD 1992.jpg|100px]]
| 10 динар
| align=center | 149×74&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt;
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
| Ажлун чепили&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:TWENTY JD 1992.jpg|100px]]
| 20 динар
| align=center | 155×78&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-30 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=54&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030025134/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=54&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-30 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030025134/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=54&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#808000;&quot;|
| Кочкул жашыл
| Аска Куполу&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt;
| 1-август 1992&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt;
|-
|
| 50 динар
| align=center | 149×74&lt;ref&gt;https://www.cbj.gov.jo/EN/ListDetails/Issuance_of_Banknotes/2338/22&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#bda993;&quot;|
| Күрөң жана кызгылт көк
| Абдулла II
| Рагадан сарайы
| 27-январь 2000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.cbj.gov.jo/EN/Pages/Introductions |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2025-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251214223459/https://www.cbj.gov.jo/EN/Pages/Introductions }}&lt;/ref&gt;
|}

==== Төртүнчү серия ====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=10 | Төртүнчү серия (2002–2022)&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{cite web |title=Central Bank of Jordan - Museum |url=http://www.cbj.gov.jo/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050311101828/http://www.cbj.gov.jo/pages.php?local_type=26&amp;category=7&amp;subcategory=29 |archive-date=2005-03-11 |access-date=2005-09-11}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Биринчи жолу басылган
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:1_JOD_Obverse1.jpg]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:1_JOD_Reverse1.jpg]
| 1 динар
| align=center | 133×74&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=64&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092137/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=64&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| Хусейн ибн Али аль-Хашимиi;&lt;br/&gt;Хашимиттердин күмүш монетасы&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;  
| Араб көтөрүлүшү;&lt;br/&gt;Кайра жаралуу ордени (Иордания)&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;  
| rowspan=&quot;5&quot; | 2002&lt;br /&gt;1423
| 30-март 2003&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_JOD_Obverse1.jpg]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_JOD_Reverse1.jpg]
| 5 динар
| align=center | 137×74&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=63&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092241/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=63&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 |accessdate=2026-03-31 |archivedate=2007-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023092241/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=63&amp;local_details=1 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#B37300;&quot;|
| Orange
| Абдуллах ибн Хусейн;&lt;br/&gt;Армия &lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;  
| Маан сарайы, Иорданияда жасалган Умайяд тыйыны&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;  
| rowspan=&quot;2&quot; | 22-декабрь2002&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=62&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092209/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=62&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:10_JOD_Obverse1.jpg]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:10_JOD_Reverse1.jpg]
| 10 динар
| align=center | 141×74&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
| Талал ибн Абдулла;&lt;br/&gt;Умм Кайс музейи&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;  
| Иорданиянын биринчи парламенти, [[Wadi Rum|Вади Рам]];&lt;br/&gt;Аль-Касталдык декоративдик мотив&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:20_JOD_Obverse.jpg]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:20_JOD_Reverse.jpg]
| 20 динар
| align=center | 145×74&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-23 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=61&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023092306/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=61&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-23 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;background:#00B3B3;&quot;|
| Циан
| Хусейн ибн Талал;&lt;br/&gt;Падыша Абдулла I мечити&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;  
| Аска Куполу&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt; 
| rowspan=&quot;2&quot; | 2-февраль 2003&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-10-26 |title=CBJ - |url=http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=60&amp;local_details=1 |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026202919/http://www.cbj.gov.jo/arabic/template.php?local_type=26&amp;gallery_id=60&amp;local_details=1 |archive-date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:50_JOD_Obverse.jpg]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;|[https://en.wikipedia.org/wiki/File:50_JOD_Reverse.jpg]
| 50 динар
| align=center | 149×74&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;
| style=&quot;background:#A45953;&quot;|
| Ачык күрөң
| Абдулла II&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;
| Рагадан сарайы;&lt;br/&gt;Аль-Акса мечитиндеги мрамордогу оюлар, кара ирис гүлү&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;
|}

==== Бешинчи серия ====
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: 0; font-size:90%; border-width:1px;&quot;
|-
! colspan=10 | Бешинчи серия (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Fifth Edition of The Central Bank of Jordan|url=https://www.cbj.gov.jo/en/Pages/CustomVideoGallery|access-date=2025-03-26|website=www.cbj.gov.jo}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
|-
! colspan=2 | Сүрөт
! rowspan=2 | Номинал
! rowspan=2 | Өлчөмү&lt;br/&gt;(мм)&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;
! rowspan=2 colspan=2 | Негизги түсү
! colspan=2 | Сүрөттөөмөсү
! rowspan=2 | Биринчи жолу басылган
! rowspan=2 | Басылган жылдары
|-
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
! Алдыңкы бети
! Арткы бети
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:1 One Dinar Front (2022).png|80px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:1 One Dinar Back(2022).png|80px]]
| 1 динар
| align=center | 133×74
| style=&quot;background:#0D860D;&quot;|
| Жашыл
| Хусейн ибн Али аль-Хашими;&lt;br/&gt;''Acanthus syriacus''
| Вади Рам тоолору;&lt;br/&gt;мала эжекебеса чымчыгы
| rowspan=&quot;5&quot; |2022
| 26-декабрь2022
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:5 Five Dinars Front (2022).png|85px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:5 Five Dinars Back (2022).png|85px]]
| 5 динар
| align=center | 137×74
| style=&quot;background:#B30000;&quot;|
| Кызыл
| Абдуллах ибн Хусейн;&lt;br/&gt;Петра
| Казына, Петра
| 16-август 2023
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:10 Ten Dinars Front (2022).png|90px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:10 Ten Dinars Back (2022).png|90px]]
| 10 динар
| align=center | 141×74
| style=&quot;background:#015494;&quot;|
| Көк
| Талал ибн Абдулла;&lt;br/&gt;Кусайр-Амра
| Рим театры, [[Амман]]
| 26-июль 2023
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:20 Twenty Dinars Front (2022).png|95px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:20 Twenty Dinars Back (2022).png|95px]]
| 20 динар
| align=center | 145×74
| style=&quot;background:#00B3B3;&quot;|
| Циан
| Хусейн ибн Талал;&lt;br/&gt;Падыша Хусейндин мечити
| Эль-Мужиб
| 21-март 2023
|-
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:50 Fifty Dinars Front (2022).png|100px]]
| style=&quot;background:#000; text-align:center;&quot;| [[Файл:50 Fifty Dinars Back (2022).png|100px]]
| 50 динар
| align=center | 149×74
| style=&quot;background:#860D86;&quot;|
| Кызгылт көк
| Абдулла II;&lt;br/&gt;[[Иерусалим]]
| [[Вади Рам]]
| 5-февраль 2023
|}


== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20260331021100/https://www.cbj.gov.jo/Default/Ar Иордания Борбордук банкынын расмий сайты]
{{Азия валюталары}}</text>
      <sha1>9pzpju5fkj074dhh46ji02bii2fgths</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жавохир Синдаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151594</id>
    <revision>
      <id>666374</id>
      <parentid>643957</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8551" sha1="nug57dlqxxveik19mzd4f27vst545ph" xml:space="preserve">{{Спортчу
| ысымы = Жавохир Синдаров
| сүрөт = Javokhir Sindarov.jpg
| жашаган жери = Ташкент
| төрөлгөн  датасы = 8.12.2005
| төрөлгөн жери = Ташкент
| жарандыгы = {{UZB}}
| спорт = шахмат
| наамы = гроссмейстер
| эң_жогорку_рейтинг = 2700+
}}
'''Жавохир Синдаров''' (өзб. Javokhir Sindarov; 8-декабрь 2005-жыл, [[Ташкен|Ташкент]]) — [[Өзбекстан|өзбекстандык]] шахматчы, эл аралык гроссмейстер (2021). Ал дүйнөдөгү жаш жана келечектүү шахматчылардын бири катары белгилүү.

2018-жылы Синдаров гроссмейстер наамын 12 жаш 10 ай 5 күн курагында алган. Бул жетишкендик менен ал дүйнө тарыхында 13 жашка чыга электе гроссмейстер болгон беш шахматчынын бири болуп калган&lt;ref&gt;[https://www.chess.com/players/javokhir-sindarov The Top Chess Players in the World/Javokhir Sindarov]&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны ==
Жавохир Синдаров 2005-жылы 8-декабрда Ташкент шаарында туулган&lt;ref&gt;{{cite web|title=Certificate of Title Result: Grandmaster|url=https://ratings.fide.com/apps/245062.pdf|date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003713/https://ratings.fide.com/apps/245062.pdf|archive-date=24 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

Жавохир Синдаров 2005-жылдын декабрында Ташкент шаарында туулган. Ал шахмат менен 2011-жылы алектене баштаган. Ата-энеси аны шахмат секциясына алып барган соң, Синдаров кыска убакыттын ичинде оюндун эрежелерин өздөштүрүп, теңтуштарын гана эмес, андан улуу жана тажрыйбалуу шахматчыларды да утуп баштаган.

Анын табигый таланты жана тажрыйбалуу машыктыруучулар менен иштөөсү Жавохирди дүйнөдөгү эң жаш гроссмейстерлердин бирине айланткан. Ал ФИДЕнин гроссмейстер наамын 12 жаш 10 ай курагында алган.

Синдаров биринчи гроссмейстердик нормасын 2018-жылы жайында өткөн Алехин мемориалында аткарган&lt;ref name=&quot;chess.com&quot;&gt;[https://www.chess.com/news/view/sindarov-becomes-new-2nd-youngest-gm-in-history Sindarov Likely Becomes 'New' 2nd-Youngest GM In History] Chess.com&lt;/ref&gt;. Экинчи норманы ошол эле жылы жаштар арасындагы дүйнө чемпионатында камсыз кылып, мелдештен кийин анын рейтинги 2500 упайдан ашкан. Үчүнчү норманы 2018-жылы күзүндө Венгрияда өткөн Elso Szombat турниринде аткарган.

2016-жылы Чехиянын Пардубице шаарында өткөн Czech Open турниринде 9 партиядан 5,5 упай топтогон (2 жеңиш, 7 тең чыгуу). 2017-жылы Ташкентте өткөн Tashkent Open турниринде 9 партияда 6 жеңишке жетишип, 3 партияда утулган.

2021-жылы Синдаров шахмат боюнча Дүйнө кубогунун негизги бөлүгүнө катышкан. Биринчи айлампада америкалык шахматчы Эндрю Тэнг үстүнөн жеңишке жетишкен (1,5:0,5). Экинчи айлампада Алиреза Фируджаменен беттешип, 3,5:2,5 эсебинде утуп чыккан. Үчүнчү айлампада перулук Хорхе Кори Тельону 1,5:0,5 эсебинде жеңген. 1/16 финалда поляк шахматчысы Каспер Перун менен беттешип, 1,5:0,5 эсебинде утулуп калган.

Синдаров карьерасындагы эң жогорку рейтингине — 2609 упайга — 2021-жылдын декабрында жеткен. ФИДЕнин рейтингинде ал 190-орунду ээлеген.

2022-жылдын башында Жавохир Өзбекстандын эң күчтүү беш шахматчысынын катарына кирген. Ал ошондой эле өлкөнүн улуттук курама командасынын курамында дебют жасап, шахмат олимпиадасына жана Азиянын командалык биринчилигине катышкан&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103153603/https://chess-boom.online/zhavohir-sindarov/ |archivedate=2023-11-03 |title=Chess-boom/online/Жавохир Синдаров |url=https://chess-boom.online/zhavohir-sindarov/ |accessdate=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;.

== Шахматтык карьерасы ==
Синдаров шахматтагы алгачкы ийгиликтерине жаштар арасында жетишкен. Ал эл аралык мелдештерде активдүү катышып, бир катар күчтүү атаандаштарды жеңген.

2021-жылы эл аралык гроссмейстер (GM) наамын алган. Бул наамды ал жаш курагында алып, дүйнөлүк шахмат коомчулугунун көңүлүн бурган. Ал классикалык, рапид жана блиц форматтарында да ийгиликтүү оюн көрсөтүп келет.

Жавохир Синдаров 2026-жылы шахмат боюнча эң маанилүү мелдештердин бири болгон '''Турнир претендентов 2026''' мелдешине катышкан. Бул турнир Кипр мамлекетинде өткөн.

Турнирдин жүрүшүндө Синдаров жогорку деңгээлдеги оюн көрсөтүп, лидерлердин катарына чыккан. Ал 12-айлампада америкалык гроссмейстер Хикару Накамура менен тең чыккан. Бул партия болгону 35 мүнөттө аяктап, турнир тарыхындагы эң кыска оюндардын бири болуп калган. 

12 турдан кийин Синдаров 9 упай топтоп, турнирде жеңишке абдан жакын турган. Жеңишке жетишүү үчүн ага болгону 0,5 упай жетиштүү болгон&lt;ref&gt;[https://uz.kursiv.media/2026-04-13/turnir-pretendentov-sindarov-v-shage-ot-pobedy/ Турнир претендентов — Синдаров в шаге от победы/uz.kursiv.media 13 апреля 2026]&lt;/ref&gt;.

Ал турнирдин жүрүшүндө:
* бир катар күчтүү атаандаштарды жеңген
* тарыхый рекорд коюп, 10 партияда 6 жеңишке жетишкен 
* турнирдин негизги фавориттеринин бири болуп эсептелген

Кийинки айлампада ал [[Нидерланд|нидерландиялык]] шахматчы [[Аниш Гири]] менен беттешмек болгон. 

== Жетишкендиктери ==
* 2021 — эл аралык гроссмейстер (GM)
* Эл аралык шахмат турнирлеринин жеңүүчүсү жана байге ээси
* Өзбекстандын эң күчтүү жаш шахматчыларынын бири
* Дүйнөлүк рейтингде жогорку көрсөткүчтөргө жетишкен

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
{{Commonscat|Javokhir Sindarov}}
* [https://www.gazeta.uz/oz/2025/11/23/chess-uzb/ Gazeta.uz/Shaxmatchi Javohir Sindarov O‘zbekiston tarixida ilk bor Da’vogarlar turniriga yo‘llanma oldi 2025-yil, 23-noyabr]

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Арип боюнча шахматчылар]]</text>
      <sha1>nug57dlqxxveik19mzd4f27vst545ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веллетри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151714</id>
    <revision>
      <id>666365</id>
      <parentid>645420</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3475" sha1="d4ml3i0h5o8albksv8bzcvmxsvalope" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                    = Шаар
 |кыргызча аталышы           = Веллетри
 |расмий аталышы             = {{lang-it|Velletri}}
 |өлкө                       = Италия
 |герб                       =Velletri-Stemma.svg 
 |желек                      =Velletri-Bandiera.svg 
 |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =40 |lat_sec =0
 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =47 |lon_sec =0
 |CoordAddon=type:city_region:IT
 |CoordScale=30000
 |ЯндексКарта                = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Velletri
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү  = 300
 |аймактын картасынын өлчөмү = 300
 |аймактын түрү              = Метрополитен шаар
 |аймак                      = Рим метрополитен шаары
 |ички бөлүнүшү              = 
 |башчысынын түрү            = Мэр
 |башчысы                    = 
 |бийиктиги                  = 332
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 332
 |климаты                    = Жер ортолук деңиз климаты
 |расмий тили                = Италян тили
 |калкы                      = 53 000
 |элди каттоо жылы           = 2024
 |жыштыгы                    = 
 |улуттук курамы             = Италиялыктар
 |диний курамы               = Католиктер
 |этнохороним                = Веллетрилуктар
 |убакыт аралыгы             = +1
 |DST                        = +2
 |телефон коду               = +39 06
 |почта индекси              = 00049
 |Commons түрмөгүндө         = Velletri
 |сайты                      = https://www.comune.velletri.rm.it
 |сайтынын тили              = it
 |автоунаа коду              = RM
 |сүрөт                      = Map of comune of Velletri (province of Rome, region Lazio, Italy).svg
}}

'''Веллетри''' ({{lang-it|Velletri}} {{IPA|[velˈleːtri]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим]] шаарына караштуу коммуна. Шаар Альбан тоолорунун этегинде жайгашып, байыркы тарыхы жана маданий мурастары менен белгилүү.  

== Тарыхый эстеликтер ==
* Веллетри собору — шаардын негизги диний имараты, орто кылымдарда негизделген.  
* Археологиялык музей — байыркы Рим дооруна тиешелүү табылгаларды камтыйт.  
* Орсини сепили — орто кылымдык коргонуу курулуштарынын бири.  

== Калкы ==
Коммуна калкы болжол менен 53 000 адамды түзөт.&lt;ref&gt;https://www.tuttitalia.it/lazio/velletri/statistiche/popolazione-andamento-demografico/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
[https://web.archive.org/web/20240520192204/https://www.comune.velletri.rm.it/ Расмий сайт ''(Comune di Velletri)'']

{{Рим шаарынын коммуналары}}</text>
      <sha1>d4ml3i0h5o8albksv8bzcvmxsvalope</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Разиева Гүлвира Турсуновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152256</id>
    <revision>
      <id>666435</id>
      <parentid>646407</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6888" sha1="ijfln4vash7cfk4ubjudg4i1khx0xel" xml:space="preserve">{{Музыкант  
| Ысымы               = Разиева Гүлвира Турсуновна
| Нукура ысымы        = {{lang-kk|Гүлвира Тұрсынқызы Рузиева}}
| Сүрөт               = 
| Туурасы             = 
| Сүрөткө баяндама    = 
| Фон                 =
| Төрөлгөндөгү ысымы  = {{lang-ug|گۈلۋىرا تۇرسۇنوۋنا رازىيېۋا}}
| Толук ысымы         = 
| Туулган датасы      = 19.06.1936
| Туулган жери        = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Алматы]]
| Өлгөн датасы        = 
| Өлгөн жери          = 
| Активдүү жылдары    = 
| Өлкө                = {{Өлкө желеги|Казакстан}}
| Кесиптери           = опера ырчысы
| Ырчылык үнү         = 
| Аспаптары           = 
| Жанрлары            = 
| Лакап аттары        = 
| Жамааты             = 
| Кызматташтык        = 
| Лейблдар            = 
| Сыйлыктары          = 
| Альма-матер         =
| Уикиказына          = 
| Сайты               = 
| учурдагы_мүчөлөр    = 
| мурдагы_мүчөлөр     = 
|Викиказына=}}
'''Разиева Гүлвира Турсуновна''' ({{lang-ug|گۈلۋىرا تۇرسۇنوۋنا رازىيېۋا}}, {{lang-kk|Гүлвира Тұрсынқызы Рузиева}}, 19-июль 1936, СССР, Казак ССР, Алматы) — уйгур тектүү [[Кеңештер Бирлиги|совет]] жана [[Казакстан|казак]] эстрада ырчысы (сопрано), уйгур элдик жана салттуу ырларын аткаруучу, уйгур чыгармачылыгына олуттуу салым кошкон ишкер. Казак ССРинин эл артисти (1981).

== Өмүр баяны ==
1936-жылдын 19-июлунда Алматы шаарында туулган. Улуту — уйгур.

1958-жылдан тартып Алматыдагы Уйгур музыкалык комедия театрында солист болуп иштеген.

1963-жылы Алматы мамлекеттик консерваториясынын вокал факультетин профессор Н. Юмашеванын классы боюнча аяктаган.

Чыгармачылык жолун 1963-жылы Казакстандын телевидение жана радио эстрадалык-симфониялык оркестринде солист катары баштаган.

1963–1991-жылдары Казакстандын телевидение жана радио эстрадалык-симфониялык оркестринин солисти болгон&lt;ref&gt;[https://www.kazpravda.kz/fresh/view/ee-prizvanie--pesnya?print=yes Её призвание — песня]  Первая уйгурская актриса, удостоившаяся звания народной артистки Казахстана — Гульвира Разиева //www.kazpravda.kz&lt;/ref&gt;.

== Чыгармачылыгы ==
Уйгур театрынын сахнасында «Анархан», «Герим-Санам», «Айсаранын айласы», «Аршин Мал-Алан» жана башка спектаклдерде башкы ролдорду аткарган. Анын аткаруусундагы 500 чыгарма Казак радиосунун алтын фондуна кирген.

2002-жылы «Мунайма» аттуу компакт-диск жана «Уйгур кызы» аттуу аудиокассета чыгарган&lt;ref&gt;[https://records.su/tag/Разиева_Гульвира Разиева Гульвира (песни) КАТАЛОГ СОВЕТСКИХ ПЛАСТИНОК]  //records.su&lt;/ref&gt;. Аларга казакстандык композиторлордун популярдуу чыгармалары кирген.

2007-жылы «Сәнъитим мениң — һаятим мениң» аттуу китебин жазган.

=== Кызыктуу маалыматтар ===

* Уйгур, казак жана орус тилдерин билген;
* Дини — ислам;
* Сүйүктүү хоббиси — йога;
* Орус классик жазуучулары Лев Толстой менен Фёдор Достоевскийдин чыгармаларын жактырган.

== Сыйлыктары жана наамдары ==

* Казак ССРинин эмгек сиңирген артисти;
* 1981-жылы — Казак ССРинин эл артисти;
* 2006-жылы — «Парасат» ордени&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nomad.su/?a=3-200612250522|title=В Алматы общественным деятелям и представителям культуры вручены правительственные награды {{!}} Номад {{!}} 25.12.2006&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2018-04-11|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028211758/https://nomad.su/?a=3-200612250522|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028211758/https://nomad.su/?a=3-200612250522|archivedate=2020-10-28|accessdate=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;;
* 2011-жылы — «Казакстан Республикасынын көз карандысыздыгынын 20 жылдыгы» медалы;
* 2015-жылы — «Казакстан Республикасынын Конституциясына 20 жыл» медалы;
* 2015-жылы — «Казакстан элдер ассамблеясына 20 жыл» медалы;
* Алматы облусунун ардактуу жараны;
* Казакстандын Биринчи Президентинин маданият тармагындагы мамлекеттик стипендиясынын бир нече жолку ээси&lt;ref&gt;[https://aqparat.info/news/2017/01/05/8434676-rasporyazhenie_prezidenta_respubliki_kaz.html Новость: Распоряжение Президента Республики Казахстан от 30 декабря 2016 года № 139&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Үй-бүлөсү ==
Атасы — Разиев Турсун Газиевич. Энеси — Алиева Гульвазир Жетписпаевна.

Жолдошу — Умаров Алмас Бидалжанович, инженер-металлург болуп иштеген. 

Уулу — Руслан, кызы — Рената.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}</text>
      <sha1>ijfln4vash7cfk4ubjudg4i1khx0xel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильясова Майра Алимгажиновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152262</id>
    <revision>
      <id>666381</id>
      <parentid>646572</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9015" sha1="em4solefeody62p44pb94j14o1vi5yr" xml:space="preserve">{{Музыкант  
| Ысымы               = Ильясова Майра Алимгажиновна
| Нукура ысымы        = {{lang-kk|Майра Әлімғажинқызы Ілиясова}}
| Сүрөт               = 
| Туурасы             = 
| Сүрөткө баяндама    = 
| Фон                 =
| Төрөлгөндөгү ысымы  = {{lang-kk|Майра Әлімғажинқызы Ілиясова}}
| Толук ысымы         = 
| Туулган датасы      = 3.5.1955
| Туулган жери        = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Чыгыш Казакстан облусу]], Аксуат айылы  
| Өлгөн датасы        = 
| Өлгөн жери          = 
| Активдүү жылдары    = 1979 — а.у.
| Өлкө                = {{Өлкө желеги|Казакстан}}
| Кесиптери           = ырчы, музыкалык продюсер, музыка мугалими
| Ырчылык үнү         = 
| Аспаптары           = [[Домбра|домбура]], [[фортепиано]]
| Жанрлары            = эстрада, элдик ырлар
| Лакап аттары        = 
| Жамааты             = 
| Кызматташтык        = 
| Лейблдар            = 
| Сыйлыктары          = 
| Альма-матер         =
| Уикиказына          = 
| Сайты               = 
| учурдагы_мүчөлөр    = 
| мурдагы_мүчөлөр     = 
| Викиказына          =
}}
'''Ильясова Майра Алимгажиновна''' ({{lang-kk|Майра Әлімғажинқызы Ілиясова}}, 3-май 1955-жыл, [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]], [[Чыгыш Казакстан облусу]], Аксуат айылы) — [[Кеңештер Бирлиги|совет]] жана [[Казакстан|казак]] ырчысы, музыкалык продюсер жана музыка мугалими. Казакстандын эл артисти (2024), Казакстандын эмгек сиңирген артисти (1995).   

== Өмүр баяны ==
Майра Ильясова 1955-жылдын 3-майында Чыгыш Казакстан облусунун Тарбагатай районундагы Аксуат айылында туулган.

1979-жылы Алматыдагы республикалык эстрадалык цирк окуу жайын эл артисти, профессор Кайрат Байбосыновдун классы боюнча аяктаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carmen.kz/content/%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0|title=Майра Ильясова на сайте «Carmen.kz»|access-date=2022-06-30|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625110146/https://carmen.kz/content/%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0|url-status=live|accessdate=2026-05-14|archivedate=2021-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625110146/https://carmen.kz/content/%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0}}&lt;/ref&gt;.

1985-жылы Алматы мамлекеттик театр-художество институтунун театр факультетин артыкчылык менен бүтүрүп, эл артисти Каукен Кенжетаев жана эмгек сиңирген артист Рахиля Машурованын класстарында билим алган&lt;ref&gt;[https://www.philarmonic-astana.kz/ru/artists-inner.php?id=1501 Биография Майра Ильясова на официальном сайте Государственной академической филармонии Нур-султана]{{Недоступная ссылка}}&lt;/ref&gt;.

Ал «Сағындырған әндер ай», «Жан Анам», «Алтын домбра», «Күміс көмей, жез таңдай» сыяктуу бир катар автордук жана концерттик программалардын автору жана алып баруучусу болуп саналат.

Учурда «Майра» продюсердик борборунун директору. Ошондой эле Казакстан улуттук искусство университетинде салттуу ыр факультетинин деканы жана окутуучу.

== Чыгармачылыгы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://records.su/image/comment/33897|title=КАТАЛОГ СОВЕТСКИХ ПЛАСТИНОК — ИЛЬЯСОВА Майра. «С песней по жизни»|access-date=2020-12-14|archive-date=2017-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209071028/http://records.su/image/comment/33897|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ==

* {{lang-kk|«Бүлдірген»}}
* {{lang-kk|«Аққұм»}}
* {{lang-kk|«Арман-ай»}}
* {{lang-kk|«Бурылтай»}}
* {{lang-kk|«Жылқы ішінде ала жүр»}}
* {{lang-kk|«Дархан-ай»}}
* {{lang-kk|«Ахау керім»}}
* {{lang-kk|«Сандал керім»}}
* {{lang-kk|«Япырай»}}
* {{lang-kk|«Құралай»}}
* {{lang-kk|«Әніме майда қоңыр салайын -ай»}}
* {{lang-kk|«Мойынқұмда»}}
* {{lang-kk|«Қалқатайдың дауысы—ай»}}
* {{lang-kk|«Ой бұраң бел—ай»}}
* {{lang-kk|«Ақ көйлек»}}
* {{lang-kk|«Екі жирен»}}
* {{lang-kk|«Қызыма»}}
* {{lang-kk|«Бақыт құшағында»}}
* {{lang-kk|«Айналдым, елім»}}
* {{lang-kk|«Шақырады көктем»}}
* {{lang-kk|«Біз екеуміз»}}
* {{lang-kk|«Қариялар азайып бара жатыр»}}
* {{lang-kk|«Анаға сәлем»}}
* {{lang-kk|«Аңсағаным»}}
* {{lang-kk|«Ана туралы жыр»}}
* {{lang-kk|«Мойынқұмда»}}
* {{lang-kk|«Қараңғы түнде тау қалғып»}}
* {{lang-kk|«Еділ мен Жайық»}}

== Сыйлыктары жана наамдары ==
* 1995 — «Казакстандын эмгек сиңирген артисти»;
* 2006 — «Курмет» ордени;
* 2007 — «Алтын жүрек» улуттук коомдук сыйлыгы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://baurzhan.kz/samaya-prestizhnaya-premiya-v-oblasti-blagotvoritelnosti-altyn-zh-rek-pristupila-k-poisku-zolotyh-serdets/|title=Самая престижная премия в области благотворительности «Алтын Жүрек» приступила к поиску «Золотых сердец». 2007 года|access-date=2020-12-14|archive-date=2020-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220092630/http://baurzhan.kz/samaya-prestizhnaya-premiya-v-oblasti-blagotvoritelnosti-altyn-zh-rek-pristupila-k-poisku-zolotyh-serdets/|url-status=live|accessdate=2026-05-14|archivedate=2020-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220092630/http://baurzhan.kz/samaya-prestizhnaya-premiya-v-oblasti-blagotvoritelnosti-altyn-zh-rek-pristupila-k-poisku-zolotyh-serdets/}}&lt;/ref&gt;;
* 2013 — «Парасат» ордени&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201312160026|title=В Алматы ко Дню Независимости вручены государственные награды 13 декабря 2013 года|access-date=2020-12-14|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811074818/https://nomad.su/?a=3-201312160026|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811074818/https://nomad.su/?a=3-201312160026|archivedate=2020-08-11|accessdate=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;;
* Тарбагатай районунун ардактуу жараны;
* 2024 (23-октябрь) — «Казакстандын эл артисти» наамы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/nakanune-dnya-respubliki-prezident-podpisal-ukaz-o-prisuzhdenii-ryadu-grazhdan-gosudarstvennyh-nagrad-2294442|title=Указ Президента Республики Казахстан от 23 октября 2024 года О награждении государственными наградами Республики Казахстан|publisher=akorda.kz|date=2024-10-23|access-date=2024-10-23|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318023712/https://www.akorda.kz/ru/ryadu-kazahstancev-prisuzhdeny-gosudarstvennye-nagrady-1722320|url-status=live}}&lt;/ref&gt;;
* 2025 (3-май) — Казакстан Президентинин ыраазычылык каты;
* 2025 (11-май) — «Эмгек ардагери» медалы.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}</text>
      <sha1>em4solefeody62p44pb94j14o1vi5yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еврокөрүнүү ыр сынагы 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152291</id>
    <revision>
      <id>666373</id>
      <parentid>665459</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133218" sha1="6ck20y1zzpbpomsblkp5ku26p13vvwj" xml:space="preserve">{{Сынак карточкасы
| аталышы     = Еврокөрүнүү
| жыл         = 2026
| слоганы     = «United by Music» (Музыка менен бириккен)
| лого        = Eurovision Song Contest Logo1133shchb.JPG
| жарымфинал  = 
| жарымфинал1 = [[12-май]] [[2026]]
| жарымфинал2 = [[14-май]] [[2026]]
| финал       = [[16-май]] [[2026]]
| өткөрүлүүчү жер = {{Өлкө желеги|Австрия}}, [[Вена]], «Винер-Штадтхалле»
| алып баруучу= Виктория Сваровски&lt;br&gt;Михаэль Островски&lt;br&gt;Эмили Басвин &lt;small&gt;(грин-рум)&lt;/small&gt;
| режиссёру   = Михаэль Көглер&lt;br&gt;Робин Хофвандер
| директору = Мартин Грин
| супервайзери= Герт Карк
| продюсери   = Михаэль Крөн
| дирижёру    = 
| добуш берүү = 
| телеканал   = [[Файл:ORF logo.svg]]| орун1       = 
| катышуучулар= 35
| дебют       = 
| нөл        ={{Өлкө желеги|Бельгия}} (көрүүчүлөр) &lt;br&gt;
{{Өлкө желеги|Улуу Британия}} (көрүүчүлөр) &lt;br&gt;
{{Өлкө желеги|Германия}} (көрүүчүлөр) 
| ачылышы     = 
| аралыгы     = 
| Жашыл     =ооба 
| Жашыл+    =ооба 
| Сыя  = 
| Кызыл     =ооба 
| жеңүүчүыр = «Bangaranga» ({{Өлкө желеги|Болгария}})
|кайткандар={{Өлкө желеги|Болгария}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Молдова}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Румыния}}
|баш тарткандар={{Өлкө желеги|Ирландия}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Исландия}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Испания}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Нидерланд}}&lt;br&gt;{{Өлкө желеги|Словения}}
|L1={{Сынак карточкасы/Еврокөрүнүү ыр сынагы 2026}}
|мурдагысы=[[Еврокөрүнүү ыр сынагы 2025|2025]]
|кийинкиси=[[Еврокөрүнүү ыр сынагы 2027|2027]]|Сары=ооба}}
'''Еврокөрүнүү ыр сынагы 2026''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2026}}, {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2026}}, {{lang-de|Eurovision Liedwettbewerb 2026}}) — 70-ирет өткөрүлүп жаткан Еврокөрүнүү 2026 ыр сынагы 2026-жылдын 12, 14 жана 16-май күндөрү [[Вена]] шаарындагы Винер-Штадтхалле жабык стадионунда өтүүчү сынак. Сынактын уюштуруучулары — [[Европа телерадиоберүү бирикмеси]] жана Австриянын Österreichischer Rundfunk (ORF) телерадиокомпаниясы.

[[Австрия]] бул сынакты үчүнчү жолу өткөрүп жатат. Буга чейин өлкө &quot;Еврокөрүнүү&quot; ыр сынагын 1967 жана 2015-жылдары кабыл алган. Австрия Еврокөрүнүү 2026 өткөрүү укугун ырчы JJ 2025-жылдагы сынакта &quot;Wasted Love&quot; аттуу ыры менен жеңишке жеткенден кийин алган.

Бул жолу сынакка 35 өлкө катышууда — бул өткөн жылга салыштырмалуу эки өлкөгө аз жана 2003-жылдан берки эң аз катышуучу көрсөткүчү болуп саналат. 

[[Болгария]], [[Молдова]] жана [[Румыния]] бир нече жылдык тыныгуудан кийин кайрадан сынакка катышуу чечимин кабыл алышкан. Ошол эле учурда [[Ирландия]], [[Исландия]], [[Испания]], [[Нидерланд]] жана [[Словения]] Газадагы согуш шартында [[Израиль|Израилдин]] катышуусуна каршы нааразылык билдирип, сынактан баш тартышкан. Бул &quot;Еврокөрүнүү&quot; тарыхындагы катышуучу өлкөлөрдүн арасынан саны боюнча эң көп бойкот сынак.

Ошондой эле 2011-жылдан бери биринчи жолу автоматтык түрдө финалга чыккан өлкөлөр &quot;Ири бештик&quot; эмес, &quot;Ири төрттүк&quot; катары катышууда. Буга Испаниянын сынактан баш тартуусу себеп болгон.

== Өткөрүлүүчү орду ==
{{АймакКартасы+|Австрия
|caption=[[Австрия|Австриянын]] картасы: уюштуруучулар тарабынан тандалган кабыл алуучу шаар көк түс менен белгиленген. ([[Файл:Blue pog.svg|9px]]); талапкер шаарлар жашыл түс менен белгиленген ([[Файл:Green pog.svg|9px|link=]]); арыздарын кайтарып алган шаарлар кызыл түс менен белгиленген. ([[Файл:Red pog.svg|9px|link=]]); кабыл алуу калоосун билдирген, бирок акырында арыз бербеген шаарлар боз түс менен белгиленген. ([[Файл:Gray pog.svg|9px]])
|alt=Austria adm location map.svg
|width=310
|float=left
|places=
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=48.208|lon_deg=16.372|mark=Blue pog.svg|marksize=10|label_size=90|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Вена]]|link=Вена}}
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=47.967|lon_deg=16.4|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=60|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Эбрайхсдорф]]|link=Эбрайхсдорф}}
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=48.2|lon_deg=15.616|mark=Gray pog.svg|marksize=10|label_size=60|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Санкт-Пөлтен]]|link=Санкт-Пөлтен}}
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=47.268|lon_deg=11.393|mark=Green pog.svg|marksize=10|label_size=60|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Инсбрук]]|link=Инсбрук}}
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=47.076|lon_deg=15.421|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=60|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Грац]]|link=Грац}}
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=48.158|lon_deg=14.025|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=60|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Вельс]] жана [[Линц]]|link=Вельс жана Линц}}
{{АймакКартасы~|Австрия|lat_deg=47.283|lon_deg=16.2|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=60|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Оберварт]]|link=Оберварт}}

}}

Австрия 2025-жылдагы Еврокөрүнүү 2025 жеңишинен кийин өлкөнүн бир нече шаарлары Еврокөрүнүү 2026н өткөрүүгө кызыктар экенин билдиришкен. Österreichischer Rundfunk (ORF) башкы директору Роланд Вайсманн өткөрүүчү жайды тандоодо аренанын талаптарга жооп бериши жана аэропортторго жакын жайгашуусу маанилүү экенин белгилеген. Ал эми ORF программалык директору Стефани Гройсс-Хоровиц акыркы жылдары Австрияда жаңы ири ареналар курулбаганын айтып, ошол эле учурда ылайыктуу долбоорлору бар муниципалитеттерди арыз берүүгө чакырган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-2025-winners-press-conference-with-jj/|title=Eurovision 2025 winner's press conference with JJ|lang=en|website=Eurovision Song Contest|date=2025-05-18|publisher=[[Европа телерадиоберүү бирикмеси|European Broadcasting Union]] (EBU)|archive-url=http://web.archive.org/web/20251126024922/https://www.eurovision.com/stories/eurovision-2025-winners-press-conference-with-jj/|archive-date=2025-11-26|access-date=2026-01-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2025-жылдын 18-майында Вена шаарынын мэри Михаэль Людвиг шаар сынакты өткөрүүгө талапкер боло турганын ырастаган&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-vienna-interested-in-hosting-again/|title=🇦🇹 Eurovision 2026: Vienna Interested in Hosting Again|lang=en|first=Davide|last=Conte|website=Eurovoix|date=2025-05-18|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ошол эле күнү Грац да арыз берүүгө даяр экенин билдирип, мэр Эльке Кар ылайыктуу аянтча катары Stadthalle Graz аренасын сунуштаган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-orf-commences-work/|title=🇦🇹 Austria: ORF Commences Eurovision 2026 Work &amp; Special Programming Celebrating JJ's Victory Announced|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-05-18|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://steiermark.orf.at/stories/3305822/|title=Diskussion um Song Contest 2026 in GrazORF|website=steiermark.ORF.at|date=2025-05-18|publisher=ORF|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мындан тышкары, Грацтагы Schwarzl Freizeit Zentrum аренасынын менеджери Клаус Лойтгеб дагы өз аренасын сунуш кылган&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen|title=&quot;Perfekte Location&quot;: Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holenORF|date=2025-05-18|publisher=Kleine Zeitung|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ошол эле күнү Инсбрук жана Вельс шаарлары да катышууга даяр экенин билдиришкен. Инсбрук Олимпиадалык залды, ал эми Вельс жаңы көргөзмө борборун сунуштаган&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ooe.orf.at/stories/3305836/|title=Wels im Ringen um ESC-AustragungsortORF|website=ooe.ORF.at|date=2025-05-18|publisher=ORF|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-innsbruck-intends-to-bid-to-host-eurovision/|title=Eurovision 2026: Innsbruck Intends to Bid to Host Eurovision|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Оберварт шаары дагы сынакты өткөрүүгө кызыгуусун билдирген&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://burgenland.orf.at/stories/3305824/|title=Oberwart will ESC-Austragungsort werdenORF|website=burgenland.ORF.at|date=2025-05-18|publisher=ORF|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 19-майда Санкт-Пёльтен шаарынын мэри Маттиас Штадлер мүмкүн болгон арена катары VAZ St. Pölten комплексин сунуш кылган&lt;ref name=&quot;StPolten&quot;&gt;{{Cite web|url=https://noe.orf.at/stories/3306010/|title=St. Pölten liebäugelt mit Song Contest 2026ORF|date=2025-05-19|publisher=ORF|access-date=2025-05-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 26-майда Эбрайхсдорф убактылуу арена куруу долбоорун тааныштырган&lt;ref name=&quot;Ebreichsdorf&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/26/eurovision-2026-comer-city-presents-proposal-to-host-eurovision/|title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf’s ‘Comer City’ Presents Proposal to Host Eurovision|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-05-26|access-date=2025-05-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Бирок Клагенфурт талапкерлигин берүүдөн баш тарткан. Каринтия жеринин бийлиги &quot;Вёртерзе-Штадион&quot; аренасын талаптарга ылайыкташтыруу өтө кымбатка турарын билдирип, бул аймакта сынакты өткөрүү &quot;мүмкүн эмес&quot; деген бүтүмгө келген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaernten.orf.at/stories/3305825|title=ESC 2026: Kärnten winkt für Austragung abORF|website=kaernten.ORF.at|date=2025-05-18|publisher=ORF|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Зальцбург дагы кийинчерээк арыз берүүдөн баш тартып, мэр Бернхард Ауингер муну бюджеттин чектелүү болушу жана ылайыктуу аренанын жоктугу менен түшүндүргөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-wels-oberwart-want-to-host-klagenfurt-salzburg-say-no/|title=🇦🇹 Eurovision 2026: Wels &amp; Oberwart Want to Host, Klagenfurt &amp; Salzburg Say No|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-05-18|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.salzburg24.at/news/salzburg/stadt/werden-es-nicht-stemmen-koennen-buergermeister-bernhard-auinger-winkt-fuer-stadt-salzburg-als-song-contest-austragungsort-ab-art-290400|title='Werden es nicht stemmen können': Bürgermeister Bernhard Auinger winkt für Stadt Salzburg als Song-Contest-Austragungsort abORF|author=Salzburg24 Staff|website=Salzburg24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529015525/https://www.salzburg24.at/news/salzburg/stadt/song-contest-2026-in-der-stadt-salzburg-das-sagt-buergermeister-bernhard-auinger-dazu-art-290400|archive-date=2025-05-29|access-date=2025-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ошентсе да Зальцбург аймагынын бийлиги &quot;прагматикалык жана чыгармачыл мамиле&quot; менен ылайыктуу жай табылышы мүмкүн экенин белгилеген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.salzburg24.at/news/salzburg/song-contest-2026-in-salzburg-noch-nicht-endgueltig-vom-tisch-art-290480|title=Song Contest 2026 in Salzburg noch nicht endgültig vom TischORF|first=Kathrin|last=Krispler|website=Salzburg24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160656/https://www.salzburg24.at/news/salzburg/song-contest-2026-in-salzburg-noch-nicht-endgueltig-vom-tisch-art-290480|archive-date=2025-05-31|access-date=2025-05-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2025-жылдын 2-июнунда Österreichischer Rundfunk өткөрүүчү шаарды тандоо боюнча расмий конкурс башталганын жарыялаган. Шаарлар жана муниципалитеттер 2025-жылдын 4-июлуна чейин арыз бере алышмак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://der.orf.at/esc2026/index.html|title=Eurovision Song Contest 2026: Start des Host City BewerbungsprozessesORF|website=der.ORF.at|date=2025-06-02|publisher=ORF|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602144940/https://der.orf.at/esc2026/index.htm|archive-date=2025-06-02|access-date=2025-06-02|url-status=live|accessdate=2026-05-15|archivedate=2025-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250602143032/https://der.orf.at/esc2026/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://orf.at/stories/3395620/|title=Song Contest: Startschuss für den BewerbungsprozessORF|website=news.ORF.at|date=2025-06-02|publisher=ORF|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204939/https://orf.at/stories/3395620/|archive-date=2025-06-02|access-date=2025-06-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kurier.at/kultur/medien/orf-bewerbungsprozess-host-city-eurovision-song-contests/403046744|title=ORF startet Bewerbungsprozess für Host City des Eurovision Song ContestsORF|first=Christoph|last=Silber|website=Kurier|date=2025-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602141950/https://kurier.at/kultur/medien/orf-bewerbungsprozess-host-city-eurovision-song-contests/403046744|archive-date=2025-06-02|access-date=2025-06-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк Эбрайхсдорф, Оберварт, Грац жана Вельс каржылык же техникалык себептерден улам жарыштан чыгышкан&lt;ref name=&quot;NoEbreichsdorf&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/06/15/eurovision-2026-ebreichsdorf-comer-city-withdraws-from-bidding-process/|title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf’s ‘Comer City’ Withdraws From Bidding Process|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-06-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Натыйжада белгиленген мөөнөттө талапкерлигин расмий түрдө берген жалгыз шаарлар Вена менен Инсбрук болгон&lt;ref name=&quot;NoGraz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/06/27/eurovision-2026-graz-will-not-bid-to-host/|title=Eurovision 2026: Graz Will Not Bid to Host|lang=en|first=Neil|last=Farren|website=Eurovoix|date=2025-06-27|access-date=2025-06-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NoWels&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20250701_OTS0170/keine-bewerbung-oberoesterreichs-fuer-den-eurovision-song-contest-2026|title=Keine Bewerbung Oberösterreichs für den Eurovision Song Contest 2026ORF|website=OTS.at|date=2025-07-01|access-date=2025-07-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.derstandard.at/story/3000000277597/innsbruck-oder-wien-womit-die-song-contest-bewerber-punkten|title=Innsbruck oder Wien? Womit die Song-Contest-Bewerber punktenORF|first=Stefanie|last=Rachbauer|website=Der Standard|date=2025-07-04|access-date=2025-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/07/04/eurovision-2026-innsbruck-submits-bid-to-host-eurovision/|title=Eurovision 2026: Innsbruck Submits Bid to Host Eurovision|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-07-04|access-date=2025-07-06}}&lt;/ref&gt;.

2025-жылдын 20-августунда Европа телерадиоберүү бирикмеси жана Österreichischer Rundfunk Венаны Еврокөрүнүү 2026 расмий өткөрүүчү шаары катары жарыялаган&lt;ref name=&quot;Vienna2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2025/aug/20/vienna-host-city-eurovision-song-contest-2026|title=Vienna announced as host city for Eurovision song contest 2026|lang=en|author=Agence France-Presse|website=[[The Guardian]]|date=2025-08-20|access-date=2025-08-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vienna2026_2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-2026-vienna-is-our-host-city-for-the-70th/|title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th|lang=en|website=Eurovision Song Contest|date=2025-08-20|publisher=European Broadcasting Union|archive-url=http://web.archive.org/web/20251207001817/https://www.eurovision.com/stories/eurovision-2026-vienna-is-our-host-city-for-the-70th/|archive-date=2025-12-07|access-date=2026-01-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сынак мурда Еврокөрүнүү 2015 дагы кабыл алган Винер-Штадтхалле аренасында өтөт.

Ратхаусплац аянтында &quot;Евро айылы&quot; уюштурулуп, анда катышуучулар менен жергиликтүү артисттердин концерттери жана сынактын түз көрсөтүүлөрү өткөрүлөт. Ал эми Вена ратушасы &quot;Евроклубдун&quot; жайы болуп кызмат кылат. Бул жерде расмий кечелер, жабык концерттер, ошондой эле 2026-жылдын 10-майында ачылыш аземи жана &quot;Бирюза килеми&quot; өтөт. Ал иш-чараларда катышуучулар жана алардын делегациялары басма сөз өкүлдөрүнө жана күйөрмандарга тааныштырылат&lt;ref name=&quot;Vienna2026_22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-2026-vienna-is-our-host-city-for-the-70th/|title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th|lang=en|website=Eurovision Song Contest|date=2025-08-20|publisher=European Broadcasting Union|archive-url=http://web.archive.org/web/20251207001817/https://www.eurovision.com/stories/eurovision-2026-vienna-is-our-host-city-for-the-70th/|archive-date=2025-12-07|access-date=2026-01-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vol.at/ludwig-sees-eurovision-song-contest-2026-as-a-good-investment-for-viennas-economic-location/9617405|title=Ludwig sees Eurovision Song Contest 2026 as a good investment for Vienna's economic location|lang=en|first=Gerald|last=Mackinger|website=vol.at|date=2025-08-20|access-date=2025-08-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бул аянтчалар 2015-жылдагы сынактагыдай эле функцияларды аткарышат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esc-kompakt.de/heute-1600-uhr-live-blog-zur-pressekonferenz-anlaesslich-der-bekanntgabe-von-wien-als-host-city-fuer-den-esc-2026/|title=Live-Blog: Pressekonferenz zur Bekanntgabe von Wien als Host City für den ESC 2026ORF|author=Giulia|website=ESC kompakt|date=2025-08-20|access-date=2025-08-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{legend|#CEDFF2|Өткөрүлгөн шаары}}{{legend|#F2E0CE|Талапкер шаар}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+
|-
! Шаар
! Өткөрүлүүчү орду
! Сыйымдуулугу
! Маалымат
! Булак
|-
| Вельс жана [[Линц]]
| Messe Wels
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15 000 чейин
| Шоуну Уэльсте өткөрүү үчүн биргелешкен арыз берилген. Арена учурда курулуп жатат, анын бүткөрүлүшү 2026-жылдын мартына пландаштырылган. Шаар арызын 2025-жылдын 1-июлунда арызын артка чакыртып алган.
|&lt;ref name=&quot;NoWels&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ooe.orf.at/stories/3308305/ |title=ESC: Wels und Linz offiziell angemeldet |lang= |website=ooe.ORF.at |date=2025-06-04 |access-date=2025-06-16 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#cedff2;&quot;
| '''[[Вена]]'''
| '''Винер-Штадтхалле'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | '''16 000'''
| Аренада 2015-жылы &quot;Еврокөрүнүү&quot; ыр сынагы өткөн.
|&lt;ref name=&quot;Vienna2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/06/03/eurovision-2026-vienna-actively-bidding-to-host/ |title=Eurovision 2026: Vienna Actively Bidding to Host |lang=en |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix |date=2025-06-03 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Грац
| Stadthalle Graz
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 11 030
| rowspan=&quot;2&quot; | Австриянын Социал-демократиялык партиясынын төрагасы колдоогон. Шаар 2025-жылдын 27-июнунда арызын артка чакыртып алган.
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;NoGraz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KL&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |title=&quot;Perfekte Location&quot;: Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holen |lang= |first=Andrea |last=Rieger |website=kleinezeitung.at |date=2025-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522142554/https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |archive-date=2025-05-22 |access-date=2025-06-16 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Schwarzl Freizeitzentrum
| style=&quot;text-align:center;&quot; | —
|- style=&quot;background:#f2e0ce;&quot;
| Инсбрук
| Инсбрук Олимпиада залы
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 12 000
| 1964 жана 1976-жылдары Кышкы Олимпиада оюндарында фигуралык муз тебүү жана хоккей боюнча мелдештер өткөрүлгөн Олимпиадалык арена. Шаар расмий түрдө арыз берген.
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/06/11/eurovision-2026-innsbruck-city-council-approves-bid/ |title=Eurovision 2026: Innsbruck City Council Approves Bid to Host |lang=en |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix |access-date=2025-06-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| Оберварт
| Messe Oberwart
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ~4 000
| Шаар 2025-жылдын 20-июнунда арызын артка чакыртып алган.
|&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
| Санкт-Пөлтен
| VAZ St. Pölten
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ~6 000
| Шаар кызыгуусун билдирген, бирок расмий арыз берилген эмес.
|&lt;ref name=&quot;StPolten&quot; /&gt;
|-
| Эбрайхсдорф
| Временная арена
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 20 000
| 20 000 орундуу убактылуу арена жана 30 000 көрүүчүнү батырган күйөрмандар зонасы сунушталган. Шаар 2025-жылдын 15-июнунда арызын артка чакыртып алган.
|&lt;ref name=&quot;Ebreichsdorf&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NoEbreichsdorf&quot; /&gt;
|}


== Катышуучулар ==

=== Кайтып келгендер ===

* {{Өлкө желеги|Болгария}} — 2025-жылдын 31-октябрында БНТ телеканалы үч жылдык тыныгуудан кийин кайрадан келип, 2026-жылдагы сынакка катышуу ниетин тактаган&lt;ref name=&quot;bulgaria_2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bnt.bg/news/balgariya-se-zavrashta-na-evroviziya-343372news.html|title=Начало Още от БНТ България се завръща на... България се завръща на „Евровизия“|lang=bg|date=2025-10-31|access-date=2025-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Молдова}} — 2025-жылдын 30-сентябрында Молдованын TRM улуттук телерадиокомпаниясы өлкөнүн &quot;Еврокөрүнүү‑2026&quot; сынагына катышуу мүмкүнчүлүгү боюнча молдовалык артисттер жана музыкалык продюсерлер менен кеңешме өткөргөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trm.md/ro/comunicate-trm/eurovision-song-contest-2026-trm-a-organizat-consultari-cu-artistii-autohtoni|title=Eurovision Song Contest 2026: TRM a organizat consultări cu artiştii autohtoni|lang=ro|website=[[Телерадио-Молдова|TRM]]|date=2025-10-01|archive-url=http://web.archive.org/web/20251001112423/https://trm.md/ro/comunicate-trm/eurovision-song-contest-2026-trm-a-organizat-consultari-cu-artistii-autohtoni|archive-date=2025-10-01|access-date=2025-11-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Жолугушууда улуттук тандоонун форматтары, эрежелердин мүмкүн болгон өзгөрүүлөрү, жарнамалоо стратегиялары жана катышуучуларды колдоо чаралары талкууланган. 2025-жылдын 3-ноябрында TRMдин басма сөз жыйыны өтүп, анда Молдованын сынакка кайтып жатканы расмий түрдө жарыяланган&lt;ref name=&quot;moldova_2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/11/03/moldova-return-eurovision-song-contest/|title=Moldova: Returns to the Eurovision Song Contest|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-11-03|access-date=2025-11-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Румыния}} — 2025-жылдын 14-апрелинде румындык TVR телерадиокомпаниясынын директору Дэн Туртурикэ Румыния &quot;Еврокөрүнүүгө&quot; качан гана &quot;уктуруучу менен музыкалык продюсерлердин ортосундагы мамилелер кайра жанданганда&quot; жана &quot;өлкө сынактын сахнасына чындыгында эле музыкалык индустриянын туу чокусунда турган артисттерди чыгара алганда&quot; кайтып келерин билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/romania-eurovision-2025-dan-turturica-sef-tvr-relatia-trebuie-resetata-5271037|title=Când va mai participa România la Eurovision. Anunțul șefului TVR, înaintea Eurovision 2025: „Relația trebuie resetată”|lang=ro|first=Cristian|last=Otopeanu|website=Libertatea|date=2025-04-14|access-date=2025-04-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025-жылдын 27-октябрында TVR өлкөнүн &quot;Еврокөрүнүү-2026&quot; сынагына катышуусу боюнча чечим кабыл алына электигин кабарлаган. Бирок, 2025-жылдын 30-октябрында телекомпания Румыния баары бир &quot;Еврокөрүнүү-2026га&quot; катыша турганын жарыялаган&lt;ref name=&quot;romania_2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tvrinfo.ro/tvr-revine-pe-scena-eurovision-romania-va-participa-la-cea-de-a-70-a-editie-a-eurovision-song-contest-la-viena/|title=TVR revine pe scena Eurovision. România va participa la cea de-a 70-a ediție a Eurovision Song Contest, la Viena.|lang=ro|date=2025-10-30|publisher=TVINFO|access-date=2025-10-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.paginademedia.ro/stiri-media/romania-eurovision-2026-22219068|title=EXCLUSIV. România revine la Eurovision după o absenţă de doi ani|lang=ro|first=Julia|last=Bunea|website=Paginademedia.ro|date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Баш тарткандар ===
* {{Өлкө желеги|Андорра}} — 2025-жылдын 25-майында Андорранын RTVA телекомпаниясы өлкө 2026-жылы сынакка катышпай турганын билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/26/andorra-rtva-will-not-participate-in-eurovision-2026/|title=🇦🇩 Andorra: RTVA Will Not Participate in Eurovision 2026|lang=en|first=Steven|last=Heap|website=Eurovoix|date=2025-05-26|access-date=2025-05-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Андорра акыркы жолу 2009-жылы катышкан.
* {{Өлкө желеги|Босния жана Герцеговина}} — 2025-жылдын 9-июлунда BHRT телекомпаниясы өлкө 2026-жылы сынакка катышпай турганын ырастаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esctoday.com/201207/bosnia-herzegovina-bhrt-will-not-return-to-eurovision-in-2026/|title=Bosnia &amp; Herzegovina: BHRT will not return to Eurovision in 2026|lang=en|first=Sanjay|last=Jiandani|website=ESCToday|date=2025-07-09|access-date=2025-07-09}}&lt;/ref&gt;. Буга чейин, май жана июнь айларында, демөөрчүлөр табылса кайтып келүү мүмкүнчүлүгү каралган, бирок Европа телерадиоберүү бирикмеси (Европа берүүлөр союзу) алдындагы төлөнбөгөн карыздардан улам катышуу мүмкүн эмес болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/05/16/bosnia-herzegovina-former-hod-highlights-ongoing-eurovision-challenges/|title=Bosnia &amp; Herzegovina: Former HoD Highlights Ongoing Eurovision Challenges|lang=en|first=Tamara|last=Vecic|website=Eurovoix|date=2025-05-16|access-date=2025-05-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://escspot.pl/2025/06/14/bosnia-i-hercegowna-nie-moze-wrocic-na-eurowizje-nawet-przy-wsparciu-sponsora/|title=Bośnia i Hercegowna obecnie nie może wrócić na Eurowizję nawet przy wsparciu sponsora!|lang=pl|last=Oktawia|website=ESCSpot|date=2025-06-14|access-date=2025-06-15}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Ирландия}} — 2025-жылдын 11-сентябрында ирландиялык RTÉ телекомпаниясы, эгерде сынакка Израил катыша турган болсо, Ирландия катышпай турганын билдирип, акыркы чечимди Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясына чейин калтырган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://about.rte.ie/2025/09/11/rte-statement-2026-eurovision-song-contest|title=RTÉ Statement: 2026 Eurovision Song Contest|lang=en|website=[[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250911134154/https://about.rte.ie/2025/09/11/rte-statement-2026-eurovision-song-contest/|archivedate=2025-09-11|accessdate=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;. 2025-жылдын 4-декабрында, Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясындагы добуш берүүнүн жыйынтыгы боюнча, RTÉ 2026-жылдагы сынакка катышуудан баш тартканын жарыяланган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rte.ie/entertainment/2025/1204/1547300-rte-to-boycott-eurovision-song-contest-over-israel/|title=RTÉ to boycott Eurovision Song Contest over Israel|lang=en|date=2025-12-04|access-date=2025-12-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Исландия}} — RÚV буга чейин 2026-жылдагы сынактын катышуучусун салттуу улуттук &quot;Söngvakeppnin&quot; финалынын алкагында тандоо ниетин билдирген. Бирок 2025-жылдын 8-сентябрында RÚV директорлор кеңешинин төрагасы Стефан Йон Хафстейн катышуу &quot;кепилденбегенин&quot; жана бул Израилдин сынакка катышуусуна байланыштуу болорун айткан. Акыркы чечимди кабыл алуу декабрдагы Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясына чейин жылдырылган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252772889d/ovist-hvort-island-verdi-med-i-eurovision|title=Óvíst hvort Ísland verði með í Eurovision|lang=is|author=Elín Margrét Böðvarsdóttir|website=[[Vísir.is]]|date=2025-09-08|access-date=2025-12-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/english/2025-09-09-iceland-may-not-take-part-in-eurovision-if-israel-does-453021/|title=Iceland may not take part in Eurovision if Israel does|lang=en|first=Darren|last=Adam|date=2025-09-09|publisher=[[RÚV]]|archive-url=http://web.archive.org/web/20251010194111/https://www.ruv.is/english/2025-09-09-iceland-may-not-take-part-in-eurovision-if-israel-does-453021|archive-date=2025-10-10|access-date=2025-12-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 26-ноябрда RÚV башкармалыгы Израилди четтетүү сунушу үчүн добуш берген&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-26-stjorn-ruv-vill-ad-israel-verdi-meinud-thatttaka-i-eurovision-459822|title=Stjórn RÚV vill að Ísrael verði meinuð þátttaka í Eurovision|lang=is|author=Andrésdóttir|first=Iðunn|work=RÚV|date=2025-11-26|access-date=2025-11-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ал эми 10-декабрда, ассамблеянын добуш берүүсүнөн алты күн өткөн соң, телекомпания иш-чарага бойкот жарыялаганын билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/461235|title=Ísland tekur ekki þátt í Eurovision 2026|lang=is|first=Ragnar Jón|last=Hrólfsson|date=2025-12-10|publisher=[[RÚV]]|access-date=2025-12-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Испания}} — 2025-жылдын 16-сентябрында RTVE телекомпаниясы, эгерде Израил катышса, өлкө сынакка катышуудан жана аны көрсөтүүдөн баш тартарын билдирген. Чечим директорлор кеңеши тарабынан президент Хосе Пабло Лопестин демилгеси менен кабыл алынып, ал гуманитардык принциптерге шилтеме берген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.euromix.co.il/2025/09/16/spain-will-withdraw-from-eurovision-2026-if-israel-participates/|title=Spain Will Withdraw From Eurovision 2026 if Israel Participates|lang=en|first=Ofek|last=Jerassi|website=EuroMix|date=2025-09-16|access-date=2025-09-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025-жылдын 4-декабрында, Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясындагы добуш берүүнүн жыйынтыгынан кийин, RTVE 2026-жылдагы сынакка катышпай турганын жарыялаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtve.es/rtve/20251204/rtve-retira-festival-eurovision/16845362.shtml|title=RTVE se retira del Festival de Eurovisión|lang=es|author=RTVE Staff|website=[[RTVE]]|date=2025-12-04|access-date=2025-12-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Нидерланд}} — 2025-жылдын 12-сентябрында AVROTROS, эгерде Израилдин катышуусуна уруксат берилсе, 2026-жылдагы сынакка катышуудан баш тартарын билдирген. Телекомпания: &quot;Газадагы адамдардын уланып жаткан оор азаптарынын фонунда биз мындан ары Израилдин катышуусун актай албайбыз&quot;, — деп белгилеп, ошондой эле Израиль өкмөтүнүн мурунку сынактын жыйынтыгына кийлигишкенин жүйө катары келтирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtve.es/rtve/20251204/rtve-retira-festival-eurovision/16845362.shtml|title=RTVE se retira del Festival de Eurovisión|lang=es|author=RTVE Staff|website=[[RTVE]]|date=2025-12-04|access-date=2025-12-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025-жылдын 4-декабрында, Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясындагы добуш берүүнүн жыйынтыгы боюнча, AVROTROS 2026-жылдагы сынакка катышуудан баш тартткан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.avrotros.nl/article/avrotros-neemt-in-2026-niet-deel-aan-het-eurovisie-songfestival~1314/|title=AVROTROS neemt in 2026 niet deel aan het Eurovisie Songfestival|lang=nl|website=AVROTROS|access-date=2025-12-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Түндүк Македония}} — 2025-жылдын 1-декабрында MRT телекомпаниясы, октябрь айында кайтып келүү мүмкүнчүлүгү талкууланганына карабастан, каржылык кыйынчылыктардан улам өлкө сынакка катышпай турганын ырастаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://muzika24.mk/muzika-na-kirilica/mrt-presece-na-evrosong-duri-vo-2027-godina/71400/|title=МРТ пресече: На „Евросонг“ дури во 2027 година (Видео)|lang=mk|last=Muzika24|website=Музика24|date=2025-10-19|access-date=2025-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://escspot.pl/2025/12/01/exclusive-macedonia-polnocna-na-pewno-nie-wezmie-udzialu-eurowizja-2026/|title=EXCLUSIVE: 🇲🇰 Macedonia Północna NA PEWNO nie weźmie udziału w 🇦🇹 Eurowizji 2026|lang=pl|first=Szymon|last=Ignatiuk|website=ESCSpot|date=2025-12-01|access-date=2025-12-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/10/31/north-macedonia-mrt-continues-to-discuss-eurovision-2026-participation/|title=North Macedonia: MRT Continues to Discuss Eurovision 2026 Participation|lang=en|website=Eurovoix|date=2025-10-31|access-date=2025-11-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Түндүк Македония акыркы жолу 2022-жылы катышкан.
* {{Өлкө желеги|Словакия}} — 2025-жылдын 23-июлунда словакиялык STVR телекомпаниясынын басма сөз катчысы Филип Пуховски, телекомпаниянын начар каржылык абалына байланыштуу, өлкө 2026-жылдагы сынакка катышпай турганын билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.euromix.co.il/2025/07/23/not-this-time-either-slovakia-will-not-participate-in-eurovision-2026|title=Not This Time Either: Slovakia Will Not Participate in Eurovision 2026!|lang=en|first=Ofec|last=Jerassi|website=EuroMix|date=2025-07-23|access-date=2025-07-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Словакия акыркы жолу 2012-жылдагы сынакка катышкан.
* {{Өлкө желеги|Словения}} — 2025-жылдын 4-сенабрында RTV SLO Израилдин катышуусуна жана &quot;добуш берүүнүн ачыктыгына&quot; байланыштуу маселелер талкуулана турган декабрдагы Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясынан кийин 2026-жылдагы сынакка катышуу боюнча чечим кабыл аларын билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/nastop-slovenije-na-evroviziji-2026-pod-vprasajem-odlocitev-odvisna-od-potez-ebu-ja/756560|title=Nastop Slovenije na Evroviziji 2026 pod vprašajem, &quot;odločitev odvisna od potez EBU-ja&quot;|lang=sl|author=D. S. M.|website=[[Радио и телевидение Словении|RTV SLO]]|archive-url=http://web.archive.org/web/20250906022824/https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/nastop-slovenije-na-evroviziji-2026-pod-vprasajem-odlocitev-odvisna-od-potez-ebu-ja/756560|archive-date=2025-09-06|access-date=2025-09-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. BBC News тараткан маалыматка ылайык, RTV SLO дагы Израил сынакка катышса, катышуудан баш тартууга даяр экендигин билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yvd8158ywo|title=RTÉ: Ireland threatens to withdraw from Eurovision if Israel participates|lang=en|first=Adam|last=Mandeville|website=[[BBC News]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025-жылдын 4-декабрында, Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясындагы добуш берүүнүн жыйынтыгы боюнча, RTV SLO 2026-жылдагы сынакка катышпай турганын жарыялаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/glasba/ema/izrael-bo-lahko-nastopil-na-evroviziji-sestih-drzav-med-njimi-slovenije-na-tekmovanju-ne-bo/766145|title=Izrael bo lahko nastopil na Evroviziji. Šestih držav, med njimi Slovenije, na tekmovanju ne bo.|lang=sl|first=D. S.|last=M|website=[[RTV SLO]]|access-date=2025-12-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Ишке ашпаган дисквалификация ===

* {{Өлкө желеги|Израиль}} — 2025-жылдын 3-июлунда [[Европа телерадиоберүү бирикмеси|Европа телерадиоберүү бирикмесинин]] ассамблеясынын жыйынтыгында Израилдин кийинки жылдагы сынакка катышуусу боюнча акыркы чечим кышында жарыяланарын жана ал израиль-палестина жаңжалынын абалына байланыштуу болору айтылган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovisionfun.com/en/2025/07/breaking-news-israel-remains-in-eurovision-for-now-final-decision-in-winter-depending-on-war-developments/|title=Breaking News: Israel Remains in Eurovision for Now, Final Decision in Winter, Depending on War Developments|lang=en|first=Giannis|last=Argyriou|website=EurovisionFun|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}&lt;/ref&gt;. Бир нече күн мурун Израилдин IPBC телекомпаниясы алдыдагы сынакка катышуу ниетин билдирген&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/07/01/israel-kan-confirms-intention-to-compete-in-eurovision-2026/|title=🇮🇱 Israel: KAN Confirms Intention to Compete in Eurovision 2026|lang=en|author=Eurovoix Team|website=Eurovoix|date=2025-07-01|access-date=2025-07-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Исландиянын RÚV телекомпаниясы Израилди сынактан четтетүүнү ачык түрдө талап кылган биринчи компания болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovisionfun.com/en/2025/07/call-for-israels-exclusion-from-eurovision-time-for-the-truth-says-icelands-public-broadcaster-president/|title=Call for Israel’s Exclusion from Eurovision: “Time for the Truth,” Says Iceland’s Public Broadcaster President|lang=en|first=Giannis|last=Argyriou|website=Eurovision Fun|date=2025-07-01|access-date=2025-07-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2025-жылдын 4-декабрында, Европа телерадиоберүү бирикмесинин декабрдагы Башкы ассамблеясындагы добуш берүүнүн жыйынтыгы менен Израиль сынакка катышууга укук алган&lt;ref name=&quot;israel2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovisionworld.com/esc/israel-remains-in-eurovision|title=Israel remains in Eurovision|lang=en|website=Eurovisionworld|date=2025-12-04|access-date=2025-12-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Ишке ашпаган дебют ===

* {{Өлкө желеги|Казакстан}} — 2025-жылдын 8-июлунда &quot;Хабар&quot; агенттигинин директорлор кеңешинин төрагасы Кемелбек Ойшыбаев Европа телерадиоберүү бирикмесинин Башкы ассамблеясында союздун башкы директору Ноэль Курран менен Казакстандын &quot;Еврокөрүнүүгө&quot; катышуу мүмкүнчүлүгүн талкуулаганын билдирген. Анын айтымында, бул маселени уюмдун кийинки жыйынында кароо пландаштырылган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://escspot.pl/2025/07/08/ebu-rozwazy-potencjalny-debiut-kazachstanu-na-eurowizji-2026/|title=EBU rozważy potencjalny debiut 🇰🇿 Kazachstanu na 🇦🇹 Eurowizji 2026!|lang=pl|first=Szymon|last=Ignatiuk|website=ESCSpot|date=2025-07-08|access-date=2025-07-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк, ноябрь айында Казакстандын Маданият жана маалымат министрлиги Европа телерадиоберүү бирикмеси Казакстандын катышуу маселесин 2026-жылдын башында карай турганын жарыялаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2025/11/29/kazakhstan-ebu-to-consider-eurovision-participation-in-early-2026/|title=Kazakhstan: EBU to Consider Eurovision Participation in Early 2026|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2025-11-29|access-date=2025-11-30}}&lt;/ref&gt;. 2026-жылдын 15-январында Европа телерадиоберүү бирикмеси Казакстан 2026-жылдагы сынакка катышпай турганын ырастаган, себеби өлкө 2025-жылдын декабрында белгиленген акыркы мөөнөткө (дедлайнга) чейин чакыруу процедурасынан өтүүгө жетишпей калган&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/01/15/kazakhstan-canada-will-not-debut-at-eurovision-2026/|title=Kazakhstan &amp; Canada: Will Not Debut At Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Darshan|last=Bijuvignesh|website=Eurovoix|date=2026-01-15|access-date=2026-01-15}}&lt;/ref&gt;.
* {{Өлкө желеги|Канада}} — 2025-жылдын 4-ноябрында Канаданын 2025-жылга карата федералдык бюджетинде өкмөт улуттук CBC/Radio-Canada уктуруучусу менен биргеликте өлкөнүн сынакка катышуусун уюштурууну сунуштаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budget.canada.ca/2025/report-rapport/chap3-en.html|title=Chapter 3: Empowering Canadians {{!}} Budget 2025|lang=en|website=Canada.ca|access-date=2025-11-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/politics/budget-highlights-9.6966595|title=A $78B deficit, public service cuts, new tax measures: Highlights of budget 2025|lang=en|first=Catharine|last=Tunney|website=[[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC News]]|archive-url=http://web.archive.org/web/20251105032902/https://www.cbc.ca/news/politics/budget-highlights-9.6966595|archive-date=2025-11-05|access-date=2025-11-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Европа телерадиоберүү бирикмесинин ассоциацияланган мүчөсү катары, CBC катышуу үчүн сынактын референс-группасынан чакыруу алышы керек болчу. 2026-жылдын 15-январында Европа телерадиоберүү бирикмеси өлкө 2026-жылдагы сынакка катышпай турганын ырастаган. CBC/Radio-Canada мүчөлүк боюнча сүйлөшүүлөрдүн алгачкы гана баскычтарында тургандыктан, чакыруу процедурасынан өз убагында өтүүгө үлгүрбөй калган&lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/01/15/kazakhstan-canada-will-not-debut-at-eurovision-2026/|title=Kazakhstan &amp; Canada: Will Not Debut At Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Darshan|last=Bijuvignesh|website=Eurovoix|date=2026-01-15|access-date=2026-01-15}}&lt;/ref&gt;.

== Өндүрүшү жана форматы ==
== Биринчи жарым финал ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |{{comment|№|Чыгуу кезегинин номери}}
! rowspan=&quot;2&quot; |Өлкө
! rowspan=&quot;2&quot; |Аткаруучу
! rowspan=&quot;2&quot; |Ыр
! rowspan=&quot;2&quot; |Котормосу
! rowspan=&quot;2&quot; |Тили
! rowspan=&quot;2&quot; |Орун
! colspan=&quot;3&quot; |Упайлар
|-
!Калыстар
!Көрүүчүлөр
!Жалпы

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
|{{Өлкө желеги|Молдова}}
|Satoshi
|&quot;Viva, Moldova!&quot;
|&quot;Жашасын Молдова!&quot;
|[[Румын тили|Румын]] Hol{{Efn|Ырда [[Англис тили|англис]], [[Гавай тили|гавай]], [[Испан тили|испан]], [[Итальян тили|итальян]] жана [[Француз тили|француз]] тилдериндеги фразалар бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
| style=&quot;text-align:center&quot; |62
| style=&quot;text-align:center&quot; |146
| style=&quot;text-align:center&quot; |208

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
|{{Өлкө желеги|Швеция}}
|Фелисия
|&quot;My System&quot;
|&quot;Менин тутумум&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
| style=&quot;text-align:center&quot; |79
| style=&quot;text-align:center&quot; |17
| style=&quot;text-align:center&quot; |96

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
|{{Өлкө желеги|Хорватия}}
|Lelek
|&quot;Andromeda&quot;
|&quot;Андромеда&quot;
|[[Хорват тили|Хорват]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
| style=&quot;text-align:center&quot; |85
| style=&quot;text-align:center&quot; |90
| style=&quot;text-align:center&quot; |175

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
|{{Өлкө желеги|Греция}}
|Акилас
|&quot;Ferto&quot; (&quot;Φέρτο&quot;)
|&quot;Алып кел&quot;
|[[Грек тили|Грек]]{{Efn|Ырда [[Англис тили|англис]], [[Француз тили|француз]] жана [[Испан тили|испан]] тилдериндеги фразалар бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
| style=&quot;text-align:center&quot; |88
| style=&quot;text-align:center&quot; |71
| style=&quot;text-align:center&quot; |159

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
|{{Өлкө желеги|Португалия}}
|Bandidos do Cante
|&quot;Rosa&quot;
|&quot;Роза&quot;
|[[Португал тили|Португал]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
| style=&quot;text-align:center&quot; |39
| style=&quot;text-align:center&quot; |35
| style=&quot;text-align:center&quot; |74

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
|{{Өлкө желеги|Грузия}}
|&quot;Бзикеби&quot;
|&quot;On Replay&quot;
|&quot;Кайталоодо&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |15
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| style=&quot;text-align:center&quot; |5

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
|{{Өлкө желеги|Финляндия}}
|Линда Лампениус жана Пете Паркконен
|&quot;Liekinheitin&quot;
|&quot;Огнемёт&quot;
|[[Фин тили|Фин]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
| style=&quot;text-align:center&quot; |127
| style=&quot;text-align:center&quot; |100
| style=&quot;text-align:center&quot; |227

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
|{{Өлкө желеги|Черногория}}
|Тамара Живкович
|&quot;Nova zora&quot; (&quot;Нова зора&quot;)
|&quot;Жаңы таң&quot;
|[[Черногор тили|Черногор]], [[Англис тили|англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |13
| style=&quot;text-align:center&quot; |26
| style=&quot;text-align:center&quot; |45
| style=&quot;text-align:center&quot; |71

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
|{{Өлкө желеги|Эстония}}
|Vanilla Ninja
|&quot;Too Epic to Be True&quot;
|&quot;Чындык болуш үчүн өтө эле эпикалык&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |11
| style=&quot;text-align:center&quot; |33
| style=&quot;text-align:center&quot; |46
| style=&quot;text-align:center&quot; |79

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
|{{Өлкө желеги|Израиль}}
|Ноам Беттан
|&quot;Michelle&quot;
|&quot;Мишель&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Иврит тили|иврит]], [[Француз тили|француз]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| style=&quot;text-align:center&quot; |106
| style=&quot;text-align:center&quot; |163
| style=&quot;text-align:center&quot; |269

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |11
|{{Өлкө желеги|Бельгия}}
|Essyla
|&quot;Dancing on the Ice&quot;
|&quot;Муздагы бий&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
| style=&quot;text-align:center&quot; |81
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
| style=&quot;text-align:center&quot; |91

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
|{{Өлкө желеги|Литва}}
|Лайон Сика
|&quot;Sólo quiero más&quot;
|&quot;Мен жөн гана көбүрөөк каалайм&quot;
|[[Литва тили|Литва]], [[Англис тили|англис]], [[Испан тили|испан]], [[Француз тили|француз]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
| style=&quot;text-align:center&quot; |46
| style=&quot;text-align:center&quot; |55
| style=&quot;text-align:center&quot; |101

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |13
|{{Өлкө желеги|Сан-Марино}}
|Сенит жана Бой Жорж
|&quot;Superstar&quot;
|&quot;Супержылдыз&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
| style=&quot;text-align:center&quot; |18
| style=&quot;text-align:center&quot; |23
| style=&quot;text-align:center&quot; |41

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
|{{Өлкө желеги|Польша}}
|Алиция
|&quot;Pray&quot;
|&quot;Дуба кыл&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| style=&quot;text-align:center&quot; |137
| style=&quot;text-align:center&quot; |110
| style=&quot;text-align:center&quot; |247

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |15
|{{Өлкө желеги|Сербия}}
|Lavina
|&quot;Kraj mene&quot; (&quot;Крај мене&quot;)
|&quot;Менин жанымда&quot;
|[[Серб тили|Серб]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
| style=&quot;text-align:center&quot; |56
| style=&quot;text-align:center&quot; |131
| style=&quot;text-align:center&quot; |187
|}

== Экинчи жарым финал ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |{{comment|№|Чыгуу кезегинин номери}}
! rowspan=&quot;2&quot; |Өлкө
! rowspan=&quot;2&quot; |Аткаруучу
! rowspan=&quot;2&quot; |Ыр
! rowspan=&quot;2&quot; |Котормосу
! rowspan=&quot;2&quot; |Тили
! rowspan=&quot;2&quot; |Орун
! colspan=&quot;3&quot; |Упайлар
|-
!Калыстар
!Көрүүчүлөр
!Жалпы

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
|{{Өлкө желеги|Болгария}}
|Дара
|&quot;Bangaranga&quot;
|&quot;Бангаранга&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| style=&quot;text-align:center&quot; |94
| style=&quot;text-align:center&quot; |184
| style=&quot;text-align:center&quot; |278

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
|{{Өлкө желеги|Азербайжан}}
|Jiva
|&quot;Just Go&quot;
|&quot;Жөн гана кет&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Азербайжан тили|азербайжан]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |15
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| style=&quot;text-align:center&quot; |0
| style=&quot;text-align:center&quot; |2

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
|{{Өлкө желеги|Румыния}}
|Александра Кэпитэнеску
|&quot;[[Choke Me]]&quot;
|&quot;Мени муунтуп сал&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| style=&quot;text-align:center&quot; |87
| style=&quot;text-align:center&quot; |147
| style=&quot;text-align:center&quot; |234

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
|{{Өлкө желеги|Люксембург}}
|Ева Мария
|&quot;Mother Nature&quot;
|&quot;Жаратылыш эне&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
| style=&quot;text-align:center&quot; |26
| style=&quot;text-align:center&quot; |34
| style=&quot;text-align:center&quot; |60

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
|{{Өлкө желеги|Чехия}}
|Даниэль Жижка
|&quot;Crossroads&quot;
|&quot;Жолдордун кесилиши&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
| style=&quot;text-align:center&quot; |108
| style=&quot;text-align:center&quot; |34
| style=&quot;text-align:center&quot; |142

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
|{{Өлкө желеги|Армения}}
|Симон
|&quot;Paloma Rumba&quot;
|&quot;Көгүчкөн румбасы&quot;
|[[Англис тили|Англис]]{{Efn|Ырда [[Испан тили|испан]] тилиндеги фразалар бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
| style=&quot;text-align:center&quot; |30
| style=&quot;text-align:center&quot; |19
| style=&quot;text-align:center&quot; |49

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|Вероника Фусаро
|&quot;Alice&quot;
|&quot;Алиса&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |11
| style=&quot;text-align:center&quot; |48
| style=&quot;text-align:center&quot; |60
| style=&quot;text-align:center&quot; |108

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
|{{Өлкө желеги|Кипр}}
|Антигони
|&quot;Jalla&quot;
|&quot;Дагы&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Грек тили|грек]]{{Efn|Ырда [[Грек тилинин кипр диалекти|грек тилинин кипр диалекти]] колдонулат.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
| style=&quot;text-align:center&quot; |47
| style=&quot;text-align:center&quot; |75
| style=&quot;text-align:center&quot; |122

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
|{{Өлкө желеги|Латвия}}
|Атвара
|&quot;Ēnā&quot;
|&quot;Көлөкөдө&quot;
|[[Латыш тили|Латыш]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |13
| style=&quot;text-align:center&quot; |28
| style=&quot;text-align:center&quot; |21
| style=&quot;text-align:center&quot; |49

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
|{{Өлкө желеги|Дания}}
|Сёрен Торпегор Лунн
|&quot;Før vi går hjem&quot;
|&quot;Үйгө кетердин алдында&quot;
|[[Дания тили|Дан]]{{Efn|Ырда [[Англис тили|англис]] тилиндеги фраза бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
| style=&quot;text-align:center&quot; |124
| style=&quot;text-align:center&quot; |75
| style=&quot;text-align:center&quot; |199

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |11
|{{Өлкө желеги|Австралия}}
|Дельта Гудрем
|&quot;Eclipse&quot;
|&quot;Күн тутулуу&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
| style=&quot;text-align:center&quot; |137
| style=&quot;text-align:center&quot; |85
| style=&quot;text-align:center&quot; |222

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
|{{Өлкө желеги|Украина}}
|Лелека
|&quot;Ridnym&quot; (&quot;Рідним&quot;)
|&quot;Жакындарга&quot; (же &quot;Туугандарга&quot;)
|[[Англис тили|Англис]], [[Украин тили|украин]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
| style=&quot;text-align:center&quot; |75
| style=&quot;text-align:center&quot; |99
| style=&quot;text-align:center&quot; |174

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |13
|{{Өлкө желеги|Албания}}
|Алис
|&quot;Nân&quot;
|&quot;Апа&quot;
|[[Албан тили|Албан]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
| style=&quot;text-align:center&quot; |45
| style=&quot;text-align:center&quot; |113
| style=&quot;text-align:center&quot; |158

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
|{{Өлкө желеги|Мальта}}
|Эйдан
|&quot;Bella&quot;
|&quot;Сулуу кыз&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Мальта тили|мальта]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
| style=&quot;text-align:center&quot; |84
| style=&quot;text-align:center&quot; |59
| style=&quot;text-align:center&quot; |143

|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |15
|{{Өлкө желеги|Норвегия}}
|Юнас Ловв
|&quot;Ya Ya Ya&quot;
|&quot;Йа-йа-йа&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
| style=&quot;text-align:center&quot; |109
| style=&quot;text-align:center&quot; |97
| style=&quot;text-align:center&quot; |206
|}

== Финал ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |{{comment|№|Чыгуу кезегинин номери}}
! rowspan=&quot;2&quot; |Өлкө
! rowspan=&quot;2&quot; |Аткаруучу
! rowspan=&quot;2&quot; |Ыр
! rowspan=&quot;2&quot; |Котормосу
! rowspan=&quot;2&quot; |Тили
! rowspan=&quot;2&quot; |Орун
! colspan=&quot;3&quot; |Упайлар
|-
!Калыстар
!Көрүүчүлөр
!Жалпы

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
|{{Өлкө желеги|Дания}}
|Сёрен Торпегор Лунн
|&quot;Før vi går hjem&quot;
|&quot;Үйгө кетердин алдында&quot;
|[[Дания тили|Дан]]{{Efn|Ырда [[Англис тили|англис]] тилиндеги фраза бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
| style=&quot;text-align:center&quot; |165
| style=&quot;text-align:center&quot; |78
| style=&quot;text-align:center&quot; |243

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|Сара Энгельс
|&quot;Fire&quot;
|&quot;От&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |23
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
| style=&quot;text-align:center&quot; |0
| style=&quot;text-align:center&quot; |12

|- style=&quot;background:silver;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
|{{Өлкө желеги|Израиль}}
|Ноам Беттан
|&quot;Michelle&quot;
|&quot;Мишель&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Иврит|иврит]], [[Француз тили|француз]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| style=&quot;text-align:center&quot; |123
| style=&quot;text-align:center&quot; |220
| style=&quot;text-align:center&quot; |343

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
|{{Өлкө желеги|Бельгия}}
|Essyla
|&quot;Dancing on the Ice&quot;
|&quot;Музда бийлеп жатам&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |21
| style=&quot;text-align:center&quot; |36
| style=&quot;text-align:center&quot; |0
| style=&quot;text-align:center&quot; |36

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
|{{Өлкө желеги|Албания}}
|Алис
|&quot;Nân&quot;
|&quot;Апа&quot;
|[[Албан тили|Албан]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |13
| style=&quot;text-align:center&quot; |60
| style=&quot;text-align:center&quot; |85
| style=&quot;text-align:center&quot; |145

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
|{{Өлкө желеги|Греция}}
|Акилас
|&quot;Ferto&quot; (&quot;Φέρто&quot;)
|&quot;Алып кел&quot;
|[[Грек тили|Грек]]{{Efn|Ырда [[Англис тили|англис]], [[Француз тили|француз]] жана [[Испан тили|испан]] тилдериндеги фразалар бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
| style=&quot;text-align:center&quot; |73
| style=&quot;text-align:center&quot; |147
| style=&quot;text-align:center&quot; |220

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
|{{Өлкө желеги|Украина}}
|Лелека
|&quot;Ridnym&quot; (&quot;Рідним&quot;)
|&quot;Жакындарга&quot; (же &quot;Туугандарга&quot;)
|[[Англис тили|Англис]], [[Украин тили|украин]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
| style=&quot;text-align:center&quot; |54
| style=&quot;text-align:center&quot; |167
| style=&quot;text-align:center&quot; |221

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
|{{Өлкө желеги|Австралия}}
|Дельта Гудрем
|&quot;Eclipse&quot;
|&quot;Күн тутулуу&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
| style=&quot;text-align:center&quot; |165
| style=&quot;text-align:center&quot; |122
| style=&quot;text-align:center&quot; |287

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
|{{Өлкө желеги|Сербия}}
|Lavina
|&quot;Kraj mene&quot; (&quot;Крај мене&quot;)
|&quot;Менин жанымда&quot;
|[[Серб тили|Серб]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |17
| style=&quot;text-align:center&quot; |38
| style=&quot;text-align:center&quot; |52
| style=&quot;text-align:center&quot; |90

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
|{{Өлкө желеги|Мальта}}
|Эйдан
|&quot;Bella&quot;
|&quot;Сулуу кыз&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Мальта тили|мальта]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |18
| style=&quot;text-align:center&quot; |81
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
| style=&quot;text-align:center&quot; |89

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |11
|{{Өлкө желеги|Чехия}}
|Даниэль Жижка
|&quot;Crossroads&quot;
|&quot;Жолдордун кесилиши&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |16
| style=&quot;text-align:center&quot; |104
| style=&quot;text-align:center&quot; |9
| style=&quot;text-align:center&quot; |113

|- style=&quot;background:gold;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
|''' {{Өлкө желеги|Болгария}}'''
|'''Дара'''
|'''&quot;Bangaranga&quot;'''
|'''&quot;Бангаранга&quot;'''
|'''[[Англис тили|Англис]]'''
| style=&quot;text-align:center&quot; |'''1'''
| style=&quot;text-align:center&quot; |'''204'''
| style=&quot;text-align:center&quot; |'''312'''
| style=&quot;text-align:center&quot; |'''516'''

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |13
|{{Өлкө желеги|Хорватия}}
|Lelek
|&quot;Andromeda&quot;
|&quot;Андромеда&quot;
|[[Хорват тили|Хорват]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |15
| style=&quot;text-align:center&quot; |53
| style=&quot;text-align:center&quot; |71
| style=&quot;text-align:center&quot; |124

|- style=&quot;background:#FE8080;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
|Look Mum No Computer
|&quot;Eins, Zwei, Drei&quot;
|&quot;Бир, эки, үч&quot;
|[[Англис тили|Англис]]{{Efn|Ырда [[Немис тили|немис]] тилиндеги фразалар бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |25
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| style=&quot;text-align:center&quot; |0
| style=&quot;text-align:center&quot; |1

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |15
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|Монро
|&quot;Regarde!&quot;
|&quot;Карачы!&quot;
|[[Француз тили|Француз]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |11
| style=&quot;text-align:center&quot; |144
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
| style=&quot;text-align:center&quot; |158

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |16
|{{Өлкө желеги|Молдова}}
|Satoshi
|&quot;Viva, Moldova!&quot;
|&quot;Жашасын Молдова!&quot;
|[[Румын тили|Румын]]{{Efn|Ырда [[Англис тили|англис]], [[Гавай тили|гавай]], [[Испан тили|испан]], [[Итальян тили|итальян]] жана [[Француз тили|француз]] тилдериндеги фразалар бар.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |8
| style=&quot;text-align:center&quot; |43
| style=&quot;text-align:center&quot; |183
| style=&quot;text-align:center&quot; |226

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |17
|{{Өлкө желеги|Финляндия}}
|Линда Лампениус жана Пете Паркконен
|&quot;Liekinheitin&quot;
|&quot;Огнемёт&quot;
|[[Фин тили|Фин]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
| style=&quot;text-align:center&quot; |141
| style=&quot;text-align:center&quot; |138
| style=&quot;text-align:center&quot; |279

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |18
|{{Өлкө желеги|Польша}}
|Алиция
|&quot;Pray&quot;
|&quot;Дуба кыл&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
| style=&quot;text-align:center&quot; |133
| style=&quot;text-align:center&quot; |17
| style=&quot;text-align:center&quot; |150

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |19
|{{Өлкө желеги|Литва}}
|Лайон Сика
|&quot;Sólo quiero más&quot;
|&quot;Мен жөн гана көбүрөөк каалайм&quot;
|[[Литва тили|Литва]], [[Англис тили|англис]], [[Испан тили|испан]], [[Француз тили|француз]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |22
| style=&quot;text-align:center&quot; |10
| style=&quot;text-align:center&quot; |12
| style=&quot;text-align:center&quot; |22

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |20
|{{Өлкө желеги|Швеция}}
|Фелисия
|&quot;My System&quot;
|&quot;Менин тутумум&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |20
| style=&quot;text-align:center&quot; |35
| style=&quot;text-align:center&quot; |16
| style=&quot;text-align:center&quot; |51

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |21
|{{Өлкө желеги|Кипр}}
|Антигони
|&quot;Jalla&quot;
|&quot;Дагы&quot;
|[[Англис тили|Англис]], [[Грек тили|грек]]{{Efn|Ырда [[Грек тилинин кипр диалекти|грек тилинин кипр диалекти]] колдонулат.}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |19
| style=&quot;text-align:center&quot; |41
| style=&quot;text-align:center&quot; |34
| style=&quot;text-align:center&quot; |75

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |22
|{{Өлкө желеги|Италия}}
|Саль да Винчи
|&quot;Per sempre sì&quot;
|&quot;Ооба — түбөлүккө&quot;
|[[Италян тили|Италян]], [[Неаполитан тили|неаполитан]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
| style=&quot;text-align:center&quot; |134
| style=&quot;text-align:center&quot; |147
| style=&quot;text-align:center&quot; |281

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |23
|{{Өлкө желеги|Норвегия}}
|Юнас Ловв
|&quot;Ya Ya Ya&quot;
|&quot;Йа-йа-йа&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |14
| style=&quot;text-align:center&quot; |115
| style=&quot;text-align:center&quot; |19
| style=&quot;text-align:center&quot; |134

|- style=&quot;background:#c96;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot; |24
|{{Өлкө желеги|Румыния}}
|Александра Кэпитэнеску
|&quot;Choke Me&quot;
|&quot;Мени муунтуп сал&quot;
|[[Англис тили|Англис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
| style=&quot;text-align:center&quot; |64
| style=&quot;text-align:center&quot; |232
| style=&quot;text-align:center&quot; |296

|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |25
|{{Өлкө желеги|Австрия}} (Кожоюн өлкө)
|Cosmó
|&quot;Tanzschein&quot;
|&quot;Бий сертификаты&quot;
|[[Немис тили|Немис]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |24
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
|}

=== 12 упай берүү статистикасы (калыстар) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center;&quot; |Кол-во
!Өлкө
!'''Страны, присудившие 12 баллов'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |4
|{{Өлкө желеги|Болгария}}
|{{Өлкө желеги|Австралия}}, {{Өлкө желеги|Дания}}, {{Өлкө желеги|Литва}}, {{Өлкө желеги|Мальта}}
|-
|{{Өлкө желеги|Польша}}
|{{Өлкө желеги|Австрия}}, {{Өлкө желеги|Бельгия}}, {{Өлкө желеги|Германия}}, {{Өлкө желеги|Молдова}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |3
|{{Өлкө желеги|Австралия}}
|{{Өлкө желеги|Армения}}, {{Өлкө желеги|Израиль}}, {{Өлкө желеги|Румыния}}
|-
|{{Өлкө желеги|Мальта}}
|{{Өлкө желеги|Болгария}}, {{Өлкө желеги|Сан-Марино}}, {{Өлкө желеги|Украина}}
|-
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}, {{Өлкө желеги|Грузия}}, {{Өлкө желеги|Финляндия}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |2
|{{Өлкө желеги|Греция}}
|{{Өлкө желеги|Кипр}}, {{Өлкө желеги|Сербия}}
|-
|{{Өлкө желеги|Дания}}
|{{Өлкө желеги|Норвегия}}, {{Өлкө желеги|Чехия}}
|-
|{{Өлкө желеги|Италия}}
|{{Өлкө желеги|Азербайжан}}, {{Өлкө желеги|Албания}}
|-
|{{Өлкө желеги|Сербия}}
|{{Өлкө желеги|Хорватия}}, {{Өлкө желеги|Черногория}}
|-
|{{Өлкө желеги|Финляндия}}
|{{Өлкө желеги|Швеция}}, {{Өлкө желеги|Эстония}}
|-
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |1
|{{Өлкө желеги|Албания}}
|{{Өлкө желеги|Португалия}}
|-
|{{Өлкө желеги|Украина}}
|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|-
|{{Өлкө желеги|Румыния}}
|{{Өлкө желеги|Люксембург}}
|-
|{{Өлкө желеги|Израиль}}
|{{Өлкө желеги|Польша}}
|-
|{{Өлкө желеги|Кипр}}
|{{Өлкө желеги|Греция}}
|-
|{{Өлкө желеги|Норвегия}}
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|-
|{{Өлкө желеги|Бельгия}}
|{{Өлкө желеги|Италия}}
|-
|{{Өлкө желеги|Чехия}}
|{{Өлкө желеги|Латвия}}
|}

== Добуш берүү жана трансляция ==
=== Глашатайлар ===
Глашатайлар өз өлкөсүнүн улуттук калыстар тобунун 12 упайын төмөнкү тартипте жарыялаган:
{{div col}}
# {{Өлкө желеги|Швейцария}} — Ливио Кистель&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://medien.srf.ch/-/%C2%ABeurovision-song-contest%C2%BB-2026-bei-srf%E2%80%AF|title=«Eurovision Song Contest» 2026 bei SRF|website=SRF|date=2026-05-04 |access-date=2026-05-04|lang=de-CH}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/04/livio-chistell-eurovision-2026-spokesperson/|title=🇨🇭 Switzerland: Livio Chistell to Announce the Points in the Eurovision 2026 Final|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Мальта}} — Майя&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eurovisionworld.com/esc/eurovision-2026-spokespersons-who-will-announce-the-points|title=Eurovision 2026 Spokespersons – Who will announce the points?|lang=en|website=Eurovisionworld|date=2026-05-16|access-date=2026-05-17}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Украина}} — Даниил Лещинский&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/29/ukraine-daniil-ziferblat-spokesperson-eurovision-2026/|title=🇺🇦 Ukraine: Daniil from Ziferblat Spokesperson for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Julien |last=De-re|website=Eurovoix |date=2026-04-29 |access-date=2026-04-29}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Люксембург}} — Хана София Лопес&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇱🇺 Luxembourg: Hana Sofia Lopes Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/luxembourg-hana-sofia-lopes-spokesperson-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Болгария}} — Владимира Илиева&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bnt.bg/news/svetat-e-evroviziya-gledaite-na-zhivo-parviya-polufinal-tazi-vecher-ot-2200-ch-po-bnt-1-348799news.html|title=Светът е „Евровизия“! Гледайте на живо първия полуфинал тази вечер от 22:00 ч. по БНТ 1|lang=bg|website=БНТ|date=2026-05-12|access-date=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇧🇬 Bulgaria: Vladimira Ilieva Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/bulgaria-vladimira-ilieva-spokesperson-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-13|access-date=2026-05-13|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Азербайжан}} — Сабина Бабаева&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇦🇿 Azerbaijan: Sabina Babayeva Returns as Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/azerbaijan-sabina-babayev-spokesperson-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-16|access-date=2026-05-16|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Сан-Марино}} — Келли Жойс&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/10/san-marino-kelly-joyce-announced-as-spokesperson-eurovision-2026/|title=🇸🇲 San Marino: Kelly Joyce Announced as Spokesperson for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-05-10 |access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Эстония}} — Геттер Яани&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eesti punktid Eurovisioonil edastab sel aastal Getter Jaani|url=https://eeter.err.ee/1610022496/eesti-punktid-eurovisioonil-edastab-sel-aastal-getter-jaani|first1=Karmen|last1=Fox|website=[[ERR]]|date=2026-05-13|access-date=2026-05-13|lang=et}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇪🇪 Estonia: Getter Jaani Announced as Eurovision 2026 Spokesperson|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/estonia-getter-jaani-eurovision-2026-spokesperson/|first=Emily|last=Grace|website=Eurovoix|date=2026-05-13|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Израиль}} — Лиор Сушард&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ליאור סושרד יגיש את ה&quot;דוז פואה&quot; הישראלי בגמר אירוויזיון 2026|url=https://www.euromix.co.il/2026/05/14/ליאור-סושרד-יגיש-את-הדוז-פואה-הישראלי/|first=Avi|last=Zaikaner|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14 |website=EuroMix|lang=he-IL}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Австралия}} — Дами Им&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dami Im to be Australia's spokesperson at Eurovision 2026 |url=https://www.aussievision.net/post/dami-im-to-be-australia-s-spokesperson-at-eurovision-2026|first=Hayley|last=Bessell|date=2026-05-14|access-date=2026-05-15|website=Aussievision}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇦🇺 Australia: Eurovision Runner Up Dami Im Announced as Spokesperson|url=https://eurovoix.com/2026/05/15/%f0%9f%87%a6%f0%9f%87%ba-australia-eurovision-runner-up-dami-im-announced-as-spokesperson/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Германия}} — Wavvyboi&lt;ref&gt;{{Cite web|title= 🇩🇪 Germany: Wavvyboi Announced as Eurovision 2026 Spokesperson|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/wavvyboi-announced-as-eurovision-2026-spokesperson-for-germany/|first=Davide|last=Conte|date=2026-05-12|access-date=2026-05-12|website=Eurovoix|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Бельгия}} — Сандра Ким&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/09/belgium-sandra-kim-spokesperson-for-eurovision-2026/|title=🇧🇪 Belgium: Sandra Kim Spokesperson for Eurovision 2026|first=Davide|last=Conte|website=Eurovoix|date=2026-04-09|access-date=2026-04-09}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Португалия}} — Виктория Николь&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇵🇹 Portugal: Junior Eurovision Runner-Up Victoria Nicole Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/15/portugal-victoria-nicole-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Швеция}} — Якоб Норргорд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/28/sweden-jakob-kaj-spokesperson/|title=🇸🇪 Sweden: Jakob from KAJ Spokesperson for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Julien |last=De-re|website=Eurovoix |date=2026-04-28 |access-date=2026-04-28}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Албания}} — Андри Жаху&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇦🇱 Albania: Andri Xhahu Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/albania-andri-xhahu-spokesperson-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Кипр}} — Лукас Хамацос&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/07/cyprus-loukas-hamatsos-eurovision-2026-spokesperson/|title=🇨🇾 Cyprus: Loukas Hamatsos Announced as Eurovision 2026 Spokesperson|first=Julien|last=De-re|website=Eurovoix|date=2026-05-07|access-date=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Грузия}} — Мариам Шенгелия&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇬🇪 Georgia: Mariam Shangelia Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/georgia-mariam-shangelia-spokesperson-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-16|access-date=2026-05-16|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Черногория}} — Нина Жижич&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nina Žižić saopštava glasove Crne Gore u finalu Evrovizije 2026|url=https://rtcg.me/magazin/eurosong/eurosong2025/844591/nina-zizic-saopstava-glasove-crne-gore-u-finalu-evrovizije-2026.html|website=RTCG|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15|lang=me}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇲🇪 Montenegro: Nina Žižić Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/15/montenegro-nina-zizic-spokesperson-for-eurovision-2026/|first=Davide|last=Conte|website=Eurovoix|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Армения}} — Парг&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇦🇲 Armenia: Parg Spokesperson for the Eurovision Song Contest 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/parg-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-16|access-date=2026-05-16|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Польша}} — Александра Будка&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wiemy, kto przekaże polskie punkty w finale Eurowizji. Widzowie dobrze ją znają|url=https://www.se.pl/wiadomosci/exclusive/wiemy-kto-przekaze-polskie-punkty-w-finale-eurowizji-widzowie-dobrze-ja-znaja-aa-qF7N-CWR7-LJdZ.html|first=Kamil|last=Polewski|website=Super Express|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇵🇱 Poland: Aleksandra Budka Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/poland-aleksandra-budka-spokesperson-for-eurovision-2026/|first=Steven|last=Heap|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Греция}} — Клавдия&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://press.ert.gr/deltia-typou/me-aisiodoxia-kai-oneira-gia-ton-70o-diagonismo-tis-eurovision-o-akylas-kai-o-fokas-eyaggelinos-stin-press-day-tis-ert/|title=Με αισιοδοξία και όνειρα για τον 70ό Διαγωνισμό της Eurovision ο Akylas και ο Φωκάς Ευαγγελινός στην Press Day της ΕΡΤ|website=EPT|date=2026-04-21|access-date=2026-04-21|lang=el}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/21/%f0%9f%87%ac%f0%9f%87%b7-greece-klavdia-spokesperson-for-eurovision-2026/|title=🇬🇷 Greece: Klavdia Spokesperson for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-21 |access-date=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Чехия}} — Доминика Гашкова&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eurovision News в X: 🇨🇿 Dominika Haškova (from We Are Domi) will be Czechia’s spokesperson for Eurovision 2026|url=https://x.com/EurovisionNewZ/status/2053400679289385070|website=[[X (социальная сеть)|X]]|date=2026-05-10|access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇨🇿 Czechia: Dominika Hašková Will Reveal the Czech Jury Points at Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/czechia-dominika-haskova-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Дания}} — Сиссаль&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇩🇰 Denmark: Sissal Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/denmark-sissal-spokesperson-for-eurovision-2026/|first=Davide|last=Conte|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|website=Eurovoix|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Франция}} — Магали Риполл&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇫🇷 France: Magali Ripoll Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/15/france-magali-ripoll-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Норвегия}} — Элизабет Андреассен&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nrk.no/kultur/_bettan_-skal-dela-ut-dei-norske-jurypoenga-i-esc-finalen-1.17879599|title=«Bettan» skal dela ut dei norske poenga|first=Henrik Storm|last=Henriksen|website=NRK|date=2026-05-11|access-date=2026-05-11|lang=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/11/norway-elisabeth-andreassen-spokesperson/|title=🇳🇴 Norway: Elisabeth Andreassen Announced As Eurovision 2026 Spokesperson|first=Emily|last=Grace|website=Eurovoix|date=2026-05-11|access-date=2026-05-11|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Италия}} — Мариасоле Поллио&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/08/%f0%9f%87%ae%f0%9f%87%b9-italy-mariasole-pollio-announced-as-eurovision-2026-spokesperson/|title=🇮🇹 Italy: Mariasole Pollio Announced as Eurovision 2026 Spokesperson|first=Julien|last=De-re|website=Eurovoix|date=2026-05-08|access-date=2026-05-08|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Финляндия}} — Яана Пелконен&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yle.fi/a/74-20222892|title=Kaikki Euroviisuista – näin seuraat, pelaat ja chattaat mukana|lang=fi|first=Olli-Pekka|last=Louniala|website=Yle|date=2026-05-06|access-date=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/06/finland-jaana-pelkonen-spokesperson-eurovision-2026/|title=🇫🇮 Finland: Jaana Pelkonen Spokesperson for Eurovision 2026|first=Neil|last=Farren|website=Eurovoix|date=2026-05-06|access-date=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Улуу Британия}} — La Voix&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇬🇧 United Kingdom: La Voix Announced as Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/15/united-kingdom-la-voix-eurovision-2026/|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-05-15 |access-date=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Латвия}} — Аурелия Ранцане&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇱🇻 Latvia: Aurēlija Rancāne Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/latvia-aurelija-rancane-spokesperson-for-eurovision-2026/|first=Neil|last=Farren|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Сербия}} — Кристина Раденкович&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Muzički tron u senci istorije i politike: Ko slavi na 70. Evroviziji?|url=https://evrovizija.rs/2026/05/16/muzicki-tron-u-senci-istorije-i-politike-ko-slavi-na-70-evroviziji/|website=Evrovizija.rs|date=2026-05-16|access-date=2026-05-16|lang=sr-Latn}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Молдова}} — Маргарита Друцэ&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.
# {{Өлкө желеги|Хорватия}} — Дорис Пинчич-Губерович&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/09/croatia-doris-pincic-guberovic-spokesperson-eurovision-2026/|title=🇭🇷 Croatia: Doris Pinčić Guberović Spokesperson for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Литва}} — Лукас Радзявичюс&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇱🇹 Lithuania: Katarsis’ Lukas Radzevičius Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/lithuania-lukas-radzevicius-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Румыния}} — Эда Маркус&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/13/%f0%9f%87%b7%f0%9f%87%b4-romania-eda-marcus-spokesperson-for-eurovision-2026/|title=🇷🇴 Romania: Eda Marcus Spokesperson for Eurovision 2026|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-13|access-date=2026-05-13|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
# {{Өлкө желеги|Австрия}} — Филипп Ханза&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇦🇹 Austria: Philipp Hansa Confirmed as Spokesperson for Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/%f0%9f%87%a6%f0%9f%87%b9-austria-philipp-hansa-confirmed-as-spokesperson-for-eurovision-2026/|first=Julien|last=De-re|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;.
{{div col end}}
=== Комментаторлор ===
Катышуучу өлкөлөрдүн телекомпаниялары (уктуруучулары) эң аз дегенде өздөрү добуш бере турган жарым финалды жана финалды түз эфирде көрсөтүүгө милдеттүү, бирок, буга карабастан, көпчүлүк телекомпаниялар үч шоунун тең көрсөтүүсүн сунушташат. Мындан сырткары, сынакка катышпаган айрым өлкөлөрдүн телеканалдары дагы конкурсту трансляциялашат. Европа берүүлөр союзу дагы өзүнүн расмий YouTube каналында жарым финалдардын жана финалдын түз эфирлерин комментарийсиз түз алып көрсөтөт.
{| class=wikitable
|+ Катышкан өлкөлөрдө көрсөтүү
! Өлкө
! Телеберүүчү
! Телеканал
! {{comment|Шоу|Белгилүү бир канал бир гана көрсөтүүнү, жарым финалды гана же үч көрсөтүүнү тең көрсөтөт.}}
! Комментаторлор
! {{comment|Маалымат|Булак}}
|-
| {{Өлкө желеги|Австралия}}
| colspan=2 style=text-align:center; | SBS
| Бардык шоулар
| Кортни Акт жана Дэнни Эстрин
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tvtonight.com.au/2025/09/upfronts-2026-sbs-alone-the-chaplain-fifa-eurovision.html |title=Upfronts 2026: SBS: Alone, The Chaplain, FIFA &amp; Eurovision {{!}} TV Tonight |lang=en |website=TV Tonight |date=2025-09-03 |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sbs.com.au/whats-on/article/eurovision-song-contest-70-years-2026/l0qgjrghd|title=SBS reveals all-star alumni team to celebrate 70 years of the Eurovision Song Contest|lang=en-AU|website=SBS |date=2026-04-16 |access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Австрия}}
| rowspan=2 | ORF
| ORF 1
| Бардык шоулар
| Анди Нолл
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tv.orf.at/stories/260512_esc102.html|title=Der ESC am 12. Mai: Das erste Semifinale live in ORF 1 und auf ORF ON|lang=de-AT|website=ORF|date=2026-05-07 |access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/07/austria-andi-knoll-returns-to-commentary/|title=🇦🇹 Austria: Andi Knoll Confirmed as Commentator for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Steven |last=Heap|website=Eurovoix |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://songcontest.orf.at/|title=Jan und Olli sind zurück|lang=de|website=songcontest.orf.at|date=2026-03-29|access-date=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| FM4
| Финал
| Ян Бёмерманн жана Олли Шульц
|-
| {{Өлкө желеги|Азербайжан}}
| colspan=2 style=text-align:center; | İTV
| Бардык шоулар
| Азер Сулейманлы жана Айсель Захидгизи
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/11/azerbaijan-ictimai-reveals-commentators-eurovision-2026/|title=🇦🇿 Azerbaijan: İctimai Reveals Commentators for Eurovision 2026|lang=en|first=Steven|last=Heap|website=Eurovoix|date=2026-05-11|access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Өлкө желеги|Албания}}
| RTSH
| RTSH 1, RTSH Musikë, Radio Tirana
| Бардык шоулар
| Андри Джаху
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rtsh.al/zhvilloi-proven-e-pare-ne-eurovision-alis-emocione-trefish-me-te-forta-enderr-qe-po-behet-realitet/|title=Zhvilloi provën e parë në Eurovision, Alis: Emocione trefish më të forta, ëndërr që po bëhet realitet|lang=sq|first=Joana|last=Kalemi|website=RTSH|date=2026-05-06|access-date=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/andri-xhahu-confirmed-as-eurovision-2026-commentator/|title=🇦🇱 Albania: Andri Xhahu Confirmed as Eurovision 2026 Commentator|lang=en|first=Julien|last=De-re|website=Eurovoix|date=2026-05-12|access-date=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Өлкө желеги|Армения}}
| AMPTV
| Armenia 1
| Бардык шоулар
| Гамлет Аракелян жана Грачуги Утмазян
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite Instagram|title=«Եվրատեսիլ» երգի 70-րդ հոբելյանական մրցույթը՝ Առաջինի ուղիղ եթերում։|postid=https://www.instagram.com/reel/DYM6qORiHwm/|user=armpublictv|date=2026-05-11|access-date=2026-05-12|website=[[Instagram]]|lang=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ծրագիր - Հանրային հեռուստաընկերություն – 12 երք.|url=https://www.1tv.am/hy/schedule/2026/05/12/satellite|date=2026-05-05|access-date=2026-05/
-12|website=[[Общественная телекомпания Армении|1TV Armenia]]|lang=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ծրագիր – Հանրային հեռուստաընկերություն – 14 հնգ.|url=https://www.1tv.am/hy/schedule/2026/05/14/satellite|date=2026-05-07|access-date=2026-05-12|website=[[Общественная телекомпания Армении|1TV Armenia]]|lang=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ծրագիր – Հանրային հեռուստաընկերություն – 16 շբթ.|url=https://www.1tv.am/hy/schedule/2026/05/16/satellite|date=2026-05-09|access-date=2026-05-12|website=[[Общественная телекомпания Армении|1TV Armenia]]|lang=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇦🇲 Armenia: Hamlet Arakelyan and Hrachuhi Utmazyan to Commentate on Eurovision 2026|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/armenia-hamlet-arakelyan-and-hrachuhi-utmazyan-to-commentate-on-eurovision-2026/|first=James|last=Washak|date=2026-05-12|access-date=2026-05-13|website=Eurovoix|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Бельгия}}
| VRT
| VRT 1
| Бардык шоулар
| ''нидерланд тилинде'': Петер Ван де Вейре{{Efn|Брюсселдеги студиядан.}}
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/02/19/belgium-vrt-will-not-send-commentary-team-vienna-eurovision-2026/|title=🇧🇪 Belgium: VRT Will Not Send Commentary Team to Vienna for Eurovision 2026 |lang=en |first=Neil|last=Farren|website=Eurovoix |date=2026-02-19 |access-date=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/02/19/vrt-1-zendt-geen-ploeg-naar-songfestival-peter-van-de-veire-gee/|title=VRT 1 stuurt geen ploeg naar Songfestival: Peter Van de Veire geeft commentaar vanuit Brussel |website=VRT NWS |date=2026-02-19 |access-date=2026-02-19|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | RTBF
| La Une
| биринчи жарым финал жана финал
| rowspan=2 | ''француз тилинде'': Жан-Луи Лаэ жана Фанни Жандрен
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/04/21/rtbf-reveal-commentary-team-for-eurovision-2026/|title=🇧🇪 Belgium: RTBF Reveal Commentary Team For Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-21 |access-date=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| Tipik
| экинчи жарым финал 
|-
| {{Өлкө желеги|Болгария}}
| БНТ
| БНТ 1
| Бардык шоулар
| Елена Розберг жана Петко Кралев
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bnt.bg/news/dara-zamina-za-viena-kadeto-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026-348533news.html|title=DARA замина за Виена, където ще представи България на „Евровизия 2026“|lang=bg|website=БНТ|date=2026-05-03|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/bulgaria-bnt-commentators-for-eurovision-2026/|title=🇧🇬 Bulgaria: BNT Reveals Commentators for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Steven |last=Heap|website=Eurovoix |date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=4 | {{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
| rowspan=4 | [[BBC]]
| rowspan=2 | BBC One
| жарым финалдар
| Райлан Кларк жана Энджела Скенлон
| rowspan=4 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2026/eurovision-2026-united-kingdom-look-mum-no-computer-eins-zwei-drei|title=Eins, Zwei, Drei from LOOK MUM NO COMPUTER is the United Kingdom's entry for the Eurovision Song Contest 2026|website=BBC|date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
| Финал
| Грэм Нортон
|-
| rowspan=2 | BBC Radio 2
| жарым финалдар
| Сара Кокс
|-
| Финал
| Сара Кокс жана Райлан Кларк
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Германия}}
| rowspan=2 | ARD/SWR
| One
| жарым финалдар
| rowspan=2 | Торстен Шорн
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/02/09/germany-thorsten-schorn-to-commentate-on-eurovision-2026/|title=🇩🇪 Germany: Thorsten Schorn to Commentate on Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Davide|last=Conte|website=Eurovoix|date=2026-02-09|access-date=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eurovision.de/news/Alle-Infos-zum-Eurovision-Song-Contest-2026-in-Oesterreich,oesterreich1366.html |title=Alle Infos zum Eurovision Song Contest 2026 in Österreich |lang=de |website=Eurovision.de |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Germany: ARD announces extensive Eurovision 2026 coverage from Vienna|url=https://esctoday.com/204738/germany-ard-announces-extensive-eurovision-2026-coverage-from-vienna/|first1=Sanjay (Sergio)|last1=Jiandani|date=2026-05-05|access-date=2026-05-13|publisher=ESCToday}}&lt;/ref&gt;
|-
| Das Erste
| rowspan=2 | Финал
|-
| RBB
| Radio Eins
| Макс Шпаллек жана Амели Эрнст
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/11/zero-points-returns-to-rbb-for-eurovision-2026/|title=🇩🇪 Germany: Germany – Zero Points! Returns to RBB for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Steven|last=Heap|website=Eurovoix|date=2026-05-11|access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Греция}}
| rowspan=2 | EPT
| ЕРТ1
| rowspan=2 | Бардык шоулар
| Георгиос Капуцидис жана Мария Козаку
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iapogevmatini.gr/life-style/130922/o-talantoychos-kyrios-kapoytzidis/ |title=O ταλαντούχος κύριος Καπουτζίδης |lang=el |first=Αλέξης |last=Μίχας |website=Απογευματινή |date=2025-07-07 |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇬🇷 Greece: 'Ferto' Staging Details Revealed &amp; Online Game Launched|url=https://eurovoix.com/2026/04/21/ferto-staging-details-revealed-online-game-launched/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-04-21|access-date=2026-05-04|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
| Deftero Programma, Голос Греции
| Димитрис Мейданис
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Грузия}}
| rowspan=2 | GPB
| 1TV
| Бардык шоулар
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=18 წლის შემდეგ, &quot;ბზიკები&quot; ევროვიზიის დიდ სცენაზე ბრუნდებიან - პირველ ნახევარფინალში, მეექვსე ნომრად, საქართველოს სახელით უგულშემატკივრეთ საქართველოს 12 მაისს, 23:00, პირველ არხზე და საქართველოს რადიოს ეთერში|url=https://www.facebook.com/reel/989024320335773|date=2026-05-07|access-date=2026-05-12|website=Facebook|publisher=[[Общественный вещатель Грузии|GPB]]|lang=ka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=საქართველოს პირველი არხი|url=https://1tv.ge/tv-radio/arkhebi/pirveli-arkhi/?tab=program|publisher=[[Первый канал (Грузия)|1TV]]|access-date=2026-05-13|lang=ka}}&lt;/ref&gt;
|-
| Радио Грузии
| биринчи жарым финал
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
|-
| {{Өлкө желеги|Дания}}
| DR
| DR1
| Бардык шоулар
| Оле Төпхөлм
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/12/16/denmark-ole-topholm-commentate-eurovision-2026/ |title=🇩🇰 Denmark: Ole Tøpholm to Commentate on Eurovision 2026 |lang=en |first=Neil |last=Farren |website=Eurovoix |date=2025-12-16 |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Өлкө желеги|Израиль}}
| IPBC
| Kan 11
| Бардык шоулар
| Асаф Либерман жана Акива Новик
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.kan.org.il/content/kan-news/culture/955576/ |title=נציג ישראל לאירוויזיון 2026 בווינה ייבחר בתוכנית &quot;הכוכב הבא&quot; |lang=he |author=Harari, Amit; Mizrahi, Dorit Assaraf |website=Israeli Public Broadcasting Corporation |date=2025-09-29 |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Италия}}
| rowspan=3 | RAI
| Rai 2
| жарым финалдар
| rowspan=2 | Габриэле Корси жана Элеттра Ламборгини
| rowspan=3 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/02/gabriele-corsi-confirmed-as-commentator-for-eurovision-2026/|title=🇮🇹 Italy: Gabriele Corsi Confirmed as Commentator for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-03-02 |access-date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.eurofestivalnews.com/2026/03/01/eurovision-2026-gabriele-corsi-confermato-commento-rai/|title=Eurovision 2026: Gabriele Corsi confermato al commento per la Rai|lang=it|first=Beppe |last=Damacco|website=Eurofestival News |date=2026-03-01 |access-date=2026-03-01}}&lt;/ref&gt;
|-
| Rai 1
| Финал
|-
| Rai Radio 2
| Бардык шоулар
| Дилетта Парлангели жана Маттео Оссо
|-
| {{Өлкө желеги|Кипр}}
| CyBC
| RIK 1, RIK Trito
| Бардык шоулар
| Мелина Карагеоргиу
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/04/24/cyprus-melina-karageorgiou-eurovision-2026/|title=🇨🇾 Cyprus: Melina Karageorgiou to Commentate on Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-24 |access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/11/rik-trito-airing-eurovision-2026/|title=🇨🇾 Cyprus: RIK Trito Airing Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ΡΙΚ Τηλεόραση – Πρόγραμμα|url=https://tv.rik.cy/schedule/|publisher=[[CyBC]]|access-date=2026-05-13|lang=el}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Латвия}}
| rowspan=3 | LSM
| rowspan=2 | LTV1
| жарым финалдар
| Томс Гревиньш
| rowspan=3 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lsm.lv/raksts/kultura/izklaide/29.04.2026-dziedataja-atvara-par-eiroviziju-nav-jadzied-anglu-valoda-lai-nodotu-talak-emocijas.a645033/|title=Dziedātāja Atvara par Eirovīziju: Nav jādzied angļu valodā, lai nodotu tālāk emocijas|lang=lv|website=LSM|date=2026-04-29|access-date=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇱🇻 Latvia: Eurovision 2026 Broadcast Plans and Commentators Revealed|url=https://eurovoix.com/2026/05/11/latvia-eurovision-2026-broadcast-plans-and-commentators-revealed/|first=Davide|last=Conte|date=2026-05-11|access-date=2026-05-11|website=Eurovoix|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
| Финал
| Томс Гревиньш жана Кетия Шенберга
|-
| Latvijas Radio 5
| Бардык шоулар
| Мартиньш Паберзис
|-
| {{Өлкө желеги|Литва}}
| LRT
| LRT TV, LRT Radijas
| Бардык шоулар
| Рамунас Зилнис
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/muzika/680/2900219/lion-ceccah-pristato-dainos-solo-quiero-mas-versija-kuri-skambes-eurovizijoje|title=Lion Ceccah pristato dainos „Sólo Quiero Más“ versiją, kuri skambės „Eurovizijoje“|lang=lt|last=|website=lrt.lt|date=2026-04-16|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Люксембург}}
| rowspan=3 | RTL
| RTL Lëtzebuerg
| Бардык шоулар
| ''люксембург тилинде'': Рауль Роос жана Рожер Саурфельд
| rowspan=3 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/15/raoul-roos-roger-saurfeld-eurovision-2026/|title=🇱🇺 Luxembourg: Raoul Roos &amp; Roger Saurfeld Return as Commentators for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-15 |access-date=2026-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rtl.lu/kultur/news/deva-marija-prouft-schonn-zu-wien-1427979857|title=D'Eva Marija prouft schonn zu Wien|website=RTL Lëtzebuerg|date=2026-05-09|access-date=2026-05-10|lang=lb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Streams, commentary, and more: Your guide to RTL Today's Eurovision 2026 coverage |url=https://eurovision.rtl.lu/news/your-guide-to-rtl-todays-eurovision-2026-coverage-441637076|first1=Lea|last1=Schwartz|date=2026-05-12|access-date=2026-05-13|publisher=RTL Today|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇱🇺 Luxembourg: English &amp; French Language Commentators for Eurovision 2026 Announced|url=https://eurovoix.com/2026/05/14/luxembourg-english-french-language-commentators-for-eurovision-2026/|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
| RTL Today
| rowspan=2 | экинчи жарым финал  жана финал
| ''англис тилинде'': Мелисса Далтон жана Мередит Мосс
|-
| RTL Infos
| ''француз тилинде'': Жером Дидело жана Шарлотта Гомес
|-
| {{Өлкө желеги|Мальта}}
| PBS
| TVM
| Бардык шоулар
| {{N/A|align=center|''Комментаторсуз''}}
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|title=L-Iskeda ta' TVM – It-Tlieta, 12 ta' Mejju 2026|url=https://tvmi.mt/schedule/2/2026-05-12|date=2026-05-05|access-date=2026-05-12|website=TVM|lang=mt|accessdate=2026-06-19|archivedate=2026-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260512162443/https://tvmi.mt/schedule/2/2026-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=L-Iskeda ta' TVM – Il-Ħamis, 14 ta' Mejju 2026|url=https://tvmi.mt/schedule/2/2026-05-14|date=2026-05-07|access-date=2026-05-12|website=TVM|lang=mt|accessdate=2026-06-19|archivedate=2026-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260512182027/https://tvmi.mt/schedule/2/2026-05-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=L-Iskeda ta' TVM – Is-Sibt, 16 ta' Mejju 2026|url=https://tvmi.mt/schedule/2/2026-05-16|date=2026-05-09|access-date=2026-05-12|website=TVM|lang=mt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260515074941/https://tvmi.mt/schedule/2/2026-05-16|archivedate=2026-05-15|accessdate=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Өлкө желеги|Молдова}}
| TRM
| Moldova 1, Radio Moldova, Radio Moldova Muzical
| Бардык шоулар
| Елена Стегари жана Раду Канцир
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/04/26/new-details-of-revamped-viva-moldova-performance-for-eurovision/|title=🇲🇩 Moldova: New Details of Revamped 'Viva Moldova!' Performance for Eurovision|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-04-26|access-date=2026-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/11/moldova-eurovision-2026-commentators-broadcast-plans/|title=🇲🇩 Moldova: Eurovision 2026 Commentators &amp; Broadcast Plans Revealed|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-11|access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Норвегия}}
| rowspan=2 | NRK
| NRK1
| Бардык шоулар
| Марте Стокстад
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nrk.no/presse/programomtaler/eurovision-song-contest-2026-1.17847832|title=Eurovision Song Contest 2026|website=NRK|date=2026-04-24|access-date=2026-04-24|lang=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/26/%f0%9f%87%b3%f0%9f%87%b4-norway-marte-stokstad-returns-as-commentator-for-eurovision-2026/|title=🇳🇴 Norway: Marte Stokstad Returns as Commentator for Eurovision 2026|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-26 |access-date=2026-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/22/nrk-p1-radio-commentators-for-eurovision-2026-announced/|title=🇳🇴 Norway: NRK P1 Radio Commentators for Eurovision 2026 Announced|lang=en-GB|first=Tamara |last=Vecic|website=Eurovoix |date=2026-04-22 |access-date=2026-04-22}}&lt;/ref&gt;
|-
| NRK P1 Radio
| Финал
| Йонас Берглёв жана Йон Мариус Хыттебакк
|-
| {{Өлкө желеги|Польша}}
| TVP
| TVP1, TVP Polonia
| Бардык шоулар
| Артур Ожех
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wirtualnemedia.pl/final-eurowizji-najdrozszy-w-cenniku-reklamowym-tvp,7275556913928544a|title=Finał Eurowizji najdroższy w cenniku reklamowym TVP|lang=pl|first=|last=|website=WirtualneMedia.pl|date=2026-04-16|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Өлкө желеги|Португалия}}
| RTP
| RTP1, RTP Internacional
| Бардык шоулар{{efn|Экинчи жарым финал 2,5 сааттык кечигүү менен, Батыш Европа жайкы убактысы боюнча саат 22:30да (Борбордук Европа жайкы убактысы боюнча саат 23:30) көрсөтүлдү.}}
| Жозе Карлуш Малату жана Нуну Галопим
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.escportugal.pt/2026/05/esc2026-rtp-transmite-segunda-semifinal.html|title=ESC2026: RTP transmite segunda semifinal do Festival Eurovisão 2026 em diferido|website=ESC Portugal|date=2026-05-03|access-date=2026-05-03|lang=pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/03/rtp-to-delay-eurovision-2026-semi-final-2-broadcast/|title=🇵🇹 Portugal: RTP to Delay Eurovision 2026 Semi-Final 2 Broadcast|lang=en-GB
|first = Julien |last=De-re|website=Eurovoix |date=2026-05-03 |access-date=2026-05-03
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Румыния}}
| rowspan=3 | TVR
| rowspan=2 | TVR1
| жарым финалдар
| Илинка Бэчилэ жана Богдан Стэнеску
| rowspan=3 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/04/romania-tvr-reveals-eurovision-2026-broadcasting-plans/|title=🇷🇴 Romania: TVR Reveals Eurovision 2026 Broadcasting Plans|lang=en-GB |first=Davide |last=Conte |website=Eurovoix |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
|-
| Финал
| Богдан Стэнеску жана Кайри Мендель
|-
| TVR+
| Бардык шоулар
| ''румын тилинде'': Андреа Дарие, Мариета Негру, Бьянка Расоль, Денис Бильдариу, Лена Дерменжиу
|-
| {{Өлкө желеги|Сан-Марино}}
| San Marino RTV
| San Marino RTV
| Бардык шоулар
| Жижи Рестиво жана Анна Гаспари
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sanmarinortv.sm/programmi/palinsesto|title=Guida programmi tv San Marino RTV|lang=it|first=|last=|website=San Marino RTV|access-date=2026-05-07|accessdate=2026-06-19|archivedate=2023-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504083314/https://www.sanmarinortv.sm/programmi/palinsesto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/08/san-marino-commentators-for-eurovision-2026-revealed/|title=🇸🇲 San Marino: Commentators for Eurovision 2026 Revealed|lang=en-GB |first=Davide |last=Conte |website=Eurovoix |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sanmarinortv.sm/video/eurovision-kit-05-05-2026-v118824|title=Eurovision Kit - 05/05/2026|lang=it|first=|last=|website=San Marino RTV|access-date=2026-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260514081040/https://www.sanmarinortv.sm/video/eurovision-kit-05-05-2026-v118824|archivedate=2026-05-14|accessdate=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Сербия}}
| rowspan=2 | РТС
| РТС 1, РТС Свет
| Бардык шоулар
| Душка Вучинич
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/06/serbia-duska-vucinic-commentate-eurovision-2026/|title=🇷🇸 Serbia: Duška Vučinić to Commentate On Eurovision 2026|lang=en-GB |first=Steven |last=Heap |website=Eurovoix |date=2026-05-06 |access-date=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rts.rs/tv/rts1/5943893/pesma-evrovizije-2026-polufinale-1.html|title=Песма Евровизије 2026, полуфинале 1|website=[[Радио и телевидение Сербии|РТС]]|date=2026-05-12|access-date=2026-05-08|lang=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Песма Евровизије 2026, пренос финалне вечери|url=https://rts.rs/radio/radio-beograd-1/5948485/pesma-evrovizije-2026-prenos-finalne-veceri.html|website=[[Радио и телевидение Сербии|РТС]]|date=2026-05-13|access-date=2026-05-13|lang=sr}}&lt;/ref&gt;
|-
| Радио Белград 1
| биринчи жарым финал жана финал
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
|-
| rowspan=6 | {{Өлкө желеги|Украина}}
| rowspan=6 | НОТУ
| rowspan=4 | Общественное Культура
| биринчи жарым финал
| Тимур Мирошниченко жана Василий Байдак
| rowspan=6 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovision.ua/vazhlyvo/8278-yevrobachennya-2026-hto-razom-z-timurom-miroshnychenkom-komentuvatyme-shou/|title=Євробачення-2026: хто разом з Тімуром Мірошниченком коментуватиме шоу|lang=uk |website=[[Национальная общественная телерадиокомпания Украины|Суспільне Мовлення]] |date=2026-04-27 |access-date=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/27/timur-miroshnychenko-to-be-joined-by-three-guests-for-eurovision-2026-commentary/|title=🇺🇦 Ukraine: Timur Miroshnychenko to be Joined By Three Guests for Eurovision 2026 Commentary|lang=en-GB |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix |date=2026-04-27 |access-date=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovision.ua/vazhlyvo/8415-leleka-na-biryuzovomu-hidnyku-yevrobachennya-2026/|title=LELÉKA на Бірюзовому хіднику Євробачення-2026|lang=uk |website=[[Национальная общественная телерадиокомпания Украины|Суспільне Мовлення]] |date=2026-05-10 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| экинчи жарым финал 
| Тимур Мирошниченко жана Светлана Тарабарова
|-
| Финал
| Тимур Мирошниченко жана Alyona Alyona
|-
| Бардык шоулар
| ''украин тилинде'': Анфиса Худашова, Татьяна Журкова, Александр Рудык жана Лада Соколюк
|-
| rowspan=2 | Радио Проминь
| жарым финалдар
| Леся Антипенко жана Дмитрий Захарченко
|-
| Финал
| Анна Заклецкая жана Денис Денисенко
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Финляндия}}
| rowspan=2 | [[Yle]]
| Yle TV1
| Бардык шоулар
| ''фин тилинде:'' Микко Сильвеннойнен &lt;br&gt;''швед тилинде'': Ева Франц жана Йохан Линдроос
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/15/first-details-of-yles-eurovision-2026-coverage/|title=🇫🇮 Finland: First Details of Yle’s Eurovision 2026 Coverage|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-15 |access-date=2026-04-15}}&lt;/ref&gt;
|-
| Yle Areena
| биринчи жарым финал жана финал
| ''инари-саам тилинде'': Миккал Мороттая &lt;br&gt; ''түндүк саам тилинде'': Ксиа Торикка &lt;br&gt; ''орус тилинде'': Леван Твалтвадзе &lt;br&gt; ''украин тилинде'': Галина Сергеева
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Франция}}
| rowspan=2 | France Télévisions
| Culturebox (France 4)
| жарым финалдар
| Стефан Берн
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/actu-tele/camille-cerf-rejoint-stephane-bern-a-la-presentation-de-l-eurovision-j-espere-que-je-vais-porter-bonheur-20260414|title=Camille Cerf rejoint Stéphane Bern à la présentation de l’Eurovision : «J’espère que je vais porter bonheur»|lang=fr|first=Mathilde |last=Seifert|website=Le Figaro |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/14/camille-cerf-eurovision-2026-stephane-bern/|title=🇫🇷 France: Camille Cerf to Commentate on Eurovision 2026 With Stéphane Bern|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| France 2
| Финал
| Стефан Берн жана Камилла Серф
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Хорватия}}
| rowspan=2 | HRT
| HRT 1
| rowspan=2 | Бардык шоулар
| Душко Чурлич
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hrtprikazuje.hrt.hr/hrt-preporucuje/bec-natjecanje-za-pjesmu-eurovizije-2026-1-polufinalna-vecer-prijenos-12692164|title=Beč: Natjecanje za pjesmu Eurovizije 2026., 1. polufinalna večer, prijenos|website=HRT|date=2026-05-03 |access-date=2026-05-03|lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=🇭🇷 Croatia: Duško Ćurlić Will be the Commentator for Eurovision 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/05/04/dusko-curlic-will-be-the-commentator-for-eurovision-2026/|first=Tamara|last=Vecic|date=2026-05-04|access-date=2026-05-04|website=Eurovoix|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title= HR 2 Evrovizije|url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=1927665168189013&amp;id=100028366466679&amp;mibextid=wwXIfr&amp;rdid=ZkzFv7YIPJ8BAhDa#|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=hr}}&lt;/ref&gt;
|-
| HR 2
| Златко Туркаль
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Черногория}}
| rowspan=3 | RTCG
| TVCG 1
| биринчи жарым финал жана финал
| rowspan=2 | Дражен Баукович жана Тияна Мишкович
| rowspan=3 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rtcg.me/tv/programska-sema.html|title=Programska šema|lang=me|publisher=[[Радио и телевидение Черногории|RTCG]]|access-date=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eurosong 2026|url=https://rtcg.me/tv/tvcg-1/ostalo/841927/eurosong-2026.html|publisher=[[Радио и телевидение Черногории|RTCG]]|date=2026-05-12|access-date=2026-05-13|lang=cnr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260515123801/https://rtcg.me/radio/programska-sema.html|archivedate=2026-05-15|accessdate=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Programska šema|url=https://rtcg.me/tv/programska-sema.html?broadcastId=177&amp;typeId=0&amp;day=2|publisher=[[Радио и телевидение Черногории|RTCG]]|date=2026-05-14|access-date=2026-05-14|lang=cnr}}&lt;/ref&gt;
|-
| TVCG 2
| экинчи жарым финал 
|-
| Radio 98
| Бардык шоулар
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Чехия}}
| rowspan=2 | ČT
| ČT2
| жарым финалдар
| rowspan=2 | Ондржей Цикан
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/21/ct-eurovision-2026-broadcast-plans-commentator/|title=🇨🇿 Czechia: ČT Reveals Eurovision 2026 Broadcast Plans &amp; Commentator|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-21 |access-date=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| ČT1
| Финал
|-
| rowspan=5 | {{Өлкө желеги|Швейцария}}
| rowspan=5 | SRG SSR
| RSI La 1
| Бардык шоулар
| ''италян тилинде'': Джан-Андреа Коста жана Эллис Каваллини
| rowspan=5 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rsi.ch/cultura/musica/speciali/%E2%80%9CAlice%E2%80%9D-l%E2%80%99Eurovision-di-Veronica-Fusaro-fonde-rock-e-impegno--3583131.html/|title=“Alice”: l’Eurovision di Veronica Fusaro fonde rock e impegno|website=RSI|date=2026-03-11|access-date=2026-03-11|lang=it-CH}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/19/rsi-eurovision-2026/|title=🇨🇭 Switzerland: Eurovision 2026 Commentators For RSI Revealed|lang=en-GB|first=Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-19 |access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/25/switzerland-srf-rts-announce-eurovision-2026-commentators/|title=🇨🇭 Switzerland: SRF and RTS Announce Eurovision 2026 Commentators|lang=en-GB|first=Neil |last=Farren|website=Eurovoix |date=2026-04-25 |access-date=2026-04-25}}&lt;/ref&gt;
|-
| SRF zwei
| жарым финалдар
| rowspan=2 | ''немис тилинде'': Свен Эпини
|-
| SRF1
| Финал
|-
| RTS 2
| жарым финалдар
| rowspan=2 | ''француз тилинде'': Виктория Турриан жана Николас Таннер
|-
| RTS 1
| Финал
|-
| rowspan=3 | {{Өлкө желеги|Швеция}}
| rowspan=2 | SVT
| SVT1
| Бардык шоулар
| Эдвард аф Силлен
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.svt.se/kultur/eurovision-2026-i-wien-datum-lander-och-artister|title=Eurovision 2026 i Wien – datum, länder och artister|website=SVT|date=2026-03-11|access-date=2026-03-11|lang=sv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/15/edward-af-sillen-eurovision-2026-commentator/|title=🇸🇪 Sweden: Edward af Sillén Eurovision 2026 Commentator|lang=en-GB
|first = Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-15 |access-date=2026-04-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/10/svt-to-provide-sami-commentary-for-eurovision-2026-final/|title=🇸🇪 Sweden: SVT to Provide Sámi Commentary for Eurovision 2026 Final|lang=en-GB
|first = James |last=Washak|website=Eurovoix |date=2026-05-10 |access-date=2026-05-11
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.svtplay.se/video/KzVBMqL/eurovision-samegillii/eurovision-samegillii-esc-2026-med-samisk-kommentator|title=Eurovision sámegillii|website=SVT Play |date=2026-05-10 |access-date=2026-05-10|lang=sv}}&lt;/ref&gt;
|-
| SVT Play
| Финал
| ''инари-саам тилинде:'' Миккал Мороттая &lt;br&gt; ''түндүк саам тилинде:'' Ксиа Торикка
|-
| Sveriges Radio
| Sveriges Radio P4
| Бардык шоулар
| Каролина Норен
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sverigesradio.se/melodifestivalen?flik=kommande|title=Melodifestivalen &amp; Eurovision song contest i P4|website=Sveriges Radio|date=2026-04-18|access-date=2026-04-18|lang=sv|accessdate=2026-06-19|archivedate=2025-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250515212112/https://www.sverigesradio.se/melodifestivalen?flik=kommande}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/18/%f0%9f%87%b8%f0%9f%87%aa-sweden-sveriges-radio-p4-to-air-eurovision-2026/|title=🇸🇪 Sweden: Sveriges Radio P4 to Air Eurovision 2026|lang=en-GB
|first = Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-04-18 |access-date=2026-04-18
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Эстония}}
| rowspan=2 | ERR
| ETV
| rowspan=2 | Бардык шоулар
| ''эстон тилинде'': Марко Рейкоп
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/05/02/err-eurovision-2026/|title=🇪🇪 Estonia: ERR Reveals Eurovision 2026 Broadcast Coverage|lang=en-GB
|first = Anthony |last=Granger|website=Eurovoix |date=2026-05-02 |access-date=2026-05-02
}}&lt;/ref&gt;
|-
| ETV+
| ''орус тилинде'': Александр Хоботов жана Юлия Календа
|}

{| class=wikitable
|+ Катышпаган өлкөлөрдө көрсөтүү
! Өлкө
! Телеберүүчү
! Телеканал
! {{comment|Шоу|Белгилүү бир канал бир гана көрсөтүүнү, жарым финалды гана же үч көрсөтүүнү тең көрсөтөт.}}
! Комментаторлор
! {{comment|Маалымат|Булак}}
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Исландия}}
| rowspan=2 | RÚV
| RÚV 2
| Бардык шоулар
| rowspan=2 | Гудрун Дис Эмилсдоттир
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/04/06/ruv-eurovision-2026-broadcast/|title=🇮🇸 Iceland: RÚV to Air Eurovision 2026 Across RÚV &amp; RÚV 2|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-04-06|access-date=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sjónvarp – Dagskrá|url=https://www.ruv.is/sjonvarp/dagskra/ruv/2026-05-12|publisher=[[RÚV]]|access-date=2026-05-13|lang=is}}&lt;/ref&gt;
|-
| RÚV
| жарым финалдар{{Efn|Жарым финалдын көрсөтүлүшү 40 мүнөттүк кечигүү менен башталды.}}
|-
| {{Өлкө желеги|Косово}}
| RTK
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
| Бардык шоулар
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/10/kosovo-broadcasting-the-eurovision-song-contest-2026/|title=🇽🇰 Kosovo: RTK Broadcasting the Eurovision Song Contest 2026|lang=en-GB|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-10|access-date=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Өлкө желеги|Нидерланд}}
| NPO/NOS жана NTR
| NPO 1, BVN
| Бардык шоулар
| Генри Шут жана Жерон Кейк ин де Вегте
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nos.nl/artikel/2593262-songfestival-toch-te-zien-op-npo-1-npo-vraagt-nos-evenementen-en-ntr |title=Songfestival toch te zien op NPO 1, NPO vraagt NOS Evenementen en NTR |lang=nl |website=Nederlandse Omroep Stichting (NOS) |date=2025-12-05 |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/03/11/netherlands-commentators-for-eurovision-2026/|title=Netherlands: Henry Schut and Jeroen Kijk in de Vegte Announced as Commentators for Eurovision 2026|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2026/05/02/bvn-broadcasting-eurovision-2026-internationally/|title=🇳🇱 Netherlands: BVN Broadcasting Eurovision 2026 Internationally|lang=en|first=Anthony|last=Granger|website=Eurovoix|date=2026-05-02|access-date=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2 | {{Өлкө желеги|Түндүк Македония}}
| rowspan=2 | МРТ
| МРТ 1
| rowspan=2 | Бардык шоулар
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
| rowspan=2 style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/10/31/north-macedonia-mrt-continues-to-discuss-eurovision-2026-participation/ |title=🇲🇰 North Macedonia: MRT Continues to Discuss Eurovision 2026 Participation |lang=en |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix |date=2025-10-31 |access-date=2025-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Годишна програма за работа на Македонска Радио Телевизија за 2026|url=https://mrt.com.mk/node/135418|website=[[Македонское радио и телевидение|МРТ]]|lang=mk|date=2025-10-30|access-date=2026-04-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| МРТ 2
| {{N/A|align=center|Белгисиз}}
|-
| {{Өлкө желеги|АКШ}}
| NBC
| Peacock
| Бардык шоулар
| {{N/A|align=center|''Комментаторсуз''}}
| style=text-align:center; |&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/04/14/united-states-eurovision-2026-youtube/|title=🇺🇸 United States: Eurovision 2026 to be Available on YouTube &amp; Peacock|lang=en |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/eurovision-song-contest-2026-youtube-us-free-stream-boycott-1236563550/|title=Eurovision Song Contest to Stream for Free in U.S. on YouTube, in Addition to Peacock, as Executive Addresses Political Boycotts|lang=en-US |first=Georg |last=Szalai |website=Hollywood Reporter |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-14}}&lt;/ref&gt;
|}
== Сынак менен байланышкан чыр-чатактар жана окуялар ==
&quot;Еврокөрүнүү-2026&quot; сынагындагы негизги жаңжал жана чуулгандуу окуя Израилдин катышуусу болду. Себеби Европа өлкөлөрүнүн көптөгөн жарандары Израиль тарабынан башталган согушка каршы чыгышып, Еврокөрүнүүгө бойкот жарыялоону, ошондой эле Израилди сынакка катыштырбоону сунушташкан.

== Булактар ==
&lt;div style=&quot;max-height: 500px; overflow-y: auto; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Комментарийлер ===
{{Комментарийлер}}
=== Булактары ===
{{Булактар|2}}
&lt;/div&gt;


== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.eurovision.com/ Расмий сайты]</text>
      <sha1>6ck20y1zzpbpomsblkp5ku26p13vvwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Морозов Алексей Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152857</id>
    <revision>
      <id>666416</id>
      <parentid>663425</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55473" sha1="5jp8iab5zz3qqb8ggpgp4dzz2k3wtgj" xml:space="preserve">{{Сүрөтчү 
 |Ысымы               = Алексей Викторович Морозов
 |Нукура ысымы        = 
 |Сүрөт               =
 |Туурасы             = 
 |Сүрөттүн баяндамасы = 
 |Төрөлгөндөгү ысымы  =
 |Каймана ысымы       = 
 |Туулган датасы      = 26.09.1974
 |Туулган жери        = [[Бишкек]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы]]
 |Өлгөн датасы        = 
 |Өлгөн жери          = 
 |Букарлыгы           = 
 |Жарандыгы           = 
 |Өлкө                = 
 |Жанры               = заманбап искусство 
 |Мектеби             = [[Москва мамлекеттик академиялык көркөм институту]]
 |Стили               = 
 |Наамдары            = 
 |Сыйлыктары          =
 |Чини                =
 |Илимий даражасы     =
 |Көргөзмөлөрү        = 
 |Кестптери           = Pontifex Maximvs (Неаполь), Exodus (Пиза)
 |Автографы           =
 |Уикиказына          = 
 |Сайты               = www.morosovart.com
}}
'''Алексей Викторович Морозов''' — (26-сентябрь, 1974 — жыл, Фрунзе, Кыргыз ССРи, СССР) - заманбап сүрөтчү, скульптор, [[Архитектура|архитектор]]. Ал [[Кыргызстан]]да туулуп, [[Россия]]да окуп, 2010-жылдардан бери [[Италия]]да жашап, иштеп келет. Россия көркөм сүрөт академиясынын мүчө-корреспонденти&lt;ref name=rah-2022&gt;{{Cite web |url=https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=52261 |title=Сайт Российской академии художеств |access-date=2022-11-02 |archive-date=2022-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102123836/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=52261 |url-status=live |accessdate=2026-06-18 |archivedate=2022-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221102123836/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=52261 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=artsolido&gt;{{cite web |url=https://artsolido.com/2024/08/26/exodus-by-alexey-morosov-at-santa-maria-della-spina/ |title=“Exodus” by Alexey Morosov at Santa Maria della Spina |author=Henry Ballate |date=2024-08-26 |publisher=Art-Solido |access-date=2025-05-29 |archive-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826151148/https://artsolido.com/2024/08/26/exodus-by-alexey-morosov-at-santa-maria-della-spina/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Өмүр баяны ==

Алексей Морозов 1974-жылы 26-сентябрда [[Кыргыз ССР]]инин борбору [[Бишкек]] (мурдагы Фрунзе) шаарында туулган. 1991-жылы Фрунзе мамлекеттик политехникалык институтунун архитектура факультетине окууга кирип, бирок көп өтпөй окуусун таштап, [[Орусия]]га көчүп кеткен. 1992-жылы Санкт-Петербургда өткөн заманбап искусствонун II Биенналесинде Гран-при сыйлыгынын ээси болгон. 1994-1999-жылдары [[Москва мамлекеттик академиялык көркөм институту|В. И. Суриков атындагы Москва мамлекеттик академиялык көркөм институтунда]] (МГАХИ) билим алган.

МГАХИде Морозовду академиялык мектеп кызыктырып, ал ''Лев Кербелдин'' скульптура өнөрканасына кирген. Ал жерде белгилүү чыгармачыл династиянын үчүнчү муунунун өкүлү - сүрөт боюнча ассистент Гуго Манизерден да сабак алган. Кербель менен Манизер жаш скульптор үчүн жөн гана мугалим эмес, насаатчы жана жакын адамдардан болуп калышты. Кийинчерээк Морозов өз чыгармачылыгында бул салттуулуктун жана муун алмашуунун маанилүүлүгүн өзгөчө белгилеген&lt;ref name=buro-interview&gt;{{cite web |url=https://www.buro247.ru/culture/arts/25-sep-2024-alexey-morozov-interview.html |title=«Ни деньги, ни известность не сделают из вас художника, если в сердце нет любви к искусству»: Алексей Морозов — о карьере за рубежом |author=Екатерина Краюхина |date=2024-09-25 |publisher=Buro. |access-date=2025-05-29 |archive-date=2024-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241015210541/https://www.buro247.ru/culture/arts/25-sep-2024-alexey-morozov-interview.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tanr-interview&gt;{{cite web |url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/20241017-inlo/ |title=Алексей Морозов: «Леттеринг в граффити — это новая монументалистика» |author=Михаил Косолапов |date=2024-10-17 |publisher=The Art Newspaper Russia |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322193831/https://www.theartnewspaper.ru/posts/20241017-inlo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1999-жылы ал окуусун &quot;Ultima Ratio&quot; аттуу дипломдук иши менен аяктаган&lt;ref name=planet360&gt;{{cite web |url=https://www.planet360.info/ru/2025/03/01/v-rime-otkryt-pervyy-v-yevrope-pamyatnik-chingizu-aytmatovu/ |title=В Риме открыт первый в Европе памятник Чингизу Айтматову |author=Елена Булдакова |date=2025-03-01 |publisher=Planet 360 |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529000051/https://www.planet360.info/ru/2025/03/01/v-rime-otkryt-pervyy-v-yevrope-pamyatnik-chingizu-aytmatovu/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rah-2022 /&gt;.

Окууну бүткөндөн кийин Морозов бир жылга жакын Прованста ([[Франция]]) жашап, ал жерде XVI–XVIII кылымдардагы француз скульптурасын изилдеп, терракота (бышырылган чопо) менен иштөө боюнча тажрыйба топтогон&lt;ref name=bio.rah&gt;{{cite web
 |url          = http://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=28724
 |title        = Биография Алексея Морозова на сайте Российской академии художеств
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-09-13
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170913101322/http://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=28724
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2017-09-13
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20170913101322/http://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=28724
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=int.rfi&gt;{{cite web
 |url          = http://ru.rfi.fr/rossiya/20111222-antologia-proekt-alekseya-morozova-v-russkom-muzee
 |title        = Antologia – проект Алексея Морозова в Русском музее с французским акцентом
 |author       = Елена Серветтаз
 |date         = 2011-12-22
 |publisher    = Radio France Internationale
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-01-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170124034725/http://ru.rfi.fr/rossiya/20111222-antologia-proekt-alekseya-morozova-v-russkom-muzee
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=1905.kommersant&gt;{{cite web
 |url          = http://www.kommersant.ru/doc/2239281
 |title        = Алексей Морозов возглавит Училище памяти 1905 года
 |author       = Анна Толстова
 |date         = 2013-07-22
 |publisher    = Коммерсантъ
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-08-11
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170811222238/https://www.kommersant.ru/doc/2239281
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pont.artnews&gt;{{cite web
 |url          = http://www.theartnewspaper.ru/posts/788/
 |title        = Античность как миссия
 |author       = Кара Мискарян
 |date         = 2014-09-22
 |publisher    = The Art Newspaper
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2018-03-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20180324022809/http://www.theartnewspaper.ru/posts/788/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Россияга кайтып келгенден кийин, ал Көркөм өнөрдүн жаңы академиясынын негиздөөчүсү Тимур Новиков менен жакын болгон. Морозов бул Академиянын мүчөсү болбосо да, Георгий Гурьянов жана Егор Остров менен бирге &quot;Жаңы олуттуулар&quot; (Новые серьёзные) чыгармачыл кыймылына кирген&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/7183144 |title=«Радостно узнать о проекте российского скульптора в итальянской Пизе» |author=Дмитрий Буткевич |date=2024-09-26 |publisher=Ъ FM |access-date=2025-05-29 |archive-date=2024-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002015254/https://www.kommersant.ru/doc/7183144 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Неоакадемисттер менен болгон бул жакындык Морозовдун көркөм практикасында чагылдырылган. Бирок искусство таануучулар анын антикалык маданияттын коддоруна алда канча терең жана олуттуу мамиле кылганын белгилешкен&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://journals.uio.no/CLARA/article/view/9645 |title=Neo-neo Art in the making — Analyses of a globalised phenomenon |author=Tiphaine Annabelle Besnard |journal=CLARA |issue=2 |year=2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=antology.artchronic&gt;{{cite web
 |url          = http://artchronika.ru/blog/античность-на-сигвеях/
 |title        = Античность на сигвеях
 |author       = Мария Семендяева
 |date         = 2011-12-11
 |publisher    = Артхроника
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2018-03-15
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20180315135310/http://artchronika.ru/blog/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%B3%D0%B2%D0%B5%D1%8F%D1%85/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=antologia.gazeta&gt;{{cite web
 |url          = https://www.gazeta.ru/culture/2011/12/27/a_3943442.shtml
 |title        = Античные утопии
 |author       = Арсений Штейнер
 |date         = 2011-12-27
 |publisher    = Газета.ru
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2012-02-04
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120204024347/http://www.gazeta.ru/culture/2011/12/27/a_3943442.shtml
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=antology.artchronic/&gt;&lt;ref name=antology.russianartculture&gt;{{cite web
 |url          = http://www.russianartandculture.com/exhibition-alexey-morozov-at-state-russian-museum-st-petersburg/
 |title        = Описание выставки Алексея Морозова Antologia на сайте о росскийском искусстве Russian Art+Culture
 |date         = 2012-01-09
 |access-date  = 2017-02-08
}}&lt;/ref&gt;

Морозовдун айтымында, так ушул Новиков 2002-жылы аны алгачкы олуттуу көргөзмөсүн өткөрүүгө көндүргөн&lt;ref name=tanr-interview /&gt;. Ошондон кийин анын Россияда жана чет өлкөлөрдө жигердүү көргөзмө ишмердүүлүгү башталган&lt;ref name=1905.kommersant/&gt;&lt;ref name=rusmuseum.artinv&gt;{{cite web
 |url          = https://artinvestment.ru/news/exhibitions/20120102_morozov_grm.html
 |title        = Проект Алексея Морозова «Antologia» в Русском музее
 |date         = 2012-01-02
 |publisher    = Artinvestment.ru
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2014-06-30
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20140630185816/http://artinvestment.ru/news/exhibitions/20120102_morozov_grm.html
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mht.intermedia&gt;{{cite web
 |url          = http://www.intermedia.ru/news/263764
 |title        = В Камергерском переулке откроют памятник Станиславскому и Немировичу-Данченко
 |date         = 2014-08-31
 |publisher    = Информационное агентство InterMedia
 |access-date   = 2017-02-08
}}&lt;/ref&gt;. 

2011-жылы Орус музейинин Мрамор залында анын алгачкы персоналдык &quot;Antologia&quot; аттуу музейдик көргөзмөсү өтүп, анда 10 жыл ичинде жаралган 60ка жакын эмгеги коюлган&lt;ref name=buro-interview /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://app.rusmuseum.ru/eng/exhib/lenta/exhibitions_2011/aleksey_morozov/index.html |title=Alexey Morozov |date=2011 |publisher=The State Russian Museum |access-date=2025-05-29 }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бул долбоордун негизги идеясы катары &quot;Pax Romana&quot; (Рим тынчтыгы) концепциясы алынган - бул доор заманбап батыш цивилизациясынын пайдубалы болгон грек-рим маданиятынын бекемделишине шарт түзгөн узакка созулган тынчтык мезгили болуп саналат&lt;ref name=rusmuseum.artinv /&gt;&lt;ref name=antology.russianartculture /&gt;.

2006-жылдан бери Морозов убактысынын көбүн Италияда өткөрүп, ал жерде Апуан [[мрамор]]у менен иштөөнү үйрөнгөн. Ал өзүнүн колодон жасалган скульптураларын италиялык өнөрканаларда гана куят. Жалпысынан, Морозовдун бүткүл чыгармачылыгы италиялык визуалдык маданияттан шыктанган. 2010-жылдардын ортосунда скульптор [[Италия]]га биротоло көчүп барып, Лукка шаарынын тургуну болуп калган&lt;ref name=buro-interview /&gt;&lt;ref name=pisa-2025&gt;{{cite web |url=https://www.turismo.pisa.it/en/eventi/exodus-spread-exhibition-in-pisa |title=Exodus. Spread exhibition in Pisa - Extended until 13 October 2024 |publisher=Comune di Pisa |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250326041721/https://www.turismo.pisa.it/en/eventi/exodus-spread-exhibition-in-pisa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Чыгармачылыгы ==

Морозовдун чыгармачылыгында фундаменталдык мектеп чоң роль ойнойт: ал академиялык [[Живопись|сүрөт тартууну]] жана май боёк живописинин техникасын мыкты өздөштүргөн, [[композиция]]ны жана [[анатомия]]ны терең билет, ошондой эле деталдарга жана аткаруу техникасына өзгөчө көңүл бурат&lt;ref name=bio.rah/&gt;&lt;ref name=&quot;pont.artnews&quot;/&gt;&lt;ref name=borovsky.book&gt;{{cite book
 | author = Александр Боровский
 | editor = под общей ред. Веры Казариной
 | chapter = Прощай, оружие!
 | title = Алексей Морозов: Antologia
 | location = СПб.
 | publisher = Palace editions
 | year = 2011
 | pp     = 7—11
 | isbn          = 978-5-93332-395-2
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=d137.museum&gt;{{cite web
 |url          = http://www.museum.ru/N11865
 |title        = Митра убивающий быка
 |author       = Мария Савельева
 |date         = 2003-02-06
 |publisher    = Museum.ru
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2003-03-11
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20030311203419/http://www.museum.ru/N11865
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=antology.artchronic /&gt;. 

Морозов өз интервьюларында эскиздерди, живописти жана моделдерди өзү жасап, колону өзү иштетип, патина (түс берүү) менен каптай турганын айткан. Ал эми жардамчыларын жалгыз аткарууга мүмкүн болбогон иштерге гана тартат&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://archplatforma.ru/?act=2&amp;tgid=3207&amp;stchng=2 |title=Освободить человека для творчества |date=2017-03-06 |publisher=Архплатформа |access-date=2025-05-25 |archive-date=2017-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705131401/http://archplatforma.ru/?act=2&amp;tgid=3207&amp;stchng=2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Скульптор органикалык формаларды кол менен моделдесе, органикалык эмес формаларды үч өлчөмдүү моделдөө программаларында, атап айтканда, ZBrush программасында жасайт&lt;ref name=tanr-interview /&gt;.

{{цитата|автор=Александр Боровский, Орус музейиндеги Antologia көргөзмөсүнүн куратору, 2011|Ал эллинизмдин (кеңири мааниде) жашоого болгон мамиле катары эмне үчүн мынчалык туруктуу экенин билгиси келет. Жыйынтыгында Морозов өз чыгармачылыгы менен классикалык формалар өлбөгөнүн, антикалык архетиптер заманбап контекстке төп келерин, ал эми каада-салт менен инновациялар бири-бири менен айкалышып жашай аларын далилдеп келет. Көпчүлүк сүрөтчүлөр үчүн грек-рим классикасы -бул канон же постмодернисттик шилтеме, ирония жана оюндун предмети гана. Ал эми Морозов башкача мамилени көрсөтөт. Ал антикалык доорду өзү аркылуу кайрадан өткөрүп, аны кайрадан сезет.}}

Морозовдун эмгектеринин туруктуу каармандары -жанданып келген антикалык скульптуралар, коралар, куросдор жана кариатидалар. Ал бул каармандарга заманбап адамдын коркууларын жана манияларын берет&lt;ref name=1905.kommersant/&gt;&lt;ref name=borovsky.book /&gt;&lt;ref name=antologia.gazeta/&gt;&lt;ref name=pontifusii.artnews&gt;{{cite web
 |url          = http://www.theartnewspaper.ru/posts/3213/
 |title        = Русская скульптура в Неаполе
 |author       = Анастасия Петракова
 |date         = 2016-06-28
 |publisher    = The Art Newspaper
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2016-12-02
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20161202032942/http://www.theartnewspaper.ru/posts/3213/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=antologia.iskusstvotv&gt;{{cite web
 |url          = http://www.iskusstvo.tv/News/2011/12/16/v-mramornom-dvorce-na-vystavke-alekseya-morozova-antologia-pereosmyslivayut-vliyanie-ellinizma
 |title        = В Мраморном дворце на выставке Алексея Морозова «Antologia» переосмысливают влияние эллинизма
 |author       = Вера Гиренко
 |date         = 2011-12-16
 |publisher    = Искусство ТВ
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-05-09
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170509095133/http://www.iskusstvo.tv/News/2011/12/16/v-mramornom-dvorce-na-vystavke-alekseya-morozova-antologia-pereosmyslivayut-vliyanie-ellinizma
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2017-05-09
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20170509095133/http://www.iskusstvo.tv/News/2011/12/16/v-mramornom-dvorce-na-vystavke-alekseya-morozova-antologia-pereosmyslivayut-vliyanie-ellinizma
}}&lt;/ref&gt;.

Скульптор өз долбоорлорун өздүк &quot;Мета-ааламдын&quot; дүйнөлөрү катары сүрөттөйт; андагы каармандар супербаатырлар тууралуу комикстердегидей бир дүйнөдөн экинчисине өтүп турушат (ал [[комикс]] жанрын заманбап маданияттын маанилүү бөлүгү деп эсептейт жана аларды коллекциялайт). Морозовдун көптөгөн иштеринде &quot;кыйкырык&quot; мотиви кайталанат - бул агрессиясыз, эмоциясыз кыйкырык, ал жалгыздыктан, меланхолиядан жана үмүтсүздүктөн чыгуу үчүн жасалган зор күч-аракетти билдирет&lt;ref name=tanr-interview /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cyberleninka.ru/article/n/antropologicheskie-aspekty-yazyka-iskusstva |title=Антропологические аспекты языка искусства |author=Ступин Сергей Сергеевич |journal =Художественная культура |year=2020 |issue=3 |pp=44—58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/3213/ |title=Русская скульптура в Неаполе |author=Анастасия Петракова |date=2016-06-28 |publisher=The Art Newspaper Russia |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250517174311/https://www.theartnewspaper.ru/posts/3213/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Морозовдун көркөм көз карашында [[Палеолит доору|палеолит]], [[неолит]] (адамзаттын негизги мифтери калыптанган мезгил), Агартуу доору, заманбап постиндустриалдык доор же келечектин материалдык мурастары бирдей баага ээ. Ошондуктан анын иштеринде булар чогуу жашап, бири-бири менен синергияда болот&lt;ref name=buro-interview /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.art-vibes.com/art/exodus-sculture-alexey-morosov-installazioni-pisa/ |title=&quot;Exodus&quot;, gli archetipi dello scultore Alexey Morosov in piazza dei Miracoli |date=2024-06-23 |publisher=Art Vibes |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425123019/https://www.art-vibes.com/art/exodus-sculture-alexey-morosov-installazioni-pisa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Футуристикалык курал-жарактар менен жабдылган коралар жана куросдор постапокалиптикалык дүйнөдө конвертоплан-куштар жана ракета кыймылдаткычтары бар сиреналар менен коңшу жашашат&lt;ref name=antology.russianartculture/&gt;&lt;ref name=&quot;antology.artchronic&quot;/&gt;&lt;ref name=antologia.gazeta /&gt;. 

Скульптор өткөн чак менен азыркы чактын артефакттарынын окшоштугун белгилейт. Мисалы, анын иштеринде сегвейдин (segway) пайда болушуна - андагы адамдын турушу менен пропорциялары антикалык &quot;бигага&quot; (эки ат чегилген эки дөңгөлөктүү арабага) укмуштуудай окшоштугу себеп болгон&lt;ref name=tanr-interview /&gt;.

== Долбоорлору ==

=== Pontifex Maximvs ===

Морозов ''Pontifex Maximvs'' (түзмө-түз латын тилинен которгондо «Улуу көпүрө куруучу») концепциясын 2011-жылы иштеп чыккан. Бул - «көпүрө» бир эле учурда инженердик курулуш жана заманбап дүйнөдөгү байланыштардын (классикалык жана заманбап искусствонун, өткөн чак менен азыркынын, Чыгыш менен Батыштын ж.б. ортосундагы) архетиби катарfы кызмат кылган глобалдык инсталляция&lt;ref name=artsolido /&gt;&lt;ref name=now-interview&gt;{{cite web |url=https://nownownow.ru/man/dlya-zanyatij-iskusstvom-neobhodimy-vremya-i-svoboda-intervyu-s-alekseem-morozovym/ |title=«Для занятий искусством необходимы время и свобода»: интервью с художником Алексеем Морозовым |author=Максимиллиан Фомичев |date=2024-09-30 |publisher=Now. |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601184835/https://nownownow.ru/man/dlya-zanyatij-iskusstvom-neobhodimy-vremya-i-svoboda-intervyu-s-alekseem-morozovym/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601184835/https://nownownow.ru/man/dlya-zanyatij-iskusstvom-neobhodimy-vremya-i-svoboda-intervyu-s-alekseem-morozovym/ |archivedate=2025-06-01 |accessdate=2026-06-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aes&gt;{{cite web |url=https://aestheticamagazine.com/alexey-morosov/ |title=Alexey Morosov: Contemporary Classics |author=Ginevra Bria |date=2016-08-08 |publisher=Aesthetica |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601184835/https://aestheticamagazine.com/alexey-morosov/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Долбоордогу «көпүрөнү реконструциялоо» процесси -  бул жаңыланууну талап кылган дүйнөнү кайра куруу дегенди түшүндүрөт. Морозов бул долбоорду сүрөт өнөрү менен архитектуранын тогошкон жери катары сыпаттаган&lt;ref name=tanr-interview /&gt;&lt;ref name=6th.mk/&gt;&lt;ref name=pontifus.atp/&gt;&lt;ref name=pontifus.ministry/&gt;&lt;ref name=pontifus.mmoma/&gt;.

Долбоордун толук версиясы 2016-жылы Неаполдун Улуттук археологиялык музейинде көрсөтүлгөн. Анда Морозовдун 30дан ашык эмгеги музейдин жыйнагындагы Помпей, Геркуланум жана Пестумдун артефакттары менен &quot;айкалыштырылган&quot;&lt;ref name=pontifusii.artnews/&gt;&lt;ref name=6th.artnews&gt;{{cite web
 |url          = http://www.theartnewspaper.ru/events/Pontifex-Maximus-Aleksei-Morozov/
 |title        = Описание выставки Алексея Морозова Pontifex Maximvs в интернет-издании The Art Newspaper Russia
 |date         = 2015-09-24
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-06-03
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170603151814/http://www.theartnewspaper.ru/events/Pontifex-Maximus-Aleksei-Morozov/
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2017-06-03
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20170603151814/http://www.theartnewspaper.ru/events/Pontifex-Maximus-Aleksei-Morozov/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=6th.mk&gt;{{cite web
 |url          = http://www.mk.ru/culture/2015/09/22/gostey-6y-moskovskoy-biennale-vstretit-mertvyy-mayakovskiy.html
 |title        = Гостей 6-й Московской биеннале встретит мертвый Маяковский
 |author       = Мария Москвичева
 |date         = 2015-09-22
 |publisher    = Московский комсомолец
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2019-11-26
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20191126174138/https://www.mk.ru/culture/2015/09/22/gostey-6y-moskovskoy-biennale-vstretit-mertvyy-mayakovskiy.html
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pontifus.atp&gt;{{cite web
 |url          = http://atpdiary.com/alexey-morosov-pontifex-maximus-napoli/
 |title        = Alexey Morosov, Pontifex Maximus in Museo Archeologico di Napoli
 |author       = Lorenza Pignatti
 |date         = 2016-06-20
 |publisher    = ATP Diary
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-04-22
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170422051356/http://atpdiary.com/alexey-morosov-pontifex-maximus-napoli/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pontifus.ministry&gt;{{cite web
 |url          = http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1693984020.html
 |title        = Заметка о выставке Алексея Морозова Pontifex Maximvs на сайте Министерства культурного наследия, культурной деятельности и туризма Италии
 |author       = Paul Giulierini, Marco De Gemmis
 |lang         = it
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2019-10-30
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20191030161859/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1693984020.html
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Бул көргөзмө Италиянын Маданий мурастар министрлигинин колдоосу астында Неаполь музейи менен Москва заманбап искусство музейинин (ММОМА) биргелешкен долбоору болгон. Бул долбоор Европанын иденттүүлүгүн изилдеген Морозовдун трилогиясынын биринчи бөлүгү болуп калды&lt;ref name=&quot;pont.artnews&quot;/&gt;&lt;ref name=pontifusii.artnews /&gt;&lt;ref name=pontifus.mmoma&gt;{{cite web
 |url          = http://www.mmoma.ru/exhibitions/gogolevsky10/aleksej_morozov_pontifex_maximvsle_stanze/
 |title        = Алексей Морозов. PONTIFEX_MAXIMVS/LE STANZE
 |date         = 2016-08-08
 |publisher    = ММОМА
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-01-29
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170129170446/http://www.mmoma.ru/exhibitions/gogolevsky10/aleksej_morozov_pontifex_maximvsle_stanze/
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2017-01-29
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20170129170446/http://www.mmoma.ru/exhibitions/gogolevsky10/aleksej_morozov_pontifex_maximvsle_stanze/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pontifus.aesthetica&gt;{{cite web
 |url          = http://www.aestheticamagazine.com/alexey-morosov/
 |title        = Alexey Morosov: Contemporary Classics
 |author       = Ginevra Bria
 |date         = 2016-08-08
 |publisher    = Aesthetica
 |lang         = en
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-07-03
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170703235637/http://www.aestheticamagazine.com/alexey-morosov/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. 2017-жылы долбоор Москвадагы MMOMA көргөзмөсүндө көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mmoma.ru/exhibitions/gogolevsky10/aleksej_morozov_pontifex_maximvsle_stanze/ |title=Алексей Морозов. PONTIFEX_MAXIMVS/LE STANZE |date=2017 |publisher=ММОМА |access-date=2025-06-01 |archive-date=2023-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726044348/https://mmoma.ru/exhibitions/gogolevsky10/aleksej_morozov_pontifex_maximvsle_stanze/ |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;. Неаполь жана Москвадагы көргөзмөлөрдүн кураторлору Алессандро Романини жана Кристина Краснянская болгон&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.artribune.com/report/2016/07/mostra-alexey-morosov-mann-napoli/ |title=Classicità apocalittica. Alexey Morosov a Napoli |author=Antonello Tolve |date=2016-07-30 |publisher=Arttribune |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601184835/https://www.artribune.com/report/2016/07/mostra-alexey-morosov-mann-napoli/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=artsolido /&gt;&lt;ref name=now-interview /&gt;&lt;ref name=now-interview /&gt;&lt;ref name=artflash /&gt;.

=== La Rondine ===

''La Rondine'' (итал. «Карлыгач») долбоору [[Жакомо Пуччини]]нин операсынын урматына аталган жана 2018-жылы Лукка шаарында сунушталган. Бул мультидисциплинардык долбоордо Морозов жазуучу Николай Лилин жана композитор Федерико де Робертис менен бирге Пуччининин операсын - анын сценографиясын, текстин жана музыкасын жаңыча иштеп чыгышкан&lt;ref name=puccini&gt;{{cite web |url=https://madeinpietrasanta.com/it/alexey-morosov/ |title=Puccini &amp; Friends: Alexey Morosov |publisher=Made in Pietrasanta |access-date=2025-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=theway&gt;{{cite web |url=https://www.thewaymagazine.it/leisure/la-poetica-contemporanea-di-alexey-morosov-in-mostra-a-pisa/ |title=La poetica contemporanea di Alexey Morosov in mostra a Pisa |author=Teobaldo Fortunato |date=2024-06-05 |publisher=The Way |access-date=2025-05-30 |archive-date=2024-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209204510/https://www.thewaymagazine.it/leisure/la-poetica-contemporanea-di-alexey-morosov-in-mostra-a-pisa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=artflash&gt;{{cite web |url=https://artflashmagazine.ru/po-svoej-prirode-ya-nikogda-ne-oglyadyvayus-na-pravila-kak-i-v-svoem-tvorchestve-aleksej-morozov/ |title=«По своей природе  я никогда не оглядываюсь на правила, как и в своем творчестве» — Алексей Морозов |date=2024-02-10 |publisher=Art Flash |access-date=2025-05-31 |archive-date=2025-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418170839/https://artflashmagazine.ru/po-svoej-prirode-ya-nikogda-ne-oglyadyvayus-na-pravila-kak-i-v-svoem-tvorchestve-aleksej-morozov/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Морозов башкы каарман Магданын образы аркылуу аялдын тарыхый эс тутумун жана иденттүүлүгүн, руханий саякат жана кайра жаралуу темасын талдап, [[Антон Чехов|Чеховдун]] «Чайкасы» менен параллель жүргүзгөн. Окуя IX-X кылымдардагы Түндүк Европадагы норманндардын жортуулдары доорунда өтөт. Каррара мрамор карьерлеринин образдары аркылуу сүргүнгө айдалган жана жапа чеккен адамдардын тагдырына, коллективдүү травмаларга ишарат жасалган&lt;ref name=puccini-2&gt;{{cite web |url=http://www.arte.it/calendario-arte/lucca/mostra-la-rondine-prologo-alexey-moroso-nicolai-lilin-federico-de-robertis-56551 |title=La Rondine / Prologo. Alexey Moroso, Nicolai Lilin, Federico De Robertis |date=2018-12-01 |publisher=Arte.it |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601185800/http://www.arte.it/calendario-arte/lucca/mostra-la-rondine-prologo-alexey-moroso-nicolai-lilin-federico-de-robertis-56551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iltirreno.it/lucca/cronaca/2018/11/29/news/la-rondine-riletta-da-morosov-e-de-robertis-1.17512739 |title=La “Rondine” riletta da Morosov e De Robertis |date=2018-11-29 |publisher=Il Tirreno |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601185800/https://www.iltirreno.it/lucca/cronaca/2018/11/29/news/la-rondine-riletta-da-morosov-e-de-robertis-1.17512739 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ilgiornaleoff.it/2018/12/01/nicolai-lilin-e-alexey-morosov-outsiders-avanguardia-artistica-tra-russa-e-italia/ |title=Nicolai Lilin e Alexey Morosov: Outsiders, avanguardia artistica tra Russa e Italia |date=2018-12-01 |publisher=ilGiornaleOFF |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601185800/https://www.ilgiornaleoff.it/2018/12/01/nicolai-lilin-e-alexey-morosov-outsiders-avanguardia-artistica-tra-russa-e-italia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tanr-interview /&gt;.

=== Exodus ===

Морозовдун Европанын жалпы маданий тамырларын издөөгө арналган трилогиясынын экинчи бөлүгү - ''Exodus'' (англ. «Чыгуу» / «Көч») деп аталат. Бул ири персоналдык көргөзмө 2024-жылдын июнь-октябрь айларында Пиза шаарында өткөн&lt;ref name=theway /&gt;. Инсталляция Пизанын эң маанилүү тарыхый эстеликтерин -Палаццо Коммунале, Санта-Мария делла Спина чиркөөсү, Палаццо Блу жана атүгүл атактуу Пьяцца деи Мираколи (Кереметтер аянты) аймагын камтыган&lt;ref name=rah-2024&gt;{{cite web |url=https://rah.ru/news/detail.php?ID=60728 |title=Авторский художественный проект Алексея Морозова «Exodus» в Италии |date=2024 |publisher=Российская академия художеств |access-date=2025-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=artsolido /&gt;&lt;ref name=pisatoday&gt;{{cite web |url=https://www.pisatoday.it/cronaca/esposizione-exodus-sculture-alexey-morosov-pisa-22-giugno-29-settembre-2024.html |title=Il viaggio dell'umanità dalle origini al presente: 'Exodus' di Alexey Morosov in città |date=2024-06-22 |publisher=Pisa Today |access-date=2025-05-31 |archive-date=2025-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629232305/https://www.pisatoday.it/cronaca/esposizione-exodus-sculture-alexey-morosov-pisa-22-giugno-29-settembre-2024.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 

Морозов «Чыгуу» темасын цивилизациянын жаңы баскычка өтүүсү, миграция жана иденттүүлүктү издөө катары аныктаган. Көргөзмөнүн түзүмү адамзаттын байыркы доордон азыркы учурга жана убакыттын акырына чейинки жолун чагылдырган маршрутту түзгөн&lt;ref name=artflash /&gt;&lt;ref name=artsolido /&gt;&lt;ref name=pisatoday /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.artribune.com/arti-visive/arte-contemporanea/2024/08/pisa-passeggiate-mostra-exodus-alexey-morosov/ |title=Le passeggiate estive per scoprire Pisa attraverso l’arte contemporanea |author=Valentina Muzi |date=2024-08-04 |publisher=Arttribune |access-date=2025-06-01 |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601185800/https://www.artribune.com/arti-visive/arte-contemporanea/2024/08/pisa-passeggiate-mostra-exodus-alexey-morosov/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Manuport ===

Трилогиянын пландалган үчүнчү бөлүгү ''Manuport'' (лат. «кол» жана «алып жүрүү») деп аталат. Археологияда бул термин адам тарабынан табигый чөйрөсүнөн алынып, эч кандай өзгөртүүсүз (мисалы, искусство чыгармасы катары) колдонулган табигый объектти түшүндүрөт. Морозов бул аталышка искусствону «кайрадан ачуу» идеясын камтыган&lt;ref name=tanr-interview /&gt;.

== Башка эмгектери ==

Морозов, Москва көркөм театрынын (МХТ) негиздөөчүлөрү Константин Станиславский менен [[Немирович-Данченко Владимир Иванович|Владимир Немирович-Данченконун]] эстелигинин скульптору жана архитектору. Бул монумент Тверь көчөсү менен Камергер көчөсүнүн кесилишинде, театрдын кире беришине орнотулган. Эстеликтин үстүнөн иштөө Италияда эки жыл бою жүргөн: скульптуралык топ Пьетрасанта шаарында колодон куюлуп, ал эми постаменти Веронада боз фин гранитинен жасалган. Театрдын негиздөөчүлөрүнүн фигуралары антикалык курмандык чалынуучу жайга таянып турат, анда латын тилинде: Homines, leones, aquilae et perdices, cervi cornigeri… («Адамдар, арстандар, бүркүттөр жана чилдер, мүйүздүү бугулар...») деген жазуу бар. Бул Антон Чеховдун «Чайка» пьесасындагы Нина Заречнаянын монологуунун башталышынын котормосу. Эстеликтин ачылышы 2014-жылдын сентябрында өткөн&lt;ref name=mht.intermedia /&gt;&lt;ref name=mht.otr&gt;{{cite web
 |url          = http://www.otr-online.ru/news/v-moskve-otkrilsya-33662.html
 |title        = В Москве открылся памятник Станиславскому и Немировичу-Данченко
 |date         = 2014-09-03
 |publisher    = Общественное телевидение России
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2016-04-18
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160418180935/http://www.otr-online.ru/news/v-moskve-otkrilsya-33662.html
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mht.argumenti&gt;{{cite web
 |url          = http://argumenti.ru/culture/n454/364349
 |title        = МХТ открыл сезон и памятник
 |date         = 2014-09-11
 |publisher    = Аргументы недели
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2016-04-30
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160430221115/http://argumenti.ru/culture/n454/364349
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mht.vm&gt;{{cite web
 |url          = http://vm.ru/news/2014/03/25/pamyatnik-stanislavskomu-i-nemirovichu-danchenko-zalozhat-v-tsentre-moskvi-241178.html
 |title        = Памятник Станиславскому и Немировичу-Данченко заложат в центре Москвы
 |date         = 2014-03-25
 |publisher    = Вечерняя Москва
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20140327162923/http://vm.ru/news/2014/03/25/pamyatnik-stanislavskomu-i-nemirovichu-danchenko-zalozhat-v-tsentre-moskvi-241178.html
 |archive-date = 2014-03-27
 |url-status   = dead
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2014-03-27
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20140327162923/http://vm.ru/news/2014/03/25/pamyatnik-stanislavskomu-i-nemirovichu-danchenko-zalozhat-v-tsentre-moskvi-241178.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mht2.vm&gt;{{cite web
 |url          = http://vm.ru/news/2014/09/03/teatralnij-bog-lyubit-troitsu-mht-otkril-pamyatnik-svoim-osnovatelyam-264331.html
 |title        = Театральный бог любит троицу: МХТ открыл памятник своим основателям
 |author       = Мария Раевская , Виктория Филатова
 |date         = 2014-09-03
 |publisher    = Вечерняя Москва
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170507231342/http://vm.ru/news/2014/09/03/teatralnij-bog-lyubit-troitsu-mht-otkril-pamyatnik-svoim-osnovatelyam-264331.html
 |archive-date = 2017-05-07
 |url-status   = dead
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2017-05-07
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20170507231342/http://vm.ru/news/2014/09/03/teatralnij-bog-lyubit-troitsu-mht-otkril-pamyatnik-svoim-osnovatelyam-264331.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tanr-interview /&gt;.

2025-жылдын февраль айында [[Рим]]дин Париоли районундагы Вилла Грациоли (Villa Grazioli) паркында кыргыз жазуучусу, журналист жана ойчул [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматовдун]] эстелиги орнотулган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesca.com/monument-to-kyrgyz-writer-chingiz-aitmatov-unveiled-in-rome/ |title=Monument to Kyrgyz Writer Chingiz Aitmatov Unveiled in Rome |date=2025-03-03 |publisher=The Times of Central Asia |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528235436/https://timesca.com/monument-to-kyrgyz-writer-chingiz-aitmatov-unveiled-in-rome/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Морозов тарабынан жасалган бул эстелик классикалык римдик скульптуранын элементтерин жана визуалдык деконструкцияны айкалыштырат. Ал ак каррара мраморунан жасалып, Тиволиден алынган травертин постаментине орнотулган&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eurasiatoday.ru/otkrytie-monumenta-chyngyzu-ajtmatovu-v-rime-simvol-druzhby-narodov/ |title=Открытие монумента Чынгызу Айтматову в Риме: символ дружбы народов (видео) |date=2025-03-06 |publisher=Eurasia Today |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528235813/https://eurasiatoday.ru/otkrytie-monumenta-chyngyzu-ajtmatovu-v-rime-simvol-druzhby-narodov/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250528235813/https://eurasiatoday.ru/otkrytie-monumenta-chyngyzu-ajtmatovu-v-rime-simvol-druzhby-narodov/ |archivedate=2025-05-28 |accessdate=2026-06-18 }}&lt;/ref&gt;. Эстеликтин үстүнөн иштөө бир жылга жакын убакытты алган. Морозовдун ою боюнча, бул эстелик тоо чокусун символдоштурат жана бул Айтматовдун инсандык масштабынын, анын улуттук маданиятка кошкон салымынын метафорасы жана жазуучу үчүн негизги тема болгон адам менен жаратылыштын ортосундагы мамиленин чагылдырылышы болгон&lt;ref name=planet360 /&gt;

Ошондой эле Морозов 2016-жылдагы Лукка эл аралык кинофестивалынын «Эң мыкты көркөм фильм», «Эң мыкты кыска метраждуу фильм» жана «Искусствого кошкон салымы үчүн» номинацияларынын сыйлыктарынын (статуэткаларынын) автору&lt;ref name=pontifus.guides&gt;{{cite web
 |url          = http://myartguides.com/exhibitions/alexey-morosov-pontifex-maximus/
 |title        = Описание выставки Алексея Морозова Pontifex Maximvs на сайте гида по современному искусству My Art Guides
 |access-date  = 2017-02-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.artinmovimento.com/lucca-film-festival-e-europa-cinema-2016-i-film-in-concorso/ |title=Lucca Film Festival e Europa Cinema 2016: i film in concorso |author=Annunziato Gentiluomo |date=2016-04-01 |publisher=Artinmovimento |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529000511/https://www.artinmovimento.com/lucca-film-festival-e-europa-cinema-2016-i-film-in-concorso/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Педагогикалык жана коомдук ишмердүүлүгү ==

Морозов, Россия көркөм сүрөт академиясынын (РАХ) мүчө-корреспонденти (2013-жылдан бери) жана 2013–2017-жылдары аталган академиянын президиумунун мүчөсү болгон&lt;ref name=rah-2022 /&gt;. Бул мезгилде скульптор ошондой эле 1905-жылдын элесине арналган Москва мамлекеттик академиялык көркөм окуу жайын (2016-жылы Москва академиялык көркөм окуу жайы – МАХУ деп өзгөртүлгөн) жетектеген&lt;ref name=tanr-interview /&gt;. Анын жетекчилиги астында окуу жайда реконструкция жүрүп, жаңы скульптура бөлүмү ачылган, анатомия кафедрасы түзүлгөн жана студенттер үчүн Италияда практика өтүү программалары киргизилген&lt;ref name=1905.kommersant /&gt;&lt;ref name=1905.kultura&gt;{{cite web
 |url          = http://tvkultura.ru/article/show/article_id/111682/
 |title        = Художественное училище памяти 1905 года вошло в пору революционных перемен
 |date         = 2014-05-12
 |publisher    = Россия Культура
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2016-12-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20161228191820/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/111682
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=italia.winzavod&gt;{{cite web
 |url          = http://www.winzavod.ru/events/?id=2014
 |title        = OPVS MODERNVM_групповая выставка
 |date         = 2016-11-29
 |publisher    = Винзавод
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20161121103404/http://www.winzavod.ru/events/?id=2014
 |archive-date = 2016-11-21
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Көргөзмөлөрү жана коллекциялары ==

Морозовдун ачык жана жеке көргөзмөлөрү [[Санкт-Петербург]], [[Москва]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Париж]], [[Верона]], Пьетрасанта, [[Стамбул]], [[Неаполь]] жана Пиза шаарларында өткөн&lt;ref name=pisatoday /&gt;. Анын эмгектери Sotheby's, Christie's жана Phillips сыяктуу дүйнөлүк аукциондордо сатылган. Скульптордун иштери Мамлекеттик орус музейинин, Көркөм өнөрдүн жаңы академиясынын музейинин жыйнактарына, ошондой эле ири корпоративдик жана жеке коллекцияларга кирген&lt;ref name=buro-interview /&gt;&lt;ref name=1905.ortodox&gt;{{cite web
 |url          = http://www.pravmir.ru/aleksej-morozov-vozglavit-mgaxu-pamyati-1905-goda/
 |title        = Алексей Морозов возглавит МГАХУ памяти 1905 года
 |date         = 2013-07-22
 |publisher    = Православие и мир
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-04-21
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170421123750/http://www.pravmir.ru/aleksej-morozov-vozglavit-mgaxu-pamyati-1905-goda/
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bio.eritage&gt;{{cite web
 |url          = http://www.heritage-gallery.ru/art-morozov
 |title        = Биография Алексея Морозова на сайте галереи «Эритаж»
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2017-04-21
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20170421144159/http://www.heritage-gallery.ru/art-morozov
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-06-18
 |archivedate  = 2017-04-21
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20170421144159/http://www.heritage-gallery.ru/art-morozov
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=currus.sothebys&gt;{{cite web
 |url          = http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2014/contemporary-east-l14117/lot.361.html
 |title        = Страница лота №361 (скульптуры Алексея Морозова Carrus I) в каталоге аукциона Sotheby's East
 |access-date  = 2017-02-08
 |archive-date = 2021-01-25
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210125234556/http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2014/contemporary-east-l14117/lot.361.html
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;. Морозов The Art Newspaper Russia басылмасы тарабынан 2016 жана 2021-жылдары түзүлгөн &quot;Эң кымбат бааланган орус сүрөтчүлөрү&quot; рейтингине кирген эң жаш автор болуп калды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/3922/ |title=Топ-50 самых дорогих ныне живущих художников России |author=Алексей Алексеев Константин Агунович Денис Белькевич Анна Савицкая |date=2016-12-22 |publisher=The Art Newspaper Russia |access-date=2025-05-29 |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424225353/https://www.theartnewspaper.ru/posts/3922/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/20211013-fiwt/ |title=Топ-50 самых дорогих ныне живущих художников России |author=Татьяна Маркина, Алексей Алексеев, Константин Агунович, Анна Савицкая, Милена Орлова, Денис Белькевич |date=2021-10-19 |publisher=The Art Newspaper Russia |access-date=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

== Булак ==
&lt;references/&gt;

[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Орусия]]
[[Категория:Италия]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>5jp8iab5zz3qqb8ggpgp4dzz2k3wtgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АКШ президенти</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153397</id>
    <revision>
      <id>666334</id>
      <parentid>650804</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33086" sha1="ibu51smfzxybpi3p9jyvbgpaj3z4ohg" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик кызмат 
 |Кызматы                        = Америка Кошмо Штаттарынын Президенти
 |Нукура аталышы                 = {{lang-en|President of the United States}}
 |Өлкө                           = Америка Кошмо Штаттарын
 |Эн белгиси                     = Seal of the President of the United States.svg
 |Эн белгисинин туурасы          = 160px
 |Эн белгисине баяндама          = Америка Кошмо Штаттарынын Президентинин мөөрү
 |Желеги                         = Flag of the President of the United States.svg
 |Желегинин туурасы              = 160px
 |Желегине баяндама              = Америка Кошмо Штаттарынын Президентинин желеги
 |Учурдагы                       = [[Дональд Трамп]]
 |Дайындалганы                   = [[20-январь]] [[2025]]-жылдан
 |Сүрөтү                         = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg
 |Сүрөттүн туурасы               = 280px
 |Сүрөттүн баяндамасы            = 
 |Башчылык кылганы               = {{Өлкө желеги|АКШ}}
 |Башкаруу түрү                  = 
 |Резиденциясы                   = [[Ак үй (АКШ)|Ак үй]], [[Вашингтон]]
 |Берилгени                      =
 |Кызматтын пайда болгону        = 17-сентябрь 1787-жыл
 |Дайындалган мөөнөтү            = 4 жыл, 2 мөөнөттөн ашык эмес
 |Майанасы                       = Жылына 400 000 АКШ доллары
 |Кызматтын кайра орнотуу        = 
 |Кызматтын жоюлганы             = 
 |Кызматтын биринчи ыйгарылганы  = [[Жорж Вашингтон]]
 |Кызматтын акыркы ыйгарылганы   = 
 |Сайты                          = [https://www.whitehouse.gov/administration/donald-j-trump/ www.whitehouse.gov]
}}
[[Файл:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|thumb|220px|Жорж Вашингтон — АКШнын биринчи президенти]]
[[Файл:Franklin D Roosevelt - radio broadcast.jpg|thumb|220px|АКШнын президенти Франклин Рузвельт 1933-жылы радио аркылуу кайрылуу жасап жаткан учуру]]
[[Файл:Lyndon Johnson signing Civil Rights Act, July 2, 1964.jpg|thumb|220px|АКШнын президенти Линдон Жонсон 1964-жылдын 2-июлунда Ак үйдө Мартин Лютер Кинг жана башкалардын катышуусу менен Жарандык укуктар жөнүндө мыйзамга кол коюп жаткан учуру]]

'''Америка Кошмо Штаттарынын Президенти''' ({{lang-en|President of the United States}}) — мамлекеттин жана аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат жана АКШнын Куралдуу Күчтөрүнүн башкы колбашчысы.

АКШ Конгресси тарабынан кабыл алынган мыйзам долбоорлоруна (биллдерге) вето коюу укугу бар. Бул кызмат орду 1787-жылы Конституциялык конвент тарабынан кабыл алынган АКШ Конституциясы менен киргизилген.

1789-жылы [[Жорж Вашингтон|Жордж Вашингтон]] АКШнын биринчи президенти болуп дайындалган. Ал кызматка киришкенге чейин «президент» кызматынын аталышы «Континенталдык конгресстин президенти» — Көз карандысыздык жөнүндө декларация кабыл алынган колониялардын өкүлдөрүнүн съездинин төрагасы деген айкалышта колдонулуп келген.

АКШнын учурдагы президенти — [[Дональд Трамп]]. Расмий түрдө АКШнын 47-президенти. Кызматка 2025-жылдын 20-январында киришкен&lt;ref&gt;[https://kg.archive.kabar.kg/news/b-g-n-aksh-prezidenti-donal-d-tramptyn-ant-ber-azemi-t-t/ Кабар. Бүгүн АКШ президенти Дональд Трамптын ант берүү аземи өтөт]&lt;/ref&gt;.

== Кандидаттарга коюлуучу талаптар ==
АКШнын Конституциясы боюнча туулгандан тартып АКШ жараны болгон адам гана АКШ президенти боло алат (же Конституция кабыл алынган датага карата АКШ жараны болгондор; көз карандысыздык жарыяланганга чейин туулган Вашингтондон Жексонго чейинки биринчи 7 президент жана 9-президент Уильям Гаррисон туулганда АКШ жарандыгына ээ болушкан эмес; мындан тышкары, 8-президент Мартин Ван Бюрен жана 12-президент Закари Тейлор Конституция кабыл алынганга чейин АКШда туулган), президенттике талапкерлердин жашы 35тен ашкан жана АКШда 14 жылдан кем эмес жашаган болушу зарыл.

Биринчи мөөнөткө шайланган учурдагы эң улуу президент — ошол учурда жашы 77 толгон [[Жо Байден]], ал эми экинчи мөөнөткө кайра шайлангандардын арасында — 78 жаштагы Дональд Трамп болуп саналат.

Кызматка 43 жашында киришип, эң жаш шайланган президент [[Жон Фицжералд Кеннеди|Жон Кеннеди]] болгон. Иш жүзүндө болсо эң жаш президент [[Теодор Рузвельт]] болгон, ал 42 жаш 10 айында кызматка киришкен (бирок ал шайланган эмес, 1901-жылы Уильям Мак-Кинли өлтүрүлгөндөн кийин президенттин кызматын аткарган).

1951-жылы Конституцияга кабыл алынган 22-толуктоого ылайык&lt;ref&gt;[https://www.law.cornell.edu/constitution-conan/amendment-22 Legal Information Institute. Twenty-Second Amendment  Presidential Term Limits]&lt;/ref&gt;, бир эле адам АКШ президенти болуп эки жолудан ашык шайлана албайт. Мындан тышкары, эгерде кандайдыр бир адам шайланган президент каза болгондон же кызматтан кеткенден кийин президенттик постту 2 жыл же андан көп убакыт ээлесе, ал адам кийинчерээк президент болуп 1 жолудан ашык эмес шайлана алат.

Иш жүзүндө президенттер буга чейин да эки гана мөөнөт кызматта болгон Жордж Вашингтонду үлгү катары кабыл алышып&lt;ref&gt;[https://www.annenbergclassroom.org/timeline_event/first-president-steps-down-after-two-terms/ Annenberg Classroom. First President Steps Down After Two Terms]&lt;/ref&gt;, бул жазылбаган эрежени сактап келишкен. Бирок 1940-жылы Франклин Рузвельт үчүнчү мөөнөткө, ал эми 1944-жылы төртүнчү мөөнөткө шайланган&lt;ref&gt;[https://www.annenbergclassroom.org/timeline_event/fdr-elected-for-a-fourth-term/ Annenberg Classroom. FDR Elected For A Fourth Term]&lt;/ref&gt;. Мындан кийин Рузвельттин эмгегин жана ал кайра шайланган учурдагы өзгөчө кырдаалдарды (Экинчи дүйнөлүк согуш) эске алып, бул учур диктатураны орнотууга прецедент болуп калбашы үчүн президенттик мөөнөттүн мүмкүн болгон санын мыйзам түрүндө чектөө чечими кабыл алынган&lt;ref&gt;[https://www.annenbergclassroom.org/timeline_event/republicans-win-control-of-congress-and-change-the-constitution/ Annenberg Classroom. Republicans Win Control Of Congress And Change The Constitution]&lt;/ref&gt;.

Мыйзам кайтарым күчкө ээ эместигин эске алганда, ошол учурдагы иштеп жаткан президент [[Гарри Трумэн|Гарри Трумэнге]] 22-толуктоонун күчү жайылтылган эмес, ал Рузвельт каза болгондон кийин анын мөөнөтүн дээрлик толугу менен (1945—1949) жана өзүнүн жеке мөөнөтүн (1949—1953) өтөгөн, бирок Трумэн өзү 1952-жылы кайрадан президенттике талапкерлигин койгусу келген эмес&lt;ref&gt;[https://www.annenbergclassroom.org/timeline_event/truman-chooses-not-to-run-for-a-third-term/ Annenberg Classroom. Truman Chooses Not To Run For A Third Term]&lt;/ref&gt;.

Эки гана президент — [[Гровер Кливленд]] жана Дональд Трамп эки мөөнөттү ортодо тыныгуу менен ээлешкен.

== Президенттик шайлоолор ==
АКШ Президенти кыйыр (эки баскычтуу) шайлоолордун негизинде, вице-президент менен бирге төрт жылдык мөөнөткө шайланат. Президент жана вице-президент бүткүл шайлоо өнөктөштүгү бою «бир жупта» жүрүшөт. Президент жана вице-президент үчүн түздөн-түз шайлоочулар коллегиясы деп аталган орган добуш берет&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.archives.gov/electoral-college/about National Archives. Electoral College]&lt;/ref&gt;.

Конституция боюнча, ар бир штаттын Мыйзам чыгаруу жыйыны штаттын кызыкчылыгын коргой турган белгилүү сандагы шайлоочуларды (штаттын Конгресстеги өкүлдөрүнүн санына барабар) дайындай алат. Шайлоочулардын тизмесин аныктоо ыкмасын Мыйзам чыгаруу жыйыны өз каалоосу боюнча тандай алат, бирок учурда бардык штаттар өздөрүнүн шайлоочулар коллегиясын жалпы добуш берүү аркылуу аныкташат, ал шайлоо жылынын ноябрь айындагы биринчи дүйшөмбүдөн кийинки биринчи шейшембиде (төрткө калдыксыз бөлүнүүчү жылы) өтөт.

Шайлоочулар коллегиясынын добуш берүүсү декабрь айынын башында өтөт жана бул билингидей формалдуулук болуп саналат, бирок бир нече жолу шайлоочулар коллегиясы өздөрү шайланганда убада кылгандай добуш бербей койгон учурлар болгон.

Кээ бир штаттарда шайлоочулар коллегиясын штат буйругандай добуш берүүгө милдеттендирген мыйзамдар бар. Шайлоочулар коллегиясы президент жана вице-президент үчүн өзүнчө добуш беришет, шайлануу үчүн талапкер шайлоочулар коллегиясынын абсолюттук көпчүлүк (жарымынан көбүн) добушун алышы керек, шайлоочулар коллегиясы учурда 538 кишиден турат&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Эгер мындай жыйынтык болбосо, анда президентти же вице-президентти Өкүлдөр палатасы же тиешелүүлүгүнө жараша АКШ Конгрессинин Сенаты Конституцияда белгиленген эрежелер боюнча шайлоочулар коллегиясынын эң көп добушун алган талапкерлердин арасынан шайлайт.

АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтон көз карандысыз талапкер болгон. Ошондон бери АКШда калыптанган эки партиялуу системанын шартында бардык шайлоолордо, праймеризде аныкталган эки негизги партиянын биринин өкүлү жеңишке жетип, президент болуп келген жана эки гана жолу (1860 жана 1912-жылдары) «үчүнчү партиялар» экинчи орунду ээлей алышкан. «Үчүнчү» талапкер штаттардын жок дегенде бирөөсүндө жеңишке жеткен акыркы учур 1968-жылга таандык, анда Америкалык көз карандысыз партиядан талапкер Жорж Уоллес 5 штатта шайлоочулардын көпчүлүк добушун алган. 

== Президенттик кызмат ==

=== Кызматка киришүүсү ===
Жаңы шайланган президент жана вице-президент шайлоодон кийинки жылдын 20-январында түш ченде кызматка киришишет; салтанаттуу  АКШ президентинин инаугурациясы уюштурулат. 1933-жылы АКШ Конституциясына Жыйырмасынчы толуктоо кабыл алынганга чейин инаугурациянын датасы 4-март болгон.

Инаугурация учурунда президент төмөнкүдөй ант берет же төмөнкү салтанаттуу убадасын берет: «Мен Кошмо Штаттарынын президенти кызматын адал аткарууга жана өз күчүмдүн болушунча Кошмо Штаттарынын Конституциясын колдоого, коргоого жана сактоого салтанаттуу түрдө ант берем». Анттын аягында Конституция талап кылбаса да, салттуу түрдө «Кудай мага жардам берсин» (So help me God) деген сөздөр кошулат&lt;ref&gt;Legal Information Institute. 5 U.S. Code § 3331 - Oath of office&lt;/ref&gt;.

Бош орундар жана мураскорлук

1967-жылы ратификацияланган жыйырма бешинчи толуктоонун 1-бөлүмүнө ылайык, вице-президент президент кызматтан четтетилгенде, каза болгондо же кызматтан кеткенде президент болот. Президенттин каза болгон учурлары бир нече жолу катталган, кызматтан кетиши бир гана жолу болгон, ал эми кызматтан четтетилиши эч качан болгон эмес.

Жыйырма бешинчи толуктоо ратификацияланганга чейин (ал мурастоо маселесин тактаган) II берененин 1-бөлүмүнүн 6-абзацында гана вице-президент президент кызматтан четтетилгенде, каза болгондо, кызматтан кеткенде же ишке жөндөмсүз болгон учурда президенттиктин «ыйгарым укуктарын жана милдеттерин» өзүнө алары көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;[https://ir.lawnet.fordham.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4695&amp;context=flr Feerick, John D. (2011). Presidential Succession and Inability: Before and After the Twenty-Fifth Amendmen]&lt;/ref&gt;. Бул абзац боюнча, бош орун пайда болгон учурда вице-президент чындап эле президент болобу же жөн гана президенттин милдетин аткаруучу болобу деген бүдөмүк суроо жаралып, натыйжада кезексиз шайлоо өткөрүлүшү мүмкүн эле&lt;ref&gt;[https://www.wikiwand.com/en/Acting_President_of_the_United_States Feerick, John. &quot;Essays on Article II: Presidential Succession&quot;]&lt;/ref&gt;. 1841-жылы президент Уильям Генри Гаррисон каза болгондон кийин, вице-президент Жон Тайлер өзүн кызмат ордунун өзүнө ээ болду деп жарыялап, «Президенттин милдетин аткаруучуга» даректелген эч кандай документтерди кабыл алуудан баш тарткан жана Конгресс акыры муну кабыл алган.

Кош бош орун түзүлгөн учурда (президент да, вице-президент да жок болсо), II берененин 1-бөлүмүнүн 6-абзацы ошондой эле «Президент да, вице-президент да кызматтан четтетилгенде, каза болгондо,  кызматтан кеткенде же жөндөмсүз болгон учурда» ким президенттин милдетин аткаруучу болорун жарыялоого Конгресске укук берет. 1947-жылдагы Президенттикти мурастоо жөнүндөгү мыйзамга ылайык, эгерде президент да, вице-президент тең кызматтан кетишсе же алардын мөөнөтү учурунда экөө тең ишин аткара алышпаса, президенттикти мурастоо тартиби төмөнкүдөй уланат: адегенде Өкүлдөр палатасынын спикери, зарыл болсо Сенаттын убактылуу төрагасы (president pro tempore), андан кийин зарыл болсо президенттин кабинетин түзгөн федералдык аткаруу департаменттеринин талаптарга жооп берген башчылары&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://edition.cnn.com/2013/08/27/us/succession-presidential-and-vice-presidential-fast-facts/index.html CNN. &quot;Succession: Presidential and Vice Presidential Fast Facts&quot;]&lt;/ref&gt;.

Учурда кабинетте 15 мүчө бар, алардын ичинен мамлекеттик катчы биринчи кезекте турат. Кабинеттин башка катчылары (министрлери) өздөрүнүн департаменти же алардын департаменти мураскери болуп саналган ведомство качан түзүлгөндүгүнүн тартиби боюнча тизмеде болот. Конституциялык жактан президент болуп шайланууга укугу жоктор мурастоо аркылуу президенттиктин ыйгарым укуктарын жана милдеттерин алуу укугунан да ажыратылат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Айлык акысы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:0.8em; clear:right;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |Президенттик айлык акысынын тарыхы
|-
!Жылы
!Айлык акысы
!2025-жылдагы инфиляциянын эске алгандагы суммасы
|-
|1789
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$25,000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$675,604
|-
|1873
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$50,000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$1,343,750
|-
|1909
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$75,000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$2,687,500
|-
|1949
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$100,000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$1,353,147
|-
|1969
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$200,000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$1,755,898
|-
|2001
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$400,000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |$727,307
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Sources:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-personal.umich.edu/~graceyor/govdocs/fedprssal.html|title=Presidential and Vice Presidential Salaries Exclusive of Perquisites|website=Data from Congressional Quarterly's Guide to the Presidency|publisher=University of Michigan|access-date=July 31, 2020|archive-date=July 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716061525/http://www-personal.umich.edu/~graceyor/govdocs/fedprssal.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.measuringworth.com/calculators/uscompare/index.php|title=Seven Ways to Compute the Relative Value of a U.S. Dollar Amount, 1774 to Present|last=Williamson|first=Samuel H.|publisher=MeasuringWorth|access-date=July 31, 2020|archive-date=June 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613210648/https://www.measuringworth.com/calculators/uscompare/index.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}
Президент белгиленген мөөнөттөрдө өз кызматы үчүн туруктуу майана алат, айлык акысынын суммасы шайланган мөөнөтү учурунда өзгөрүшү мүмкүн эмес&lt;ref&gt;[https://www.thoughtco.com/presidential-pay-and-compensation-3322194 ThoughtCo. Presidential Pay and Compensation]&lt;/ref&gt;. Ошондой эле бул мезгилдин ичинде Кошмо Штаттардын же кандайдыр бир штаттан аймагында кандайдыр бир киреше ала албайт&lt;ref&gt;[https://www.cnbc.com/2018/02/16/how-much-the-president-on-the-united-states-gets-paid.html CNBC. Here’s the last time the president of the United States got a raise]&lt;/ref&gt;. Бирок башка булактардан киреше табуусуну тыюуу салынган эмес (мисалы, китептерди сатуудан)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cleveland.com/nation/index.ssf/2010/04/brisk_book_sales_boost_preside.html|title=Brisk book sales boost President Barack Obama’s income to $5.5M|access-date=2011-02-27|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017235901/http://www.cleveland.com/nation/index.ssf/2010/04/brisk_book_sales_boost_preside.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Барак Обама|Барак Обаманын]] президенттик мезгилинде (2009-жылдан 2017-жылга чейин) АКШ президентинин айлык акысы жылына 400 миң АКШ долларын түзгөн. Дональд Трамптын президенттик мезгилинде мамлекет башчысынын айлык акысы ошол эле деңгээлде ($400 000) сакталган, бирок Трамп жыл сайын бул суммадан өзүнө бир гана доллар калтырып, калганын кайрымдуулукка берерин билдирген&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3780343|title=Трамп отказался от зарплаты президента|publisher=ТАСС|access-date=2019-12-20|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229051332/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3780343|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Резиденциясы ===
Вашингтондогу Ак үй — президенттин расмий резиденциясы болуп саналат. Бул жерди Жордж Вашингтон тандап алган жана анын пайдубалы 1792-жылы түптөлгөн. 1800-жылы Жон Адамстан баштап ар бир президент ошол жерде жашап келген. АКШ тарыхында ар кайсы мезгилде ал «Президенттин сарайы», «Президенттин үйү» жана «Аткаруу сарайы» катары белгилүү болгон. Теодор Рузвельт 1901-жылы Ак үйгө азыркы расмий аталышын берген&lt;ref&gt;[https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/the-white-house/ The White House Building]&lt;/ref&gt;. Мамлекеттик кабыл алуулар жана башка расмий иш-чаралар үчүн каражатты федералдык өкмөт төлөйт, бирок президент жеке өзүнүн, үй-бүлөсүнүн жана конокторунун тамак-ашы үчүн өзү акы төлөйт&lt;ref&gt;[https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/president Bulmiller, Elisabeth (January 2009). Inside the Presidency: Few outsiders ever see the President's private enclave]&lt;/ref&gt;.

Расмий түрдө «Төрмонт аскердик-деңиздик камсыздоо объектиси» деп аталган Мэриленд штатынын Фредерик округундагы тоолуу аскердик  Кэмп-Дэвид лагери — президенттин шаар сыртындагы резиденциясы болуп саналат. Тынч жана обочолонгон бул жер 1940-жылдардан бери чет элдик жогорку даражалуу конокторду тосуу үчүн кеңири колдонулуп келет&lt;ref&gt;[https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/camp-david/ Camp David]&lt;/ref&gt;.

Ак үй комплексинин жана Лафайет паркынын жанындагы Эйзенхауэрдин Аткаруучу кенсесинин имаратына жанаш жайгашкан Президенттин конок үйү — президенттин расмий конок үйү катары, ошондой эле зарыл болгон учурда президент үчүн экинчи резиденция катары кызмат кылат. Бул имараттардын аянты 6 500 м² ашкан XIX кылымга таандык бири-бири менен байланышкан төрт үйдөн (Блэр-хаус, Ли-хаус жана Жексон-плейстеги №700, №704 үйлөр) турат&lt;ref&gt;[https://www.gsa.gov/real-estate/explore-historic-buildings/find-a-historic-federal-building/presidents-guest-house-washington-dc U.S. General Services Administration. President's Guest House (includes Blair House), Washington, DC]&lt;/ref&gt;.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; style=&quot;text align: center;&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;АКШ президенттинин резиденциялары&quot;&gt;
Файл:White_House_lawn_(1).tif|Ак үй
Файл:Camp_David.jpg|Кэмп-Дэвид
Файл:President's_Guest_House.jpg|Блэр-хаус
&lt;/gallery&gt;

=== Транспорт каражаттары ===
[[Файл:POTUS_arrives_at_Maxwell_150307-F-ZI558-0199.jpg|thumb|VC-25A]]
Президенттин алыс аралыкка аба аркылуу иш сапарларынын  негизги каражаты — комплектациясы олуттуу өзгөртүлгөн Boeing 747 лайнерлери болуп саналган эки окшош Boeing VC-25 учагынын бири. Бортунда президент бар кезде ал учак «Air Force One» («№1 Аскердик-аба борту») деп аталат. Жалпысынан алганда, АКШ Аскер-аба күчтөрүнүн президент колдонгон ар бир учагы учуу учурунда «Air Force One» деген аталышка ээ болот. Өлкө ичиндеги сапарлар адатта бул эки учактын бири менен гана ишке ашырылат, ал эми чет өлкөлүк сапарларга эки учак тең учуп чыгат (бири негизги, экинчиси камсыздандыруучу/резервдеги учак катары)&lt;ref&gt;[https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/air-force-one/ Air Force One]&lt;/ref&gt;.

Президент чоң жеттерди кабыл ала албаган аэропортторго учууга туура келгенде, иш сапар үчүн кыйла чакан учактарын, негизинен Boeing C-32 учагын да колдоно алат. Ал эми президент учкан ар бир жарандык учак учуу учурунда «Executive One» («№1 Аткаруучу борт») деп белгиленет.

Кыска аралыктарга аба аркылуу саякаттоо үчүн президент АКШ Деңиз жөө аскерлер корпусунун ар кандай үлгүдөгү тик учактар флотун пайдаланат. Президент алардын биринин бортунда болгондо, ал тик учак «Marine One» («№1 Деңиз жөө аскерлеринин борту») деп аталат. Иш сапарындагы тик учактар менен учуулар адатта бир убакта бешке чейинки тик учактын чогуу учушу менен коштолот жана алар ар кандай коркунучтардан президентти коргоо максатында жана так кайсы тик учакта президент баратканын жашыруу үчүн асманда тез-тез орун алмашып турушат.

Жерде жүрүү үчүн президент Cadillac седанына окшоштурулуп жасалган, бирок жүк ташуучу автоунаанын шассисинин базасында курулган брондолгон лимузинди (президенттик мамлекеттик автоунааны) колдонот. АКШнын Жашыруун кызматы бир нече лимузинден турган бул автопаркты башкарат жана тейлейт. Мындан тышкары, президенттин карамагында негизинен үгүт жана сапарлык турлар үчүн колдонулуучу эки брондолгон автобус бар&lt;ref&gt;[https://www.factcheck.org/2011/08/obamas-canadian-american-bus/ FactCheck. Obama’s Canadian-American Bus]&lt;/ref&gt;.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;Президенттин транспорт каражаттары&quot;&gt;
Файл:Limo_One_2022.jpg|&quot;Жырткыч&quot; деп аталган президенттик лимузин
Файл:Air_Force_releases_official_paint_scheme_for_Executive_Airlift_(41118).png|Президенттин учагы, президент бортунда болгондо Air Force One деп аталат
Файл:Joe_Biden_visits_Walter_Reed_National_Military_Medical_Center,_Bethesda,_Maryland_01.jpg|Президенттин тик учагы, президент бортунда жүргөндө Marine One деп аталат
&lt;/gallery&gt;

== Дагы окуңуз ==
* [[АКШ президенттеринин тизмеси]]

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.whitehouse.gov/ Ак үйдүн расмийсайты]
* [https://trumpaccounts.gov/ Trump Accounts. The American Dream starts now (Америкалык кыял эми башталат)]
* [https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/ce9gxkep2l5o BBC. Дональд Трамптын жашоосу сүрөттөрдө]

{{АКШ президенттери}}
[[Категория:Америка Кошмо Штаттарынын Президенти]]</text>
      <sha1>ibu51smfzxybpi3p9jyvbgpaj3z4ohg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Жексон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154167</id>
    <revision>
      <id>666420</id>
      <parentid>664176</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23531" sha1="izykd0gbcc727htnh313yj603l39q3v" xml:space="preserve">{{Илимпоз
|Ысымы                        = Мэри Жексон
|Расмий ысымы                 = {{lang-en|Mary Jackson}}
|Сүрөт                        = Mary Jackson 1979 Portrait (LRC-1979-B701 P-07085).jpg
|Туурасы                      = 280px
|Сүрөттүн аталышы             = 
|Туулган жылы                 = 9.4.1921
|Каза болгон жылы             = 11.2.2005
|Туулган жери                 = [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Виргиния]], [[Хамптон|Хамптон (Виргиния)]]
|Каза болгон жери             = [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Виргиния]], [[Хамптон|Хамптон (Виргиния)]]
|Жарандыгы                    = {{Өлкө желеги|АКШ}}
|Илимий чөйрөсү               = математика, аэрокосмонавтика
|Иштеген жери                 = Лэнгли изилдөө борбору&lt;br&gt;NASA&lt;br&gt;Аэронавтика боюнча улуттук консультативдик комитет
|Илимий даражасы              = 
|Илимий наамы                 = 
|Альма-матер                  = Хэмптон университети
|Илимий жетекчиси             = 
|Белгилүү окуучулары          = 
|Белгилүү болгондугу          = 
|Сыйлыктары                   = Конгресстин алтын медалы
|Сайты                        = 
|Кол тамгасы                  = 
|Кол тамгасынын туурасы       = 
|Уикиказына                   = 
|Commons                      = Mary Jackson
}}
'''Мэри Жексон''' (туулгандагы фамилиясы '''Уинстон'''&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/biography/Mary-Jackson-mathematician-and-engineer&lt;/ref&gt;) {{lang-en|Mary Jackson}} (9-апрель 1921 – 11-февраль 2005, [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Виргиния]], [[:ru:Хамптон_(Виргиния)|Хамптон (Виргиния)]]) — американын аэрокосмикалык инженери жана математиги болгон, ал Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитетинде (NACA) иштеген, анын ордуна 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги (NASA) келген. Ал карьерасынын көбүн Хэмптондогу, Вирджиниядагы Лэнгли изилдөө борборунда өткөргөн. Ал 1951-жылы бөлүнүп турган Батыш аймагынын эсептөө бөлүмүндө компьютер болуп иштей баштаган. 1958-жылы инженердик курстарды окугандан кийин, ал NASAнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон.&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/people/mary-w-jackson-biography/&lt;/ref&gt;

NASAда 34 жыл иштегенден кийин, Жексон эң жогорку инженердик наамга ээ болгон. Ал жетекчи болбостон, мындан ары көтөрүлө албастыгын түшүнгөн. Ал NASAнын Тең мүмкүнчүлүктөр программасынын Федералдык аялдар программасынын жана Оң аракеттер программасынын менеджери болуу үчүн кызмат ордун төмөндөтүүнү кабыл алган. Бул ролдо ал NASAнын илим, инженерия жана математика тармактарында аялдарды жумушка алуу жана кызматка көтөрүүгө таасир этүү үчүн иштеген.

Жексондун окуясы 2016-жылы чыккан &quot;Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Who Helped Win the Space Race&quot; (Жашыруун фигуралар: Америкалык кыял жана космос жарышын утуп алууга жардам берген кара аялдардын айтылбаган окуясы) аттуу көркөм эмес китебинде баяндалат. Ал ошол эле жылы чыккан &quot;Hidden Figures&quot; тасмасынын адаптациясындагы үч башкы каармандын бири. 2019-жылы Жексон каза болгондон кийин Конгресстин Алтын медалы менен сыйланган.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/1396?q=%7B%22search%22%3A%5B%22hr1396%22%5D%7D&amp;r=1&amp;s=1&amp;__cf_chl_tk=Sx8F6lNznFzGlResd3ysPV7I7aoAeLs1i9U1fs_.Qik-1793371379-1.0.1.1-hg3ZZxaAhbu5bNLBkXX962mVuf7c6DEo7nh_SyqdN5U&lt;/ref&gt; 2021-жылы NASAнын Вашингтондогу (Колумбия округу) штаб-квартирасы Мэри В. Жексон NASA штаб-квартирасы деп аталган.

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Жексон 1921-жылы 9-апрелде Элла Уинстон (кызы Скотт) менен Фрэнк Уинстондун үй-бүлөсүндө төрөлгөн.&lt;ref&gt;https://www.biography.com/scientists/mary-winston-jackson&lt;/ref&gt; Ал Америка Кошмо Штаттарынын Вирджиния штатындагы Хэмптон шаарында чоңойгон, ал жерде орто мектепти эң жогорку артыкчылыктар менен аяктаган.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20161217165840/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography/&lt;/ref&gt; Жексон 1942-жылы Хэмптон университетинде математика жана физика илимдери боюнча бакалавр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.legacy.com/us/obituaries/dailypress/name/mary-jackson-obituary?id=29565028&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://archive.org/details/blackwomenscient00warr/page/126/mode/2up&lt;/ref&gt; Ал Хэмптондогу Alpha Kappa Alpha сорориумунун Гамма Тета бөлүмүнө мүчө болгон.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Жеке жашоо ==
Жексон 30 жылдан ашык убакыт бою &quot;Кыз скаут&quot; жетекчиси болуп иштеген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 1970-жылдары ал өз коомчулугундагы африкалык америкалык балдарга учактарды сыноо үчүн миниатюралык шамал туннелин түзүүгө жардам берген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;https://books.google.kg/books?id=08sDAAAAMBAJ&amp;q=mary+winston+jackson&amp;pg=PA116&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=mary%20winston%20jackson&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Жексон 1944-жылдын 18-ноябрында АКШ деңиз флотунун деңизчиси Леви Жексон уулуна турмушка чыккан. Жубайлар 1992-жылы ал каза болгонго чейин никеде болушкан.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190607003137/https://ibb.co/6HpS0T5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/47892475/obituary-for-levi-jackson-aged-69/&lt;/ref&gt; Алардын эки баласы болгон: Леви Жексон уулу жана Кэролин Мари Льюис.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Карьерасы ==
[[Файл:Jackson group photo.jpg|thumb|Жексон (биринчи катарда, эң оң жакта) 1956-жылы 4×4 фут өлчөмүндөгү «Суперсоникалык басым туннелинин» (Supersonic Pressure Tunnel) кызматкерлери менен бирге&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/history/mary-w-jackson/&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Mary Jackson working.jpg|thumb|1977-жылы Жексон Лэнгли изилдөө борборунда иштеген]]
Мектепти аяктагандан кийин, Мэри Жексон бир жыл бою Мэриленд штатынын Калверт округундагы африкалык-америкалык мектепте математикадан сабак берген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ошол учурда Түштүктөгү мамлекеттик мектептер дагы эле бөлүнүп турган. Ал ошондой эле орто мектептин жана жогорку окуу жайлардын студенттерине репетиторлук кыла баштаган, бул ишин өмүрүнүн акырына чейин уланткан.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20151023200851/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/9/96/MaryJackson1.pdf&lt;/ref&gt;

1943-жылга чейин ал Хэмптонго кайтып келген, ал жерде ал жердеги Улуттук католик коомдук борборунда эсепчи болуп иштеген. Ал Хэмптон институтунун саламаттыкты сактоо бөлүмүндө рецепциячы жана катчы болуп иштеген. Бул учурда ал кош бойлуу болуп, акыры уулун төрөө үчүн үйүнө кеткен. 1951-жылы ал Форт-Монродогу Армиянын талаа күчтөрүнүн башкы башкармалыгында катчы болуп иштеген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1951-жылы Жексон Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүү комитети (NACA) тарабынан жумушка алынган, ал 1958-жылы Улуттук аэронавтика жана космос агенттигине (NASA) алмаштырылган.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://omeka.macalester.edu/humancomputerproject/items/show/43&lt;/ref&gt; Ал өзүнүн туулган жери Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы Лэнгли изилдөө борборунда &quot;адам-компьютер&quot; болуп иштей баштаган. Ал бөлүнүп турган Батыш аймактык эсептөө бөлүмүндө Дороти Вогандын кол алдында иштеген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1953-жылы ал инженер Казимеж Чарнецкинин сунушун кабыл алып, Суперсоник басым туннелинде иштей баштаган. 4х4 фут (1.2х1.2 м), 60 000 ат күчкө (45 МВт) ээ болгон шамал туннели, үндүн ылдамдыгынан эки эсе ылдам шамалды жаратып, моделге таасир этүүчү күчтөрдү изилдөө үчүн колдонулган.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Чарнецки Жексонду инженерлик кызматка көтөрүлүү үчүн окуудан өтүүгө үндөгөн. Бул кызматка квалификация алуу үчүн ал жогорку окуу жайдын деңгээлиндеги математика жана физика курстарын окушу керек болчу. Бул курстар Виржиния университети тарабынан бардык актар үчүн окуган Хэмптон жогорку мектебинде кечки программада сунушталган. Жексон Хэмптон шаарына кайрылып, бул сабактарга катышууга уруксат сураган. Курстарды аяктагандан кийин, ал 1958-жылы аэрокосмикалык инженер болуп көтөрүлүп, НАСАнын биринчи кара терилүү аял инженери болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20161217165840/https://www.nasa.gov/content/mary-jackson-biography/&lt;/ref&gt; Ал Лэнглидеги Субсоник-Трансоник Аэродинамика бөлүмүнүн Теоретикалык Аэродинамика филиалында шамал туннелинин эксперименттеринен жана реалдуу учактардын учуу эксперименттеринен алынган маалыматтарды талдаган.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Анын максаты Америка Кошмо Штаттарынын учактарын жакшыртуу үчүн абанын агымын, анын ичинде түртүү жана сүйрөө күчтөрүн түшүнүү болгон.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Жексон бир нече НАСА бөлүмдөрүндө инженер болуп иштеген: Компрессиялык изилдөө бөлүмү, Толук масштабдуу изилдөө бөлүмү, Жогорку ылдамдыктагы аэродинамика бөлүмү жана Субсоникалык-трансоникалык аэродинамика бөлүмү.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Ал акыры NACA жана НАСА үчүн 12 техникалык макаланы жазган же биргелешип жазган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085290&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=20040006462&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ntrs.nasa.gov/citations/19980227788&lt;/ref&gt; Ал аялдардын жана азчылыктардын мансаптык өсүшүнө жардам берүү үчүн иштеген, анын ичинде кызматтан жогорулоо үчүн кантип окуу керектиги боюнча кеңеш берген.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20130322072422/http://crgis.ndc.nasa.gov/crgis/images/4/4a/MaryJackson.pdf&lt;/ref&gt;
[[Файл:Mary Jackson in a wind tunnel with a model at NASA Langley.jpg|thumb|1977-жылы Жексон шамал туннелинин моделин кармап турат]]
1979-жылга чейин Жексон инженердик бөлүмдөгү эң жогорку наамга ээ болгон. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр боюнча адис тармагында администратор болуп иштөө үчүн кызматтан кетүүнү чечкен. НАСАнын штаб-квартирасында окуудан өткөндөн кийин, ал Лэнглиге кайтып келген. Ал өзгөрүүлөрдү жасоо жана бул тармакта жетишкен аялдарды жана азчылыктарды баса белгилөө үчүн иштеген. Ал Тең мүмкүнчүлүктөр программалары кеңсесинин федералдык аялдар программасынын менеджери жана Иш-аракеттерди бекемдөө программасынын менеджери болуп иштеген, ошондой эле НАСАдагы илим, инженерия жана математика боюнча аялдардын карьералык жолдоруна таасир этүү үчүн иштеген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://browser-check.lib.berkeley.edu/.within.website/?redir=https%3A%2F%2Fexhibits.lib.berkeley.edu%2Fspotlight%2Fwomen-who-figure%2Fbrowse%2Fmary-jackson&lt;/ref&gt; Ал 1985-жылы пенсияга чыкканга чейин НАСАда иштеген.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Жексон 2005-жылы 11-февралда 83 жашында Вирджиния штатынын Хэмптон шаарындагы калыбына келтирүүчү үйүндө каза болгон. Ал Бетлехем АМЕ чиркөөсүнүн жергиликтүү көрүстөнүнө коюлган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Сыйлыктар, жетишкендиктер жана ардак наамдар ==

* 1958-жылы Мэри Жексон биринчи африкалык-америкалык аял инженер болгон.
* Аполлон тобунун жетишкендик сыйлыгы, 1969&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Төмөнкү жактагы жаштарды колдоо боюнча жогорку кызмат көрсөткөндүгү үчүн Дэниелс бүтүрүүчүлөр сыйлыгы&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Улуттук негр аялдар кеңеши, Инк. Коомчулукка көрсөткөн жогорку кызматы үчүн сертификат&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* 1972-жылы, Гуманитардык агенттиктердин атынан Бириккен Федералдык Кампания менен иштегендиги үчүн Ардактуу кызмат сыйлыгы
* Лэнгли изилдөө борборунун өзгөчө ыктыярчы сыйлыгы, 1975&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Лэнгли изилдөө борборунун ыктыярчысы, 1976&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Айлампанын эң мыкты аял окумуштуусу үчүн Йота Ламбда Сорорити сыйлыгы, 1976&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Кинг Стрит коомдук борборунун өзгөчө сыйлыгы&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Улуттук техникалык ассоциациянын сыйлык сыйлыгы, 1976&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Хэмптон Роудс бөлүмүнүн &quot;Алтын иштер китеби&quot; кызматы үчүн&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Лэнгли изилдөө борборунун ыраазычылык сертификаты, 1976–1977&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Конгресстин Алтын Медалы, 2019,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/langley/hidden-figures-honored-at-u-s-capitol-for-congressional-gold-medal/&lt;/ref&gt; аны 2024-жылдагы салтанатта үй-бүлө мүчөлөрү кабыл алышкан&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/langley/nasas-hidden-figures-honored-with-congressional-gold-medals/&lt;/ref&gt;
* 2020-жылдын 6-ноябрында анын атынан аталган спутник (ÑuSat 17 же &quot;Мэри&quot;, COSPAR 2020-079J) космоско учурулган
* 2020-жылдын күзүндө, Хэмптон Роудс көпүрө-туннель кеңейтүү долбоорунун туннель бургулоочу машинасы анын урматына &quot;Мэри&quot; деп аталган&lt;ref&gt;https://hrbtexpansion.vdot.virginia.gov/tbmnaming/&lt;/ref&gt;

== Басылмалар ==

* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (сентябрь 1958), [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085290 Таасири мурун бурчу жана Мах саны өтүү боюнча конустар боюнча үн ылдамдыгында (NACA TN 4388)], Улуттук аэронавтика боюнча кеңеш берүүчү комитет
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K.R. (1960), Иликтөө Schlieren техникасы менен толугу менен турбуленттүү агымды бекитүү ыкмалары боюнча моделдерде үн ылдамдыгында, т. 242, Улуттук аэронавтика жана космос агенттиги
* Czarnecki, K. R.; Jackson, Mary W. (январь 1961), [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=20040006462 Таасири конус бурчу, Мах саны жана мурундун бүдүрлүүлүгү өтүү боюнча үн ылдамдыгында (NASA TN D-634)], NASA Лаңли изилдөө борбору
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R. (июль 1961), [https://ntrs.nasa.gov/citations/19980227788 Чек ара катмарынын өтүшү боюнча бир катар бүдүрлүү мурун формаларында Мах саны 2.20 (NASA TN D-932)], NASA Лаңли изилдөө борбору
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W.; Monta, William J. (1963), Жылмаюунун сүрүлүүсүн жогорку ылдамдыкта изилдөө (Турбуленттүү чек ара катмары жана жогорку ылдамдыктагы учактар үчүн жылмаюунун сүрүлүүсү боюнча маалыматтар)
* Jackson, Mary W.; Czarnecki, K. R.; Monta, William J. (июль 1965), Жогорку Рейнольдс сандары жана төмөнкү жогорку ылдамдыктагы ылдамдыктардагы турбуленттүү жылмаюунун сүрүлүүсү, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W.; Sorrells, R. B. III (1-декабрь, 1966), [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19670003841&amp;qs=N%3D4293861466 Беш бурчтуу канаттардагы турбуленттүү чек ара катмарынын жылмаюунун сүрүлүүсүн Мах 1.61 жана 2.01де изилдөө аркылуу өлчөө], Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Allen, J. M.; Jackson, M.W. (1-январь, 1967), [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19740075124&amp;qs=N%3D4293861466 &quot;Гиперсоникалык круиздик учактарда чек ара катмарынын өтүүсү&quot;], Гиперсоникалык учактардын технологиясы боюнча конференция, Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, M.W. (1-ноябрь, 1970), [https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19710002073&amp;qs=N%3D4293861466 Теориялык басымдын таралышы субсоникалык компрессиялык агымдагы каалаган формадагы мезгилдик толкундар боюнча жана эксперимент менен салыштыруу], Улуттук аэронавтика жана космос башкармалыгы
* Czarnecki, K.R.; Jackson, Mary W. (декабрь 1975). &quot;Алдыга караган тепкичтен улам пайда болгон турбуленттүү чек ара катмарынын бөлүнүшү&quot;. AIAA журналы. 13 (12): 1585–1591. [[:en:Bibcode|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1975AIAAJ..13.1585C 1975AIAAJ..13.1585C]. [[Объекттин санариптик идентификатору|doi]]:[https://maint.arc.aiaa.org/?__cf_chl_tk=qvQJH.cHiIPgGWSnGcf0rPkUkfZUYQY.p5Lr7gaFteU-1793375176-1.0.1.1-AI8EXNuJ3jI5jAMwPoS1u9ppeCuYzbm9WOAbzsN2s9c 10.2514/3.60582] {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* Germany, G.E.; Germany, Weimar R. (ноябрь 1918). &quot;Германия империясы демократиялык, социалисттик жана улутчулдук көтөрүлүштөрдөн чыккан көйгөйлөргө туш болду&quot;. Polandball News. 69 (69): 1914-1918.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* {{Cite web|title=The Human Computer Project|url=http://www.thehumancomputerproject.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806120505/http://www.thehumancomputerproject.com/|archive-date=August 6, 2016|access-date=February 2, 2017}}</text>
      <sha1>izykd0gbcc727htnh313yj603l39q3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кытай юаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155204</id>
    <revision>
      <id>666398</id>
      <parentid>664353</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12256" sha1="2q7a2fua2evj7drw2wwpul311lmsodd" xml:space="preserve">
'''Юань''' (кыт. салттуу: 圓, жөнөкөйлөштүрүлгөн: 元, пиньинь: ''Yuán'') — Кытай аймагында колдонулган көптөгөн акча бирдиктеринин жалпы аталышы. Алардын катарына азыркы Кытай Эл Республикасынын расмий валютасы болгон кытай юаны (жэньминьби) да кирет. Кээде ал «кытай доллары» деп да аталат.

== Аталыштын колдонулушу ==

Кытай тилинде «юань» ар кандай валютанын негизги акча бирдигин билдирет. Мисалы, АКШ доллары кытайча ''мэй юань'' (美元) деп аталат. Бирок эл аралык чөйрөдө «юань» деген сөз көбүнчө Кытай Эл Республикасынын валютасын билдирет. Айрым учурларда Тайвань доллары, Гонконг доллары же Макаонун патакасы да ушул аталыш менен байланыштырылат.

Чынында, юань өлчөө бирдиги болуп саналат, ал эми жэньминьби ошол бирдик менен өлчөнгөн акча каражаты болуп эсептелет. Бул жагынан алганда фунт стерлинг түшүнүгүнө окшош.

Сүйлөшүү тилинде бааны көрсөтүүдө «юань» сөзүнүн ордуна көбүнчө ''куай'' (块), ал эми ''цзяо'' (角) сөзүнүн ордуна ''мао'' (毛) колдонулат.

== Этимология ==

«Юань» сөзү түз маанисинде «тегерек нерсе» же «тегерек тыйын» дегенди билдирет. Цин династиясынын учурунда күмүштөн жасалган тегерек монеталар ушундай аталган.

Юандын белгисинин эки формасы бар:

* жөнөкөй жазылышы — 元;
* расмий жана татаал формасы — 圓 же 圆.

Расмий форма каржылык документтерде бурмалоолордун жана каталардын алдын алуу максатында колдонулган.

Азыркы учурда Кытайда юандын белгиси катары көбүнчө ¥ символу пайдаланылат.

Жапон иенасынын (円) жана корей вонунун (원) аталыштары да ушул эле иероглифтен келип чыккан. Тарыхый жактан алар бир эле 圓 белгисин колдонушкан.

== Тарыхы ==
[[Файл:Китайское медное клише для печати банкнот. 12 или 13 век.jpg|thumb|right|250px|Кытай банкнотторун басып чыгарууга арналган жез клише жана банкноттун басма үлгүсү. XII кылым.]]
[[Файл:ChinesischeSilberbarren.jpg|thumb|left|Кайык формасындагы күмүш [[Ямб (күмүш куймасы)|ямб]]. XIX кылым]]

=== Ляндан юанга өтүү ===

XX кылымдын башына чейин Кытайдагы негизги акча бирдиги күмүш ''лян'' (таэль) болгон. Бир лян 10 маого жана 100 фынга барабар эле.

Ири төлөмдөр үчүн салмагы 50 лянга чейин жеткен күмүш куймалар — ''юаньбао'' колдонулган. Күндөлүк соодада болсо ортосунда төрт бурчтуу тешиги бар салттуу коло тыйындар (цянь же кэш) кеңири пайдаланылган.

1835-жылы биринчи күмүш юандар чыгарыла баштаган. Бирок лян дагы деле эсептик акча бирдиги катары сакталып турган. 1889-жылы жүргүзүлгөн акча реформасынын натыйжасында юань расмий негизги акча бирдиги болуп бекитилген.
[[Файл:China-7sen2hun-1904.jpg|thumb|300px|1 юань (доллар). [[Гуансюй]] императорунун доору, 1904-жыл (甲辰). [[Цзяннань]] провинциясында чыгарылган.]]
1 юань:
* 10 цзяого;
* 100 фынга барабар болгон.

=== Республикалык мезгил ===
[[Файл:China-1Yuan-1933.jpg|thumb|300px|1933-жылы чыгарылган 1 юань (доллар) монетасы. Анда президент [[Сунь Ятсен]]дин сүрөтү түшүрүлгөн.]]
[[Синьхай революциясы]]нын жеңишинен жана 1911-жылы империянын кулашынан кийин жаңы юандардын салмагы менен өлчөмү дээрлик өзгөрүүсүз калган. Монеталардын аверсинде саясий ишмерлердин сүрөттөрү түшүрүлө баштаган (буга чейин императордун элеси ыйык деп эсептелип, аны монеталарга түшүрүүгө жол берилген эмес). Монеталарда дээрлик дайыма чыгарылган жылы көрсөтүлгөн. Мисалы: 年二十二國民華中 («Кытай Республикасынын 22-жылы», башкача айтканда, 1933-жыл). Алгачкы юань монеталарында президенттер [[Сунь Ятсен]], [[Юань Шикай]], ошондой эле [[Ян Цюйюнь]]дүн элестери пайда болгон.
[[Файл:China-1Yuan-1914.jpg|thumb|300px|1914-жылы чыгарылган 1 юань (доллар) монетасы. Анда президент [[Юань Шикай]]дын сүрөтү түшүрүлгөн.]]
1916–1928-жылдардагы милитаристтер доорунда императорлордун, диктаторлордун жана айрым провинциялардын аскер башкаруучуларынын сүрөттөрү түшүрүлгөн көптөгөн юань монеталары чыгарылган. Алардын көпчүлүгү Кытайдын акча жүгүртүү тарыхындагы кызыктуу көрүнүш катары гана калган.

Ушул мезгилде алтындан жасалган 2, 5, 10 жана 20 юань номиналындагы монеталар да чыгарылган. Бирок алар эркин жүгүртүү үчүн эмес, белек жана өкүлчүлүк максаттарында пайдаланылган. Мындай чыгарылыштардын нускасы өтө аз болгон.

1933-жылдын 6-апрелинде акча системасын бирдиктүү кылуу жөнүндө мыйзам кабыл алынган, бирок иш жүзүндө ал өлкөдө бирдиктүү валютанын орношуна алып келген эмес. Мурдагыдай эле ар кандай чет мамлекеттердин акчалары жана жергиликтүү валюталар кеңири колдонулган. Алардын катарына [[Маньчжоу-го]] юаны (1932–1945-жылдары Түндүк-Чыгыш Кытайда чыгарылган), Тибеттеги шрангдар, [[Шинжаң]] юаны жана Ички Моңголия юаны кирген. Борбордук жана Чыгыш Кытайда 1938-жылдан 1943-жылга чейин жапон аскердик иеналары да жүгүртүүдө болгон.

1935-жылга чейин Кытайда иш жүзүндө күмүш стандарты колдонулуп келген. Юандын курсу дүйнөлүк рыноктогу күмүштүн баасына жараша өзгөрүп турган. 1934-жылдын 15-октябрынан тартып Кытайдан чыгарылган күмүшкө бажы алымы киргизилгенден кийин, юандын курсу күмүштүн дүйнөлүк баасына түздөн-түз көз каранды болбой калган.

1935-жылы акча реформасы жүргүзүлүп, күмүш юандар жүгүртүүдөн алынып, алардын ордуна «фаби» деп аталган кагаз акча киргизилген. Өлкө күмүш стандартынан баш тартып, алтынга негизделген валюта системасына өткөн, бирок юандын алтын курамы так белгиленген эмес. Кагаз акчанын ашыкча чыгарылышы натыйжасында юань кескин инфляцияга учураган. Эгерде 1935-жылы 1 АКШ доллары 3,36 юанга барабар болсо, 1946-жылдын август айында 1 доллардын курсу 3350 юанга жеткен.

=== Элдик акча ===

1948-жылы акча реформасы жүргүзүлүп, жаңы ''алтын юань'' жүгүртүүгө чыгарылган.

Ошол эле жылы, 1-декабрда Кытай Эл банкы түзүлүп, акырындап бардык жергиликтүү валюталар анын банкнотторуна алмаштырылган.

1949-жылы кытай акчасынын расмий аталышы катары '''жэньминьби''' («элдик акча») бекитилген. Юань болсо анын негизги акча бирдиги болуп калган.

1955-жылдын 1-мартынан 30-апрелине чейин эски акчалар жаңы акчага 10 000:1 катышында алмаштырылган.

== Караңыз ==

* Кытайдын ритуалдык акчалары
* Темир монеталар
* Иена белгиси

== Адабияттар ==

* Бутаков Д. Д., Золотаренко Е. Д., Рыбалко Г. П. «Дүйнө өлкөлөрүнүн валюталары».
* Быков А. А. «Кытай монеталары».
* Зварич В. В. «Нумизматикалык сөздүк».
== Тышкы шилтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20070810071030/http://science.rsuh.ru/eremeev/china/162.htm Кытайдагы эң алгачкы банкноттор жана басма иши] (веб-архив)
* [https://web.archive.org/web/20231207171210/http://iclub-china.com/rus/a01/b0700/c0000/d00003/index.htm Кытай акчасынын тарыхы]
* [https://web.archive.org/web/20230927153515/http://iclub-china.com/rus/a01/b0700/c0000/d00004/index.htm Жасалма юандарды аныктоо ыкмалары]
* [https://web.archive.org/web/20100103173958/http://prostofinansy.com/?p=1736 Кытай Эл Республикасынын алгачкы акчалары: 1949-жылкы кытай юаны. Банкноттор галереясы]
* [https://web.archive.org/web/20130914155711/http://prostofinansy.com/?p=1776 2005-жылкы кытай юанынын банкноттор галереясы]
* [http://ru.ucoin.net/catalog/?country=china Кытай монеталары (каталог жана галерея)]
* [https://web.archive.org/web/20190901200342/https://www.bis-ans-ende-der-welt.net/China-B.htm Кытай банкнотторунун галереясы] (немис, англис жана француз тилдеринде)
* [https://web.archive.org/web/20190823064147/https://www.bis-ans-ende-der-welt.net/China-X-B.htm Валюталык сертификаттардын (FEC) галереясы] (немис, англис жана француз тилдеринде)</text>
      <sha1>2q7a2fua2evj7drw2wwpul311lmsodd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Патнам Жакоби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155238</id>
    <revision>
      <id>666421</id>
      <parentid>664483</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23305" sha1="b1u3rby13138wrxfcvc10tjkho6hi53" xml:space="preserve">'''Мэри Патнэм Джейкоби''' (англ. ‘‘Mary Putnam Jacobi’’, төрөлгөндө ‘‘Мэри Коринна Патнэм’’; 31-август 1842 — 10-июнь 1906) — америкалык дарыгер, медициналык изилдөөчү, жазуучу жана аялдардын билим алуу укугун жактаган коомдук ишмер. Ал XIX кылымда аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүрүүгө чоң салым кошкон. Джейкоби аялдардын ден соолугу тууралуу кеңири тараган туура эмес түшүнүктөрдү илимий изилдөөлөр аркылуу четке кагууга аракет кылган. Ал Париждеги медициналык окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент жана Америка Кошмо Штаттарындагы алгачкы аял фармацевттердин бири болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi⁠￼ {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана үй-бүлөсү ===
Мэри Коринна Патнэм 1842-жылы 31-августта Англиянын Лондон шаарында төрөлгөн. Анын ата-энеси америкалык болгон. Атасы Джордж Палмер Патнэм белгилүү басмачы жана ‘‘G. P. Putnam’s Sons’’ басмаканасынын негиздөөчүсү болгон. Апасы Викторин Хейвен Патнэм үй-бүлөнүн тарбиясына жана балдарынын билим алуусуна чоң көңүл бурган.

1848-жылы үй-бүлөсү Америка Кошмо Штаттарына кайтып келип, Нью-Йорк шаарында жашай баштаган. Мэри он бир балалуу үй-бүлөнүн эң улуу кызы болгон. Ал бала кезинен эле адабиятка, билимге жана илимге кызыккан.

Анын үй-бүлөсү адабий чөйрөгө жакын болгондуктан, Мэри жаш кезинен белгилүү жазуучулар жана коомдук ишмерлер тууралуу маалымат алган. Атасынын басмаканасы аркылуу ал адабият дүйнөсү менен тааныш болгон.

=== Билим алуусу ===
Мэри Патнэм алгач үйүндө апасынан билим алган. Кийин Йонкерс шаарындагы жеке мектепте жана Манхэттендеги мектепте окуган. Ал адабиятка жана жазуучулукка кызыгып, жаш кезинде эле макалаларды жана көркөм чыгармаларды жазган.

1859-жылы мектепти аяктагандан кийин, ал медицинаны үйрөнүүнү чечкен. Бирок ошол мезгилде аялдардын дарыгер болушу коомдо кеңири кабыл алынган эмес. Көпчүлүк адамдар медицинаны аялдар үчүн ылайыксыз кесип деп эсептешкен.

1860-жылы анын макаласы ‘‘Atlantic Monthly’’ журналында жарыяланган. Бул анын жазуучулук жөндөмүнүн алгачкы белгилеринин бири болгон.

1861-жылы Нью-Йорк фармацевтика колледжинде окуй баштаган. 1863-жылы ал фармацевтика боюнча билим алып, Америка Кошмо Штаттарында бул тармакта диплом алган алгачкы аялдардын бири болгон.

1864-жылы Пенсильваниядагы Аялдар медициналык колледжин аяктап, медицина боюнча докторлук даражага ээ болгон. Бул окуу жай аялдарга медициналык билим берүү үчүн түзүлгөн алгачкы аккредитацияланган мекемелердин бири болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi&lt;/ref&gt;

=== Париждеги медициналык билим ===
Мэри Патнэм алган билими менен чектелбестен, медициналык билимди андан ары өркүндөтүүнү каалаган. Ошондуктан 1866-жылы Франциянын Париж шаарына барып, медицинаны тереңирээк изилдей баштаган.

Ал Париждеги медицина мектебинде билим алууга аракет кылган. Ошол мезгилде медициналык окуу жайлардын көпчүлүгү аялдарды кабыл алышкан эмес. Бирок Джейкоби өзүнүн билими жана жөндөмү аркылуу бул тоскоолдуктарды жеңүүгө аракет кылган.

1868-жылы ал Париждеги École de Médecine медициналык окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент болуп калды. Бул окуя аялдардын медициналык билим алуу тарыхындагы маанилүү жетишкендиктердин бири болгон.

Парижде окуп жүргөндө ал лабораториялык изилдөөлөргө, анатомияга, физиологияга жана клиникалык медицинага өзгөчө кызыккан. 1871-жылы медициналык окуусун аяктап, Францияда медициналык даража алган экинчи аял болгон.

Париждеги тажрыйба анын илимий көз карашын калыптандырган. Ал медициналык билим теория менен гана чектелбестен, практикалык изилдөөлөргө жана эксперименттерге негизделиши керек деп эсептеген.&lt;ref&gt;https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163&lt;/ref&gt;

== Медициналык карьерасы ==

=== Дарыгерлик жана окутуучулук ишмердүүлүгү ===
Америка Кошмо Штаттарына кайтып келгенден кийин Мэри Патнэм Джейкоби Нью-Йорк шаарында дарыгер болуп иштей баштаган. Ал аялдар жана балдар үчүн медициналык мекемелерде иштеп, бейтаптарды дарылоого катышкан.

Ошондой эле Нью-Йорктогу аялдар медициналык колледжинде сабак берген. Ал фармакология жана терапия боюнча лекцияларды окуп, медициналык билим берүүнүн сапатын жакшыртууга аракет кылган.

Джейкоби аялдарга берилген медициналык билим эркектерге берилген билимден төмөн болбошу керек деп эсептеген. Анын ою боюнча, аялдар медициналык окуу жайларда толук билим алып, лабораторияларда жана ооруканаларда практикалык тажрыйба топтошу керек болгон.

1872-жылы ал аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүрүүгө багытталган уюмду түзүүгө катышкан. Бул уюм кийин ‘‘Association for the Advancement of the Medical Education of Women’’ деп аталып калган. Джейкоби 1874-жылдан 1903-жылга чейин анын президенти болгон.

Бул уюм аялдардын медициналык окуу жайларга кабыл алынышын, билим берүү стандарттарынын жогорулашын жана медициналык кесиптеги тең укуктуулукту жактаган.

=== Нью-Йорк медицина академиясындагы ишмердүүлүгү ===
Мэри Патнэм Джейкоби медициналык коомдорго аялдардын кабыл алынышы үчүн да күрөшкөн. XIX кылымда көптөгөн медициналык ассоциациялар аялдарды өз мүчөлүгүнө кабыл алышкан эмес.

Джейкоби медициналык коомдордо аялдардын катышуусу медицинанын өнүгүшү үчүн маанилүү экенин көрсөткөн. Ал Нью-Йорк медицина академиясынын биринчи аял мүчөсү болуп, медициналык кесиптеги аялдардын коомдук абалын жакшыртууга салым кошкон.

Анын бул жетишкендиги аялдардын медициналык коомдорго кирүүсүнө жол ачкан маанилүү окуялардын бири болгон.

== Илимий изилдөөлөрү ==

=== Аялдардын ден соолугу жана менструация боюнча изилдөөлөр ===
Мэри Патнэм Джейкобинин эң белгилүү илимий иштеринин бири аялдардын менструация мезгилиндеги ден соолугуна арналган изилдөө болгон.

XIX кылымда айрым дарыгерлер аялдардын менструация учурунда физикалык жана интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрү төмөндөйт деп эсептешкен. Алар аялдар бул мезгилде окуудан, иштөөдөн жана интеллектуалдык аракеттерден алыс болушу керек деген пикирлерди таратышкан.

Джейкоби мындай түшүнүктөрдү илимий жактан текшерүү зарылдыгын белгилеген. Ал аялдардын ден соолугу боюнча байкоолорду жүргүзүп, физиологиялык көрсөткүчтөрдү изилдеген.

1876-жылы анын ‘‘The Question of Rest for Women during Menstruation’’ аттуу илимий эмгеги Гарвард университетинин Boylston Prize сыйлыгына ээ болгон. Ал бул сыйлыкты алган биринчи аял болгон.

Изилдөөдө аялдардын физикалык абалы, дене температурасы, тамыр кагышы жана башка физиологиялык көрсөткүчтөрү каралган. Джейкоби аялдардын менструация мезгилинде сөзсүз түрдө эс алышы керек деген көз караштарды илимий далилдер менен сынга алган.

Анын эмгеги аялдардын билим алуусуна жана коомдук ишмердүүлүгүнө байланыштуу медициналык стереотиптерди талкуулоодо маанилүү орунду ээлеген.&lt;ref&gt;https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/&lt;/ref&gt;

=== Башка илимий изилдөөлөрү ===
Джейкоби аялдардын ден соолугу менен гана чектелбестен, неврология, физиология жана башка медициналык тармактарда да изилдөөлөр жүргүзгөн.

Ал адамдын мээси жана интеллектуалдык жөндөмү тууралуу кеңири тараган көз караштарды сынга алган. Айрым окумуштуулар аялдардын мээси кичирээк болгондуктан, алардын интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрү төмөн деп эсептешкен. Джейкоби мындай пикирлерди илимий жактан негизсиз деп көрсөткөн.

Ал медициналык билим берүүдө лабораториялык эксперименттердин жана объективдүү маалыматтардын маанилүүлүгүн баса белгилеген.

Джейкоби өзүнүн карьерасында 120дан ашык илимий макала жана бир нече китеп жазган. Анын эмгектери медициналык билим берүүнүн, аялдардын ден соолугун изилдөөнүн жана илимий методдордун өнүгүшүнө салым кошкон.

== Коомдук ишмердүүлүгү ==

=== Аялдардын билим алуу укугун коргоо ===
Мэри Патнэм Джейкоби аялдардын билим алуу укугун активдүү жактаган. Ал аялдар университеттерде, медициналык окуу жайларда жана илимий мекемелерде эркектер менен бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ болушу керек деп эсептеген.

Анын пикири боюнча, аялдардын билим алуусуна тыюу салуу коомдун өнүгүшүнө тоскоол болгон. Ал билимдүү аялдар коомдук саламаттыкты сактоого, илимге жана билим берүүгө чоң салым кошо аларын көрсөткөн.

Джейкоби аялдардын медициналык билим алуусун жакшыртуу үчүн бир катар уюмдар менен кызматташкан. Ал аялдардын медициналык мектептеринин окуу программаларын жакшыртууга жана алардын академиялык деңгээлин жогорулатууга аракет кылган.

=== Аялдардын шайлоо укугун колдоо ===
Мэри Патнэм Джейкоби аялдардын шайлоо укугун да колдогон. Ал аялдар коомдук жана саясий маселелерге катышууга укуктуу экенин белгилеген.

Анын көз карашында, аялдардын билим алуу укугу жана саясий укуктары бири-бири менен тыгыз байланышта болгон. Эгер аялдар билим алууга жана кесиптик ишмердүүлүккө катышууга мүмкүнчүлүк алышса, алардын коомдогу орду да өзгөрүшү керек эле.

Ал аялдардын укуктарын кеңейтүүгө багытталган коомдук кыймылдарга катышып, билим берүү жана саламаттыкты сактоо маселелерин көтөргөн.

=== Коомдук реформалар ===
Джейкоби аялдардын эмгек шарттарын жана коомдук абалын жакшыртууга да көңүл бурган. Ал аялдардын билим алуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү, кесиптик ишмердүүлүгүн колдоо жана коомдогу теңсиздикти азайтуу зарылдыгын белгилеген.

Анын коомдук ишмердүүлүгү медициналык реформалар менен гана чектелбестен, аялдардын жалпы укуктарын коргоого да багытталган.

== Жеке жашоосу ==
1873-жылы Мэри Патнэм Джейкоби белгилүү америкалык педиатр Абрахам Джейкоби менен баш кошкон. Абрахам Джейкоби кийин америкалык педиатриянын негиздөөчүлөрүнүн бири катары таанылган.

Алардын үй-бүлөсүндө үч бала төрөлгөн. Бирок балдарынын экөө жаш кезинде дүйнөдөн кайткан. Кызы Маржори бойго жеткен.

Мэри Джейкоби үй-бүлөлүк жашоосу менен катар медициналык карьерасын жана коомдук ишмердүүлүгүн уланткан. Ал үй-бүлөлүк милдеттер менен кесиптик иштин ортосундагы тең салмактуулукту сактоого аракет кылган.

== Өлүмү ==
Мэри Патнэм Джейкоби өмүрүнүн акыркы жылдарында ден соолугуна байланыштуу көйгөйлөргө туш болгон. Ал өзүнүн белгилерин байкап, медициналык маалыматтарды жазып турган.

Кийинчерээк анын мээсинде шишик пайда болгон. Джейкоби оорунун белгилерин илимий көз караш менен изилдеп, өзүнүн медициналык байкоолорун документтештирген.

1906-жылы 10-июнда Нью-Йорк шаарында 63 жашында дүйнөдөн кайткан. Өлөрүнүн алдында ал өзүнүн оорусунун белгилерин сүрөттөгөн илимий эмгек жазган. Бул эмгек анын медициналык изилдөөгө болгон кызыгуусун жана илимий көз карашын көрсөткөн.&lt;ref&gt;https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163&lt;/ref&gt;

== Сыйлыктары жана жетишкендиктери ==
Мэри Патнэм Джейкоби медициналык жана коомдук ишмердүүлүгү үчүн бир катар маанилүү жетишкендиктерге ээ болгон.&lt;ref&gt;https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi&lt;/ref&gt;

* 1863-жылы Америка Кошмо Штаттарында фармацевтика боюнча билим алган алгачкы аялдардын бири болгон.
* 1864-жылы Пенсильваниядагы Аялдар медициналык колледжин аяктаган.
* 1868-жылы Париждеги École de Médecine окуу жайына кабыл алынган биринчи аял студент болгон.
* 1871-жылы Париждеги медициналык окуусун аяктаган.
* 1876-жылы Boylston Prize сыйлыгын алган биринчи аял болгон.
* Нью-Йорк медицина академиясынын биринчи аял мүчөсү болгон.
* Аялдардын медициналык билим алуусун өнүктүргөн уюмдун президенти болуп көп жыл иштеген.
* 1993-жылы Women of the Hall уюмунун таанылган өкүлдөрүнүн катарына киргизилген.

== Мурасы ==
Мэри Патнэм Джейкобинин эмгектери аялдардын медициналык билим алуусунун жана илимий изилдөөлөргө катышуусунун өнүгүшүндө маанилүү роль ойногон.

Ал аялдардын медициналык кесипте иштөөсүнө тоскоол болгон коомдук көз караштарды өзгөртүүгө аракет кылган. Анын илимий изилдөөлөрү аялдардын ден соолугу тууралуу туура эмес түшүнүктөрдү четке кагууга жана медициналык билимдин сапатын жогорулатууга багытталган.

Джейкоби аялдардын медициналык окуу жайларда эркектер менен бирдей билим алышы керек деген идеяны колдогон. Анын ишмердүүлүгү кийин медициналык билим берүүдө аялдардын мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейишине салым кошкон.

Бүгүнкү күндө Мэри Патнэм Джейкоби XIX кылымдагы медицинанын жана аялдардын укуктарынын тарыхындагы маанилүү инсандардын бири катары эскерилет.

== Булактар ==
&lt;references&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi|title=Mary Putnam Jacobi|website=National Women's History Museum}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163|title=Biography: Dr. Mary Corinna Putnam Jacobi|website=National Library of Medicine}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Girgis|first=Katherine N.|last2=Ganti|first2=Latha|title=Dr. Mary Putnam Jacobi (1842-1906): The Pioneer of Women's Medical Education|journal=Cureus|date=2024|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.womenofthehall.org/inductee/mary-putnam-jacobi/|title=Mary Putnam Jacobi|website=Women of the Hall}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bittel|first=Carla Jean|title=Science, suffrage, and experimentation: Mary Putnam Jacobi and the controversy over vivisection in late nineteenth-century America|journal=Bulletin of the History of Medicine|date=2005|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16327083/}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.nlm.nih.gov/exhibition/changing-the-face-of-medicine/physicians/biography_mary_jacobi.html?id=item-163 National Library of Medicine]
* [https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-putnam-jacobi National Women’s History Museum]
* [https://www.womenofthehall.org/inductee/mary-putnam-jacobi/ Women of the Hall]
* [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11465957/ Илимий биографиясы]

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]</text>
      <sha1>b1u3rby13138wrxfcvc10tjkho6hi53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Голда Росс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155259</id>
    <revision>
      <id>666419</id>
      <parentid>664769</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22829" sha1="gcr5efcjzzopbbjnr12ihoe0v5gh9wi" xml:space="preserve">{{Илимпоз|Ысымы=Мэри Голда Росс|Сүрөт=Mary G. Ross Sculpture 1.jpg|Сүрөттүн аталышы=Росстун портреттик сүрөтү|Туулган жылы=9.8.1908|Каза болгон жылы=29.4.2008|Туулган жери=Парк-Хилл, Оклахома, Кошмо Штаттар|Каза болгон жери=Лос-Альтос, Калифорния, Кошмо Штаттар|Жарандыгы=Америкалык, чероки|Илимий даражасы=Түндүк-Чыгыш мамлекеттик мугалимдер колледжи, математика боюнча бакалавр даражасы, 1928
Колорадо мамлекеттик мугалимдер колледжи (Грили), математика боюнча магистр даражасы, 1938
Калифорния университети, Лос-Анджелес, инженерия боюнча кесиптик сертификат, 1949|Илимий наамы=Silicon Valley Engineering Council’s Hall of Fame, 1992, Fellow and life member of the Society of Women Engineers, and others|Белгилүү болгондугу=Биринчи жергиликтүү америкалык аял инженер|Илимий чөйрөсү=математика жана аэрокосмостук инженерия}}

Мэри Голда Росс (9-август, 1908 – 29-апрель, 2008) [[:ru:Чероки|чероки]] жана америкалык аэрокосмос инженери болгон.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20201129004110/http://svec.herokuapp.com/hall-of-fame&lt;/ref&gt; Ал 1942-жылдан 1973-жылы пенсияга чыкканга чейин [[:ru:Lockheed|Lockheed Corporation]] компаниясында иштеген, ал жерде [[:ru:Аэрокосмическая_техника|аэрокосмос дизайны]] боюнча эмгеги менен эң жакшы эсте калган.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mathwomen.agnesscott.org/women/maryross.htm&lt;/ref&gt; Ал Lockheed Corporation компаниясындагы абройлуу жана өтө жашыруун [[:ru:Skunk_Works|Skunk Works]] долбоорунун 40 негиздөөчү инженеринин бири болгон.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.nps.gov/people/mary-g-ross.htm&lt;/ref&gt;

Өмүр бою Росс жаш аялдарды жана жергиликтүү америкалыктарды [[:ru:STEM|илим, технология, инженерия жана математика (STEM)]] тармактарында алдыга жылдырууга арналган.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ал каза болгондон он жыл өткөндөн кийин, 2018-жылы, Росс 2019-жылкы Америка Кошмо Штаттарынын [[:ru:Монетный_двор_США|Монета салуучу жайы]] тарабынан космос программасындагы жергиликтүү америкалыктарды белгилөөчү 2019-жылкы [[:ru:Доллар_Сакагавеи|жергиликтүү америкалык 1 долларлык монетада]] сүрөттөлүш үчүн тандалып алынган.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20181216152435/https://www.usmint.gov/news/press-releases/united-states-mint-unveils-design-for-2019-native-american-1-coin-reverse&lt;/ref&gt;

== Эрте жашоо жана билим ==
Мэри Г. Росс [[:en:Park_Hill,_Oklahoma|Парк-Хиллс, Оклахома]] шаарчасында төрөлгөн, Уильям Уоллес Росс Жуниор жана Мэри Генриетта Мур Росс үй-бүлөсүнүн беш баласынын экинчиси болгон.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;https://www.tahlequahdailypress.com/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3OTM3MTMxNzUsImlhdCI6MTc5MzcxMjg3NSwicmVkaXJlY3QiOiIvbmV3cy9nb2xkYS1yb3NzLWxlZnQtdGVhY2hpbmctdG8tc3VwcG9ydC13YXItZWZmb3J0L2FydGljbGVfYzUwMGNiYzQtZWViYS0xMWU1LTliNTctMmIxMjc2NTFmY2I1Lmh0bWwiLCJzZXJ2aWNlIjoiX2xiX3JhdGVfY21zYXBwX2ZvcmVpZ24iLCJzaXRlIjoid3d3LnRhaGxlcXVhaGRhaWx5cHJlc3MuY29tIn0.i7Aoy_uFtJRgXtWD0uu0b_7IAUXUaVXaDtPxLwWptwo&lt;/ref&gt; Ал чероки башчысы [[:ru:Росс,_Джон_(чероки)|Жон Росс-тун]] чөбөрөсү болгон. Жон Росс Эндрю Джексондун тушунда жергиликтүү америкалыктарды жерлеринен чыгаргандан кийин Оклахомадагы жаңы конуштун түзүлүшүндө чоң роль ойногон. Чероки улуту үчүн бул конуш мектеп жана өкмөт менен толук болгон.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://www.nationalww2museum.org/war/articles/mary-golda-ross-and-skunk-works&lt;/ref&gt;

Таланттуу бала кезинде, ал башталгыч жана орто мектепти окуу үчүн [[Тахлгуах (Оклахома)|Оклахома штатындагы Талекедеги]] [[:en:Cherokee_Nation|чероки улутунун борборунда]] чоң ата, чоң энесинин колунда жашоого жөнөтүлгөн.&lt;ref&gt;https://archive.org/details/americanwomenint0000zier&lt;/ref&gt; 16 жашында Росс Талекедеги [[:en:Northeastern_State_University|Түндүк-Чыгыш мамлекеттик мугалимдер колледжине]] тапшырган. Ал 1928-жылы 20 жашында [[:ru:Математика|математика]] боюнча бакалавр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://www.cherokeephoenix.org/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3OTM3MTM1NjIsImlhdCI6MTc5MzcxMzI2MiwicmVkaXJlY3QiOiIvYXJ0aWNsZS9pbmRleC8yNDcwLyIsInNlcnZpY2UiOiJfbGJfcmF0ZV9jbXNhcHBfZm9yZWlnbiIsInNpdGUiOiJ3d3cuY2hlcm9rZWVwaG9lbml4Lm9yZyJ9.ltCtvSf1cggPM3qc8yGzFs8NKPLUYGymA8VDfOv55Y4 {{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1938-жылы Росс азыркы [[:en:University_of_Northern_Colorado|Түндүк Колорадо университети]] деп аталган [[:en:University_of_Northern_Colorado|Колорадо мамлекеттик мугалимдер колледжинен]] математика боюнча магистр даражасын алган.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;https://newsmaven.io/&lt;/ref&gt; Магистрдик даражасын алуу учурунда Росс космоско болгон терең кызыгуусун канааттандыруу үчүн сунушталган [[астрономия]] сабактарын да көп окуган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

1949-жылы, [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин, Локхид Мэри Г. Росту андан ары окуу үчүн [[Калифорния Университети (Лос-Анжелес)|Калифорния университетине, Лос-Анжелеске]] жөнөткөн. UCLAда окуп жатканда, ал инженерия боюнча кесиптик сертификат ала алган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Росс бул сертификатка ээ болгон биринчи жергиликтүү америкалык аял болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Карьерасы ==
Росс тогуз жыл бою, негизинен [[:en:Great_Depression_in_the_United_States|Улуу депрессия]] учурунда, Оклахоманын айылдык мектептеринде математика жана илимден сабак берүү менен карьерасын баштаган.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103122055/https://rmamp.colostate.edu/people-of-color-in-stem-mary-golda-ross/ |archivedate=2023-11-03 |title=архив көчүрмөсү |url=https://rmamp.colostate.edu/people-of-color-in-stem-mary-golda-ross/ |accessdate=2026-11-03}}&lt;/ref&gt;

1936-жылы Росс [[Вашингтон|Вашингтондогу]] [[:ru:Бюро_по_делам_индейцев|Индей иштери боюнча бюросуна (BIA)]] статистикалык катчы болуп иштөө үчүн мамлекеттик кызмат сынагынан өткөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 1937-жылы ал Нью-Мексико штатынын Санта-Фе шаарындагы Америкалык индейлер үчүн интернат мектеби болгон Санта-Фе индей мектебинде кыздарга кеңешчи болуп которулган.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20121230144333/http://blog.nmai.si.edu/main/2009/10/mary-g-ross-blazed-a-trail-in-the-sky-as-a-woman-engineer-in-the-space-race-celebrated-museum-.html&lt;/ref&gt; Ал интернатта иштеп турганда, Росс математика боюнча магистр даражасын алуу үчүн иштеп жаткан. Магистр даражасын алгандан бир нече жыл өткөндөн кийин, 1941-жылы АКШ [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согушка]] кошулгандан кийин жумуш издөө үчүн Росс Калифорнияга көчүп барган.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

1942-жылы Росс Локхид компаниясына [[:ru:Математик|математик]] болуп жумушка орношкон. Локхиддеги карьерасынын башында анын негизги милдети согуштук учактарды иштеп чыгууда иштөө болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Бул мезгилдеги тапшырмаларынын бири [[:ru:Lockheed_P-38_Lightning|Локхид P-38 Lightning]] учагына басымдын тийгизген таасирин талдоо болгон. P-38 ошол кездеги эң ылдам учактардын бири болгон: ал түз учууда саатына 400 миль (640 км/саат) ылдамдыкта учкан биринчи аскердик учак болгон.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-7110-1794-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-9629359-5-6&lt;/ref&gt; Карeрасы боюнда Росс жогорку ылдамдыктагы учууларга байланыштуу көптөгөн дизайн көйгөйлөрүн жана согуштук учактардын [[:ru:Аэроупругость|аэроэластикалык]] маселелерин чечүүгө жардам берген.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Росс [[:ru:Аэрокосмическая_техника|аэрокосмостук]] дизайн тармагын өнүктүрүү үчүн жөн гана карандаш, сызгыч жана [[:en:Friden,_Inc.|Фриден]] компьютерин колдонуп, татаал эсептөөлөрдү аткара алган.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, согуштан кайтып келген эркектер аялдарды согуш учурунда ээлеген жумуштарынан кетирип жатканда, Локхид Росссту командасында калтырууну чечкен. Алар Росссту инженердик боюнча кесиптик сертификат алуу үчүн [[:en:University_of_California,_Los_Angeles|UCLAга]] да жөнөтүшкөн, аны ал 1949-жылы алган.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

1952-жылы Росс Локхиддин [[:ru:Skunk_Works|&quot;Скункс Уоркс&quot;]] деп аталган Өнүккөн Иштеп Чыгуу Программасын негиздөөгө жардам берген. Ал бул долбоордо иштеген кырк кишинин бири болгон жана командадагы жалгыз аял болгон.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;https://www.americanindianmagazine.org/story/mary-golda-ross-she-reached-stars&lt;/ref&gt; Росс жана анын командасы тарабынан &quot;Скункс Уоркс&quot; долбоору үчүн аткарылган иш абдан жашыруун болгон, ал тургай азыркыга чейин анын көпчүлүк чоо-жайы классификацияланган.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Бирок, Росс &quot;Скункс Уоркс&quot; долбоорунда жасаган иши &quot;[[:ru:Межпланетный_полёт|планеталар аралык космос]] саякаттары, адам жана адамсыз Жер орбитасындагы учуулар, коргонуу жана жарандык максаттар үчүн орбиталык [[:ru:Искусственный_спутник|спутниктерди]] эң алгачкы изилдөөлөр үчүн алдын ала долбоордук концепцияларды&quot; камтыганы белгилүү.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Кыргызстанда [[Кансыз согуш|муздак согуш]] жана [[Ракеталык курал|ракета]] түрүндөгү жаңы курал технологияларына басым жасалып жатканда, Локхид бул өзгөрүүнү байкап, [[:en:Lockheed_Missiles_and_Space_Company|Локхид ракеталар жана космос]] бөлүмүн түзгөн.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;https://airandspace.si.edu/stories/editorial/mary-g-ross-aerospace-engineer&lt;/ref&gt; Росс бул жаңы бөлүм үчүн [[Баллистикалык ракета|баллистикалык ракеталарды]] жана башка жаңы коргонуу технологияларын изилдөө жана аткарууну баалоодо маанилүү роль ойногон. Ошондой эле ушул мезгилде Росс суу астында [[:ru:Ракета-носитель|жүрүүчү космостук кемелерге]] жана [[:ru:Поларис|Полярис]] долбооруна тиешелүү коргонуу системаларына байланыштуу технологияларды өркүндөтүү боюнча маанилүү ачылыштарды жасаган.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Локхиддеги Росс жасаган дагы бир чоң салымы [[:ru:Аджена|Агена ракета]] долбооруна тиешелүү. Агена ракетасы Жердин орбитасында жабдууларды жана ар кандай процедураларды сыноого багытталган адам &lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1966-103A&lt;/ref&gt;башкарган космостук изилдөө болгон [[:ru:Джемини_(космическая_программа)|Gemini миссиясынын]] чоң бөлүгү болгон.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Агена Gemini командасы үчүн жолугушуу жана токтоочу жай катары колдонулган. Бул долбоор 1966-жылы космоско учурулуп, ийгиликтүү миссияны аткарганда ишке ашкан. Бул долбоор Америка Кошмо Штаттарынын [[:ru:Космическая_эра|космос дооруна]] катышуусунун башталышы болгон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Росс бул долбоордогу негизги ролу [[гидродинамика]] боюнча кеңири изилдөөлөрүн колдонуп, ракетанын өзүнө мүнөздүү критерийлерди иштеп чыгууда болгон. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;Бул Венера жана Марс планеталарына учуу миссиялары үчүн алдын ала долбоордук концепцияларды түзүүгө жардам берген.

1960-жылдардын аягында Росс жогорку деңгээлдеги өнүккөн системалар боюнча башкы инженерлик кызматка көтөрүлгөн. Бул Росске [[:ru:Посейдон_(ракета)|Посейдон]] жана [[:ru:Трайдент|Тридент]] ракеталары боюнча иштеген командага кошулууга жол ачкан.&lt;ref&gt;https://mathwomen.agnesscott.org/women/maryross.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.legacy.com/obituaries/mercurynews/obituary.aspx?n=mary-g-ross&amp;pid=109118876&lt;/ref&gt; Росс [[:ru:НАСА|NASAнын]] &quot;Планеталык учуулар боюнча колдонмосунун&quot; 3-томуна салым кошкон.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

== Кийинки жашоо ==
1973-жылы ардактуу эс алууга чыккандан кийин, Росс [[:ru:Лос-Альтос_(США)|Лос-Альтос, Калифорнияда]] жашап, жаш аялдарды жана жергиликтүү америкалык жаштарды инженердик кесиптерге тартуу боюнча иштеген.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131221002431/http://www.cherokee.org/News/Stories/23649.aspx&lt;/ref&gt; 1950-жылдардан бери ал [[:en:Society_of_Women_Engineers|Аялдардын Инженерлер Коомунун]] негиздөөчү мүчөсү болгон. Бул коом жаш аялдарды насаатчылык, стипендия жана коомчулук менен камсыз кылуу аркылуу аларды инженердик кесипке умтулууда колдоого багытталган.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Ал ошондой эле Америкалык Индейлердин Илим жана Инженердик Коомуна (AISES) жана [[:en:Council_of_Energy_Resource_Tribes|Энергетикалык Ресурстар Племендери Кеңешине]] билим берүү программаларын кеңейтүү аркылуу колдоо көрсөттү.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

96 жашында, жээни тигип берген жашыл [[:ru:Ситец|каликодон]] тигилген &quot;биринчи салттуу чероки көйнөгүн&quot; кийип, Росс Вашингтондогу&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; [[:ru:Национальный_музей_американских_индейцев|Америкалык Индейлер Улуттук музейинин]] ачылыш аземдерине катышкан. 2008-жылы каза болгондон кийин, ал музейге 400 000 долларлык [[:ru:Эндаумент|эндомент]] калтырган.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110116062019/http://www.americanindiannews.org/2011/01/museum-three-elders-a-century-of-inspiration/&lt;/ref&gt; Бул эндомент жергиликтүү америкалыктарды колдоо жана майрамдоо боюнча өзүнүн мурасын улантуу үчүн калтырылган.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

== Сыйлыктар, таанылуулар жана маанилүү салымдар ==

* 1992-жылы Силикон өрөөнүнүн инженердик кеңешинин Даңк залына киргизилген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* NASA уюмунун «Планеталар аралык учуулардын колдонмосунун» III томунун автору.&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/image-feature/mary-ross-a-hidden-figure&lt;/ref&gt;
* [[:en:Theta_Sigma_Phi|Theta Sigma Phi]] аялдардын коммуникация коомчулугу тарабынан «Жылдын мыкты айымы» наамына татыган.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* [[:en:Advancing_Indigenous_Science_and_Engineering_Society|Америкалык индейлердин илим жана инженерия коому]], ошондой эле [[:en:Council_of_Energy_Resource_Tribes|Энергетикалык ресурстар урууларынын кеңеши]] тарабынан жетишкендиктери үчүн сыйлыктар менен сыйланган.
* 1961-жылы [[:en:San_Francisco_Examiner|&quot;San Francisco Examiner&quot;]] гезитинин «Өзгөчө айым» сыйлыгына ээ болгон.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103122104/https://sites.wustl.edu/inclusion/people/mary-g-ross/ |archivedate=2023-11-03 |title=архив көчүрмөсү |url=https://sites.wustl.edu/inclusion/people/mary-g-ross/ |accessdate=2026-11-03}}&lt;/ref&gt;
* 1961-жылы Калифорния штатынын Ишкер жана кесипкөй аялдар клубдарынын федерациясынын «Жетишкендиктери үчүн» сыйлыгын алган.&lt;ref&gt;https://bpwcal.org/&lt;/ref&gt;
* [[:en:Society_of_Women_Engineers|Аял-инженерлер коомунун]] мүчөсү жана өмүр бою ардактуу мүчөсү болгон.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 1992-жылы Санта-Клара өрөөнүнүн бөлүмү анын ысымын алып жүргөн стипендияны негиздеген.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;https://doodles.google/doodle/mary-g-ross-110th-birthday/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925192126/http://www.swescv.com/scholarships/scholarship-descriptions |archivedate=2018-09-25 |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.swescv.com/scholarships/scholarship-descriptions |accessdate=2026-11-03}}&lt;/ref&gt;
* 2018-жылдын 9-августунда [[:ru:Google_Doodle|Google Doodle]] аркылуу эскерилген.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20180809082807/https://www.newsweek.com/mary-g-ross-google-doodle-1064895&lt;/ref&gt;
* Росс 2019-жылкы [[:ru:Доллар_Сакагавеи|Сакагавеянын бир долларлык монетасынын]] арткы бетинде сүрөттөлгөн.&lt;ref&gt;https://www.americanindianmagazine.org/story/mary-golda-ross-she-reached-stars&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.usmint.gov/learn/coins-and-medals/collectible-coins/native-american-dollar-coins/2019-american-indians-in-space&lt;/ref&gt;

== Ошондой эле караңыз ==

* [[:ru:Хронология_вклада_женщин_в_науку|Илимдеги аялдардын хронологиясы]]

== Шилтемелер ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>gcr5efcjzzopbbjnr12ihoe0v5gh9wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мерритт Мур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155276</id>
    <revision>
      <id>666413</id>
      <parentid>664510</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23448" sha1="66hvpuexhy04mu0zj3xm3mlue11k87e" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

'''Мерритт Мур''' (1988-жылы 24-февралда туулган) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?kgmid=/g/11flpjb35r&amp;hl=en-US&amp;q=Merritt+Moore|title=Merritt Moore - Google Search}}&lt;/ref&gt; - америкалык балерина жана [[Кванттык механика|кванттык физика]] изилдөөчүсү. &lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Cite web|title=Profiles in Versatility|url=http://www.aps.org/publications/apsnews/201803/ballet.cfm}}&lt;/ref&gt; Анын көркөм чыгармачылыгы роботторду колдонуу аркылуу илимди жана бийди камтыйт. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://theimpossiblenetwork.com/podcast/merritt-moore/|title=014: The Woman Redefining Possible Through Ballet and Physics- Dr. Merritt Moore}}&lt;/ref&gt;

== Жаш кези ==
Мерритт Мур 1988-жылы 24-февралда [[Лос-Анжелес|Калифорниянын Лос-Анжелес]] шаарында &lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Элис Чу-Хун Мурдун (кореялык) жана Шуйлер Мурдун (америкалык) үй-бүлөсүндө туулган. Анын дагы бир эжеси бар. Мурдун бала кезиндеги алгачкы спорт түрү [[гимнастика]] болгон. Кийинчерээк Мур математикага жана [[Бий|бийге]] болгон сүйүүсүн байкаган. &lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|last=Ephron|first=Hallie|title=In the Lab and on Stage, Merritt Moore Lives Her Impossible Dream|url=https://www.exhalelifestyle.com/in-the-lab-and-on-stage-merritt-moore-lives-her-impossible-dream/|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621054734/https://www.exhalelifestyle.com/in-the-lab-and-on-stage-merritt-moore-lives-her-impossible-dream/|archivedate=2025-06-21|accessdate=2026-11-03}}&lt;/ref&gt; Мур он үч жашында бийлей баштаган. Ал он беш жашында Италиянын Витербо шаарына барып, ал жерден Румыниянын Улуттук балетинде кесипкөй бийчи болгон Ирина Роска менен таанышкан. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Foster|first=Hannah|title=Trailblazer Merritt Moore on Her Dual Career as Dancer and Physicist|url=https://www.pointemagazine.com/merritt-moore-ballet-physics-2532191331.html|language=en}}&lt;/ref&gt; Мур Италияда жүргөндө Роска менен машыккан жана Гарвардда окуп жүргөндө студенттер башкарган бий тобуна кошулуп, ал жерде кесипкөй бийчилер Дамиан Воетцел жана Хезер Уоттс менен машыккан. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Карьера ==
Мерритт Мур Гарвард университетинде окуп, [[Физика|физика адистиги]] боюнча билим алган. &lt;ref name=&quot;:102&quot; /&gt; Гарвардда окуп жүргөндө ал Гарвард жана Оксфорд университеттеринин ортосундагы бүтүрүүчү студенттер үчүн ачык болгон алмашуу программасы болгон Майкл фон Клемм стипендиясын жеңип алган. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite web|title=Merritt Moore|url=https://artlab.harvard.edu/Merritt-Moore|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholarships.harvard.edu/international-students/united-kingdom|title=Harvard University Committee on General Scholarships {{!}} United Kingdom}}&lt;/ref&gt; 2011-жылы ал Гарвардды артыкчылык диплому менен бүтүрүп, 2012-2017-жылдары Оксфорд университетинде окуп, атомдук жана лазердик физика боюнча докторлук даражасын алган. &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|last=Newnham|first=Danielle|title=Interview with Quantum Physicist and Pro Ballerina Dr. Merritt Moore|url=https://medium.com/@daniellenewnham/interview-with-quantum-physicist-and-pro-ballerina-dr-merritt-moore-23862cbb4e64|language=en}}&lt;/ref&gt; 2022-жылдан 2024-жылга чейин ал Абу-Дабидеги Нью-Йорк университетинде '''резиденциядагы көрүнүктүү сүрөтчү, практика боюнча кошумча профессор''' болуп дайындалган, ал жерде ''чыгармачыл робототехника жана технологиялар боюнча сабак берген.'' &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dhabi|first=NYU Abu|title=Merritt Moore|url=https://nyuad.nyu.edu/en/academics/divisions/arts-and-humanities/faculty/merritt-moore.html|language=en}}&lt;/ref&gt; Ал балет менен робототехниканын кесилишинде иштөөнү улантууда жана Дүйнөлүк экономикалык форум сыяктуу ири иш-чараларда кеңешчи жана аткаруучу болуп келген.

=== Резиденция ===
Мерритт Мур Гарвард университетинин ArtLab резидентурасын аяктаган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.harvard.edu/|title=Harvard University|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{Cite web|url=https://artlab.harvard.edu/home|title=ArtLab|language=en}}&lt;/ref&gt; Бул резидентура учурунда ал роботтор менен бирге адам менен роботтун ортосундагы бий хореографиясын түзүү үчүн иштеген. Долбоорго көркөм сүрөт искусствосу, кино жана балет катышкан. &lt;ref name=&quot;:72&quot; /&gt; Алар ошондой эле UR10e робот колун колдонушкан, ал чогултуу жана материалдарды иштетүү сыяктуу бир нече өнөр жайлык колдонмолору жана мүмкүнчүлүктөрү бар робот. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.universal-robots.com/products/ur10-robot/|title=UR10e Collaborative industrial robotic arm - Payload up to 10 kg}}&lt;/ref&gt; Бул долбоор үчүн Мур Лондондо жашаган, көркөм сүрөт искусствосу жаатында тажрыйбасы бар аткаруучу Элис Уильямсон менен кызматташкан. Жалпысынан алганда, долбоор &quot; [[жасалма интеллект]] бий тили аркылуу адамдын чыгармачылыгын кантип шыктандырып жана кеңейте аларын&quot; изилдөөнү максат кылган. &lt;ref name=&quot;:72&quot; /&gt;

=== Изилдөө ===
Меррит Мурдун академиялык изилдөөлөрү кванттык эсептөөлөргө багытталган. &lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Cite journal|last=Barz|first=Stefanie|date=March 2016|title=Enhanced delegated computing using coherence|url=https://journals.aps.org/pra/pdf/10.1103/PhysRevA.93.032339|journal=Physical Review A|volume=93|issue=3|doi=10.1103/PhysRevA.93.032339|arxiv=1501.06730|bibcode=2016PhRvA..93c2339B}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:122&quot;&gt;{{Cite journal|last=Humphreys|first=Peter C.|date=October 11, 2013|title=Linear Optical Quantum Computing in a Single Spatial Mode|url=https://journals.aps.org/prl/pdf/10.1103/PhysRevLett.111.150501|journal=Physical Review Letters|volume=111|issue=15|doi=10.1103/PhysRevLett.111.150501|arxiv=1305.3592|bibcode=2013PhRvL.111o0501H}}&lt;/ref&gt; Анын 2013-жылы жарык көргөн биринчи эмгеги кубиттерди жана CPHASE дарбазаларын колдонуп, натыйжалуураак кванттык эсептөө системасын түзүүгө аракет кылуу жөнүндө. &lt;ref name=&quot;:122&quot; /&gt; Анын 2016-жылы жарыяланган экинчи макаласы кванттык эсептөөнү өзүнчө серверлерде ишке ашырылган [[Компьютер|классикалык эсептөө]] менен айкалыштырган системаны иштеп чыгуу жөнүндө. Бул макалада изилдөөчүлөр жарыктын өлчөөлөрүн ар кандай серверлердин ортосунда маалыматты коопсуз ташуу үчүн колдонууга болобу же жокпу, текшеришкен. &lt;ref name=&quot;:112&quot; /&gt;

=== Балет ===
Мур профессионалдык бий менен 2008-жылы, Гарвардда экинчи курста окуп жүргөндө, Цюрих балетине кабыл алынгандан кийин алектене баштаган. Кийинчерээк ал Бостон балетине кошулуп, ал жерде &quot;Баядерка&quot; жана &quot;Щелкунчик&quot; тасмаларында роль жараткан. Гарвардды аяктагандан кийин, Мур Англиянын Улуттук балети менен бирге &quot; Ак куу көлү&quot; жана &quot;Щелкунчик&quot; спектаклдерин аткарган. Ал ошондой эле Лондон заманбап балет театрында роботтор менен биргеликте концерт берген. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Мур ошондой эле Норвегиянын Улуттук балетинде Жорж Баланчиндин До симфониясын машыккан. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://womeninscienceday.org/ValueVeda/index.php/2019/05/20/quantum-ballerina/|title=Quantum Ballerina}}&lt;/ref&gt;

== SASтер ==
Мерритт Мур SASters демилгесин негиздеген, ал Science-Art-Sisters дегенди билдирет. &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; SAStersтин максаты - жаш кыздарга STEM карьерасына кызыгууну табууга жардам берүү. &lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|title=SASters (Science-Art-Sisters) (@sasters_squad) • Instagram photos and videos|url=https://www.instagram.com/sasters_squad/|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; Ошо сыяктуу эле, SASters кыздарды илимди да, искусствону да жашоосуна киргизүүгө үндөйт. &lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; Ошондой эле, бул топ илим жана искусство менен алектенгендерди бириктирет. &lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Эл алдында чыгып сүйлөө жана жетишкендиктер ==
Мерритт Мурдун илим мугалими катары карьерасы аны TEDxOxbridge конференциясында сөз сүйлөөгө алып келди, ал жерде ал бийлей баштаганда кандай сезимде болгону жана кесипкөй изилдөөчү катары кванттык оптика менен иштегенден кийин бийге болгон көз карашы кандайча өзгөргөнү жөнүндө айтып берди. &lt;ref name=&quot;:162&quot;&gt;{{Cite web|last=Stahl|first=Jennifer|title=Merritt Moore: Share your energy|url=https://www.dancemagazine.com/dance-ted-talk-2639209187.html?rebelltitem=1#rebelltitem1?rebelltitem=1|language=en}}&lt;/ref&gt; Бул жолу ал Адам Киркхэм менен дуэт аткарган. &lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;{{Cite web|last=TEDx Talks|title=Timeless Duet: Merritt Moore at TEDxOxbridge|url=https://www.youtube.com/watch?v=I9OnFlYYF_o}}&lt;/ref&gt; Мур Нью-Йоркто өткөн Forbes аялдар саммитинде сөз сүйлөөгө чакырылган. &lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{Cite web|title=About Merritt Moore|url=http://physicsonpointe.com/about|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Phillips|first=Marianna|title=Merritt Moore: Creativity, Physics and Dance|url=https://www.mariannaphillips.com/home/merrittmoore|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2019-жылдын март айында Мур Лондондогу АКШнын элчилигинде ''STEMдеги аялдар'' панелинде сөз сүйлөп, STEM тармактарына көбүрөөк аялдардын катышуусунун маанилүүлүгүн белгилеген. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Ambassador Johnson Hosts Women In STEM Panel Discussion|url=https://uk.usembassy.gov/ambassador-johnson-hosts-women-in-stem-panel-discussion/|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201126074440/https://uk.usembassy.gov/ambassador-johnson-hosts-women-in-stem-panel-discussion/|archivedate=2020-11-26|accessdate=2026-11-03}}&lt;/ref&gt; 2019-жылы ал Принстон университетинин физика бөлүмүндө лекция окууга чакырылган жана балет менен физикадагы өзүнүн жолу жана бул эки тармактын кандайча байланышы бар экени тууралуу айтып берген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Title: Physics on Pointe - Merritt Moore - Taplin Auditorium|url=https://phy.princeton.edu/events/title-physics-pointe-merritt-moore-taplin-auditorium|language=en}}&lt;/ref&gt;

Ал [[Би-Би-Си|Би-Би-Синин &quot;]] ''Astronauts: Do You Have What It Takes?&quot;'' программасына катышкан. Шоуго катышуу үчүн арыздар кабыл алынып, талапкерлердин физикалык жана психикалык жактан сынактан өтүп, ким космонавт болууга ылайыктуу экенин аныкташкан. Меррит башка он эки талапкер менен бирге тандалып алынган. Ал бала кезинен бери космонавт болгусу келгенин, түнкүсүн атасы менен топ жылдыздарды аныктап жүргөнүн айткан.    Мурдун Франческа Кавалло менен Елена Фавилли жазган &quot;Козголочу кыздар үчүн жакшы түнкү окуялар 2&quot; китебинде өзүнүн жашоосу жана жетишкендиктери жөнүндө өзүнчө окуясы бар. Бул китепте өмүрүндө укмуштуудай бир нерсе жасаган 100 аял жөнүндө баяндалат. &lt;ref name=&quot;:142&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.goodreads.com/work/best_book/58354894-good-night-stories-for-rebel-girls-2|title=Good Night Stories for Rebel Girls 2|work=www.goodreads.com|isbn=978-0-9978958-2-7|access-date=2020-02-10}}&lt;/ref&gt;  Glamour журналында Мерритт Мурдун &quot;Колледждеги эң мыкты он аял&quot; сынагынын бири бар. 

Ал Виктория жана Альберт музейи сыяктуу салттуу эмес жерлерде балет аткарган.  Даррен Джонсон менен биргеликте Мерритт Лондондогу Барбикан театрында виртуалдык реалдуулук тажрыйбасын жараткан. Бул иш медитацияны жана нөлдүк чекит энергиясы концепциясын камтыган, ал энергия бардык жерде, атүгүл биз күтпөгөн жерде да бар деп ырастайт. &lt;ref name=&quot;:182&quot; /&gt; Мур 2017-жылы Нью-Йорктогу Imagine кинофестивалына чакырылган.  Ал Инес Фогельфанг менен биргеликте &quot;Дуалдуулук&quot; деп аталган тасма тарткан. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Мерритт Мур 2018-жылы 29 жашында ''Forbes журналынын 30 Under 30'' тизмесине кирген. Forbes журналы отуз жашка чейинки жана өзгөчө инсандар деп эсептеген адамдарды 30 жашка чейинкилер катары тааныйт. &lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web|title=Merritt Moore, 29|url=https://www.forbes.com/pictures/5a62482fa7ea43169011420f/merritt-moore-29/|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Булактар}}

* «Мерритт Мур — Google издөө» (Merritt Moore - Google Search). Google. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Levine, Alaina G. «Ар тараптуулуктун үлгүлөрү» (Profiles in Versatility). Америкалык физика коому (APS). 2020-жылдын 23-февралында алынган.
* Fallows, Mark. «014: Балет жана физика аркылуу мүмкүнчүлүктөрдүн чегин кайра аныктаган аял — доктор Мерритт Мур» (The Woman Redefining Possible Through Ballet and Physics – Dr. Merritt Moore). The Impossible Network. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Ephron, Hallie (2019-жылдын 4-сентябры). «Лабораторияда жана сахнада: Мерритт Мур өзүнүн кыялына жетүүдө» (In the Lab and on Stage, Merritt Moore Lives Her Impossible Dream). Exhale Lifestyle. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Foster, Hannah (2018-жылдын 7-февралы). «Жаңы жол ачкан Мерритт Мур бийчи жана физик катары эки кесипти айкалыштыруу жөнүндө» (Trailblazer Merritt Moore on Her Dual Career as Dancer and Physicist). Pointe. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* «Мерритт Мур» (Merritt Moore). Harvard ArtLab. 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* «Гарвард университетинин стипендиялар боюнча комитети | Улуу Британия» (Harvard University Committee on General Scholarships | United Kingdom). Harvard University. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* Newnham, Danielle (2019-жылдын 14-марты). «Кванттык физик жана профессионал балерина доктор Мерритт Мур менен маек» (Interview with Quantum Physicist and Pro Ballerina Dr. Merritt Moore). Medium. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* «Мерритт Мур» (Merritt Moore). Нью-Йорк университетинин Абу-Даби кампусу (NYU Abu Dhabi). 2025-жылдын 23-июнунда алынган.
* «Гарвард университети» (Harvard University). 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* «ArtLab». Гарвард университети. 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* «UR10e — 10 кг чейинки жүктү көтөрө алган өнөр жайлык биргелешкен робот-кол» (UR10e Collaborative Industrial Robotic Arm – Payload up to 10 kg). Universal Robots. 2020-жылдын 21-февралында алынган.
* Barz, Stefanie (2016-жылдын марты). «Когеренттүүлүктү колдонуу аркылуу өркүндөтүлгөн делегацияланган эсептөө» (Enhanced Delegated Computing Using Coherence). Physical Review A, 93(3), 032339. arXiv:1501.06730. DOI: 10.1103/PhysRevA.93.032339.
* Humphreys, Peter C. (2013-жылдын 11-октябры). «Бирдиктүү мейкиндиктик режимдеги сызыктуу оптикалык кванттык эсептөөлөр» (Linear Optical Quantum Computing in a Single Spatial Mode). Physical Review Letters, 111(15), 150501. arXiv:1305.3592. PMID: 24160584. DOI: 10.1103/PhysRevLett.111.150501.
* «Кванттык балерина» (Quantum Ballerina). Girls in Science 4 SDGs International Platform. 2019-жылдын 20-майында жарыяланган. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* «SASters (Science-Art-Sisters)» — Instagram баракчасы. 2020-жылдын 9-февралында алынган.
* Stahl, Jennifer (2019-жылдын 17-июлу). «Мерритт Мур: Энергияң менен бөлүш» (Merritt Moore: Share Your Energy). Dance Magazine. 2020-жылдын 24-февралында алынган.
* TEDx Talks (2013-жылдын 19-августу). «Түбөлүктүү дуэт: TEDxOxbridge сахнасында Мерритт Мур» (Timeless Duet: Merritt Moore at TEDxOxbridge). YouTube.
* «Мерритт Мур жөнүндө» (About Merritt Moore). Merritt Moore расмий сайты. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Phillips, Marianna. «Мерритт Мур: Чыгармачылык, физика жана бий» (Merritt Moore: Creativity, Physics and Dance). Marianna Phillips. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* «Элчи Жонсон STEM тармагындагы аялдарга арналган талкуу панелин өткөрдү» (Ambassador Johnson Hosts Women in STEM Panel Discussion). Улуу Британиядагы АКШ элчилиги жана консулдуктары. 2019-жылдын 8-мартында жарыяланган. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* «Физика жана пуант бут кийимдери: Мерритт Мур» (Physics on Pointe – Merritt Moore – Taplin Auditorium). Физика кафедрасы. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
* Beard, Katherine (2017-жылдын 6-сентябры). «Ал — балерина. Ошондой эле кванттык физик. Балким, астронавт да болот» (She's a Ballerina. And a Quantum Physicist. And Maybe an Astronaut). Dance Spirit. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Good Night Stories for Rebel Girls 2. ISBN: 978-0-9978958-2-7. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* «Good Night Stories for Rebel Girls». Goodreads. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Strul, Jessica (2010-жылдын 8-сентябры). «Glamour журналы университеттеги эң мыкты 10 студент кызды аныктады» (Glamour Magazine Reveals the Top 10 College Women). TODAY.com. 2020-жылдын 10-февралында алынган.
* Butterfield, Lanisha. «Илимдеги аялдар: Өз ыргагында бийлеген кванттык балерина» (Women in Science: A Quantum Ballerina Dancing to the Beat of Her Own Drum). Оксфорд университети. 2020-жылдын 24-февралында алынган.
* Lu, Christina. «Imagine Science кинофестивалынын 10-жылдык иш-чарасындагы гибриддүү иденттүүлүктөр» (Hybrid Identities at the 10th Annual Imagine Science Film Festival). Labocine. 2020-жылдын 6-мартында алынган.
*

*
[[Категория:Туулгандар 1988-жылы]]
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>66hvpuexhy04mu0zj3xm3mlue11k87e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Барра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155301</id>
    <revision>
      <id>666418</id>
      <parentid>664768</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18696" sha1="iu35owifjlyr1vvqxmkbblni8va1asf" xml:space="preserve">
Мэри Барра&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
[[Файл:Mary Barra, official portrait, Homeland Security Council.jpg|thumb|'''Мэри Барра''']]
'''Мэри Тереза Барра''' (кыз кезиндеги фамилиясы — Макела; 1961-жылдын 24-декабрянда туулган) — америкалык ишкер айым, 2014-жылдын 15-январынан бери «General Motors» компаниясынын төрайымы жана башкы аткаруучу директору (CEO) болуп иштейт. Ал «Чоң үчтүккө» кирген автоөндүрүүчү компаниянын тарыхындагы биринчи аял башкы директор болуп саналат.

2013-жылдын декабрь айында GM аны Дэниел Акерсондун ордуна башкы директор кылып дайындаган. &lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/12/11/business/gm-names-first-female-chief-executive.html|title=G.M. Names First Female Chief Executive}}&lt;/ref&gt; Башкы директор болуп дайындалганга чейин Барра глобалдык продукттарды иштеп чыгуу, сатып алуу жана жеткирүү чынжыры боюнча аткаруучу вице-президент болгон. &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;General Motors&quot;&gt;{{Cite web|url=http://media.gm.com/content/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/emergency_news/1210-gm-execs.html|title=Dan Akerson to Retire as GM CEO in January 2014 Mary Barra to Become Next CEO; Dan Ammann Named President|publisher=General Motors|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216124019/http://media.gm.com/content/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/emergency_news/1210-gm-execs.html|archivedate=2013-12-16|accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt;

== Жаш кези ==
Барра 1961-жылы Мичиган штатынын Роял Оак шаарында фин тектүү ата-эненин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. &lt;ref name=&quot;CNNFortune&quot;&gt;{{Cite news|last=Taylor|first=Alex|title=Mary Barra: GM's next CEO?|url=http://management.fortune.cnn.com/2012/12/17/gm-mary-barra/|work=CNN/Fortune|date=December 17, 2012|archivedate=2013-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214071920/http://management.fortune.cnn.com/2012/12/17/gm-mary-barra/|accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;HelsinginSanomat&quot;&gt;{{Cite web|last=Niskakangas|first=Tuomas|title=New CEO of automotive icon is of Finnish descent|url=http://www.helsinkitimes.fi/business/8707-new-ceo-of-automotive-icon-is-of-finnish-descent.html|date=December 16, 2013|work=Helsinki Times}}&lt;/ref&gt; Анын чоң атасы Виктор Макеле Америка Кошмо Штаттарына көчүп барып, Теувадан келген финляндиялык иммигрант Мария Саариненге турмушка чыккан. Алар [[Маунтэйн Айрон (Миннесота)|Миннесота штатынын Маунтин-Айрон]] шаарында жашашкан жана эки баласы, анын ичинде бир уулу болгон. Reino Päivio &quot;Ray&quot; Mäkelä (1915–2006) 1959-жылы Ева Элизабет Пыйкконенге (1923–2004) үйлөнгөн жана Мэри Тереза Макеля алардын экинчи баласы болгон. Анын атасы GM компаниясынын Pontiac Motor бөлүмүндө 39 жыл бою шайман жана штамп жасоочу болуп иштеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dbusiness.com/mi-makers/rise-to-the-top/|title=Rise to the Top|first=Paul A.|last=Eisenstein|date=August 17, 2020|work=DBusiness}}&lt;/ref&gt; Анын апасы уулу Пол жана кызы үчүн жогорку билим алуунун ынталуу жактоочусу болгон. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.freep.com/in-depth/money/cars/general-motors/2022/06/03/gm-ceo-mary-barra-reveals-personal-details-rare-interview/9705679002/|title=GM CEO Mary Barra's rare, behind-the-scenes interview: Who she relies on in 'lonely job'|first=Jamie L.|last=LaReau|work=Detroit Free Press|date=January 26, 2023|archivedate=2026-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260308112614/https://www.freep.com/in-depth/money/cars/general-motors/2022/06/03/gm-ceo-mary-barra-reveals-personal-details-rare-interview/9705679002/|accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt;

Барра 1985-жылы General Motors институтун (азыркы Кеттеринг университети ) бүтүрүп, ал жерден [[электротехника]] боюнча бакалавр даражасын алган. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Barra Fast Facts|url=https://www.cnn.com/2014/04/01/us/mary-barra-fast-facts/index.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Meet Mary Barra, Kettering graduate '85|url=https://online.kettering.edu/news/2015/09/10/meet-mary-barra-kettering-graduate-%E2%80%9885|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210606221519/https://online.kettering.edu/news/2015/09/10/meet-mary-barra-kettering-graduate-%E2%80%9885|archivedate=2021-06-06|accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt; Барра Кеттеринг университетинде окуп жүргөндө инженердик ардактуу коомго Tau Beta Pi &lt;ref name=&quot;taubetapi2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tbp.org/other/NAEclass18.cfm|title=Tau Beta Pi – NAE class 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200402082529/https://www.tbp.org/other/NAEclass18.cfm|archivedate=2020-04-02|accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt; (1985-жылдагы MI Zeta классы) жана IEEE-Eta Kappa Nu (Theta Epsilon бөлүм 1983) ардактуу коомуна киргизилген. Андан кийин ал Стэнфорддогу бизнес боюнча жогорку мектебинде башкы менеджер стипендиясы менен окуп, 1990-жылы бизнес башкаруу магистри даражасын алган. &lt;ref name=&quot;bb&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=40221799&amp;privcapId=61206100|title=Mary Barra: Executive Profile &amp; Biography}}&lt;/ref&gt;

== Карьера ==

=== General Motors ===
Барра 1980-жылы 18 жашында кооперативдик студент катары General Motors компаниясында иштей баштаган. &lt;ref name=&quot;shm&quot;&gt;{{Cite news|title=Mary Barra, G.M.'s New Chief, Speaking Her Mind|url=https://www.nytimes.com/2013/12/11/business/mary-barra-gms-new-chief-speaking-her-mind.html|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Анын жумушу канат панелдерин жана капотторду текшерүү болчу, ал эми ал бул жумушун колледждеги окуу акысын төлөө үчүн колдонгон. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://work.qz.com/1175673/general-motors-ceo-mary-barra-on-her-leadership-style-and-career/|title=GM CEO Mary Barra says too many women quit their jobs for the wrong reason|work=Quartz at Work}}&lt;/ref&gt; Кийинчерээк ал ар кандай инженердик жана административдик кызматтарды ээлеген, анын ичинде Детройт/Хэмтрамк монтаждоо заводун башкарган. &lt;ref name=&quot;bb&quot; /&gt;

2008-жылдын февраль айында ал Global Manufacturing Engineering компаниясынын вице-президенти болуп дайындалган. 2009-жылдын июль айында ал Глобалдык адам ресурстары боюнча вице-президент кызматына көтөрүлүп, бул кызматты 2011-жылдын февраль айына чейин ээлеген, андан кийин Глобалдык продукттарды өнүктүрүү боюнча аткаруучу вице-президент болуп дайындалган. &lt;ref name=&quot;bb&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/01/21/business/21auto.html|title=G.M. Names New Leader for Global Development|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Акыркы кызматка дизайн боюнча милдеттер кирген; ал GMдеги автомобиль платформаларынын санын азайтуу үчүн иштеген. &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt;2013-жылдын августунда анын вице-президенттик жоопкерчилиги кеңейтилип, Глобалдык сатып алуулар жана камсыздоо чынжырын (Global Purchasing and Supply Chain) да камтыган. &lt;ref name=&quot;gm&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gm.com/company/aboutGM/GM_Corporate_Officers/mary_barra.html|title=About GM: Mary T. Barra}}&lt;/ref&gt;

Барра 2014-жылдын январь айында General Motors компаниясынын башкы директору болуп дайындалганда, ал автомобиль өндүрүүчүсүнүн биринчи аял жетекчиси болгон. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebuilding a Giant: Mary Barra, CEO, General Motors|url=http://www.new-corner.com/rebuilding-a-giant-mary-barra-ceo-general-motors/|work=New Corner}}&lt;/ref&gt;

Башкы директор болуп иштеген биринчи жылында General Motors компаниясы 30 миллиондон ашык унаага байланыштуу 84 коопсуздук чакыртып алуусун чыгарган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zacks.com/stock/news/159304/general-motors-gm-safety-recalls-add-up-to-84-in-2014l|title=General Motors (GM): Safety Recalls Add Up to 84 in 2014|work=Zacks Equity Research}}&lt;/ref&gt; Барра Сенаттын алдында от алдыруучу өчүргүчтүн бузук болушунан улам келип чыккан чакыртып алуулар жана өлүмдөр боюнча көрсөтмө берүү үчүн чакырылган &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/opinion/2014/07/23/gm-ignition-senate-mary-barra-editorials-debates/13068081/|title=GM reverses openness pledge: Our view|work=USA Today}}&lt;/ref&gt; . Ошол учурда Barra жана General Motors компаниялары башкы директордун жана корпорациянын имиджин жакшыртуу үчүн сыйлыктарды төлөп берген деген шек менен кармалган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.autoblog.com/2015/01/21/gm-buying-awards-mary-barra-report/|title=Is General Motors buying awards for Mary Barra?}}&lt;/ref&gt; Бул кайра чакыртып алуулар жумушчуларды компаниянын маданиятын өзгөртүү аракетинде кездешкен көйгөйлөр жөнүндө кабарлоого үндөгөн жаңы саясаттардын түзүлүшүнө алып келди &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://work.qz.com/1175673/general-motors-ceo-mary-barra-on-her-leadership-style-and-career/|title=GM CEO Mary Barra says too many women quit their jobs for the wrong reason|work=Quartz at Work}}&lt;/ref&gt; .

Башкаруучу директор (CEO) катары Барра Strobe сыяктуу айдоочусуз технологиялар стартапын сатып алуу аркылуу General Motors компаниясынын автопилоттогу жана электр машиналары рыногуна киришин жетектеген.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/09/business/general-motors-driverless.html|title=G.M. Acquires Strobe, Start-Up Focused on Driverless Technology|last=Vlasic|first=Bill|date=October 9, 2017|work=The New York Times|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2017-жылы Барра &quot;Детройт үчилтигинин&quot; эң көп айлык алган жетекчиси болгон, анын жалпы эмгек акысы 21,96 миллион долларды түзгөн. &lt;ref name=&quot;detroitnews.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.detroitnews.com/story/business/autos/general-motors/2018/04/27/gm-proxy-mary-barra-compensation/34313299/|title=GM paid CEO Mary Barra nearly $22M in 2017|first=Nora|last=Naughton|work=The Detroit News}}&lt;/ref&gt; 2018-жылдын ноябрь айында Барра Түндүк Америкадагы беш заводду жаап, 14 000 жумушчуну жумуштан кетиргенин жарыялаган. &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/11/26/gm-unallocating-several-plants-in-2019-to-take-3-billion-to-3point8-billion-charge-in-future-quarters.html|title=GM to halt production at several plants, cut more than 14,000 jobs|first=Robert|last=Ferris|work=[[CNBC]]|date=November 26, 2018}}&lt;/ref&gt; Анын чечимин президент [[Дональд Трамп]] сынга алып, жооп катары компаниянын мамлекеттик субсидияларын алып салам деп коркуткан. &lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

=== Башкармалыктар жана кеңештер ===
Барра General Dynamics компаниясынын директорлор кеңешинин мүчөсү болгон. Ал Детройт экономикалык клубунун жана Детройт айылдык күндүзгү мектебинин директорлор кеңешинде кызмат кылат. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dykema.com/news-press-kellett-elected-to-detroit-economic-club-board_041015.html|title=Dykema Chairman and CEO Peter Kellett Elected to the Detroit Economic Club Board of Directors|work=www.dykema.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theoaklandpress.com/news/detroit-country-day-school-announces-new-trustees-including-gm-ceo/article_f3d4a985-3f8e-5e98-a477-182d5e586370.html|title=Detroit Country Day School announces new trustees, including GM CEO Mary Barra|work=The Oakland Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220182852/https://www.theoaklandpress.com/news/detroit-country-day-school-announces-new-trustees-including-gm-ceo/article_f3d4a985-3f8e-5e98-a477-182d5e586370.html|archivedate=2020-02-20|accessdate=2026-11-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hometownlife.com/story/news/local/birmingham/2014/10/12/gm-ceo-mary-barra-joins-detroit-country-day-school-board-trustees/17041271/|title=GM CEO Mary Barra joins Detroit Country Day School Board of Trustees|work=HometownLife}}&lt;/ref&gt; Ал Стэнфорд университетинин камкорчулар кеңешинин, Стэнфорд бизнес мектебинин консультативдик кеңешинин жана [[Дьюк Университети|Дьюк университетинин]] камкорчулар кеңешинин мүчөсү. &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|title=GM CEO Barra joins Stanford University board|url=https://www.detroitnews.com/story/business/autos/general-motors/2015/07/15/gm-ceo-barra-joins-stanford-university-board/30181281/|work=Detroit News}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Three Join Board of Trustees|url=https://today.duke.edu/2020/07/three-join-board-trustees|work=today.duke.edu}}&lt;/ref&gt;

2017-жылдын август айында ал Disney компаниясынын директорлор кеңешине шайланган. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barra elected to Walt Disney board|url=http://www.autonews.com/article/20170824/OEM02/170829852/barra-elected-to-walt-disney-board}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=General Motors Chairman Mary T. Barra Joins Disney Board of Directors|url=https://variety.com/2017/film/news/gm-chairman-mary-t-barra-disney-board-directors-1202538221/|work=Variety}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=GM CEO Mary Barra Joins Disney's Board Amid Successor Search|url=https://fortune.com/2017/08/24/walt-disney-gm-general-motors-mary-barra/|work=Fortune}}&lt;/ref&gt; Ал бул кеңешке шайланган 12-адам жана төртүнчү аял болгон. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Disney Adds General Motors CEO to Board of Directors|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/disney-adds-general-motors-ceo-board-directors-1032380|work=The Hollywood Reporter}}&lt;/ref&gt;

2022-жылдын мартында ал Ички коопсуздук катчысы Алехандро Майоркас тарабынан Ички коопсуздук боюнча кеңеш берүүчү кеңешинин курамына дайындалган.

== Сыйлыктар ==
Барра 2023-жылы Артур В. Пейдж борборунун сыйлыктарында  сыйланып, Коомдук байланыштагы ак ниеттүүлүк үчүн Ларри Фостер сыйлыгын алган.

Барра 2018-жылдын февраль айында Улуттук инженердик академияга шайланган  &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=Spring 2018|title=Class of 2018 Elected : New Members|url=https://www.nae.edu/File.aspx?id=181157#page=49}}&lt;/ref&gt; 2018-жылдын сентябрь айында Барра Йель университетинин башкы директорунун жетекчилик институтунун &quot;Лидерликтеги легенда&quot; сыйлыгына ээ болгон. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://som.yale.edu/news/2018/09/chief-executive-leadership-institute-honors-mary-t-barra-with-legend-in-leadership-award|title=Chief Executive Leadership Institute Honors Mary T. Barra with Legend in Leadership Award|date=September 24, 2018|work=Yale School of Management}}&lt;/ref&gt;

== Жеке жашоо ==
Барра Кеттеринг университетинде окуп жүргөндө таанышкан консультант Тони Баррага турмушка чыккан жана эки баласы бар. &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;{{Cite news|title=Longtime Insider Is GM's First Female CEO|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303560204579249952766187032?mod=WSJ_hps_LEFTTopStories}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
{{Булактар|30em}}{{s-start}}
{{s-bus}}
{{s-bef|before=[[Daniel Akerson]]}}
{{s-ttl|title=CEO of [[General Motors]]|years=2014–present}}
{{s-inc|rows=2}}
|-
{{s-bef|before=[[Tim Solso]]}}
{{s-ttl|title=Chairman of the Board of [[General Motors]]|years=2016–present}}
{{s-end}}
[[Категория:Туулгандар 1961-жылы]]
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>iu35owifjlyr1vvqxmkbblni8va1asf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гренаданын туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155397</id>
    <revision>
      <id>666368</id>
      <parentid>666270</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T01:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8894" sha1="md3w95zn3ndpepyvvu9a0o1goa661do" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of Grenada.svg
|колу                = 
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{fd|07|02|1974}}
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|111000}}
|пропорция           = 3:5
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = Энтони Жорж
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = Civil Ensign of Grenada.svg
|колу1               = Жарандык жана мамлекеттик деңиз желеги
|колдонууда1         = {{FIAV|000110}}
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 1:2
|файл2               = Naval Ensign of Grenada.svg
|колдонууда2         = {{FIAV|000001}}
|колу2               = 
|пропорция2          =  1:2
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = Flags of Antigua and Barbuda 
}}

'''Гренаданын туусу''' — [[Гренада|Гренаданын]] мамлекеттик расмий символдорунун бири&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.gov.gd/national-symbols Government of Grenada. National Flag]&lt;/ref&gt;. 

== Тарыхы ==
XVIII кылым бою Гренададагы бийлик француз жана британдын ортосунда алмашып турган. Бул абал 1783-жылы Париж тынчтык келишимине ылайык Франция аралды Улуу Британияга биротоло өткөрүп бергенге чейин уланган&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Grenada/Independence Encyclopædia Britannica. Independence of Grenada]&lt;/ref&gt;. 1877-жылы арал Британиянын колониялык империясынын курамындагы колония болуп калган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бул аймак 1958-жылы Вест-Индия федерациясына кошулуп, 1962-жылга чейин анын мүчөсү болгон. Федерация таратылгандан беш жыл өткөндөн кийин, 1967-жылдын 3-мартында Гренада Улуу Британия менен ассоциацияланган мамлекет макамын алган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бул макам Гренадага ички иштерди толук көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берген, ал эми Британия аралдын тышкы саясаты жана коргонуу маселелери үчүн жооптуу бойдон калган. Бул аймак үчүн убактылуу катары гана каралган жаңы туу кабыл алынган. Ал ортосуна мускат жаңгагы түшүрүлгөн көк, сары жана жашыл горизонталдуу тилкелерден турган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.lonelyplanet.com/destinations/grenada Lonely Planet. Grenada]&lt;/ref&gt;.

Гренада Бириккен Эмгек Партиясы 1967-жылдын август айындагы шайлоодон эң көп орунга ээ болгондон кийин көз карандысыздык боюнча сүйлөшүүлөр башталган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Көп өтпөй жаңы улуттук тууну кабыл алуу иштери башталган. Жаңы дизайнды Сент-Андрей парафиясындагы Субиз шаарынан чыккан жергиликтүү гренадалык Энтони Жорж иштеп чыккан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ал мурунку туудагы мускат жаңгагы символун сактап калуу менен бирге, ошол мезгилде кеңири колдонулган горизонталдуу же вертикалдуу түзүлүшүнөн баш тарткан. Жаңы туу Гренада көз карандысыз өлкө болуп күнү — 1974-жылдын 7-февралында түн ортосунда биринчи жолу көтөрүлүп, ошол эле күнү өкмөт тарабынан расмий кабыл алынган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Гренаданын туусундагы түстөр жана символдор өлкөнүн маданий, саясий жана аймактык өзгөчөлүктөрүн чагылдырат.

* Жашыл түс — аралдардын өсүмдүктөрүн жана айыл чарбасын билдирет&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/flag-of-Grenada Encyclopædia Britannica. Flag of Grenada]&lt;/ref&gt;.
* Сары түс — күндү, ошондой эле гренадалыктардын жылуу мамилесин жана даанышмандыгын чагылдырат&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=Y8gcL2PBOVIC&amp;pg=PA39&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false DK Publishing. Complete Flags of the World]&lt;/ref&gt;.
* Кызыл түс — гармонияны, биримдикти, эрдикти жана күч-кубатты түшүндүрөт&lt;ref&gt;{{cite web|title=Grenada|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/grenada/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110035007/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/grenada|url-status=dead|archive-date=January 10, 2021|date=8 June 2020|access-date=3 July 2020|work=The World Factbook|publisher=CIA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811231159/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/grenada/|archivedate=2022-08-11|accessdate=2024-11-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Туудагы кооздолгон элементтер төмөнкү маанилерди туюнтат:

* Кызыл жээктеги сары жылдыздар — өлкөнүн административдик бирдиктерин (парафияларын) билдирет.
* Борбордогу кызыл тегеректеги сары жылдыз — өлкөнүн жетинчи парафиясы катары эсептелген Карриаку жана Петит-Мартиник аттуу эки  аралынын символу.
* Сол тарабындагы мускат жаңгагынын сүрөтү — аралдардын негизги экспорт айыл чарба азыгынын белгиси. Гренада Индонезиядан кийинки дүйнөдөгү экинчи ири мускат жаңгагын өндүрүүчү өлкө болуп саналат. Ушуга байланыштуу Гренада «Татымалдар аралы» деген каймана ат менен кеңири белгилүү&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19598301 BBC. Grenada country profile]&lt;/ref&gt;.

== Башка желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Желек
! scope=&quot;col&quot; |Датасы
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Маалыматтар
|-
|[[Файл:Flag_of_Grenada_(1875-1903).svg|border|150x150px]]
|1875–1903
|Гренаданын алгачкы колониялык белгиси түшүрүлгөн көк желек (Blue Ensign).
|-
|[[Файл:Flag_of_Grenada_(1903–1967).svg|border|150x150px]]
|1903–1967
|Гренаданын экинчи колониялык белгиси түшүрүлгөн көк желек (Blue Ensign).
|-
|[[Файл:Flag_of_Grenada_(1967–1974).svg|border|150x150px]]
|1967–1974
|Көк, сары жана жашыл түстөгү горизонталдуу тилкелерден турган, ортосунда ак сүйрү форманын ичинде мускат жаңгагынын бутагы жайгашкан туу.
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.fotw.info/flags/gt.html Flags of the World. Grenada] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/grenada Flag of Grenada] {{ref-en}}

{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>md3w95zn3ndpepyvvu9a0o1goa661do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сальвадордун туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155400</id>
    <revision>
      <id>666328</id>
      <parentid>665000</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8974" sha1="c1x243ixy8kaqhla79xk1dm1xbt9qli" xml:space="preserve">'''Сальвадордун мамлекеттик туусу''' — [[Сальвадор|Сальвадордун]] мамлекеттик расмий туусу. Расмий аталышы — ''Bandera Magna'', испан тилинен которгондо Улуу туу же Улуу желек деген маанини билдирет. Учурдагы туусу 1912-жылдын 17-майында  Сальвадордун Мыйзам чыгаруу ассамблеясы тарабынан кабыл алынган. 
 
== Тарыхы ==
1822-жылдын 20-февралында генерал Мануэль Хосе Арсе Аргентинанын желегине окшош, Сан-Сальвадордо көк-ак-көк түстөгү тилкелери бар желекти сунуштаган. Борбор Американы басып алууга аракет кылган Биринчи Мексика империясына каршы согуш мезгилинде бул желекти анын жубайы Мария Фелипа Арансаменди жана эжеси Мануэла Антония Арсе тиккен. Бул желек Сальвадордо 1865-жылга чейин колдонулган&lt;ref&gt;[https://diarioelsalvador.com/decultura/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735 Diario El Salvador. Así fue la evolución de la máxima representación de identidad nacional: la bandera de El Salvador]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.contrapunto.com.sv/temas-bicentenarios-las-tres-banderas-salvadorenas/ ContraPunto. Temas Bicentenarios: Las tres banderas salvadoreñas]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдын 14-февралында Сальвадордун Мыйзам чыгаруу ассамблеясы жаңы жарандык жана мамлекеттик желекти кабыл алуу тууралуу жарлык чыгарган. Ал кезектешкен тогуз көк жана ак тилкеден жана ошол учурда өлкөдө болгон тогуз департаментти символдоштурган тогуз жылдызы бар кызыл кантондон турган. Аскердик желек да ушундай эле көрүнүштө болгон, бирок алдыңкы бетинде жылдыздардын ордуна мамлекеттик герб жайгаштырылган. Жарлыкты президент Франсиско Дуэньяс 1865-жылдын 28-апрелинде бекиткен. Департаменттердин санынын өсүшүнө жараша жаңы жылдыздар кошулуп турган. 1865-жылы эки (Ла-Уньон жана Усулутан түзүлгөндө), 1869 (Ауачапан), 1873 (Кабаньяс) жана 1875 (Морасан) жылдары бирден жылдыз кошулган. 1875-жылдан 1912-жылга чейин желекте он төрт жылдыз болгон. АКШнын желегин эске салган бул символ &quot;консервативдик желек&quot; деген аталышты алган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.elfaro.net/es/201609/academico/19238/La-historia-oculta-de-la-bandera-salvadore%F1a.htm Elfaro. La historia oculta de la bandera salvadoreña]&lt;/ref&gt;.

1912-жылдын 17-майында Мыйзам чыгаруу ассамблеясы көк-ак-көк желекти улуттук желек катары бекиткен. Ал биринчи жолу 1912-жылдын 15-сентябрында Сан-Сальвадордогу Марс талаасынын Президенттик трибунасында көтөрүлгөн. Желектин алмаштырылышына 1865-жылкы дизайндын АКШнын желегине өтө окшош болуп кеткени себеп болгон, анткени көптөгөн сальвадордук лидерлер АКШнын Латын Америкасынын ички иштерине аралашуусунун фонунда антиимпериалистик көз караштарды карманышкан. 1912-жылдын дизайны өз кезегинде Сальвадордун 1822-жылдагы желегине окшош Борбор Америка Федеративдик Республикасынын желегине негизделген. Жаңы желек биринчи жолу көтөрүлгөндөн кийинки күнү &quot;Diario del Salvador&quot; гезити жаңы желек Никарагуанын желегине абдан окшош экенин белгилеген, анткени экөө тең ортосунда беш жанар тоону чагылдырган герби бар көк-ак-көк тилкелерден турган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;..

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==

== Башка желектери ==
[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1865–1912)_obverse_(military_flag).svg|thumb|280px|1865-жылдан 1912-жылга чейин колдонулган Сальвадордун аскердик желегинин алдыңкы бети]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Желек
!Бекитилиген
!Жокко чыгарылган
!Булак
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1822–1865).svg|alt=A blue-white-blue horizontal triband|center|150x150px|Flag of El Salvador (1822–1865)]]
|20-февраль 1822
|28-апрель 1865
|&lt;ref name=&quot;DES&quot;&gt;{{cite web|url=https://diarioelsalvador.com/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735/|title=Así Fue la Evolución de la Máxima Representación de Identidad Nacional: La Bandera de El Salvador|language=es|work=Diario El Salvador|date=2021-09-15|access-date=2025-05-17|last1=Gómez|first1=Alejandra|archive-date=2025-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523033906/https://diarioelsalvador.com/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(April_1865).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing nine white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1865)]]
|28-апрель 1865
|1865
|&lt;ref name=&quot;El Constitucional2&quot;&gt;{{cite news|title=El Constitucional – 4 May 1865 Publication|url=https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|work=El Constitucional|location=San Salvador, El Salvador|date=4 May 1865|page=1|access-date=2025-05-17|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614134543/https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|archive-date=2021-06-14|volume=1|issue=82|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot;&gt;[https://www.calameo.com/books/0041222255189ac32e9fc Historia de El Salvador]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(June_1865).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing eleven white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1865–1869)]]
|1865
|1869
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.filateliacuscatleca.com/historia-de-bandera|title=Historia de la Bandera de El Salvador|language=es|work=Filatelia Cuscatleca|access-date=2025-05-17|archive-date=2025-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709165007/https://www.filateliacuscatleca.com/historia-de-bandera|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1869–1873).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing twelve white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1869–1873)]]
|1869
|1873
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1873–1875).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing thirteen white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1869–1873)]]
|1873
|1875
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1875–1912).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing fourteen white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1875–1912)]]
|1875
|17-май 1912
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|alt=A blue-white-blue horizontal triband with the national coat of arms in the center|center|150x150px|Flag of El Salvador (1912–present)]]
|17-май 1912
|—
|&lt;ref name=&quot;DES&quot; /&gt;
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/sv.html Flags of the World. El Salvador] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/el-salvador Flag of El Salvador] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>c1x243ixy8kaqhla79xk1dm1xbt9qli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666329</id>
      <parentid>666328</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11990" sha1="375grdma3tl8y5dy523bli664nej84k" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of El Salvador.svg
|колу                = ''Bandera Magna'' (Улуу туу)
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{start date and age|1822|02|20|df=y}} (биринчи варианты) &lt;br&gt; {{start date and age|1912|05|17|df=y}} (учурдагы варианты)
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|011111}} {{FIAV|normal}}
|пропорция           = 3:5 же 9:16
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = 
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = Civil Ensign of El Salvador.svg
|колу1               = 
|колдонууда1         = {{FIAV|100000}} {{FIAV|normal}}
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 3:5
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = National flag of El Salvador
}}
'''Сальвадордун мамлекеттик туусу''' — [[Сальвадор|Сальвадордун]] мамлекеттик расмий туусу. Расмий аталышы — ''Bandera Magna'', испан тилинен которгондо Улуу туу же Улуу желек деген маанини билдирет. Учурдагы туусу 1912-жылдын 17-майында  Сальвадордун Мыйзам чыгаруу ассамблеясы тарабынан кабыл алынган. 
 
== Тарыхы ==
[[Файл:Illus-004_(Salvador,_20th_Century).jpg|thumb|458x458px|1875-жылкы аскердик тууну кармап турган капралдар жана сержанттар мектебинин курсанттары&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://dn790009.ca.archive.org/0/items/salvadoroftwenti00martrich/salvadoroftwenti00martrich.pdf|title=Salvador of the Twentieth Century|last1=Martin|first1=Percy F.|date=1911|publisher=Longmans, Green &amp; Co.; E. Arnold|location=[[New York City]] and [[London]]|language=en|lccn=a12000251|oclc=979568921|access-date=17 May 2025}}&lt;/ref&gt;]]
1822-жылдын 20-февралында генерал Мануэль Хосе Арсе Аргентинанын желегине окшош, Сан-Сальвадордо көк-ак-көк түстөгү тилкелери бар желекти сунуштаган. Борбор Американы басып алууга аракет кылган Биринчи Мексика империясына каршы согуш мезгилинде бул желекти анын жубайы Мария Фелипа Арансаменди жана эжеси Мануэла Антония Арсе тиккен. Бул желек Сальвадордо 1865-жылга чейин колдонулган&lt;ref&gt;[https://diarioelsalvador.com/decultura/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735 Diario El Salvador. Así fue la evolución de la máxima representación de identidad nacional: la bandera de El Salvador]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.contrapunto.com.sv/temas-bicentenarios-las-tres-banderas-salvadorenas/ ContraPunto. Temas Bicentenarios: Las tres banderas salvadoreñas]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдын 14-февралында Сальвадордун Мыйзам чыгаруу ассамблеясы жаңы жарандык жана мамлекеттик желекти кабыл алуу тууралуу жарлык чыгарган. Ал кезектешкен тогуз көк жана ак тилкеден жана ошол учурда өлкөдө болгон тогуз департаментти символдоштурган тогуз жылдызы бар кызыл кантондон турган. Аскердик желек да ушундай эле көрүнүштө болгон, бирок алдыңкы бетинде жылдыздардын ордуна мамлекеттик герб жайгаштырылган. Жарлыкты президент Франсиско Дуэньяс 1865-жылдын 28-апрелинде бекиткен. Департаменттердин санынын өсүшүнө жараша жаңы жылдыздар кошулуп турган. 1865-жылы эки (Ла-Уньон жана Усулутан түзүлгөндө), 1869 (Ауачапан), 1873 (Кабаньяс) жана 1875 (Морасан) жылдары бирден жылдыз кошулган. 1875-жылдан 1912-жылга чейин желекте он төрт жылдыз болгон. АКШнын желегин эске салган бул символ &quot;консервативдик желек&quot; деген аталышты алган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.elfaro.net/es/201609/academico/19238/La-historia-oculta-de-la-bandera-salvadore%F1a.htm Elfaro. La historia oculta de la bandera salvadoreña]&lt;/ref&gt;.

1912-жылдын 17-майында Мыйзам чыгаруу ассамблеясы көк-ак-көк желекти улуттук желек катары бекиткен. Ал биринчи жолу 1912-жылдын 15-сентябрында Сан-Сальвадордогу Марс талаасынын Президенттик трибунасында көтөрүлгөн. Желектин алмаштырылышына 1865-жылкы дизайндын АКШнын желегине өтө окшош болуп кеткени себеп болгон, анткени көптөгөн сальвадордук лидерлер АКШнын Латын Америкасынын ички иштерине аралашуусунун фонунда антиимпериалистик көз караштарды карманышкан. 1912-жылдын дизайны өз кезегинде Сальвадордун 1822-жылдагы желегине окшош Борбор Америка Федеративдик Республикасынын желегине негизделген. Жаңы желек биринчи жолу көтөрүлгөндөн кийинки күнү &quot;Diario del Salvador&quot; гезити жаңы желек Никарагуанын желегине абдан окшош экенин белгилеген, анткени экөө тең ортосунда беш жанар тоону чагылдырган герби бар көк-ак-көк тилкелерден турган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;..

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желек көк-ак-көк түстөгү горизонталдуу тилкелерден турат. Үстүңкү жана астыңкы көк тилкелер Тынч жана Атлантика океандарын, ортоңку ак тилке тынчтыкты билдирет.
{{Gallery|Файл:Flag of El Salvador (Construction Sheet).svg|{{center|Сальвадордун желегинин чиймеси&lt;ref name=&quot;LNS&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.asamblea.gob.sv/sites/default/files/documents/decretos/171117_072904667_archivo_documento_legislativo.pdf|title=Ley de Símbolos Patrios|trans-title=Law of National Symbols|language=es|date=14 September 1972|access-date=17 May 2025|work=[[Legislative Assembly of El Salvador]]|pages=3–4}}&lt;/ref&gt;}}|align=center|height=250|width=360}}

== Башка желектери ==
[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1865–1912)_obverse_(military_flag).svg|thumb|280px|1865-жылдан 1912-жылга чейин колдонулган Сальвадордун аскердик желегинин алдыңкы бети]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Желек
!Бекитилиген
!Жокко чыгарылган
!Булак
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1822–1865).svg|alt=A blue-white-blue horizontal triband|center|150x150px|Flag of El Salvador (1822–1865)]]
|20-февраль 1822
|28-апрель 1865
|&lt;ref name=&quot;DES&quot;&gt;{{cite web|url=https://diarioelsalvador.com/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735/|title=Así Fue la Evolución de la Máxima Representación de Identidad Nacional: La Bandera de El Salvador|language=es|work=Diario El Salvador|date=2021-09-15|access-date=2025-05-17|last1=Gómez|first1=Alejandra|archive-date=2025-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523033906/https://diarioelsalvador.com/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(April_1865).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing nine white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1865)]]
|28-апрель 1865
|1865
|&lt;ref name=&quot;El Constitucional2&quot;&gt;{{cite news|title=El Constitucional – 4 May 1865 Publication|url=https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|work=El Constitucional|location=San Salvador, El Salvador|date=4 May 1865|page=1|access-date=2025-05-17|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614134543/https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|archive-date=2021-06-14|volume=1|issue=82|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot;&gt;[https://www.calameo.com/books/0041222255189ac32e9fc Historia de El Salvador]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(June_1865).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing eleven white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1865–1869)]]
|1865
|1869
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.filateliacuscatleca.com/historia-de-bandera|title=Historia de la Bandera de El Salvador|language=es|work=Filatelia Cuscatleca|access-date=2025-05-17|archive-date=2025-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709165007/https://www.filateliacuscatleca.com/historia-de-bandera|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1869–1873).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing twelve white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1869–1873)]]
|1869
|1873
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1873–1875).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing thirteen white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1869–1873)]]
|1873
|1875
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1875–1912).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing fourteen white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1875–1912)]]
|1875
|17-май 1912
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|alt=A blue-white-blue horizontal triband with the national coat of arms in the center|center|150x150px|Flag of El Salvador (1912–present)]]
|17-май 1912
|—
|&lt;ref name=&quot;DES&quot; /&gt;
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/sv.html Flags of the World. El Salvador] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/el-salvador Flag of El Salvador] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>375grdma3tl8y5dy523bli664nej84k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666448</id>
      <parentid>666329</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>666448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12151" sha1="qqgjxzfnw4hdt1qzqwbkohu5hhcil2o" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of El Salvador.svg
|колу                = ''Bandera Magna'' (Улуу туу)
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{start date and age|1822|02|20|df=y}} (биринчи варианты) &lt;br&gt; {{start date and age|1912|05|17|df=y}} (учурдагы варианты)
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|011111}} {{FIAV|normal}}
|пропорция           = 3:5 же 9:16
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = 
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = Civil Ensign of El Salvador.svg
|колу1               = 
|колдонууда1         = {{FIAV|100000}} {{FIAV|normal}}
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 3:5
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = National flag of El Salvador
}}
'''Сальвадордун мамлекеттик туусу''' — [[Сальвадор|Сальвадордун]] мамлекеттик расмий туусу. Расмий аталышы — ''Bandera Magna'', испан тилинен которгондо Улуу туу же Улуу желек деген маанини билдирет. Учурдагы туусу 1912-жылдын 17-майында  Сальвадордун Мыйзам чыгаруу ассамблеясы тарабынан кабыл алынган. 
 
== Тарыхы ==
[[Файл:Illus-004_(Salvador,_20th_Century).jpg|thumb|458x458px|1875-жылкы аскердик тууну кармап турган капралдар жана сержанттар мектебинин курсанттары&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://dn790009.ca.archive.org/0/items/salvadoroftwenti00martrich/salvadoroftwenti00martrich.pdf|title=Salvador of the Twentieth Century|last1=Martin|first1=Percy F.|date=1911|publisher=Longmans, Green &amp; Co.; E. Arnold|location=[[New York City]] and [[London]]|language=en|lccn=a12000251|oclc=979568921|access-date=17 May 2025}}&lt;/ref&gt;]]
1822-жылдын 20-февралында генерал Мануэль Хосе Арсе Аргентинанын желегине окшош, Сан-Сальвадордо көк-ак-көк түстөгү тилкелери бар желекти сунуштаган. Борбор Американы басып алууга аракет кылган Биринчи Мексика империясына каршы согуш мезгилинде бул желекти анын жубайы Мария Фелипа Арансаменди жана эжеси Мануэла Антония Арсе тиккен. Бул желек Сальвадордо 1865-жылга чейин колдонулган&lt;ref&gt;[https://diarioelsalvador.com/decultura/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735 Diario El Salvador. Así fue la evolución de la máxima representación de identidad nacional: la bandera de El Salvador]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.contrapunto.com.sv/temas-bicentenarios-las-tres-banderas-salvadorenas/ ContraPunto. Temas Bicentenarios: Las tres banderas salvadoreñas]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдын 14-февралында Сальвадордун Мыйзам чыгаруу ассамблеясы жаңы жарандык жана мамлекеттик желекти кабыл алуу тууралуу жарлык чыгарган. Ал кезектешкен тогуз көк жана ак тилкеден жана ошол учурда өлкөдө болгон тогуз департаментти символдоштурган тогуз жылдызы бар кызыл кантондон турган. Аскердик желек да ушундай эле көрүнүштө болгон, бирок алдыңкы бетинде жылдыздардын ордуна мамлекеттик герб жайгаштырылган. Жарлыкты президент Франсиско Дуэньяс 1865-жылдын 28-апрелинде бекиткен. Департаменттердин санынын өсүшүнө жараша жаңы жылдыздар кошулуп турган. 1865-жылы эки (Ла-Уньон жана Усулутан түзүлгөндө), 1869 (Ауачапан), 1873 (Кабаньяс) жана 1875 (Морасан) жылдары бирден жылдыз кошулган. 1875-жылдан 1912-жылга чейин желекте он төрт жылдыз болгон. АКШнын желегин эске салган бул символ &quot;консервативдик желек&quot; деген аталышты алган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.elfaro.net/es/201609/academico/19238/La-historia-oculta-de-la-bandera-salvadore%F1a.htm Elfaro. La historia oculta de la bandera salvadoreña]&lt;/ref&gt;.

1912-жылдын 17-майында Мыйзам чыгаруу ассамблеясы көк-ак-көк желекти улуттук желек катары бекиткен. Ал биринчи жолу 1912-жылдын 15-сентябрында Сан-Сальвадордогу Марс талаасынын Президенттик трибунасында көтөрүлгөн. Желектин алмаштырылышына 1865-жылкы дизайндын АКШнын желегине өтө окшош болуп кеткени себеп болгон, анткени көптөгөн сальвадордук лидерлер АКШнын Латын Америкасынын ички иштерине аралашуусунун фонунда антиимпериалистик көз караштарды карманышкан. 1912-жылдын дизайны өз кезегинде Сальвадордун 1822-жылдагы желегине окшош Борбор Америка Федеративдик Республикасынын желегине негизделген. Жаңы желек биринчи жолу көтөрүлгөндөн кийинки күнү &quot;Diario del Salvador&quot; гезити жаңы желек Никарагуанын желегине абдан окшош экенин белгилеген, анткени экөө тең ортосунда беш жанар тоону чагылдырган герби бар көк-ак-көк тилкелерден турган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;..

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желек көк-ак-көк түстөгү горизонталдуу тилкелерден турат. Үстүңкү жана астыңкы көк тилкелер Тынч жана Атлантика океандарын, ортоңку ак тилке тынчтыкты билдирет.
{{Gallery|Файл:Flag of El Salvador (Construction Sheet).svg|{{center|Сальвадордун желегинин чиймеси&lt;ref name=&quot;LNS&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.asamblea.gob.sv/sites/default/files/documents/decretos/171117_072904667_archivo_documento_legislativo.pdf|title=Ley de Símbolos Patrios|trans-title=Law of National Symbols|language=es|date=14 September 1972|access-date=17 May 2025|work=[[Legislative Assembly of El Salvador]]|pages=3–4}}&lt;/ref&gt;}}|align=center|height=250|width=360}}

== Башка желектери ==
[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1865–1912)_obverse_(military_flag).svg|thumb|280px|1865-жылдан 1912-жылга чейин колдонулган Сальвадордун аскердик желегинин алдыңкы бети]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Желек
!Бекитилиген
!Жокко чыгарылган
!Булак
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1822–1865).svg|alt=A blue-white-blue horizontal triband|center|150x150px|Flag of El Salvador (1822–1865)]]
|20-февраль 1822
|28-апрель 1865
|&lt;ref name=&quot;DES&quot;&gt;{{cite web|url=https://diarioelsalvador.com/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735/|title=Así Fue la Evolución de la Máxima Representación de Identidad Nacional: La Bandera de El Salvador|language=es|work=Diario El Salvador|date=2021-09-15|access-date=2025-05-17|last1=Gómez|first1=Alejandra|archive-date=2025-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523033906/https://diarioelsalvador.com/asi-fue-la-evolucion-de-la-maxima-representacion-de-identidad-nacional-la-bandera-de-el-salvador/134735/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(April_1865).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing nine white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1865)]]
|28-апрель 1865
|1865
|&lt;ref name=&quot;El Constitucional2&quot;&gt;{{cite news|title=El Constitucional – 4 May 1865 Publication|url=https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|work=El Constitucional|location=San Salvador, El Salvador|date=4 May 1865|page=1|access-date=2025-05-17|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614134543/https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|archive-date=2021-06-14|volume=1|issue=82|url-status=dead|archivedate=2021-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614134543/https://www.diariooficial.gob.sv/diarios/1865/1865_Parte4.pdf|accessdate=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot;&gt;[https://www.calameo.com/books/0041222255189ac32e9fc Historia de El Salvador]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(June_1865).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing eleven white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1865–1869)]]
|1865
|1869
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.filateliacuscatleca.com/historia-de-bandera|title=Historia de la Bandera de El Salvador|language=es|work=Filatelia Cuscatleca|access-date=2025-05-17|archive-date=2025-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709165007/https://www.filateliacuscatleca.com/historia-de-bandera|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1869–1873).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing twelve white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1869–1873)]]
|1869
|1873
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1873–1875).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing thirteen white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1869–1873)]]
|1873
|1875
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador_(1875–1912).svg|alt=A flag with nine alternating blue and white striped with a red canton containing fourteen white stars|center|150x150px|Flag of El Salvador (1875–1912)]]
|1875
|17-май 1912
|&lt;ref name=&quot;Bernal2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FC2&quot; /&gt;
|-
|[[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|alt=A blue-white-blue horizontal triband with the national coat of arms in the center|center|150x150px|Flag of El Salvador (1912–present)]]
|17-май 1912
|—
|&lt;ref name=&quot;DES&quot; /&gt;
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/sv.html Flags of the World. El Salvador] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/el-salvador Flag of El Salvador] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>qqgjxzfnw4hdt1qzqwbkohu5hhcil2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Винсент жана Гренадиндердин туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155402</id>
    <revision>
      <id>666431</id>
      <parentid>665019</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10586" sha1="bbbvb841a1ryeq76sx53op9ez5vjoi8" xml:space="preserve">'''Сент-Винсент жана Гренадиндердин''' '''мамлекеттик туусу''' — Сент-Винсент жана Гренадиндердин мамлекеттик расмий символдорунун бири. 1985-жылдын 12-октябрында бекитилген. 
 
== Тарыхы ==
[[Файл:Flags_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_and_the_Republic_of_China_20100827.jpg|thumb|Тайбэй шаарындагы Тышкы иштер министрлигинин имаратындагы Сент-Винсенттин желеги.]]
[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(vertical).svg|thumb|Желектин вертикалдуу варианты.]]
[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(construction_sheet).svg|thumb|Желектин чиймеси]]
Сент-Винсент XVIII кылым бою Франциянын же Улуу Британиянын бийлигине алдында болгон. Бул абал 1783-жылы, Париж тынчтык келишими боюнча Франция аралды Улуу Британияга өткөрүп берип, Сент-Винсент Улуу Британиянын колониясына айланганга чейин уланган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Saint-Vincent-and-the-Grenadines/History Encyclopædia Britannica. History of Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;. Бул мезгил аралыгында желек катары аймактын герби түшүрүлгөн британдык көк деңиз желеги колдонулуп келген&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200627193410/https://global.britannica.com/topic/flag-of-Saint-Vincent-and-the-Grenadines Encyclopædia Britannica. Smith Whitney. Flag of Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;. Башында гербде эки кара чачту аял сүрөттөлүп, сол жактагысы пальма шагын кармап турса, оң жактагысы  курмандык чалынуучу жайдын алдында чөгөлөп турган. Бул дизайн 1907-жылы кайра каралып, аялдардын чачынын түсү сарыга өзгөртүлгөн, ал эми отурган аял колуна табакты кармап турган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=bjErAQAAIAAJ&amp;q=%22flag+of+saint+vincent%22+1907&amp;redir_esc=y Flag Research Center. The Flag Bulletin, 19-том]&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк, 1958-жылы арал Вест-Индия федерациясына кошулуп, 1962-жылга чейин бул саясий союздун курамында болгон&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-20006734 BBC. St Vincent and the Grenadines country profile]&lt;/ref&gt;. Федерация тарагандан жети жыл өткөндөн кийин, 1969-жылдын 27-октябрында Сент-Винсент ассоциацияланган мамлекет макамын алып&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, жогоруда аталган көк желекти өзүнүн расмий желеги катары кабыл алган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1979-жылдын 27-октябрында Сент-Винсент көз карандысыз өлкө макамын алганда, Сент-Винсенттин тургуну Элейн Ливерпуль тарабынан иштелип чыккан желек улуттук желек катары тандалган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=Y8gcL2PBOVIC&amp;pg=PA37&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Kindersley Ltd., Dorling. Complete Flags of the World]&lt;/ref&gt;. Ал эки ичке ак сызык менен бөлүнгөн көк, сары жана жашыл түстөгү бирдей үч вертикалдуу тилкеден турган. Желектин ортосунда, аралдарга Уильям Блай тарабынан алып келинген нан дарагынын жалбырагында өлкөнүн герби жайгашкан. Бирок көп өтпөй бул дизайнды даярдоо татаал жана кымбат экени, ал эми нан дарагынын жалбырагы алыстан кыйынчылык менен таанылары белгилүү болгон&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Жаңы демократиялык партия 1984-жылдагы шайлоодо жеңишке жеткенден кийин, жаңы премьер-министр Жеймс Фитц-Аллен Митчелл желектин дизайнын өзгөртүүгө аракет кылган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жалпы улуттук сынак өткөрүлгөн, бирок бир дагы сунуш ылайыктуу деп табылбагандыктан, сынак жыйынтыксыз аяктаган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Натыйжада желектин дизайнын өзгөртүү тапшырмасы Женева кантонунун желегин жана Олимпиада оюндарынын символикасын иштеп чыккан швейцариялык сүрөтчү Жюльен ван дер Вальга тапшырылган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://thevincentian.com/the-flags-of-svg-p1434-155.htm TheVincentian. The flags of SVG]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=AmnGDwAAQBAJ&amp;pg=PT195&amp;redir_esc=y Stephen R Wenn, Robert Barney. The Gold in the Rings: The People and Events That Transformed the Olympic Games]&lt;/ref&gt;. Ага &quot;ошол эле түстөрдү сактап калуу менен баштапкы желекти заманбапташтыруу&quot; милдети жүктөлгөн&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=ezIrAQAAIAAJ&amp;q=%22Julien+van+der+Wal%22+geneva&amp;redir_esc=y Flag Research Center. The Flag Bulletin, 25-том]&lt;/ref&gt;. 1985-жылдын март айында желектеги ак тилкелер алып салынган&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Ван дер Вальдын вариантында кыздар менен нан дарагынын жалбырагы &quot;V&quot; тамгасынын формасында топтоштурулган үч ромб менен алмаштырылып, желектин түстөрү мурункудай эле калтырылган. Жаңы желек өкмөт тарабынан 1985-жылдын 12-октябрында расмий түрдө кабыл алынган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Желектин биринчи жолу расмий түрдө көтөрүлгөндүгү тууралуу айрым карама-каршылыктар бар. Аралдардын &quot;The Vincentian&quot; улуттук гезити бул окуя 21-октябрда Кингстаундагы Аскердик мемориалдагы азем учурунда болгонун ырастайт&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. &quot;Британ энциклопедиясынын&quot; авторлорунун бири Уитни Смит ал биринчи жолу бир күн кийин (22-октябрда) көтөрүлгөнүн билдирет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Кээде &quot;Асыл таштар&quot; деп да аталган бул желек жарандык, мамлекеттик жана аскердик-деңиз объекттеринин ортосунда эч кандай айырмачылыксыз, бардык максаттар үчүн колдонулат&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желектин түстөрү менен символдору маданий жана саясий мааниге ээ. Көк түс асманды жана деңизди туюндурса, сары түс аралдагы кумду, күн нурун жана аралдыктардын &quot;жарык рухун&quot; чагылдырат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201105200112/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/vc.html The World Factbook. Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жашыл түс өлкөнүн бай өсүмдүк дүйнөсүн, ошондой эле жергиликтүү калктын  кубат-кубатын билдирет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Үч ромб Сент-Винсенттин &quot;Антил аралдарынын бермети&quot; жана &quot;Кариб деңизинин асыл ташы&quot; деген каймана аттары менен байланыштуу&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Алардын &quot;V&quot; тамгасынын формасында жайгашуусу &quot;Винсент&quot; деген сөздүн биринчи тамгасын туюндурат, ошондой эле аралдардын Кариб деңизиндеги географилык ордун көрсөтүп турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Башка желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+Сент-Винсент жана Гренадиндердин тарыхый желектери
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Желек
! scope=&quot;col&quot; |Колдонулган жылдары
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Сүрөттөмөсү
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1877-1907).svg|150x150px]]
|1877–1907
| rowspan=&quot;2&quot; |Британ бийлиги мезгилинде колдонулган, герб түшүрүлгөн бар көк түстөгү желек.
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1907-1979).svg|150x150px]]
|1907–1979
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1979-1985).svg|150x150px]]
|27 октябрь 1979 – март 1985
|Көк, сары жана жашыл түстөгү тилкелерден турган, алардын ортосунда эки ичке ак тилке жайгашкан вертикалдуу үч түстүү желек; анын ортосунда нан дарагынын жалбырагынын фонунда өлкөнүн герби чагылдырылган.
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1985).svg|150x150px]]
|март—21 октябрь 1985
|Тик ак тилкелер алынып салынган.
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>bbbvb841a1ryeq76sx53op9ez5vjoi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666432</id>
      <parentid>666431</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11983" sha1="t2t4md11eo4miyrhyxmz6recinhipxx" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg
|колу                = 
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{fd|12|10|1985}}
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|111111}}
|пропорция           = 2:3 
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = 
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = 
|колу1               = 
|колдонууда1         = 
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = Flags of Saint Vincent and the Grenadines
}}
'''Сент-Винсент жана Гренадиндердин''' '''мамлекеттик туусу''' — Сент-Винсент жана Гренадиндердин мамлекеттик расмий символдорунун бири. 1985-жылдын 12-октябрында бекитилген. 
 
== Тарыхы ==
[[Файл:Flags_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_and_the_Republic_of_China_20100827.jpg|thumb|Тайбэй шаарындагы Тышкы иштер министрлигинин имаратындагы Сент-Винсенттин желеги.]]
[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(vertical).svg|thumb|Желектин вертикалдуу варианты.]]
[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(construction_sheet).svg|thumb|Желектин чиймеси]]
Сент-Винсент XVIII кылым бою Франциянын же Улуу Британиянын бийлигине алдында болгон. Бул абал 1783-жылы, Париж тынчтык келишими боюнча Франция аралды Улуу Британияга өткөрүп берип, Сент-Винсент Улуу Британиянын колониясына айланганга чейин уланган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Saint-Vincent-and-the-Grenadines/History Encyclopædia Britannica. History of Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;. Бул мезгил аралыгында желек катары аймактын герби түшүрүлгөн британдык көк деңиз желеги колдонулуп келген&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200627193410/https://global.britannica.com/topic/flag-of-Saint-Vincent-and-the-Grenadines Encyclopædia Britannica. Smith Whitney. Flag of Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;. Башында гербде эки кара чачту аял сүрөттөлүп, сол жактагысы пальма шагын кармап турса, оң жактагысы  курмандык чалынуучу жайдын алдында чөгөлөп турган. Бул дизайн 1907-жылы кайра каралып, аялдардын чачынын түсү сарыга өзгөртүлгөн, ал эми отурган аял колуна табакты кармап турган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=bjErAQAAIAAJ&amp;q=%22flag+of+saint+vincent%22+1907&amp;redir_esc=y Flag Research Center. The Flag Bulletin, 19-том]&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк, 1958-жылы арал Вест-Индия федерациясына кошулуп, 1962-жылга чейин бул саясий союздун курамында болгон&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-20006734 BBC. St Vincent and the Grenadines country profile]&lt;/ref&gt;. Федерация тарагандан жети жыл өткөндөн кийин, 1969-жылдын 27-октябрында Сент-Винсент ассоциацияланган мамлекет макамын алып&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, жогоруда аталган көк желекти өзүнүн расмий желеги катары кабыл алган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1979-жылдын 27-октябрында Сент-Винсент көз карандысыз өлкө макамын алганда, Сент-Винсенттин тургуну Элейн Ливерпуль тарабынан иштелип чыккан желек улуттук желек катары тандалган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=Y8gcL2PBOVIC&amp;pg=PA37&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Kindersley Ltd., Dorling. Complete Flags of the World]&lt;/ref&gt;. Ал эки ичке ак сызык менен бөлүнгөн көк, сары жана жашыл түстөгү бирдей үч вертикалдуу тилкеден турган. Желектин ортосунда, аралдарга Уильям Блай тарабынан алып келинген нан дарагынын жалбырагында өлкөнүн герби жайгашкан. Бирок көп өтпөй бул дизайнды даярдоо татаал жана кымбат экени, ал эми нан дарагынын жалбырагы алыстан кыйынчылык менен таанылары белгилүү болгон&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Жаңы демократиялык партия 1984-жылдагы шайлоодо жеңишке жеткенден кийин, жаңы премьер-министр Жеймс Фитц-Аллен Митчелл желектин дизайнын өзгөртүүгө аракет кылган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жалпы улуттук сынак өткөрүлгөн, бирок бир дагы сунуш ылайыктуу деп табылбагандыктан, сынак жыйынтыксыз аяктаган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Натыйжада желектин дизайнын өзгөртүү тапшырмасы Женева кантонунун желегин жана Олимпиада оюндарынын символикасын иштеп чыккан швейцариялык сүрөтчү Жюльен ван дер Вальга тапшырылган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://thevincentian.com/the-flags-of-svg-p1434-155.htm TheVincentian. The flags of SVG]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=AmnGDwAAQBAJ&amp;pg=PT195&amp;redir_esc=y Stephen R Wenn, Robert Barney. The Gold in the Rings: The People and Events That Transformed the Olympic Games]&lt;/ref&gt;. Ага &quot;ошол эле түстөрдү сактап калуу менен баштапкы желекти заманбапташтыруу&quot; милдети жүктөлгөн&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=ezIrAQAAIAAJ&amp;q=%22Julien+van+der+Wal%22+geneva&amp;redir_esc=y Flag Research Center. The Flag Bulletin, 25-том]&lt;/ref&gt;. 1985-жылдын март айында желектеги ак тилкелер алып салынган&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Ван дер Вальдын вариантында кыздар менен нан дарагынын жалбырагы &quot;V&quot; тамгасынын формасында топтоштурулган үч ромб менен алмаштырылып, желектин түстөрү мурункудай эле калтырылган. Жаңы желек өкмөт тарабынан 1985-жылдын 12-октябрында расмий түрдө кабыл алынган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Желектин биринчи жолу расмий түрдө көтөрүлгөндүгү тууралуу айрым карама-каршылыктар бар. Аралдардын &quot;The Vincentian&quot; улуттук гезити бул окуя 21-октябрда Кингстаундагы Аскердик мемориалдагы азем учурунда болгонун ырастайт&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. &quot;Британ энциклопедиясынын&quot; авторлорунун бири Уитни Смит ал биринчи жолу бир күн кийин (22-октябрда) көтөрүлгөнүн билдирет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Кээде &quot;Асыл таштар&quot; деп да аталган бул желек жарандык, мамлекеттик жана аскердик-деңиз объекттеринин ортосунда эч кандай айырмачылыксыз, бардык максаттар үчүн колдонулат&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желектин түстөрү менен символдору маданий жана саясий мааниге ээ. Көк түс асманды жана деңизди туюндурса, сары түс аралдагы кумду, күн нурун жана аралдыктардын &quot;жарык рухун&quot; чагылдырат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201105200112/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/vc.html The World Factbook. Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жашыл түс өлкөнүн бай өсүмдүк дүйнөсүн, ошондой эле жергиликтүү калктын  кубат-кубатын билдирет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Үч ромб Сент-Винсенттин &quot;Антил аралдарынын бермети&quot; жана &quot;Кариб деңизинин асыл ташы&quot; деген каймана аттары менен байланыштуу&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Алардын &quot;V&quot; тамгасынын формасында жайгашуусу &quot;Винсент&quot; деген сөздүн биринчи тамгасын туюндурат, ошондой эле аралдардын Кариб деңизиндеги географилык ордун көрсөтүп турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Башка желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+Сент-Винсент жана Гренадиндердин тарыхый желектери
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Желек
! scope=&quot;col&quot; |Колдонулган жылдары
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Сүрөттөмөсү
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1877-1907).svg|150x150px]]
|1877–1907
| rowspan=&quot;2&quot; |Британ бийлиги мезгилинде колдонулган, герб түшүрүлгөн бар көк түстөгү желек.
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1907-1979).svg|150x150px]]
|1907–1979
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1979-1985).svg|150x150px]]
|27 октябрь 1979 – март 1985
|Көк, сары жана жашыл түстөгү тилкелерден турган, алардын ортосунда эки ичке ак тилке жайгашкан вертикалдуу үч түстүү желек; анын ортосунда нан дарагынын жалбырагынын фонунда өлкөнүн герби чагылдырылган.
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1985).svg|150x150px]]
|март—21 октябрь 1985
|Тик ак тилкелер алынып салынган.
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>t2t4md11eo4miyrhyxmz6recinhipxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666433</id>
      <parentid>666432</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12207" sha1="184wywic9ph996aag1xiqceyt58b4hu" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg
|колу                = 
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{fd|12|10|1985}}
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|111111}}
|пропорция           = 2:3 
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = 
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = 
|колу1               = 
|колдонууда1         = 
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = Flags of Saint Vincent and the Grenadines
}}
'''Сент-Винсент жана Гренадиндердин''' '''мамлекеттик туусу''' — Сент-Винсент жана Гренадиндердин мамлекеттик расмий символдорунун бири. 1985-жылдын 12-октябрында бекитилген. 
 
== Тарыхы ==
[[Файл:Flags_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_and_the_Republic_of_China_20100827.jpg|thumb|Тайбэй шаарындагы Тышкы иштер министрлигинин имаратындагы Сент-Винсенттин желеги.]]
[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(vertical).svg|thumb|Желектин вертикалдуу варианты.]]
[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(construction_sheet).svg|thumb|Желектин чиймеси]]
Сент-Винсент XVIII кылым бою Франциянын же Улуу Британиянын бийлигине алдында болгон. Бул абал 1783-жылы, Париж тынчтык келишими боюнча Франция аралды Улуу Британияга өткөрүп берип, Сент-Винсент Улуу Британиянын колониясына айланганга чейин уланган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Saint-Vincent-and-the-Grenadines/History Encyclopædia Britannica. History of Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;. Бул мезгил аралыгында желек катары аймактын герби түшүрүлгөн британдык көк деңиз желеги колдонулуп келген&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20200627193410/https://global.britannica.com/topic/flag-of-Saint-Vincent-and-the-Grenadines Encyclopædia Britannica. Smith Whitney. Flag of Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;. Башында гербде эки кара чачту аял сүрөттөлүп, сол жактагысы пальма шагын кармап турса, оң жактагысы  курмандык чалынуучу жайдын алдында чөгөлөп турган. Бул дизайн 1907-жылы кайра каралып, аялдардын чачынын түсү сарыга өзгөртүлгөн, ал эми отурган аял колуна табакты кармап турган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=bjErAQAAIAAJ&amp;q=%22flag+of+saint+vincent%22+1907&amp;redir_esc=y Flag Research Center. The Flag Bulletin, 19-том]&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк, 1958-жылы арал Вест-Индия федерациясына кошулуп, 1962-жылга чейин бул саясий союздун курамында болгон&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-20006734 BBC. St Vincent and the Grenadines country profile]&lt;/ref&gt;. Федерация тарагандан жети жыл өткөндөн кийин, 1969-жылдын 27-октябрында Сент-Винсент ассоциацияланган мамлекет макамын алып&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, жогоруда аталган көк желекти өзүнүн расмий желеги катары кабыл алган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1979-жылдын 27-октябрында Сент-Винсент көз карандысыз өлкө макамын алганда, Сент-Винсенттин тургуну Элейн Ливерпуль тарабынан иштелип чыккан желек улуттук желек катары тандалган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://books.google.kg/books?id=Y8gcL2PBOVIC&amp;pg=PA37&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Kindersley Ltd., Dorling. Complete Flags of the World]&lt;/ref&gt;. Ал эки ичке ак сызык менен бөлүнгөн көк, сары жана жашыл түстөгү бирдей үч вертикалдуу тилкеден турган. Желектин ортосунда, аралдарга Уильям Блай тарабынан алып келинген нан дарагынын жалбырагында өлкөнүн герби жайгашкан. Бирок көп өтпөй бул дизайнды даярдоо татаал жана кымбат экени, ал эми нан дарагынын жалбырагы алыстан кыйынчылык менен таанылары белгилүү болгон&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Жаңы демократиялык партия 1984-жылдагы шайлоодо жеңишке жеткенден кийин, жаңы премьер-министр Жеймс Фитц-Аллен Митчелл желектин дизайнын өзгөртүүгө аракет кылган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жалпы улуттук сынак өткөрүлгөн, бирок бир дагы сунуш ылайыктуу деп табылбагандыктан, сынак жыйынтыксыз аяктаган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Натыйжада желектин дизайнын өзгөртүү тапшырмасы Женева кантонунун желегин жана Олимпиада оюндарынын символикасын иштеп чыккан швейцариялык сүрөтчү Жюльен ван дер Вальга тапшырылган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://thevincentian.com/the-flags-of-svg-p1434-155.htm TheVincentian. The flags of SVG]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=AmnGDwAAQBAJ&amp;pg=PT195&amp;redir_esc=y Stephen R Wenn, Robert Barney. The Gold in the Rings: The People and Events That Transformed the Olympic Games]&lt;/ref&gt;. Ага &quot;ошол эле түстөрдү сактап калуу менен баштапкы желекти заманбапташтыруу&quot; милдети жүктөлгөн&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=ezIrAQAAIAAJ&amp;q=%22Julien+van+der+Wal%22+geneva&amp;redir_esc=y Flag Research Center. The Flag Bulletin, 25-том]&lt;/ref&gt;. 1985-жылдын март айында желектеги ак тилкелер алып салынган&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Ван дер Вальдын вариантында кыздар менен нан дарагынын жалбырагы &quot;V&quot; тамгасынын формасында топтоштурулган үч ромб менен алмаштырылып, желектин түстөрү мурункудай эле калтырылган. Жаңы желек өкмөт тарабынан 1985-жылдын 12-октябрында расмий түрдө кабыл алынган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Желектин биринчи жолу расмий түрдө көтөрүлгөндүгү тууралуу айрым карама-каршылыктар бар. Аралдардын &quot;The Vincentian&quot; улуттук гезити бул окуя 21-октябрда Кингстаундагы Аскердик мемориалдагы азем учурунда болгонун ырастайт&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. &quot;Британ энциклопедиясынын&quot; авторлорунун бири Уитни Смит ал биринчи жолу бир күн кийин (22-октябрда) көтөрүлгөнүн билдирет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Кээде &quot;Асыл таштар&quot; деп да аталган бул желек жарандык, мамлекеттик жана аскердик-деңиз объекттеринин ортосунда эч кандай айырмачылыксыз, бардык максаттар үчүн колдонулат&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желектин түстөрү менен символдору маданий жана саясий мааниге ээ. Көк түс асманды жана деңизди туюндурса, сары түс аралдагы кумду, күн нурун жана аралдыктардын &quot;жарык рухун&quot; чагылдырат&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201105200112/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/vc.html The World Factbook. Saint Vincent and the Grenadines]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жашыл түс өлкөнүн бай өсүмдүк дүйнөсүн, ошондой эле жергиликтүү калктын  кубат-кубатын билдирет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Үч ромб Сент-Винсенттин &quot;Антил аралдарынын бермети&quot; жана &quot;Кариб деңизинин асыл ташы&quot; деген каймана аттары менен байланыштуу&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Алардын &quot;V&quot; тамгасынын формасында жайгашуусу &quot;Винсент&quot; деген сөздүн биринчи тамгасын туюндурат, ошондой эле аралдардын Кариб деңизиндеги географилык ордун көрсөтүп турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Башка желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+Сент-Винсент жана Гренадиндердин тарыхый желектери
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Желек
! scope=&quot;col&quot; |Колдонулган жылдары
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |Сүрөттөмөсү
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1877-1907).svg|150x150px]]
|1877–1907
| rowspan=&quot;2&quot; |Британ бийлиги мезгилинде колдонулган, герб түшүрүлгөн бар көк түстөгү желек.
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1907-1979).svg|150x150px]]
|1907–1979
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1979-1985).svg|150x150px]]
|27 октябрь 1979 – март 1985
|Көк, сары жана жашыл түстөгү тилкелерден турган, алардын ортосунда эки ичке ак тилке жайгашкан вертикалдуу үч түстүү желек; анын ортосунда нан дарагынын жалбырагынын фонунда өлкөнүн герби чагылдырылган.
|-
|[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines_(1985).svg|150x150px]]
|март—21 октябрь 1985
|Тик ак тилкелер алынып салынган.
|}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/vc.html Flags of the World. Saint Vincent and the Grenadines] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/saint-vincent-and-the-grenadines Flag of Saint Vincent and the Grenadines] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>184wywic9ph996aag1xiqceyt58b4hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Китс жана Невистин туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155403</id>
    <revision>
      <id>666440</id>
      <parentid>665018</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3124" sha1="rdllf26ipl98qeg49jojnechdkxuco9" xml:space="preserve">'''Сент-Китс жана Невистин''' '''мамлекеттик туусу''' — [[Сент-Китс жана Невис|Сент-Китс жана Невистин]] расмий мамлекеттик символдорунун бири. 1983-жылдын 19-сентябрында бекитилген. 
 
== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желектин дизайны Конго Республикасынын желегине абдан окшош болгону менен, анын түстөрү менен символдору маданий, саясий жана аймактык мааниге ээ. Жашыл түс өлкөнүн түшүмдүү жерин билдирсе, кызыл түс кулчулукка жана колониализмге каршы күрөштү эске салып турат. Сары тилкелер аралда жыл бою өкүм сүргөн жай мезгилиндеги күн нурун, кара түс калктын африкалык тегин туюндурат&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/flag-of-Saint-Kitts-and-Nevis Encyclopædia Britannica. Smith Whitney. Flag of Saint Kitts and Nevis]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=anBaE-TAlcUC&amp;q=Flag+of+St.+Kitts+and+Nevis&amp;pg=PA33&amp;redir_esc=y Kindersley Dorling. Complete Flags of the World]&lt;/ref&gt;. Кара тилкедеги эки жылдыз эки аралды, ошондой эле үмүт менен эркиндикти символдоштурат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20201205061139/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/sc.html The World Factbook. Saint Kitts and Nevis]&lt;/ref&gt;. Желектин символдорунун расмий мааниси ушул желектин автору, дизайнды иштеп чыккан Эдрис Льюис тарабынан жарыяланган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Башка желектери ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_St._Christopher-Nevis-Anguilla_(1958-1967).svg|Сент-Китс-Невис-Ангилья колониясынын желеги 1958—1967 
Файл:Flag_of_St_Kitts-Nevis-Anguilla_(1967).svg|Улуу Британия менен ассоциялашкан — Сент-Кристофер жана Невистин желеги {{fd|27|02|1967}} — {{fd|30|05|1967}} 
Файл:Flag_of_St_Christopher_Nevis_Anguilla.svg|Улуу Британия менен ассоциялашкан — Сент-Кристофер — Невис — Ангильянын желеги {{fd|30|05|1967}} — {{fd|19|09|1983}}    
&lt;/gallery&gt;

=== Кошумча желектери ===
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_Nevis.svg|Невистин желеги
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>rdllf26ipl98qeg49jojnechdkxuco9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666441</id>
      <parentid>666440</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4625" sha1="kizom74rqmqvicb118xdok8fmt6plwx" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of Saint Kitts and Nevis.svg
|колу                = 
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{fd|19|09|1983}} 
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|111110}}
|пропорция           = 2:3 
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = Эдрайс Льюис
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = Naval Ensign of Saint Kitts and Nevis.svg
|колу1               = Аскер-деңиз желеги
|колдонууда1         = {{FIAV|000001}}
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 1:2 
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = National flag of Saint Kitts and Nevis
}}
'''Сент-Китс жана Невистин''' '''мамлекеттик туусу''' — [[Сент-Китс жана Невис|Сент-Китс жана Невистин]] расмий мамлекеттик символдорунун бири. 1983-жылдын 19-сентябрында бекитилген. 
 
== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
Желектин дизайны Конго Республикасынын желегине абдан окшош болгону менен, анын түстөрү менен символдору маданий, саясий жана аймактык мааниге ээ. Жашыл түс өлкөнүн түшүмдүү жерин билдирсе, кызыл түс кулчулукка жана колониализмге каршы күрөштү эске салып турат. Сары тилкелер аралда жыл бою өкүм сүргөн жай мезгилиндеги күн нурун, кара түс калктын африкалык тегин туюндурат&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/flag-of-Saint-Kitts-and-Nevis Encyclopædia Britannica. Smith Whitney. Flag of Saint Kitts and Nevis]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=anBaE-TAlcUC&amp;q=Flag+of+St.+Kitts+and+Nevis&amp;pg=PA33&amp;redir_esc=y Kindersley Dorling. Complete Flags of the World]&lt;/ref&gt;. Кара тилкедеги эки жылдыз эки аралды, ошондой эле үмүт менен эркиндикти символдоштурат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20201205061139/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/sc.html The World Factbook. Saint Kitts and Nevis]&lt;/ref&gt;. Желектин символдорунун расмий мааниси ушул желектин автору, дизайнды иштеп чыккан Эдрис Льюис тарабынан жарыяланган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Башка желектери ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_St._Christopher-Nevis-Anguilla_(1958-1967).svg|Сент-Китс-Невис-Ангилья колониясынын желеги 1958—1967 
Файл:Flag_of_St_Kitts-Nevis-Anguilla_(1967).svg|Улуу Британия менен ассоциялашкан — Сент-Кристофер жана Невистин желеги {{fd|27|02|1967}} — {{fd|30|05|1967}} 
Файл:Flag_of_St_Christopher_Nevis_Anguilla.svg|Улуу Британия менен ассоциялашкан — Сент-Кристофер — Невис — Ангильянын желеги {{fd|30|05|1967}} — {{fd|19|09|1983}}    
&lt;/gallery&gt;

=== Кошумча желектери ===
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_Nevis.svg|Невистин желеги
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>kizom74rqmqvicb118xdok8fmt6plwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамайканын туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155404</id>
    <revision>
      <id>666326</id>
      <parentid>665004</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="6njcihopzdmumt36379eqo8f4p99ahh" xml:space="preserve">'''Жамайканын туусу''' — [[Жамайка|Жамайканын]] мамлекеттик туусу. 1962-жылдын 6-августунда бекитилген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.countryflags.com/flag-of-jamaica/ Countryflags. Flag of Jamaica]&lt;/ref&gt;. 

Желек кара горизонталдуу жана жашыл вертикалдуу секторлорду бөлүп турган сары түстүү кайчылаш тилкелерден турат. Кара түс Жамайканын калкын, анын кайратын жана чыгармачыл талантын билдирет. Сары түс күн нурун жана табигый байлыктарды чагылдырат. Жашыл түс келечекке болгон умтулууну жана айыл чарбасынын ар түрдүүлүгүн түшүндүрөт&lt;ref&gt;[https://flaggenlexikon.de/fjamaica.htm Das Flaggenlexikon. Jamaika]&lt;/ref&gt;. 

Желек элдик сынактын негизинде тандалып алынган. Алгач горизонталдуу тилкелери бар вариант тандалып алынган, бирок ал Танганьиканын желегине окшошуп калбашы үчүн Улуттар Шериктештигине мүнөздүү болгон кайчылаш тилке түрүндөгү вариант тандалган. Кара, жашыл жана сары — панафрикалык түстөр болуп саналат.

Жамайканын аскер-деңиз желеги ак фондогу кызыл кайчылаш тилкелерден турат, анын жогорку сол жактагы секторунун ордуна Жамайканын мамлекеттик желеги жайгаштырылган.

Учурда Жамайканын желеги дүйнөдөгү таанылган мамлекеттердин ичинен курамында кызыл, көк же ак түстөрдүн бири да болбогон жалгыз желек болуп саналат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

== Башка желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;75px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_Jamaica_(1875–1906).svg|Жамайка колониясынын желеги {{fd|||1875}} — {{fd|||1906}} 
Файл:Flag_of_Jamaica_(1906–1957).svg|Жамайка колониясынын желеги  {{fd|||1906}} — {{fd|08|04|1957}} 
Файл:Flag_of_Jamaica_(1957–1962).svg|Жамайка колониясынын желеги  {{fd|08|04|1957}} — {{fd|13|07|1962}} 
Файл:Flag_of_Jamaica_(1962).svg|Жамайка колониясынын желеги  {{fd|13|07|1962}} — {{fd|06|08|1962}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1875–1906).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|||1875}} — {{fd|||1906}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1906–1957).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|||1906}} — {{fd|08|04|1957}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1957–1962).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|08|04|1957}} — {{fd|06|08|1962}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1962).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|06|08|1962}} — {{fd|06|08|1962}} 
Файл:Flag_of_the_Governor-General_of_Jamaica.svg|Жамайканын генерал-губернаторунун желеги  {{fd|06|08|1962}} → 
Файл:Flag_of_the_Prime_Minister_of_Jamaica.svg|Жамайканын премьер-министринин стандарты {{fd|06|08|1962}} → 
Файл:Royal_Standard_of_Jamaica_(1966–2022).svg|Улуу Британиянын ханышасы Елизавета II  штандарты {{fd|06|08|1962}} → 2022 
Файл:First_proposed_flag_of_Jamaica.svg|Жамайка желегинин долбоорлорунун бири
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/jm.html Flags of the World. Jamaica] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/jamaica Flag of Nicaragua] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>6njcihopzdmumt36379eqo8f4p99ahh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666327</id>
      <parentid>666326</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5909" sha1="kg2n3a6ape1xdm5bx2t9ggcgea6hi30" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of Jamaica.svg
|колу                = 
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{fd|06|08|1962}} 
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|111110}}
|пропорция           = 1:2 
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = 
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = Naval Ensign of Jamaica.svg
|колу1               = Аскер-деңиз желеги
|колдонууда1         = {{FIAV|000001}}
|бекитилген1         = 1:2 
|пропорция1          = 
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = 
|колу3               = 
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = National flag of Jamaica
}}
'''Жамайканын туусу''' — [[Жамайка|Жамайканын]] мамлекеттик туусу. 1962-жылдын 6-августунда бекитилген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.countryflags.com/flag-of-jamaica/ Countryflags. Flag of Jamaica]&lt;/ref&gt;. 

Желек кара горизонталдуу жана жашыл вертикалдуу секторлорду бөлүп турган сары түстүү кайчылаш тилкелерден турат. Кара түс Жамайканын калкын, анын кайратын жана чыгармачыл талантын билдирет. Сары түс күн нурун жана табигый байлыктарды чагылдырат. Жашыл түс келечекке болгон умтулууну жана айыл чарбасынын ар түрдүүлүгүн түшүндүрөт&lt;ref&gt;[https://flaggenlexikon.de/fjamaica.htm Das Flaggenlexikon. Jamaika]&lt;/ref&gt;. 

Желек элдик сынактын негизинде тандалып алынган. Алгач горизонталдуу тилкелери бар вариант тандалып алынган, бирок ал Танганьиканын желегине окшошуп калбашы үчүн Улуттар Шериктештигине мүнөздүү болгон кайчылаш тилке түрүндөгү вариант тандалган. Кара, жашыл жана сары — панафрикалык түстөр болуп саналат.

Жамайканын аскер-деңиз желеги ак фондогу кызыл кайчылаш тилкелерден турат, анын жогорку сол жактагы секторунун ордуна Жамайканын мамлекеттик желеги жайгаштырылган.

Учурда Жамайканын желеги дүйнөдөгү таанылган мамлекеттердин ичинен курамында кызыл, көк же ак түстөрдүн бири да болбогон жалгыз желек болуп саналат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

== Башка желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;75px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_Jamaica_(1875–1906).svg|Жамайка колониясынын желеги {{fd|||1875}} — {{fd|||1906}} 
Файл:Flag_of_Jamaica_(1906–1957).svg|Жамайка колониясынын желеги  {{fd|||1906}} — {{fd|08|04|1957}} 
Файл:Flag_of_Jamaica_(1957–1962).svg|Жамайка колониясынын желеги  {{fd|08|04|1957}} — {{fd|13|07|1962}} 
Файл:Flag_of_Jamaica_(1962).svg|Жамайка колониясынын желеги  {{fd|13|07|1962}} — {{fd|06|08|1962}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1875–1906).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|||1875}} — {{fd|||1906}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1906–1957).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|||1906}} — {{fd|08|04|1957}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1957–1962).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|08|04|1957}} — {{fd|06|08|1962}} 
Файл:Flag_of_the_Governor_of_Jamaica_(1962).svg|Жамайка колониясынын губернаторунун желеги {{fd|06|08|1962}} — {{fd|06|08|1962}} 
Файл:Flag_of_the_Governor-General_of_Jamaica.svg|Жамайканын генерал-губернаторунун желеги  {{fd|06|08|1962}} → 
Файл:Flag_of_the_Prime_Minister_of_Jamaica.svg|Жамайканын премьер-министринин стандарты {{fd|06|08|1962}} → 
Файл:Royal_Standard_of_Jamaica_(1966–2022).svg|Улуу Британиянын ханышасы Елизавета II  штандарты {{fd|06|08|1962}} → 2022 
Файл:First_proposed_flag_of_Jamaica.svg|Жамайка желегинин долбоорлорунун бири
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/jm.html Flags of the World. Jamaica] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/jamaica Flag of Nicaragua] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>kg2n3a6ape1xdm5bx2t9ggcgea6hi30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тринидад жана Тобагонун туусу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155405</id>
    <revision>
      <id>666445</id>
      <parentid>665005</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3562" sha1="ijxf2u6qtsl6518fkfaof3pyyygqfyd" xml:space="preserve">'''Тринидад жана Тобагонун мамлекеттик туусу''' — [[Тринидад жана Тобаго|Тринидад жана Тобагонун]] расмий мамлекеттик символдорунун бири&lt;ref&gt;[https://www.worldometers.info/countries/trinidad-and-tobago/ Worldometers. Trinidad and Tobago]&lt;/ref&gt;. 1962-жылдын 31-августунда бекитилген. 

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
[[File:Flag of Trinidad and Tobago (construction sheet).svg|thumb|Желектин чиймеси|280px]]
Желек — солдон оңго карай багытталган, четтеринде эки ичке ак тилкеси бар диагоналдуу кара тилке түшүрүлгөн кызыл түстөгү тик бурчтуу. Желектин кызыл түсү өлкө элинин жана жеринин кубаттуулугун, күндүн жылуулугу менен энергиясын, элдин эрдигин жана меймандостугун билдирет. Ак түс Кариб деңизин жана Атлантика океанын, ошондой эле тилектердин тазалыгын жана Күн астындагы бардык адамдардын тең укуктуулугун чагылдырат. Кара түс Тринидад жана Тобаго элинин биримдигин, максаттардын жалпылыгын жана жердин байлыгын билдирет. Бардык түстөр биригип, өткөн чактын, учурдун жана келечектин түбөлүктүү символдору катары жер, суу жана от элементтерин билдирет&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=p3lnnKzq5eg YouTube. National  flag of Trinidad and Tobago - Carlisle Chang]&lt;/ref&gt;. 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Түстөрү
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#DA1A35; color:white;&quot; |Кызыл
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:white; color:black;&quot; |Ак
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#000000; color:white;&quot; |Кара
|-
! scope=&quot;row&quot; |HEX
|#DA1A35
|#FFFFFF
|#000000
|-
! scope=&quot;row&quot; |HSV
|352–88–85
|0–0–100
|0–0–0
|-
! scope=&quot;row&quot; |RGB
|218-26-53
|255, 255, 255
|0-0-0
|}

== Желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
&lt;gallery style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago_(1889–1958).svg|Тринидад жана Тобаго колониясынын желеги {{fd|01|01|1889}} — {{fd|13|10|1958}} 
Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago_(1958–1962).svg|Тринидад жана Тобаго колониясынын желеги {{fd|13|10|1958}} — {{fd|31|8|1962}} 
Файл:Royal_Standard_of_Trinidad_and_Tobago_(1962–1976).svg|Ханыша Елизаветанын желеги  1966—1976 
&lt;/gallery&gt;

=== Башка желектери ===
&lt;gallery style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_the_President_of_Trinidad_and_Tobago.svg|Президенттин желек
Файл:Flag_of_the_Prime_Minister_of_Trinidad_and_Tobago.svg|Премьер-министрдин желеги
Файл:Trinidad_and_Tobago_Defence_Force_Flag.svg|Тринидад жана Тобагонун коргонуу күчтөрүнүн желеги
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>ijxf2u6qtsl6518fkfaof3pyyygqfyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>666447</id>
      <parentid>666445</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>666447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="sqqh1e2v3g9kl2h3v9h10mhbzdtcj3j" xml:space="preserve">{{Желек карточкасы
|аталышы             = 
|борбор              = 
|субъект             = 
|район               = 
|аймак               = 
|өлкө                = 
|файл                = Flag of Trinidad and Tobago.svg
|колу                = 
|файл0               = 
|колу0               = 
|бекитилген          = {{fd|31|08|1962}}
|жокко чыгаруу       = 
|бекитилген2         = 
|иштетилген          = 
|колдонууга          = {{FIAV|111000}} 
|пропорция           = 3:5
|МГК                 = 
|жеткире иштеп чыгуу = 
|идея                = 
|авторлор            = 
|долбоор             = 
|автор               = Карлайл Чанг
|сүрөтчү             = 
|дизайн              = 
|консультант         = 
|символика           = 
|файл1               = Civil Ensign of Trinidad and Tobago.svg
|колу1               = Жарандык жана мамлекеттик деңиз желеги
|колдонууда1         = {{FIAV|000110}}
|бекитилген1         = 
|пропорция1          = 
|файл2               = 
|колу2               = 
|пропорция2          = 
|автор2              = 
|файл3               = Naval Ensign of Trinidad and Tobago.svg
|колу3               = Аскер-деңиз желеги
|пропорция3          = 
|автор3              = 
|Викиказына          = Flags of Trinidad and Tobago
}}
'''Тринидад жана Тобагонун мамлекеттик туусу''' — [[Тринидад жана Тобаго|Тринидад жана Тобагонун]] расмий мамлекеттик символдорунун бири&lt;ref&gt;[https://www.worldometers.info/countries/trinidad-and-tobago/ Worldometers. Trinidad and Tobago]&lt;/ref&gt;. 1962-жылдын 31-августунда бекитилген. 

== Маанисинин чечмелениши жана дизайны ==
[[Файл:Flag of Trinidad and Tobago (construction sheet).svg|thumb|Желектин чиймеси|280px]]
Желек — солдон оңго карай багытталган, четтеринде эки ичке ак тилкеси бар диагоналдуу кара тилке түшүрүлгөн кызыл түстөгү тик бурчтуу. Желектин кызыл түсү өлкө элинин жана жеринин кубаттуулугун, күндүн жылуулугу менен энергиясын, элдин эрдигин жана меймандостугун билдирет. Ак түс Кариб деңизин жана Атлантика океанын, ошондой эле тилектердин тазалыгын жана Күн астындагы бардык адамдардын тең укуктуулугун чагылдырат. Кара түс Тринидад жана Тобаго элинин биримдигин, максаттардын жалпылыгын жана жердин байлыгын билдирет. Бардык түстөр биригип, өткөн чактын, учурдун жана келечектин түбөлүктүү символдору катары жер, суу жана от элементтерин билдирет&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=p3lnnKzq5eg YouTube. National  flag of Trinidad and Tobago - Carlisle Chang]&lt;/ref&gt;. 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Түстөрү
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#DA1A35; color:white;&quot; |Кызыл
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:white; color:black;&quot; |Ак
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#000000; color:white;&quot; |Кара
|-
! scope=&quot;row&quot; |HEX
|#DA1A35
|#FFFFFF
|#000000
|-
! scope=&quot;row&quot; |HSV
|352–88–85
|0–0–100
|0–0–0
|-
! scope=&quot;row&quot; |RGB
|218-26-53
|255, 255, 255
|0-0-0
|}

== Желектери ==

=== Тарыхый желектери ===
&lt;gallery style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago_(1889–1958).svg|Тринидад жана Тобаго колониясынын желеги {{fd|01|01|1889}} — {{fd|13|10|1958}} 
Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago_(1958–1962).svg|Тринидад жана Тобаго колониясынын желеги {{fd|13|10|1958}} — {{fd|31|8|1962}} 
Файл:Royal_Standard_of_Trinidad_and_Tobago_(1962–1976).svg|Ханыша Елизаветанын желеги  1966—1976 
&lt;/gallery&gt;

=== Башка желектери ===
&lt;gallery style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Файл:Flag_of_the_President_of_Trinidad_and_Tobago.svg|Президенттин желек
Файл:Flag_of_the_Prime_Minister_of_Trinidad_and_Tobago.svg|Премьер-министрдин желеги
Файл:Trinidad_and_Tobago_Defence_Force_Flag.svg|Тринидад жана Тобагонун коргонуу күчтөрүнүн желеги
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.crwflags.com/fotw/flags/tt.html Flags of the World. Trinidad and Tobago] {{ref-en}}
* [https://flagpedia.net/trinidad-and-tobago Flag of Trinidad and Tobago] {{ref-en}}
{{Түндүк Америка боюнча темалар|туусу|желектери}}</text>
      <sha1>sqqh1e2v3g9kl2h3v9h10mhbzdtcj3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Jfbejf</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155465</id>
    <revision>
      <id>666324</id>
      <parentid>666302</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirzoulugʻbek</username>
        <id>4632</id>
      </contributor>
      <comment>Макаланы кыргыз тилинде жазуу жөнүндө</comment>
      <origin>666324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8003" sha1="alkdwcobnxgegxz97b17o7ve76h6exm" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:26, 10 ноябрь 2026 (UTC)

==Макаланы кыргыз тилинде жазуу жөнүндө==

Салам, Jfbejf! Кыргыз Википедиясына салым кошуп жатканыңызга чоң рахмат.

Сиздин [[Орусиянын мамлекеттик суу реестри]] аттуу макалаңызды байкадым, бирок ал орус тилинде жазылып калыптыр. Кыргыз Википедиясындагы бардык макалалар милдеттүү түрдө кыргыз тилинде жазылууга тийиш.

Сураныч, макаланын мазмунун кыргыз тилине которуп толуктаңыз же келечекте кыргызча макалаларды түзүңүз.

Эгер бул боюнча суроолоруңуз болсо, мага кайрылсаңыз болот же [[Жардам:Мазмуну|Жардам барагынан]] карап көрсөңүз болот. Ийгилик!--[[Колдонуучу:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Mirzoulugʻbek|баарлашуу]]) 12:02, 10 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>alkdwcobnxgegxz97b17o7ve76h6exm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Gleb95</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155468</id>
    <revision>
      <id>666325</id>
      <timestamp>2026-11-10T12:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="stpc33vnp1tmqbtkmgentpc0pm665a4" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:27, 10 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>stpc33vnp1tmqbtkmgentpc0pm665a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АКШнын административдик-аймактык түзүлүшү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155469</id>
    <redirect title="Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү" />
    <revision>
      <id>666332</id>
      <timestamp>2026-11-10T14:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Artelow &quot;[[АКШнын административдик-аймактык түзүлүшү]]&quot; барагын &quot;[[Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү]]&quot; деп кайра атады</comment>
      <origin>666332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="ixyq127isr019k8tnw5a0m2ha89xlxd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Америка Кошмо Штаттарынын административдик-аймактык түзүлүшү]]</text>
      <sha1>ixyq127isr019k8tnw5a0m2ha89xlxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Ажайып жайлар/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>155470</id>
    <revision>
      <id>666335</id>
      <timestamp>2026-11-10T14:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>666335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="e2wb6ncnbezddpxuyo2tdt9tgmro5q5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e2wb6ncnbezddpxuyo2tdt9tgmro5q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Шадыканова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155471</id>
    <revision>
      <id>666338</id>
      <timestamp>2026-11-10T15:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="ajno1vx4w0sbb282a7rycdu9ocqzm9u" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:27, 10 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ajno1vx4w0sbb282a7rycdu9ocqzm9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-59758-49</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155472</id>
    <revision>
      <id>666339</id>
      <timestamp>2026-11-10T15:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="ajno1vx4w0sbb282a7rycdu9ocqzm9u" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:27, 10 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ajno1vx4w0sbb282a7rycdu9ocqzm9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Uyebris</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155473</id>
    <revision>
      <id>666341</id>
      <timestamp>2026-11-10T18:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="4f2bkq3gmoff9yb1lq3y2k9jhhm5gkj" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:28, 10 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4f2bkq3gmoff9yb1lq3y2k9jhhm5gkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:PedroSary</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155474</id>
    <revision>
      <id>666371</id>
      <timestamp>2026-11-11T02:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="9zz1hosyhlgwrhhvyhnestnm2ybg2yr" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 02:30, 11 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9zz1hosyhlgwrhhvyhnestnm2ybg2yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Гулбара</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155475</id>
    <revision>
      <id>666402</id>
      <timestamp>2026-11-11T07:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="cq084phio424gt8nsza43oqac23sb6m" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 07:31, 11 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cq084phio424gt8nsza43oqac23sb6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:BrassmidnigHT</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155476</id>
    <revision>
      <id>666403</id>
      <timestamp>2026-11-11T07:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="cq084phio424gt8nsza43oqac23sb6m" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 07:31, 11 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cq084phio424gt8nsza43oqac23sb6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-59621-58</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155477</id>
    <revision>
      <id>666410</id>
      <timestamp>2026-11-11T08:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="1swud3dyl57tpcifskc6diua50x8vc4" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:31, 11 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1swud3dyl57tpcifskc6diua50x8vc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-59737-85</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155478</id>
    <revision>
      <id>666427</id>
      <timestamp>2026-11-11T10:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="ht7e5yyv8qfuy07keo81ijzvwzcvlzz" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:31, 11 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ht7e5yyv8qfuy07keo81ijzvwzcvlzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:N.arstanbekovi4</title>
    <ns>3</ns>
    <id>155479</id>
    <revision>
      <id>666439</id>
      <timestamp>2026-11-11T11:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>666439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="socwe7krloo1radcta6f84i68vzyu8w" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:32, 11 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>socwe7krloo1radcta6f84i68vzyu8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үмөталиев Арстанбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155480</id>
    <redirect title="Уметалиев Арстанбек" />
    <revision>
      <id>666443</id>
      <timestamp>2026-11-11T11:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.arstanbekovi4</username>
        <id>49962</id>
      </contributor>
      <comment>/*Жаңы макала түзүү*/</comment>
      <origin>666443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1672" sha1="0g8pzm7yc3o3splajhu8ywe9v83tw4y" xml:space="preserve">'''Үмөталиев Арстанбек''' (орусча жазылышы — '''Уметалиев Арстанбек''') — милициянын отставкадагы майору, Өзгөн жана Кара-Кулжа райондук ички иштер бөлүмдөрүнүн мурдагы башчысы.

== Өмүр баяны ==
Үмөталиев Арстанбек 1943-жылдын 17-июнунда туулган. 1968-жылдын февралынан тартып Ички иштер органдарында кызмат өтөгөн.

== Эмгек жолу ==

* 1968-1978-жылдары — Өзгөн РОВДнын улук инспектору
* 1978-1984-жылдары — Советтик (азыркы Кара-Кулжа) РОВДнын башчысы
* 1984-1990-жылдары — Өзгөн РОВДнын башчысы
* 1990-1992-жылдары — Ош облустук Ички иштер башкармалыгынын инспектору
* 1992-жылдан тартып жаш курагы боюнча пенсияга чыккан.

== Сыйлыктары ==

* «Милициянын отличниги» төш белгиси (1974)
* «Кынтыксыз кызматы үчүн» медалы III, II, I даражалары (1975, 1980, 1985)
* «Эмгек ветераны» медалы (1990)
* Кыргыз ССР Ички иштер министрлигинин Ардак грамотасы
* Райондук Ардак тактага сүрөтү илинген.

== Эскерүү ==
Өзгөн шаарында бир көчөгө Үмөталиев Арстанбектин аты ыйгарылган.</text>
      <sha1>0g8pzm7yc3o3splajhu8ywe9v83tw4y</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>