Vicipaedia lawiki https://la.wikipedia.org/wiki/Vicipaedia:Pagina_prima MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicipaedia Disputatio Vicipaediae Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Porta Disputatio Portae Adumbratio Disputatio Adumbrationis TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 428 3997730 3997102 2026-10-29T09:50:12Z Grufo 64423 Nomen formulae mutatum est 3997730 wikitext text/x-wiki {{L-1}} {{Vide etiam paginas discretivas|Latinum|Latina}} {{Capsa linguae | nomen = Lingua Latina | pronuntiatus = ˈlin.ɡʷa laˈtiː.na | color familiae = lawngreen | familia = [[Linguae Indoeuropaeae|Lingua Indoeuropaea]] [[Linguae Italicae|Italicae]] familiae | fabulantes = Incolae [[Libera res publica Romana|Liberae rei publicae Romanae]] et [[Imperium Romanum|Imperii Romani]] inter saecula [[saeculum 5 a.C.n.|5 a.C.n.]] et [[saeculum 8|8 p.C.n.]] | fabulantes2 = Hodie [[Lingua Latina botanica|lingua botanica]] et [[Lingua Latina zoologica|zoologica]]; lingua publica [[Ecclesia Catholica|ecclesiae Catholicae]] et [[Civitas Vaticana|Civitatis Vaticanae]] | nationes = [[Sancta Sedes]] | civitas = [[Roma]] et [[Imperium Romanum]] | scriptura = [[Abecedarium Latinum]] | litteratura = [[Litterae Latinae]] | procuratio = Nulla (classice)<br/>[[Ecclesia Catholica]] (ecclesice) | iso1 = la | iso2 = lat | iso3 = lat | tabula = [[Fasciculus:Human Language Families (wikicolors).png|center|255px|Familiae linguisticae coloribus Vicipaedicis picta]] | syllabus = [[Linguae mundi|Familiae linguisticae coloribus Vicipaedicis pictae]] | tabula2 = | syllabus2 = }} {{res|Latinum}}<ref>{{*Cfr}} [[Marcus Tullius Cicero|Cic.]], {{Op|[[Tusculanae disputationes]]}}, {{Vf|Tusculanae disputationes/Liber III|XIV|3.14.29}}: “licet enim, ut saepe facimus, in {{lectio|Latinum}} illa convertere”.</ref>{{safesubst:Annotatio cum paginis creandis|1={{*Cfr}} [[Marcus Fabius Quintilianus|Quint.]], {{Op|{{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Institutio oratoria||en|qid=Q3010439}}}}, {{Vf|Institutio oratoria/Liber II/Caput I|4|2.1.4}}: “quam in {{lectio|Latinum}} transferentes litteraturam vocaverunt”.|2=Q3010439}}<ref>{{*Cfr}} “Lătīnum, {{pns|i|n}}”, sub voce {{L&S|Latium|Lătĭum}}.</ref>{{LTL ref|Latinus|39|Latinus, -a, -um}}{{Gaffiot ref|Latinus|891|Latinus, -a, -um}} ({{pns|i|n|Latinum}}), sive {{res|lingua Latīna}}<ref>[[Cicero]], ''[[De finibus bonorum et malorum]]'' [http://latin.packhum.org/loc/474/48/3/218-223@1#3 1.10].</ref> seu {{res|sermo Latinus}},<ref>Cicero, ''[[De oratore]]'' [http://latin.packhum.org/loc/474/37/26/286-301@1#26 2.28].</ref> est [[lingua Indoeuropaea]] qua primum [[Latini]] universi et [[Romani antiqui]] in primis loquebantur quamobrem interdum etiam {{res|lingua Latia}}<ref>[[Gaius Plinius Secundus|Plin.]] ''[[Naturalis historia (Plinius)|Nat.]]'' 13.135; et interdum apud [[poeta]]s.</ref> (in [[Latium|Latio]] enim sueta) et {{res|lingua Rōmāna}}<ref>[[Gaius Plinius Caecilius Secundus|Plin.]] ''[[Epistulae (Plinius)|Ep.]]'' 2.10.2.</ref> (nam [[Imperium Romanum|imperii Romani]] [[sermo]] sollemnis) appellabatur. [[Nomen proprium|Nomen]] linguae ductum est a terra quam [[Latini|gentes Latine loquentes]] incolebant, [[Latium vetus]] interdum appellata, in [[paeninsula]] [[Italia|Italica]] inter [[Tiberis|Tiberim]], [[Volsci|Volscos]], [[Appenninus mons|Appenninum]], et [[Mare Tyrrhenicum|mare Inferum]] sita. Cum populi [[Libera res publica Romana|rei publicae Romanae]] et [[imperium Romanum|imperii Romani]] lingua Latina in rebus publicis privatisque uterentur, etiam lingua Latina [[Lingua Graeca|linguam Graecam]] magnopere adfecit, nec minus haec illam. Sicut [[lingua Graeca]], Latina [[lingua flexiva]] est, ut nexus verborum non ex ordine appareat, sicut [[mos]] est [[linguae Romanicae|linguis Romanicis]] et [[Lingua Anglica|Anglicae]], sed ex [[affixum|affixis]]. Usus linguae Latinae continuo ab antiquitate usque ad tempora hodierna extenditur. Saeculis VII-IX multas peperit linguas quae [[linguae Romanicae]] vocantur, sicut [[Lingua Catalana|Catalanam]], [[Lingua Dacoromanica|Dacoromanicam]], [[Lingua Francogallica|Francogallicam]], [[Lingua Gallaica|Gallaicam]], [[Lingua Hispanica|Hispanicam]], [[Lingua Italiana|Italianam]], [[Lingua Lusitana|Lusitanam]], ne omnes afferantur. Ex tempore [[Res Novae Franciae|rerum novarum Francicarum]], quamquam [[Ecclesia Catholica Romana]] nec non institutiones academicae saeculares adhuc lingua Latina utuntur, [[lingua mortua]] appellari solet, praesertim [[nationalismus|nationalismi]] causa, quia ex [[saeculum 18|saeculo duodevicesimo]] patrius sermo esse gradatim desiit. Attamen hodie multi homines Latine loqui sciunt. Quin etiam [[Finlandia]] iam plus viginti annos undis radiophonicis nuntios emittere pergit, sedes Latinae interretiales multiplicantur ac conventus internationales, quorum participes solo hoc sermone utuntur. == Historia == {{vide-etiam|Historia Latinae}} In subfamilia [[linguae Indoeuropaeae|linguarum Indoeuropaearum]] [[Linguae Italicae|Italica]] linguam Latinam esse constat. [[Abecedarium]] quidem eius de abecedario [[lingua Etrusca|Etrusco]] venire putatur, quod se invicem de [[Euboeica|Euboeico]] evolvit. Huius [[glottologia|linguae historia]] usque hodie sex aetates complectitur: archaicam, classicam, postclassicam, medievalem, humanisticam, et neolatinam, quae subter in tabula ostentatur. {{Historia Linguae Latinae}} [[Fasciculus:Lapis-niger.jpg|thumb|upright=0.7|left|[[Cippus]], in quo invenitur antiquissimum exemplum Latinae linguae, sub [[Lapis Niger|lapide nigro]] in [[Forum Romanum|Foro Romano]].]] === Archaica === [[Fasciculus:Hermes 16 illustration1.png|thumb|upright=0.8|''[[Inscriptio Duenos]]'' sic, ut historicus [[Hendricus Dressel]] reddit.]] {{vide-etiam|Lingua Latina archaica}} Lingua Latina censetur in Italiam circa [[saeculum 9 a.C.n.]] a [[migratio|migrantibus]] ex [[septentrio]]nibus lata esse, qui deinde Latium incolerent, in qua [[regio]]ne [[urbs]] [[Roma]] orta est. Ibi in linguam Latinam verba e variis linguis—[[lingua Etrusca|Etrusca]], [[lingua Graeca|Graeca]]—venerant, sicut ''persona'' (Etrusce ''perśnu''), quod est late agnitum, vel etiam talia vetustiora, ut visum est primum in [[Titus Maccius Plautus|Plauti]] et [[Publius Terentius Afer|Terentii]] operibus, qualia ''techna'' (Graece ''τέχνη'') et ''machaera'' (Graece ''μάχαιρα''). [[Litterae Latinae]] hanc per aetatem mutatae sunt, cum exempli gratia terminationes veteres ''-os'', ''-om'', ''-oi'', et ''-osom'' aetate classica ad ''-us'', ''-um'', ''-i'' et ''-orum'' mutatae sunt. Littera intervocalica ''s'', quam [[Lingua prisca Indoeuropaea]] praeservabat, ubique in ''r'' mutata est, quod [[rhotacismus]] dicitur. Itaque, etiam ob rhotacismum genetivus ''*honos-is'' ad ''honor-is'' atque eodem modo etiam nominativus ''honos'' ad ''honor'' mutati sunt. === Classica sive Aurea === [[Fasciculus:Commentarii de Bello Gallico.jpg|thumb|upright=0.7|left|''[[Commentarii de Bello Gallico]],'' versio anno [[1783]] edita, [[liber|libri]] a [[Gaius Iulius Caesar|Iulio Caesare]] circa annum 40 a.C.n. scripti]] Temporibus adversis{{dubsig}} in [[oeconomia]] et [[politica]] et [[cultura]], patricii ex Latinae colloquialis{{dubsig}} varietatibus [[lingua franca|linguam francam]] Latinam creaverunt, adhibitam in administratione et doctrina et ad [[litterae|litteras]] colendas. Hoc tempus fuit Aurea Latinae Aetas, [[saeculum 1 a.C.n.|saeculis 1 a.C.n.]]–[[saeculum 1|1 p.C.n.]]. Antequam tota Italia in dicionem Imperii Romani [[saeculum 1 a.C.n.|saeculo 1 a.C.n.]] redacta est, per totam paeninsulam homines utebantur sive [[Lingua Celtica]] (post huius gentis incursiones [[saeculum 4 a.C.n.|saeculo 4 a.C.n.]] trans Padum), sive illa non-Indoeuropaea lingua Etrusca, sive aliis linguis Italicis, sicut [[lingua Osca|linguis Osca]] et [[lingua Umbra|Umbra]] (appellatis "Sabellicis"), et [[lingua Falerica]], cognata linguae Latinae, qua loquebantur prope Romam ad septentriones. Sunt etiam Sicaniae aut Siculae linguarum pauca indicia, sed hae linguae modo videntur similes Latinae-Faliscae esse. [[Colonia|Coloni]] vero Graeci [[saeculum 8 a.C.n.|saeculo octavo a.C.n.]] etiam suam linguam in eas Italiae partes, quas ad litora meridiana [[Sicilia]]mque orientalem colebant, tulerunt. Imperio autem Romano crescente lingua Latina ideo praeoptata erat praeter linguam Graecam, ut omnes fere hac lingua locuti sunt, praesertim in Italia meridiana. [[Fasciculus:Prologus Ioanni - Vulgata Clementina (Verlag Friedrich Pustet, 1922, p. 197).jpg|175px|thumb|[[Biblia Sacra]] [[Christianismus|Christiana]] in Latinum ab [[Hieronymus|Sancto Hieronymo]] annis [[390]]-[[400]] conversa (versio [[Vulgata Clementina]] anno [[1605]] edita).]] === Post aetatem classicam === Lingua, qua loquebantur populi, paulatim de Latina franca Latina distulit, quam [[schola]] tenere conabatur, et de litteraria. Diutissime de [[lex|legibus]] et de rebus publicis et de aliis per totum [[Imperium Romanum]] Latine dictum est. At, quamquam opera superstantia Romana sunt paene omnino scripta Latina Classica lingua, [[Cicero]]nis [[Gaius Iulius Caesar|Caesarisque]] aliorumque opera comprehensa, vera lingua dicta in Imperio Romano occidentali erat [[Latina Vulgaris]], quae tantum [[grammatica|grammaticis]], vocabulario, et postea locutione differt. Etiam Romani optimates linguam Graecam discere solebant, et illa uti amabant, cum eam ad [[philosophia]]m et litteras pertinere aestimassent. Alioqui Graece plurimi, praecipue in [[Imperium Romanum Orientale|Imperio Orientali]], adeo loquebantur, ut lingua Graeca, [[commercium|commercio]] et peregrinationi quasi lingua franca eo die habita est. Post ultimum discrimen inter Imperia Orientale et Occidentale anno [[395]], in Orientali demum Graeca pro Latina usui legitimo et gubernatorio substituta est, ex ea causa, quod in illis partibus omnes societatis ordines diu lingua Graeca locuti essent. === Mediaevalis === {{Vide-etiam|Latina Mediaevalis}} [[Fasciculus:Digesta.jpg|thumb|upright=0.8|Textus digestorum [[Corpus Iuris Civilis|Corporis Iuris Civilis]] cum glossis et notis iuris consultorum medii aevi]] [[Medium Aevum|Aevo Medio]] incipiente, lingua Latina fuit publicus multarum [[Europa|civitatum Europaearum]] sermo [[Status Pontificius|Stato Pontificio]] incluso. Quamquam autem lingua a [[schola|scholis]], [[eruditio|eruditis]], et [[civitas|civitatibus]] adhibebatur, sermones vulgares a lingua Latina magis magisque inter se differebantur, ut tandem [[Linguae Romanicae|Romanicae linguae]] ortae sunt. In [[Ducatus Sabaudiae|Sabaudiae Ducatu]], hodierna in sola aetate, linguae novae ut sermones adhibitae, verbi gratia linguae Italica et Francogallica, linguam Latinam ab anno [[1561]] suppleverunt.{{Cdref}} Itaque, Imperii [[Austria]]ci in ''[[Croatia]]e et Slavoniae Ducatu'' lingua Latina usque ad annum [[1848]] unica officialis fuit et in ducali contione usitata est, atque leges novae Latine editae sunt. ''Ephemerides Zagrabienses'' vel acta publica hebdomadalia in urbe Zagrabia Croatiae ad annum [[1772]] Latine edita fuerunt.{{Cdref}} [[Fasciculus:Newton-Principia-Mathematica 1-500x700.jpg|thumb|left|125px|''Philosophiae naturalis principia mathematica,'' [[liber]] ab [[Isaacus Newtonus|Isaaco Newtono]] Latine anno [[1687]] scriptus]] === Humanistica === {{Vide-etiam|Lingua Latina Renascentiae}} Aetas humanistica censetur ex saeculo quartodecimo incipere. Post [[schisma]]ta [[Reformatio|protestantium]] scholares humanistici conati sunt linguam Latinam convertere in [[lingua internationalis|linguam internationalem]]. Lingua Latina igitur hac aetate lingua quotidiana [[Ecclesia Catholica|Ecclesiae Catholicae Romanae]] non tantum fuit, sed tamen [[Scientia (ratio)|scientiae]], [[Ius|iuris]], et litterarum. Pleraque nomina et [[taxinomia]]e et [[biologia]]e, et [[iurisprudentia|iuris]] ex hac lingua (et Graeca) ducta sunt. Describitur ergo ordo [[planta]]rum (id est florum herbarumque arborumque) et [[animalia|animalium]] adhuc Latine. Nationalismus autem civitatum Europaearum magnopere per hanc aetatem quoque auctus est, quod effecit, ut civitas quaeque propriam linguam nationalem distinctamque petivisset: [[Britanniarum Regnum]] tandem [[lingua Anglica|linguam Anglicam]] habuit, [[Francia]] linguam Francogallicam, [[Hispania]] Hispanicam, [[Germania]] [[Lingua Theodisca|Theodiscam]], Italia Italicam, etc. Demum lingua Latina ut [[lingua franca]] internationalis omnino desinit, a lingua Francogallica dimota, post [[Rerum Francicarum Eversio|Rerum Francicarum eversionem]], cum Francia revolutionem contra Ecclesiam Catholicam Romanam habuit, et imperium per [[Europa continentalis|continentem Europaeum]] extendit [[saeculum 18|saeculo duodevicensimo]] sub [[Napoleo Bonaparte|Napoleone Bonaparte]]. === Neolatina === [[Fasciculus:Wallsend platfom 2 02.jpg|thumb|upright=0.8|Omnia signa [[Statio Segedunensis|Stationis Segedunensis]] hodie et Anglice et Latine scripta sunt.]] {{vide-etiam|Lingua Neolatina}} Aetas neolatina saeculo undevicensimo incipere putatur. Hac aetate linguae usus definitur ab [[Lingua Latina Ecclesiastica|Ecclesia Catholica Romana]] et ab [[Lingua Latina academica|academicis secularibus]], qui mores classicos recolere volunt. [[Lingua Latina Ecclesiastica]] sermo specialis ab Ecclesia Catholica Romana adhibitus vocatur. Lingua adhibita est in editionibus typicis librorum liturgicorum, litteris et scriptis [[papa|Papae]], praesertim illis quae [[Epistula encyclica|encyclicae]] nominantur, ceterisque scriptis et congregationum sanctae sedis et Civitatis Vaticanae. Etenim cantus et preces sacrae liturgiae saepe Latine exercentur. Hodie est enim lingua Civitatis Vaticanae, cuius tamen cives in alloquio non lingua Latina, sed lingua Italica utuntur. Etiam relinquerunt in Ecclesia Catholica nonnullae communitates quae sicut [[Fraternitas Sacerdotalis Sancti Petri]] aut [[Fraternitas Sacerdotalis Sancti Pii X]] secundum Traditionem quam semper exercuit Ecclesiam ab Nicaei Consilio ad Vaticanum II Consilium Latinam Missam celebrunt. [[Lingua Latina academica|Multi academici]] autem hodie etiam veram linguam aetatis classicae recreare petunt. Hi fautores neolatini praecipue modum [[latinitas viva|latinitatis vivae]] ad linguam Latinam discendam colunt, ubi discipuli linguam discunt ea utendo ad res quotidianas describendas. Quod ad propositum, fautores nova vocabula facile admittunt ad res hodiernas reddendas, multas [[Institutiones Latinae|institutiones]] ad linguam citandam statuunt, et multos [[Libri Latini|libros Latine]] scribunt. === Regnum Hungariae === Lingua Latina temporibus Neolatinis plura Europae regna non utuntur, nisi in rebus Ecclesiae operibusque scientiae. In [[Imperium Romanum Sacrum|Imperio Romano Sacro]] Italiaeque regionibus iam a [[saeculum 15|saeculo decimo quinto]] nobiles competentesque ad gubernandum non Latine, sed suae civitatis idiomate, scilicet Theodisce et Italiane his in casibus loquuntur. [[Hungaria]], quae minor in regnis Europae erat, usque ad [[1844]] multarum civitatum regni eiusque conservativismi causa in [[lex|legislatione]] in diaetis Latino sermone utebantur. Thesaurus Latinitatis Hungaricae etiam in eo demonstratur, quod regni historiae paene tota legenda gestaque, ephemerides, varii libri scientiae etc. in hoc sermone scripta sunt. Inito nationalismo multi fuerunt, qui pro Hungarorum sermone multum laboraverunt, sineque ulla animadversione variarum aliarum gentium, qui etiam in regno Hungarico vivebant hi linguarum cultores officium Hungarice discendi ad cunctas scholas amplificaverant; disputata igitur erat quaestio linguae civitatis 50 annos, a finibus saeculi duodevicensimi usque ad 1844. Contra totam solum Croati adversabantur: Croati nobiles decreverunt in diaeta provinciali anno [[25 Novembris]] [[1805]], ut "nullo tempore linguae Hungaricae, aut alterius, praeter Latinam in his regnis usus fiat." === Condicio linguae hodiernae === ==== Germania ==== Secundum [[Officium Rerum Statisticarum Foederale]] in [[Germania]] in scholis 8 centesimae partes omnium discipulorum annis [[2004]] et [[2005]] Latinum sermonem didicerunt, anno [[2009]] autem 9 partes centesimae.<ref>FAZ.Net 24 Iunii 2010: Nadine Bös: "Für die Schule, nicht fürs Leben" (Scholae, non vitae). {{ling|Germanice}}</ref> Diarii, quod vulgo ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'' vocatur, diurnarii moderatores de rebus personalibus triginta [[societas anonyma|societatum anonymarum]] quanti momenti apud seipsos linguae Latinae scientiam esse quaesiverunt. Diurnarii illarum societatum moderatores quaesiverunt quarum capitalis sortibus statistici utuntur ut medium pretium Germaniae syngrapharum<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/syngrapha#Latin Vide Victionarium.]</ref> et eius momentum computent. Quae societates sunt maximi momenti in [[oeconomia]] Germanica et ille sortium numerus index vocatur [[DAX]]. Responsum est{{dubsig}} e viginti duabus societatibus ex triginta quaesitis. Ex una solum societate nomine "[[Bayer AG]]" responsum acceptum est, indicans pro nonnullis rebus in societate sermonis Latini scientiam aliquid valere. Alii responderunt Latinae linguae scientiam non esse criterium,{{dubsig}} secundum quod personas in societate munus ad fungendum eligerent. == De sermone Latino == :''Vide rem principalem: [[Sermo vulgaris Latinus]].'' '''Latina vulgaris''' erat sermo plebis vel ordinis inferioris societatis [[Roma antiqua|Romae antiquae]] vel in Latio. Ne [[Cicero]] quidem Latina litterata formalique in sermone vulgari fari solebat. Rudium ordo vel ineruditum vulgus tamquam minime intellegeret et loquebatur simpliciori varietate Latinae minus tenens regulas et accipiens nova elementa. Haec haud classica qua exculta ad linguas Romanicas (Francogallica, Hispanica, Italica, Lusitanica, Dacoromanica),{{dubsig}} quia, quamvis auctoritas sit classica, genuinus sermo cotidianus fuit.<ref>Gavin Betts, ''Teach Yourself Complete Latin,'' p. 7.</ref> Quomodo sermo Latinus cotidianus classicusque sonaret, recte nescimus, quia paene omnes litterae Romanae in lingua Latina classica erant.<ref name="LKHS">[[Thorus Janson]], ''Latin: Kulturen, historien, språket'' (Wahlström & Widstrand, 2009), ISBN 978-91-46-20428-2.</ref> Sed imaginem eius accipere potes per [[comoedia]]s Romanas.<ref name=LKHS/> Hic est aliquid a [[Plautus|Plauto]] conscriptum:<ref name=LKHS/> :<small>CLEOSTRATA</small> : Myrrhina, salve. :<small>MYRRHINA</small> : Salve mecastor: sed quid tu's tristis, amabo? :<small>CLEOSTRATA</small> : Ita solent omnes quae sunt male nuptae: Domi et foris aegre quod sit satis semper est. Nam ego ibam ad te. :<small>MYRRHINA</small> : Et pol ego istuc ad te. Sed quid est, quod tuo nunc animo aegre'st? Nam quod tibi'st aegre, idem mihi'st dividiae. "tu's" = tu es, "aegre'st" = aegre est, "tibi'st" = tibi est, et "mihi'st" = mihi est.<ref name=LKHS/> Verbum "pol" est [[maledictum]] mite, significat "apud Pollucem".<ref name=LKHS/> == Litterae et pronuntiatus == {{vide-etiam|Abecedarium Latinum|Pronuntiatus Latinus}} {| cellpadding="2" cellspacing="3" align="center" style="border: 0px; float:right;" |- | {|border=0 cellspacing=0 cellpadding=4 style="margin-bottom:1em;font-size:large; text-align:center; border:0 none transparent;" summary="26 capital letters, each linked to its article" |+ style="font-weight:normal; font-size:small; margin-top:1em;" | Litterae maiusculae |- style="border-top:1px solid #999;" || [[A]]|| [[B]]|| [[C]]|| [[D]]|| [[E]]|| [[F]]|| [[G]]|| [[H]]|| [[I]]|| [[J]]||[[K]]|| [[L]]|| [[M]] |- | [[N]]||[[O]]||[[P]]||[[Q]]||[[R]]||[[S]]||[[T]]||[[U]]||[[V]]||[[W]]||[[X]]||[[Y]]||[[Z]] |} |- | {|border=0 cellspacing=0 cellpadding=4 style="margin-bottom:1em; font-size:large; text-align:center; border:0 none transparent" summary="26 small letters" |+ style="font-weight:normal; font-size:small; margin-top:1em;" | Litterae minusculae |- style="border-top:1px solid #999;" || a|| b|| c|| d|| e|| f|| g|| h|| i|| j|| k|| l|| m |- | n||o||p||q||r||s||t||u||v||w||x||y||z |} |} Aetate classica abecedarium Latinum viginti tres litteras habuit, quod excludit litteras J, U, et W. [[Medium Aevum|Medio Aevo]] additae sunt ad abecedarium et litterae J, U, W, et litterae minusculae. Pronuntiatio litterarum aliquantum inter locutores hodie variat. Exempli gratia, litterae V et W [IPA|v] pronuntiantur apud locutores ecclesiaticos, sed semivocalis (IPA [uw] vel [w]) apud academicos. Littera J, cum adhibetur, pronuntiatur semivocalis (IPA [ij] aut [j]) aut ut 'J' aliarum linguarum (IPA [dʒ], [ʒ], aut [x]). Lingua sex diphthongos ostendit: ae = [aɪ̯], ei = [eɪ̯], oe=[ɔɪ̯], au = [aʊ̯], eu = [ɛʊ̯], ui = [ʊɪ̯]. Ne diphthongi pronuntientur, [[diaeresis]] super secundam vocalem additur: aes (gen: aeris) versus aër (gen: aëris), heros (pl. heroës). Lingua etiam vocales breves a longis distinguit. Antiquitate et apud multos huius diei locutores, vocales longae [[apex|apicibus]] super litteras monstrantur: breves enim scribuntur a, e, i, o, u, y, et longi á, é, í, ó, ú, ý. Sunt quoque hodie qui [[macron|macris]] vocales longas indicant scribentes: ā, ē, ī, ō, ū, ȳ. [[Fasciculus:Hocgracili.jpg|thumb|upright=0.8|Litteratura cursiva antiqua recreata ad exemplum [[Tabulae Vindolandienses|Tabularum Vindolandiensium]]]] Praeceptum Latinum, quo [[syllaba]]rum [[accentus]] in dictibus polysyllabis determinetur, est hoc: # Accentus in paenultima syllaba cadit cum dictum solum duas syllabas habet, aut cum vocalis paenultima est longa, aut cum duo consonantes vocalem paenultimam sequuntur; # Accentus aliter in antepaenultima syllaba cadit. Cum vocalium longitudo tantum in accentu determinando et in ablativo casu interdum distinguendo refert, sunt scriptores qui praecipue vocales longas apicibus macronibusve monstrent, cum in paenultimá vel ultimá syllabá cadunt (quod hác in clausulá monstrátur). Alii scriptores, sicut [[Arcadius Avellanus]], solos accentus ipsos apícibus denotavérunt cum extra paenúltimam sýllabam caderent (quod hac in cláusula monstratur). == Grammatica == [[Fasciculus:Susenbrot.JPG|thumb|upright=0.8|Grammaticae Artis Institutio ab Ioanne Susebrotum anno [[1539]] scripta]] +[[Fasciculus:WIKITONGUES- Titus speaking Latin.webm|thumb|upright=0.8|Latine loquor.]] {{vide-etiam|Grammatica Latina}} Sicut linguae Graecae, sunt Latinae declinationes. Pro paradigmate nomina numerata sunt in declinationes et verba in coniugationes. In sententiis, voces sic ordinari solent: # primae sunt [[subiectum (grammatica generalis)|subiectum]]: ''nomen'' aut ''pronomen'' casu nominativo a nominibus adiectivis et nominibus casu [[genitivus|genitivo]] descriptum, # sequuntur [[praedicatum]]: ''verbum coniugatum'' subiectum describens, ei praefixum nomen casu accusativo, nomen casu dativo, adverbia et descriptionem adverbialem. Quia nomina et pronomina declinantur, munus eorum casu patefit, et dictionum ordo in sententiis variare potest. More Latino, dictiones notabiles in initio vel fine sententiae ponuntur. === Nomina substantiva === [[Nomen substantivum]] est pars orationis quae sive rem, sive hominem, sive locum sive notionem nominat, et per se intellegitur: * [[Nomen proprium]] singulum nominat hominem vel locum. * [[Nomen appellativum]] classem nominat sive rerum sive hominum sive locorum. * [[Nomen collectivum]] multitudinem rerum nominat singulariter. * [[Nomen abstractum]] sive qualitatem sive statum sive actionem sive notionem nominat, sicut per se exsisteret. [[Fasciculus:HofmanniLexiconUniversale.jpg|thumb|175px|[[Iohannes Iacobus Hofmannus|Hofmanni]] [[Lexicon Universale]] anno [[1698]] editum, quod multa nomina Latina nobis praebet]] {{vide-etiam|Declinatio (grammatica)}} Paene omnia nomina Latina declinantur, ut ea simul designent: * Casus septem, qui [[nominativus]], [[vocativus]], [[accusativus]], [[genitivus]], [[dativus]], [[ablativus]], [[locativus]]que appellantur, * Genera tria (masculinum, femininum, et neutrum), et * Numeros duos (pluralem et singularem). Paradigmata substantivorum divisa sunt in quinque declinationes, pro terminatione casus ablativi: ''a, o, i, e, u'' Quod ad casus grammaticos spectatur: * Casus ''locativus'' iam quoque aetate classica, ut hodie, solus adhibitus est ad designandum quo loco aliquid exstat, utrum in ''urbe'' vel in ''[[oppidum|oppido]]'', vel in aliis locis sicut ''in urbe Roma=Romae'', ''in domo=domi'', ''in rure=ruri'', vel ''in foco=foci''. Nomina primae secundaeque declinationis ''propria'' formas speciales sumunt locativas, quae singulari numero idem sunt ut casus genetivus. Ablativus autem secundae declinationis quoque adhibitus est sensu locativo, cum ''quarto anno'' et similibus dicimus. Nominum tertiae declinationis locativus idem formatur ut dativus. Et aliarum declinationum et formarum pluralium locativus idem formatur ut ablativus. ''Tertio die'', ''pridie'', et ''hodie'', exempli gratia sunt exempla locativi quintae declinationis. [[Fasciculus:Domine, quo vadis.jpg|thumb|200px|''Domine quo vadis?'', pictura anno [[1602]] ab [[Hannibal Carracci|Hannibale Carracci]] picta, et in [[Pinacotheca Nationalis (Londinii)|Pinacotheca Nationali Londinii]] monstrata, cuius titulus usum adverbii ''quo'' monstrat]] * Casus ''ablativus'' quidem aetate classica multos usos complectitur: instrumentales, locativos, necnon ablativos veros ''unde'' vel ''a quo latere ortus'' significantes. Casu ''instrumentali'', quem aliae linguae Indoeuropaeae habent, lingua Latina aetate classica omnino iam caruit; munus eius et munus casus ablativi antiqui in casum ablativum classicum volvitur. Quamquam casus ablativus ''a quo latere ortus'' significare Latine solet, oportet nos notare adverbium ''quo'' a casu pronominis ablativo distinguendum esse, quia ''adverbium'' ''quo'' significat ''ad quem locum'' nec ''a quo loco'' (''unde'') nec ''in quo loco'' (''ubi''), neque ''quo tempore'' (''quando''). [[Fasciculus:Advokat, Engelsk advokatdräkt, Nordisk familjebok.png|thumb|200px|[[Causidicus]] [[reus|reum]] in [[ius|iudicio]] accusat.]] * Casus ''dativus'' indicat, sive quem actio verbi oblique afficit, sive cui aliquid datur, sive propter quem aliquid agitur, sive cui aliquid agendum est, sive cui aliquid licet, lubet, satis, bene, aut male sit. Dativus Latinus quoque sensu possessivo adhibitus est, ad possessionem fortiter dicendum, exempli gratia in sententia ''Nomen mihi est = Nomen meum est.'' * Casus ''genetivus'' indicat nomen quoddam alterum nomen afficere: possessionem vel materiam vel classem vel qualitatem vel quantitatem. Latine quoque genetivus fungit cum nominibus actionis ** cum nominibus substantivis scribimus e. g. "caritas tui = caritas erga te", "precatio deorum=precatio ad deos", "impetus urbis = impetus in urbem", "invidia mei= mea invidia"; ** cum nominibus adiectivis, quae obiectum petunt, scribimus e. g. "avidus laudis", "memor vestri", "oblitus sui", "amor sui", "nostrae consuetudinis imperitus", "plenus fidei"; * Casum ''genetivum'' regunt ** verba memorandi vel obliviscendi, quae aut accusativum aut genetivum petunt; ** verba impersonalia, sicut refert et interest, quae petunt hominem affectatum genetivo casu reddere. * Casus ''accusativus'' Latine, ut in aliis [[lingua synthetica|linguis syntheticis]], rem designat illam, quam verbi actio directe afficit. Quoque autem designat Latine actionis effectum, tempus dum aliquid accidit, rem aut locum ab actione petitum, subiectum in sententis indirectis, exclamationes. Omnes [[praepositio]]nes Latinae aut ablativum aut accusativum petunt. * Casus ''nominativus'' simpliciter id aut eum designat, qui verbi actionem agit. * Casus ''vocativus'' designat quem ab altero vocatur. Vocativus Latinus semper idem est ut nominativus, praeterquam in declinatione secunda, ubi nomina quae in ''-us'' desinunt, vocativum formant ''-e'' addendo, et ubi nomina quae in ''-ius'' desinunt, vocativum formant ''-i'' addendo. === Nomina adiectiva === ''[[Nomen adiectivum]]'' dicitur nomen, quo rei vel rerum qualitas et numerus indicetur: * [[Nomen adiunctivum]] quod qualitatem rei describit * [[Nomen numerale]] quod quantitatem vel [[numerus|numerum]] rei dat. Sicut qualitas et numerus haud separatim exsistere intellegitur, tamen adiectivi [[exitus]] necessario adaptatur ad substantivi descripti genus, numerum et casum. Latine autem plurima nomina numeralia sunt indeclinabilia. Adiectivi sensus ab adverbio et nomine casu ablativo et genetivo adaptatur, ubi ablativum saepe formatur vel ex [[supinum]], e.g. "mirabile dictu." Adiectiva ex nominibus substantivis et verbis derivantur, [[suffixum|suffixa]] ad [[thema grammatica|themata]] addendo, sicut -ulus, -culus, -osus, -tus, -eus, -alis, -arius, -orius, -ilis, -anus, -ensis, -inus, -eius, -icus, -ax, -idus, -ivus, -tivus, -ulus, -uvus, -ilis, -bilis, -tilis, et cetera. [[Participium]] specialiter dicitur adiectivum ex verbo formatum, quuod actionem quandam ad [[subiectum]] attribuit, e.g. faciens, factus, facturus. Ob naturam suam verbalem, haec adiectiva saepe argumenta casu ablativo, accusativo, et dativo additiva petunt, secundum consuetudinem verbi. === Comparationes === [[Fasciculus:BurjDubaiHeight.png|thumb|upright=0.8|[[Turris|Turres]] altae quae comparandae sunt: [[Turris Khalifa|Turris Chalifae]] (rubro colore depicta) altissima est omnium. [[Turris Taipeiensis]] est tam alta quam [[Turris Sicagoensis]] (in medio). Turris Taipeiensis autem altior est quam Turris Londoniensis (ad laevam).]] Adiectiva generaliter tres gradus comparationis admittunt: * Positivus: e.g. (genere masculino) bonus, malus, magnus, longus, . . . * Comparativus: e.g. melior, peior, maior, longior, . . . * Superlativus: e.g. optimus, pessimus, maximus, longissimus, . . . Ut substantiva comparentur, mos est adhibere: * casum ablativum rei comparatae * adverbium "quam" + nomen rei comparatae (necessario cum casus rei comparatae nec nominativus nec accusativus est) Exempli gratia "Ille est maior fratribus suis" = "Ille est maior quam fratres sui." === Pronomina === [[Pronomen]] pars orationis est, quae rem, locum, aut hominem numquam per se ''nominat'', sed nominis loco in sententiis adhibetur. Sicut nomina, pronomina pro numero, genere et casu declinatur. In lingua Latina, omnia pronomina ex adiectivis ori putatur. Multa adiectiva enim saepe vim pronominalem in orationibus praebent. === Verba === [[Fasciculus:The Triumphs of Caesar, IX - Julius Caesar on his triumphal chariot; Andrea Mantegna (1484-92).JPG|thumb|upright=0.8|[[Suetonius]] narrat verba [[Gaius Iulius Caesar|C. Iulii Caesaris]]: "[[Triumphi Gai Iulii Caesaris|Pontico triumpho]] inter pompae fercula trium verborum praetulit titulum ''[[Veni, vidi, vici|veni: vidi: vici]],'' non acta belli significantem sicut ceteris, sed celeriter confecti notam."]] {{vide-etiam|Coniugatio}} ''[[Verbum (temporale)|Verbum temporale sive verbum]]'' est pars orationis, quae actionem vel qualitatem rei praedicat. Quod verbum Latinum per eius [[coniugatio]]nem subiectum quoddam necessario implicat, verbum est unica orationis pars, quae perfectam orationem sola constituere potest. Verba Latina coniugantur, ut ea simul designent: * Modos quattuor (indicativum, infinitivum, imperativum, coniunctivum), * Tempora tria (praesens, praeteritum, et futurum), * Aspectus duos (imperfectum et perfectum), * Personas tres, * Numeros duos (pluralem et singularem), * Genera duo (activum et passivum). Paradigmata verborum in partes quattuor, coniugationes vocatas, divisa sunt pro terminatione infinitivi praesentis -āre, -ēre, -ere, -īre. Ut verba Latina ampliter declinentur, saltem studendae sunt hae quattuor verbi terminationes: indicativi praesentis primae personae, infinitivi praesentis, infinitivi perfecti, supini, e. g. : * amo, amāre, amāvisse, amātum * moneo, monēre, monuisse, monitum * lego, legere, lēgisse, lēctum * capio, capere, cēpisse, captum * audio,audīre, audīvisse, audītum Ut verba irregularia, sicut sum, possum, eo, etc. declinantur, plures terminationes discendae sunt. === Adverbia === [[Fasciculus:Muybridge race horse animated.gif|thumb|upright=0.7|left|Quam celeriter currit equus! Hac in sententia adverbia describunt quomodo equus currat: Primum adverbium "quam" sequens adverbium "celeriter" describit, sensum eius augens.]] [[Adverbium]] est pars orationis quae actionem describit, verborum vel adiectivorum. Adverbia respondunt ad quaestiones: quomodo? cur? quando? ubi? Exempli gratia, in oratione "Puer bene legit.", adverbium "bene" actionem verbi "legit" describit. Adverbium etiam potest adverbium describere, e.g. in oratione "Id multo bene est", "multo" "bene" describit. Latine adverbia creare possumus libenter nominis adiectivi exitum mutando. Exempli gratia exitus ''-us'' in exitus ''-e'' aut ''-im'' mutatur, cum adiectiva primae declensionis habemus; et exitus ''-is'' in exitus ''-e'' aut ''-iter'' mutatur, cum adiectiva tertiae declensionis habemus. Videntur igitur: malus→male, seperatus→seperatim, facilis→facile, felix→feliciter. === Praepositiones === :::''Vide etiam: [[SIDSPACE]]'' Praepositiones sunt partes orationis indeclinabiles nomini, vel praenomini praepositae, quae affinitatem quandam inter ea indicant. Lingua Latina quadraginta et tres praepositiones habet. Plurimae praepositiones ex adverbiis ortae sunt. Multa adverbia funguntur ut praepositiones, sicut "palam" et "clam". Et nonnullae praepositiones quoque vim adverbialem interdum habent, e.g. "Circum eo", "Ante eo", et "Propter eo". Interdum possumus idem dicere vi adverbiali ac vi praepositionali, e.g. "illo propter" (propter ut adverbium) = propter illum (propter ut praepositio). === Coniunctiones === [[Fasciculus:Handshake (Workshop Cologne '06).jpeg|thumb|upright=0.7|Coniunctiones dicta pariter conligant.]] [[Coniunctio]] est pars orationis, quae alia elementa grammatica coniungit, dum relationes grammaticae inter ea praeservantur. Aliae coniunctiones ex [[adverbium|adverbiis]] ortae sunt, aliae ex pronominibus relativis praepositionibus ligatis. Nonnulla quidem adverbia Latina simul ut coniunctiones funguntur, sicut ''vel,'' ''ubi,'' ''ne,'' ''nec,'' et ''quam.'' === Constructiones speciales === [[Fasciculus:Quentin Massys-Ecce Homo-1520,Doge's Palace,Venice.jpg|thumb|upright=0.7|left|''[[Ecce Homo]],'' tabula a [[Quintinus Mesius|Quintino Mesio]] ca. annum [[1520]] picta, cuius titulus usum dicti ''ecce'' monstrat, et praeclara verba nobis revocat [[Pontius Pilatus|Pontii Pilati]], cum Iesum cruciatum populo ostendit.]] * [[Articulum]]: lingua Latina omnino articulis caret. Notandum autem est consuetudinem Latinam esse pronomine "hic" uti cum dicti declinationis casus definiuntur, pronomen "quisdam" saepe paene sensum articuli indefiniti capit, et pronomina "hic" et "ille" saepe sensum articuli definiti capiunt. * [[Ecce]] est dictum grammaticum exclamativum quod "vide hoc!" fere significat; e.g. "ecce homo" = "vide hunc hominem" * [[Res]] est nomen substantivum universale linguae Latinae. Dictum "res" adiectivo cuidam ligatum omnia significat, quae qualitatem adiectivo datam habeant. Hoc igitur est modus quo adiectiva in substantivum convertatur. Habemus igitur "res malae" = "omnia quae mala videntur"; "[[res informatica]]" = "omnia quae de informatica tractat"; "[[res publica]]" = "omnes res quae publice habentur" = "[[civitatis regimen]], ius, et [[mercatus]]"; [[res novae]] = "[[nuntia]]" = (in civilitate) "[[rerum eversio]]" * Participium: est orationis pars, quae vim verbalem ostendit, dum adiectivo fungitur. In lingua Latina sunt quattuor participia: :Praeteritum, vim passivam habens: amatus, visus, dictus, factus, sensus :Praesens, vim activam habens: amans, videns, dicens, faciens, sentiens :[[Gerundivum]], vim passivam habens, amandus, videndus, dicendus, sentiendus :Futurum, vim activam habens: amaturus, visurus, dicturus, facturus, sensurus * [[Supinum]], quod est nomen substantivum neutrum quartae declinationis ex participio praeterito formatum; habemus igitur supina: amatum, visum, factum, sensum. Addendo verbum "ire" ad supinum, Latine redditur propositum actionis quoddam. Ergo, "eam amatum it" = "it ad eam amandum" = "it ut eam amet" ~ "eam amabit". Supinum casu ablativo redditum praecipue in adiectiva modificando fungit: e.g. ''mirabile dictu''. * [[Gerundium]], quod est nomen substantivum secundae declensionis ex participio gerundivo et infinitivo formatum. :Gerundii significatio fere omnes significationes complectitur infinitivi, participii praesentis, et participii praeteriti. Casús nominativi loco verbi infinitivum adhibetur, loco aliorum casuum gerundivi neutri generis. Gerundii usus praecipue est in [[oratio obliqua|oratione obliqua]], [[clausula infinitiva|clausulis infinitivis]] et verborum adiectivorumque descriptionibus per genetivum. E.g. "Dicit se esse bonum", "Vivere est amare", et "Vivit amandi causa". :Sicut gerundivum sensum normativum praebet, ita et gerundium. Habemus igitur: "homo id facit ad eam amandam" (gerundivum) = "homo id facit ad eam amandum" (gerundium) = "homo id facit eam amandi causa" (gerundium) = "homo id facit eo consilio ut eam amet" (clausula finalis) [[Fasciculus:Diane de Versailles - Musée du Louvre AGER Ma 589.jpg|thumb|''Artemis cum damma'', [[sculptura]] Romana, quae Graecam anno [[325 a.C.n.]] a [[Leochares|Leochare]] factam simulat, monstratque venatricem [[Artemis|Artemidem]] bestiam [[damma]]m secutam (hoc est Artemis dammam iam assequitur et capit)]] * Verba deponentia: ea dicuntur quae formá activá carent et cuius forma passiva sensum activum habent. Exempli gratia, inter verba deponentia numerantur: ::Primae coniugationis: mirari, minari, venari, recordari ::Secundae: vereri, reri, fateri ::Tertiae: sequi, loqui, uti, fungi, oblivisci, pati, frui, nasci, apisci, gradi ::Quartae: partiri, metiri, adsentiri, oriri, moriri :Verba deponentia saepe participia sensu activo habent: e.g. ::"Homo bestiam sequens" = "homo qui nunc bestiam sequitur". ::"Homo bestiam secutus" = "homo qui iam bestiam sequitur" ::"Homini bestia sequenda" = "bestia quam hominem oportet sequi" ::"Homo bestiam secuturus" ="homo mox bestiam sequetur" ::NB. Futurum semper sensum activum habet. Quare, dicendum igitur est "Homo bestiam secuturus est" nec numquam pravum "Homo bestiam secutum it" * Verba semi-deponentia: ea dicuntur anomala, quae partem imperfectam formae activae et partem perfectam formae passivae habent. Exempli gratia: ::Secundae: audeo, audere, ausus esse; gaudeo, gaudere, gavisus esse; soleo, solere, solitus esse ::Tertiae: fido, fidere, fisus esse; fio, fieri, factus esse * [[Ablativus absolutus]]: est inclyta constructio Latina, ex casu ablativo instrumentali derivata, ubi participium et eius argumenta casu ablativo reddita pro [[clausula subordinata|clausulis subordinatis]] substituta sunt. Exempli gratia: "Urbe capta Aeneas fugit" = "cum urbs capta est, Aeneas fugit" = "quia urbs capta est, Aeneas fugit" = "postquam urbs capta est, Aeneas fugit." Ambiguitatem significationis quandam introducit, quam contextus sententiae solus potest resolvere. == Auctores praeclari == {{vide-etiam|Libri Latini}} [[Fasciculus:Heloïse et d'Abélard.jpg|thumb|upright=0.8|[[Petrus Abaelardus]] et Heloisa]] [[Fasciculus:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|thumb|upright=0.8|[[Leonhardus Eulerus]] multum de [[mathematica]] [[saeculum 18|saeculo duodevicensimo]] scripsit.]] [[Fasciculus:Naturalishistoria.jpg|thumb|upright=0.8|Frons ''[[Naturalis historia]]e,'' veterrima [[encyclopaedia]]e a [[Gaius Plinius Secundus|Gaio Plinio Secundo]] [[saeculum 1|primo saeculo]] scriptae]] [[Fasciculus:Meister der Fuldaer Schule (III) 001.jpg|thumb|upright=0.8|[[Calendarium]] antiquum anni [[1000]]]] {{div col|3}} * [[Titus Maccius Plautus]] * [[Publius Terentius Afer]] * [[Marcus Porcius Cato]] * [[Gaius Valerius Catullus]] * [[Quintus Horatius Flaccus]] * [[Gaius Iulius Caesar]] * [[Marcus Tullius Cicero]] * [[Gaius Sallustius Crispus]] * [[Titus Lucretius Carus]] * [[Publius Ovidius Naso]] * [[Publius Vergilius Maro]] * [[Titus Livius]] * [[Gaius Plinius Secundus]] * [[Sextus Iulius Frontinus]] * [[Cornelius Tacitus]] * [[Gaius Suetonius Tranquillus]] * [[Eusebius Sophronius Hieronymus]] * [[Augustinus|Aurelius Augustinus Hipponensis]] * [[Isidorus Hispalensis]] * [[Beda|Beda Venerabilis]] * [[Anselmus Cantuariensis]] sive Augustanus * [[Petrus Abaelardus]] * [[Thomas Aquinas]] * [[Ianus Secundus]] * [[Nicolaus Copernicus]] * [[Galilaeus Galilaei]] * [[Franciscus Baco]] * [[Thomas Hobbes Malmesburiensis]] * [[Ioannes Miltonus]] * [[Benedictus de Spinoza]] * [[Isaacus Newtonus]] * [[Leonhardus Eulerus]] * [[Ioannes Pascoli]] * [[Benedictus XVI|Benedictus PP XVI]] {{div col end}} == Lingua Latina et linguae aliae == Lingua Latina est fundamentum * [[Calendarium Romanum|Calendarii Romani]] * [[Calendarium Gregorianum|Calendarii Gregoriani]] * [[Calendarium|et multorum aliorum calendariorum]] * Linguarum praecipuarum: ** [[Lingua Latina botanica]] ** [[Lingua Latina zoologica]] ** [[Lingua Latina apothecariorum]] * [[Linguae Romanicae|Linguarum Romanicarum]] omnium * et linguarum arte factarum: ** [[Interlingua]] ** [[Latino sine Flexione]] ** [[Esperanto]] ** [[Ido]] == Lingua Latina in cultura populari == Lingua Latina aliquando in [[Cultura popularis|cultura populari]] (ut [[series televisifica|seriebus televisificis]], [[pellicula|pelliculis]], libris, et ceteris) videtur, primum in genere [[Phantasma|phantasmate]] mediaevali, et similibus, ubi saepe ut lingua [[magia|magica]] adhibetur, exempli gratia ad incantandum aliquem aut aliquid. Ut lingua magica audiri potest exempli gratia in serie televisifica''[[The Vampire Diaries]]'' ('Diaria Vampyrorum'; [[2009]]–praesens). === ''Lost'' === Est in ''[[Lost]]'' ('Perditus'; [[2004]]-[[2010]]), serie televisifica [[Litterae mysteriae|litterarum mysteriae]] populus qui Anglice ''The Others'' ("Alii") appellatur, et nostra lingua utitur. === ''Star Trek'' === Paulum nostrae linguae in ''[[Star Trek]]'' ('Iter Stellare'), universo [[scientia ficticia|ficto]], auditur. In parte cinematographica ''The Game'' ('Ludus') seriei televisificae ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' ('Iter Stellare: Proxima Aetas'), brevis conversatio inter [[Wesley Crusher]] et [[Ioannes Lucius Picard|Ioannem Lucium Picard]] auditur: :Picard: Quomodo tua Latinitas est? :Wesley: Praestat quam prius. :Picard: Oppido bonum. Etiam sunt [[Sententiola|sententiolae]] Latinae scriptae usitataeque in universo ficto: {| |- ! Sententia ! Translatio Anglice ! Usus ! Pars cinematographica |- | Ad Astra per Aspera | ''Reach for the Stars Through Adversity'' | Classis Spatialis Terrestris | ENT - "These Are the Voyages..." |- | Audentes fortuna iuvat | ''Fortune favors the bold'' | [[Columbia (Star Trek)|Columbia]] | ENT - "Home", "Affliction", "Divergence" |- | Audentes Fortuna Imperii | ''The bold (are) the fortune of the empire'' | [[ISS Avenger]] | ENT - "In a Mirror", Darkly, Part II" |- | Caveat emptor | ''Let the buyer beware'' | Datus et adhibitus ad ''[[Ferengi Alliance]]'' [[Data]]e | TNG - "The Last Outpost" |- | Ex luna scientia | ''From the moon, knowledge'' | [[NASA]] | ENT - "First Flight" |- | Ex astris scientia | ''From the stars, knowledge'' | ''[[Starfleet Academy]]'' | TNG - "The First Duty" |- | Inter Arma Enim Silent Leges | ''In time of war, the law falls silent'' | Datus et adhibitus ad ''[[Section 31]]'' [[Gulielmus Ross|Gulielmi Ross]] | DS9 - "Inter Arma Enim Silent Leges" |- | Res Gesta Per Excellentiam | ''Achievement through excellence'' | [[NASA]] | ENT - "First Flight" |- | Tempus fugit | ''Time Flees'' vel ''Time Flies'' | [[Ducane]] locutum | VOY - "Relativity" |} Plures tituli partium cinematographicarum Latini sunt: * TNG ** Sub Rosa * DS9 ** Dramatis Personae ** Inter Arma Enim Silent Leges * VOY ** Ex Post Facto ** Non Sequitur ** Alter Ego * ENT ** Terra Nova ** Vox Sola === ''Stargate'' === In ''[[Stargate]]'' ('Astrorum Porta') universo [[scientia ficticia|ficto]], [[vita extraterrestris]] prudens est ''Alteri'' appellata. Ut nomen dicit, lingua Latina loquuntur, sed non nostra; alia versione linguae cuius [[Lingua Latina archaica|linguam Latinam archaicam]] agit. ''[[Stargate (machina)|Stargates]]'' ("Astrorum Portae"), quae in universo ficto videntur, Alterorum aedificabantur a pluriis [[millio]]nibus [[Annus|annis]]. Alteri duabus partibus consistunt: ''Anquietate'' ('antiquitas' Latine), Anglice autem (''The'') ''Ancients'', "antiqui", appellatur, et ''Oris'' ('di'), qui Anglice ''Ori'' (['ɒraɪ]) appellantur. Antiquitas in [[Galaxias|galaxiis]] [[Via Lactea]] et Pegaso (galaxia in constellatione [[Pegasus (constellatio)|Pegasi]] sita) [[habitatio|habitabant]], et in indicto galaxia [[deus|Dei]] habitabant. Certo tempore antiquitas nobis hominibus terrestribus linguam suam dabat, quae tempore procedente ad nostram linguam Latinam evolvebatur.<!--?--> {{NexInt}} * [[Europa Latina]] * [[Institutiones Latinae]] * [[Latinitas viva]] * [[Lingua Latina Renascentiae]] * [[:Categoria: Professores rerum Classicarum]] == Lexica et glossaria == * [[Vicipaedia:Lexica Latina interretialia]] * [[:Categoria:Glossaria]] * [[Index abbreviationum latine]] * [[Index nominum Latine redditorum]] == Notae == <references /> == Bibliographia == === Litterae === * [[Nicolaus Ostler|Ostler, Nicolaus]]. [[2007]]. ''Ad Infinitum: A Biography of Latin.'' HarperCollins in [[Britanniarum Regnum|Britanniarum Regno]] et Walker & Co. in [[Civitates Foederatae|Civitatibus Foederatis]]: Londinii et Urbe Novo Eboraco. * Baldi, Philip. [[2002]]. ''The Foundations of Latin.'' [[Novum Eboracum (urbs)|Novi Eboraci]] et [[Berolinum|Berolini]]: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-017208-9, ISBN 3-11-016294-6. * [[Clemens Desessard|Desessard, Clementis]]. N.a. ''[[Lingua Latina sine molestia]].'' Assimil. * Muriel Kasper. [[1996]]. ''Reclams Lateinisches Zitaten–Lexikon'', Philipp Reclam jun., [[Stutgardia|Stuttgart]], ISBN 3-15-029477-0. * [[Aentius Mandruzzato|Mandruzzato, Aentii]]. [[1989]]. ''Il Piacere del latino. Per ricordarlo, impararlo, insegnarlo.'' [[Mediolanum|Mediolani]]: Mondadori. * [[Aentius Mandruzzato|Mandruzzato, Aentii]]. [[1991]]. ''I segreti del latino.'' [[Mediolanum|Mediolani]]: Mondadori. * Palmer, L. R. [[1954]]. {{Op|[https://archive.org/details/PalmerTheLatinLanguage The Latin Language]}}. [[Londinium|Londinii]]: Faber & Faber. == Nexus externi == {{CommuniaCat|Latin language|linguam Latinam}} {{Vicilibri|Grammatica Latina|grammatica Latina}} {{Grc|Ῥωμαϊκὴ γλῶττα}} * [http://www.grexlat.com/nexus/cone.html Latinitas in tela totius terrae. Hoc in indice nexus ad Latinitatem interretialem, generatim digesti, enumerantur] * [http://ephemeris.alcuinus.net/ Ephemeris] - Acta diurna interretialis Latine * [http://www.thelatinlibrary.com/ The Latin library] - Litterae Latinae * [http://www.forumromanum.org/ Forum Romanum] - Litterae Latinae et historia Romana * [http://www.vatican.va/ Vatican - The Holy See] - Pagina domestica Civitatis Vaticanae in octo variae linguae, ut Latina * [https://web.archive.org/web/20110716211549/http://www.territorioscuola.com/tsodp/dmoz.php3?browse=%2FWorld%2FLingua_Latina%2F Opus commune, quo creetur TerritorioScuola ODP.] * [http://la.bibliotheca.wikia.com/wiki/Pagina_prima Bibliotheca Latina] * [http://www.youtube.com/watch?v=8y04po7Fq-0&feature=related Sermonis Latini Elogium] apud ''[[YouTube]]'' {{ling|Latine}} * [https://web.archive.org/web/20100512051336/http://latindiscussion.com/forum/viewforum.php?f=19 Latine Loquere] * [http://wikinfo.org/w/index.php/Themata_Latina ''Vichinfo Latina'' vel Inter-retis Encyclopaedia] {{ling|Latine|Anglice}} * [https://web.archive.org/web/20110411042013/http://www.slu.edu/colleges/AS/languages/classical/latin/tchmat/tchmat.html#latest Latin teaching materials at Saint Louis University] {{ling|Anglice|Latine}} * [http://www.molinarium.com Molinarium]{{Nexus deficit|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Morphologia Latina {{ling|Hispanice}} * [http://kath.net/news/38847 De Pontificia Academia Latinitatis condenda] kath.net {{ling|Latine}} ;Cultura popularis * [http://www.youtube.com/watch?v=uuIb9rUNYZw Lingua Latina] ex ''[[Lost]]'', pars I (''The others speak Latin (w/ Latin subs) - Part I'') {{ling|Latine|Anglice}} * [http://www.youtube.com/watch?v=iVz6mWYvnZ8 Lingua Latina] ex ''[[Lost]]'', pars II (''The others speak Latin - Part II'') {{ling|Latine|Anglice}} * [http://stargate.wikia.com/wiki/Ancient_language De lingua Antiqua] Antiquitatis a ''[[Stargate]]'' apud ''[[Stargate Wiki]]'' {{Lingua Latina}} {{Linguae Italicae}} {{1000 paginae}} {{Myrias|Anthropologia}} {{Appendicula de hac pagina|{{PagMens|12|2023}} }} [[Categoria:Lingua Latina|!]] [[Categoria:Linguae auxiliares]] ic20tofi5plr9jkb51etl3m6cm5e06k 0 2184 3997675 3977435 2026-10-28T21:45:03Z Kent Wang 161862 Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg 3997675 wikitext text/x-wiki {{Coord|38|34||N|7|55||W|display=title}} {{capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|thumb|Reliquiae [[templum|templi]] Romani]] '''Ebora''' (-ŏ-)<ref name="gaffiot">F. Gaffiot, ''[[Lexicon Gaffiot|Dictionnaire Illustré Latin-Français]],'' (Lutetuae: Hachette). [http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php][https://archive.org/details/FelixGaffiotDictionnaireIllustr.LatinFrancais].</ref> ([[Lusitanice]] ''Évora'') est [[urbs]] [[Lusitania]]e, [[caput (urbs)|caput]] [[municipium|municipii]] [[Ebora (districtus)|districtus]]que homonymorum. Urbi nunc sunt 54 milia incolarum.<ref>[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_publicacoes&PUBLICACOESpub_boui=277102331&PUBLICACOESmodo=2 ''Anuário Estatístico da Região Alentejo - 2015''] [https://www.ine.pt/ngt_server/attachfileu.jsp?look_parentBoui=279966716&att_display=n&att_download=y PDF, pag. 65] ''Instituto Nacional de Estatística.''</ref> == De origine nomineque == Eboram vel Eburam<ref name="gaffiot" /> vel Elburam a nonnullis opinatur [[saeculum 2 a.C.n.|saeculo vicesimo a.C.n.]] institutam esse.<ref>''Évora: Origem Evolução de uma Cidade Medieval.'' Maria Domingas V. M. Simplício (Departamento de Geociências, Universidade de Évora). Revista da Faculdade de Letras, Universidade do Porto. Geografia. I série. Vol. XIX. Porto. 2003. Pp.365-372. [http://ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/330.pdf PDF]</ref> Sed ab aliis opinatur saeculo octavo a.C.n. ab [[Eburones|Eburonibus]]<ref>''Monarchia Lusytana. Bernardo de Brito. Lisboa. 1690.'' Pag. 375 de Ebora vide. [https://books.google.pl/books?id=Vg9UAAAAcAAJ].</ref> institutam esse, qui etiam Ebura Brittium vel Eburobrittium circa [[Obidos|Oppidum]]<ref>[https://www.infopedia.pt/dicionarios/toponimia/%C3%93bidos ''Óbidos''] ''Dicionário de Toponímia. Porto Editora.''</ref> etiamque [[:es:Évora de Alcobaça|Ebora Alcubae]]<ref>[https://www.infopedia.pt/dicionarios/toponimia/Alcoba%C3%A7a ''Alcobaça''] ''Dicionário de Toponímia. Porto Editora.''</ref> forsit instituerunt. Anno [[59 a.C.n.]] abs [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] Ebora Liberalitas Iulia vocatur.<ref name="infopedia">[https://www.infopedia.pt/$liberalitas-julia Liberalitas Iulia] ''Infopédia. Porto Editora.''</ref><ref>Charles Anthon, ''A Classical Dictionary'' (Novi Eboraci: Harper & Brothers, 1842), 459, s.v. ''Ebora.'' [https://books.google.pl/books?id=kzEoAAAAYAAJ].</ref><ref>Alexander Macbean, ''A Dictionary of Ancient Geography'' (Londinii: Printed for G. Robinson in Pater Noster-Row; and T. Cadell in the Strand, 1773), s.v. ''Ebora.'' [https://books.google.pl/books?id=EqwBAAAAYAAJ].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170520231914/http://conteudos.evora.net/turismo/pt-pt/ ''Évoraturismo'']</ref> Saeculuo primo a [[Gaius Plinius Secundus|Plinio]] Ebora Cerealis vocatur.<ref>Plinius. Naturalis Historia. III. 10</ref><ref>''Atlas geographus or, a complete system of geography, ancient and modern. Volume II. Printed by John Nutt. 1711.'' Pag. 1185 de Ebora vide. [https://books.google.pl/books?id=orJZAAAAcAAJ]</ref><ref>''Dictionarium universale latino-gallicum.'' Jean Boudot, (Lutetia: 1745), 192, s.v. ''Ebora.'' [https://books.google.pl/books?id=ZAg7AAAAcAAJ].</ref> Praeterea Ebora Augusta a Romanis aliquando vocabatur.<ref>[http://www.patrimoniocultural.gov.pt/en/recursos/o-arqueologo-portugues/o-arqueologo-portugues/ ''O Arqueólogo Português''] ''1.ª série. Volume XXX. Estudos lusitanos-romanos. Luís Chaves. 1956.'' Pag. 15 de Ebora vide. [http://www.patrimoniocultural.gov.pt/static/data/publicacoes/o_arqueologo_portugues/serie_1/volume_30/estudo_lusitano.pdf]</ref><ref>[http://hdl.handle.net/10362/12580 ''«O último porto de Ulisses»: história, urbanismo e arte de Felicitas Iulia Olisipo. Maria Teresa Caetano. Edições Colibri / Instituto de História da Arte, Faculdade de Ciências Sociais e Humanas, Universidade Nova de Lisboa. 2007''] Pag. 88 de Ebora vide. [https://run.unl.pt/bitstream/10362/12580/1/ART_3_Caetano.pdf]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170905222835/http://hemerotecadigital.cm-lisboa.pt/OBRAS/RevMunicipal/RevMun.htm ''Revista Municipal''] ''Ano II. N.º 10. 1941.'' Pag. 26 de Ebora vide. [http://hemerotecadigital.cm-lisboa.pt/OBRAS/RevMunicipal/N10/N10_master/N10.pdf]</ref> ==Aevum Romanum== In arce situm {{Coord|38|34|22|N|7|54|27|W|display=inline}} [[templum]] [[Romani|Romanum]] est,<ref>[http://www.patrimoniocultural.gov.pt/pt/patrimonio/patrimonio-imovel/pesquisa-do-patrimonio/classificado-ou-em-vias-de-classificacao/geral/view/70489 ''Templo Romano de Évora.''] Direção Geral do Património Cultural.</ref><ref>[http://www.monumentos.pt/site/app_pagesuser/sipa.aspx?id=2863 Templum Romanum eborense.] Sistema de Informação para o Património Arquitectónico.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120201091444/http://www2.cm-evora.pt/arqueologia/templo.htm Templo Romano.] Câmara Municipal de Évora.</ref> quo [[saeculum 1|saeculo primo]] in foro [[aedificium|aedificatum]] et consecratum [[Cultus imperatorius (Roma antiqua)|cultu imperatorio]] est. Ex [[granitum (lapis)|granito]] factum est, absque basibus capitulisque [[columna]]rum corinthiarum quae ex [[marmor|marmore]] e plaga [[:es:Estremoz|termiensi]]<ref>Oppidum ad septentrionem Eborae Portugallice ''Estremoz'' vocatum iam aevo Romano urbs erat. Tamen nomen urbis eo tempore incognitum permanet. Videtur ''Estremoz'' ex arabico verbo ترمس vicissim ex Graeco θέρμος ortum esse, quod portugallicum ''tremoço'' et hispanicum ''altramuz'' genuit, id est [[lupinus]], forsan speciei ''[[Lupinus termis]]''. Vide ''[https://www.infopedia.pt/$estremoz Estremoz]'' apud ''Infopédia, Porto Editora'' et ''[http://www.altotejo.org/acafa/docsn6/TOPONIMIA_204_250.pdf António Maria Romeiro Carvalho. AÇAFA, nr 6, 2013, pag. 212]'' et ''[https://web.archive.org/web/20180502060006/http://www.cm-estremoz.pt/pagina/camara-municipal/ordenacao-heraldica/ Câmara Municipal de Estremoz. Ordenação heráldica]''.</ref> factae sunt.<ref>''Luis Lopes, J. Carrilho Lopes, J. P. Cabral, Panagiotis Sarantopoulos. Caracterização petrográfica dos monumentos romanos de Évora. Separata do Boletim "A Cidade de Évora", II Série, Nº 4, Évora, 2000.'' [http://home.uevora.pt/~lopes/Artigos/15.pdf]</ref> [[Piscina]] imagines ostendens templum circumdabat. Podium longitudine circum 25 metra, latitudine 15 metra, et altitudine 3.5 metra erat. Proflictum [[saeculum 5|saeculo quinto]] est. Post haec praesidium et macellum usque ad [[1836]] fuit. Quo anno aedificia apud latus septentrionale templi posita deleta sunt et cisternae [[aquaeductus|aquae ductus]] primitivi repertae sunt. Anno [[1863]] deletio totius partis [[medium aevum|mediaevalis]] effata est, quae postmodo anno [[1871]] facta est. [[Saeculum 17|Saeculo septimo decimo]] ratio apparuit templum consecratum [[Diana]]e esse adfirmare. Nunc constat rationem hanc non perstare. Pontem super fluvium Sarramam ([[Portugallice]] ''[[:pt:Rio Xarrama|Xarrama]]'')<ref>António Rafael Carvalho (2008), ''A Musalla do Torrão,'' vol 3 (Município de Alcácer do Sal), p. 20. De nomine ''Xarrama'' vide [https://web.archive.org/web/20201123184754/http://www.cm-alcacerdosal.pt/documents/48/A_Musalla_Torrao_Vol_III.pdf hoc PDF.]</ref><ref>Mikel Urkola, ''¿Mitología preindoeuropea en toponimia? Explicaciones preindoeuropeas de -ama, segi, obi, etc.'' [https://web.archive.org/web/20130708222035/http://www.centroarqueologicosaguntino.es/revista-arse.php ''Revista Arse''] 48:3. Centro Arqueológico Saguntino. De nomine ''Xarrama'' vide [http://www.centroarqueologicosaguntino.es/uploads/descargas/610_Cap%C3%ADtulo%201.pdf p. 67.]</ref> situm {{Coord|38|31|49.5|N|7|54|58.3|W|display=inline}} prope purificatorium cloacinum opinantur sapientes aliqui Romanum esse.<ref>[http://www.patrimoniocultural.gov.pt/pt/patrimonio/itinerarios/pontes-alentejo/ ''Pontes Históricas do Alentejo.] Direção-Geral do Património Cultural.''</ref> Anno 2009 per renovationem lycei ''Gabriel Pereira'' siti {{Coord|38|34|28|N|7|54|10|W|display=inline}} inventum est [[sepulcretum]] Romanum saeculorum primi et secundi.<ref>''Laboratório de Antropologia Biológica da Universidade de Évora. Área funerária romana em Évora: dos restos ósseos aos rituaisfunerários.'' [https://dspace.uevora.pt/rdpc/bitstream/10174/8093/1/%C3%81rea%20funer%C3%A1ria%20romana%20em%20%C3%89voral.pdf].</ref> == Aevum islamicum == Anno [[714]], [[Abd al-Aziz]] praepositus a [[Taric Abenciet|Tarice]] sine adversitate Eboram cepit.<ref>[https://web.archive.org/web/20180717220302/http://iem.fcsh.unl.pt/imagens/files/cronologia_gharbalandalus.pdf ''Cronologia Gharb al-Andaluz 711-1250. António Rei. UNL'']</ref><ref>[https://books.google.pl/books?id=qWvr6z4RrEgC Roberto Marín Guzmán. Sociedad, política y protesta popular en la España musulmana. Universidad de Costa Rica. 2006. Pag. 87]</ref> Anno 913, [[Ordonius filius Alfonsi]]<ref>[https://books.google.pl/books?id=GRxPAAAAcAAJ ''Francisco de Berganza. Antigüedades de España, propugnadas en las noticias de sus Reyes.'' Parte segunda. 1721. pag. 535.]</ref> rex [[Gallaecia (provincia Romana)|Gallaeci]] cursum in meridiem cum agmine suo egit. Postquam moenia oppidi invalida erant, facile id expugnavit. Spolia magna adipiscitur. Incolarum omnes viros occisi sunt. Feminae tamen puerique, quae quattor milia fuerunt, captivae in Gallaeciam tractae sunt. Itaque Ebora deserta facta est.<ref>[https://dspace.uevora.pt/rdpc/bitstream/10174/18256/14/texto.pdf ''José Ribeiro dos Santos. Um olhar sobre o quotidiano de Évora no período medieval – islâmico. Séculos VIII– XI. Universidade de Évora. 2015'']</ref><ref>[http://tulioespanca.net/phocadownload/biblio/cidade.evora/71-76/BCE.71-76.1_sidarus_texto.arabe.sec.XX_nova.fundacao.de.evora.pdf ''Adel Sidarius. Um texto árabe do sec X relativo à nova fundação de Évora e aos movimentos muladi e berbere no ocidente andaluz.'']{{Nexus deficitur|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == Incolae notabiles == * [[Garcia de Resende]], poëta et rerum gestarum scriptor, hic natus anno 1470, mortuus 1536 ==Notae== <references/> {{NexInt}} *[[Universitas Eborensis]] ==Nexus externi== {{Fontes geographici}} *[http://www.cm-evora.pt Situs proprius.] *[https://myportugalholiday.com/evora-portugal.html Evora ''Portugal Tourism and holiday Guide.''] [[Categoria:Ebora|!]] k3mpric5u5yitedordbbi488hg8vyiw 0 2394 3997687 3997107 2026-10-29T01:52:44Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997687 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Tavole eugubine.jpg|thumb|Una e Tabulis Iguvinis: [[scriptura]] Umbrica similis est aliis scripturis [[Italia]]e.]] '''Lingua Umbrica'''<ref>[http://books.google.it/books?id=WpJbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=linguae+umbricae&source=bl&ots=dBhe8-FqZd&sig=achfAISJZe93UYWK5KYkoX2Dj0w&hl=it&ei=6D_MTPqOCISbOoCo_NkB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CB4Q6AEwAQ#v=onepage&q&f=false ''Rudimenta linguae Umbricae'']</ref> est [[linguae Indoeuropaeae|lingua Indoeuropaea]], sub [[Linguae Italicae|familia Italica]] subsummata. Lingua Umbrica et [[lingua Osca]] sunt [[linguae Oscoumbricae]] vel Sabellicae, [[lingua Latina]] autem et [[lingua Falerica]] alterum gregem format, saepe [[Linguae Latino-Faliscae]] nominatum. In [[Umbria]] in usu fuit usque ad [[saeculum 1 a.C.n.|primum saeculum a.C.n.]] Dicitur minus similis Latinae linguae quam sunt aliae linguae Italicae.<ref>Fortson, p. 298</ref> == Phonologia == Sonus ''s'' inter vocales ''r'' fit, ut in lingua Latina. Sonus ''d'' fit [[fricativa]] similis ''z.'' Sonus ''-ns'' in fine verbo fit ''f'' in omnibus linguis Oscoumbricis; in lingua Umbrica (sed non in Osca) ''-nss-'' in medio verbo fit ''-f-'' et ''-ns-'' fit ''-nz-.'' Multae [[vocalis|vocales]] breves amittuntur; [[diphthongus|diphthongi]] fiunt monophthongi (id quod in lingua Osca non accidit).<ref>Fortson, p. 298-9</ref> == Exemplum linguae Umbricae == Textus Umbricae maximi momenti est [[Tabulae Iguvinae]], [[Iguvium|Iguvii]] inventae anno [[1444]]. Ecce locus e tabella sexta:<ref> Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae Paul Getty Foundation "Sacrifices" in "Processions, Sacrifices, Libations, Fumigations" p. 182.</ref><ref> In Aldo Luigi Prosdocimi Le Tavole Iguvine I Firenze Olschki 1984.</ref> {| class="sortable collapsible collapsed wikitable" style="text-align:center" |- ! Umbre ! Latine<ref> Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae Paul Getty Foundation "Sacrifices" in "Processions, Sacrifices, Libations, Fumigations" p. 182.</ref><ref> In Aldo Luigi Prosdocimi Le Tavole Iguvine I Firenze Olschki 1984.</ref><ref>Weiss, Michael L. 2010. Language and Ritual In Sabellic Italy: The Ritual Complex of the Third and the Fourth Tabulae Iguvinae. Leiden: Brill.</ref><ref>Poultney, James. 1959. The bronze tables of Iguvium. Philological Monographs 18. Baltimore: American Philological Association. </ref><ref>Untermann, Jürgen. Wörterbuch des Oskisch-Umbrischen. Heidelberg, Germany: Universitätsverlag C. Winter, 2000.</ref> |- |Este persklum aves anzeriates enetu pernaies pusnaes. Pre veres Treplanes Iuve krapuvi tre buf fetu arvia ustentu vatuva ferine feitu heris vinu heri puni ukriper Fisiu tutaper Ikuvina feitu sevum kutef pesnimu ařepes arves. Pus veres Treplanes tref sif kumiaf feitu trebe Iuvie ukriper Fisiu tutaper Ikuvina supa sumtu arvia ustentu puni fetu kutef persnimu ařepes arvies. Pre veres Tesenakes tre buf fetu Marte krapuvi fetu ukriper Fisiu tutaper Ikuvina arviu ustentu vatuva ferine fetu puni fetu kutef pesnimu ařepes arves. Pus veres Tesenakes tref buf feliuf fetu fisuvi Saçi ukriper Fisiu tutaper Ikuvina puni fetu supa sumtu arviu ustentu mefa vestiça ustentu fisuvi fetu ukriper Fisiu fetu kapiř purtitaf sakref etraf purtitaf etraf sakref tutaper Ikuvina kutef pesnimu ařepes arves. Pre veres Vehiies tref buf kaleřuf fetu Vufiune krapuvi ukriper Fisiu tutaper Ikuvina vatuva ferine fetu heri vinu heri puni arviu ustentu kutef pesnimu ařepes arves. Pus veres Vehiies tref hapinaf fetu tefre Iuvie ukriper Fisiu tutaper Ikuvina puste asiane fetu zeřef fetu pelsana fetu arvia ustentu puni fetu taçez pesnimu ařiper arvis ape habina purtiius suřum pesuntru fetu esmik vestiçam preve fiktu tefri Iuvi fetu ukriper Fisiu tutaper Ikuvina destruku peři kapiře peřum feitu ape eřek purtiius enuk surum pesuntrum feitu stafliiu esmik vestiça afiktu ukriper Fisiu tutaper Ikuvina feitu nertruku peři kapiře peřum feitu puni feitu ape suřuf purtitius enuk hapinaru erus tetu zeřef kumatu zeřef kumates pesnimu. Vukukum Iuviu pune uvef furfas tref vitluf turuf Marte huřie fetu pupluper tutas Iiuvinas tutaper Ikuvina vatuva ferine fetu puni fetu arvia ustentu kutef pesnimu arves vukukum kureties tref vitluf turuf Çerfi feitu pupluper tutas Iiuvinas tutaper Iiuvina vatuva ferine fetu arvia ustentu tenzitim ařveitu heris vinu heris puni feitu kutef persnimu ařipes arvis. Inuk ukar pihaz fust svepu esumek esunu anter vakaze vaçetumi si avif azeriatu verufe Treplanu kuvertu restef esunu feitu. Pune puplum aferum heries avef azeriatu etu pernaia pustnaiaf. Pune kuvurtus krenkatrum hatu enumek pir ahtimem ententu. Pune pir entelus ahtimem enumek steplatu parfam tesvam tefe tute Ikuvine, vapeřem avieklufe kumpfiatu via aviekla esunume etu prinuvatu etutu perkaf habetutu puniçale. Pune benes akeřuniamem enumek etuřstamu tuta Tařinate trifu Tařinate Turskum Naharkum numem Iapuzkum numem: 'sve pis habe purtatu ulu pue meřs est feitu ulu peře meřs est'. Pune prinuvatus staheren termnesku enumek 'ařmamu kateramu Ikuvinu' enumek apretu tures et pire. Pune amprefus persnimu, enumek etatu Ikuvinus triiuper amprehtu triiuper pesnimu triiuper etatu Ikuvinus enumek prinuvatus çimu etutu erahunt via çimu etutu prinuvatus. Funtlere trif apruf rufru ute peiu feitu Çerfe Marti vatuvu ferine feitu arviu ustentu puni feitu taçez pesnimu ařepes arves. Rupinie tre purka rufra prestute Çerfie Çerfe ute peia feitu prestute Çerfie Çerfe Marties peřaia feitu arviu ustentu kapi sakra aitu vesklu vetu atru alfu puni feitu taçez pesnimu ařeper arves. Traf sahte tref vitlaf feitu tuse Çerfie Çerfe Marties peřaia feitu arviu ustentu puni fetu taçez pesnimu ařeper arves. Pune purtinçus kařetu pufe apruf fakurent puze erus teřa. Ape erus teřust pustru kumpfiatu Rupiname erus teřa. Ene tra sahta kumpfiaia erus teřa enu Rupiname pustru kuvertu antakre kumate pesnimu enu kapi sakra aitu vesklu vetu, enu sahtame kuvertu antakre kumate pesnimu enu esunu purtitu fust. Eaf iveka tre Akeřunie feitu Tuse Iuvie arviu ustentu puni feitu peřaia feitu taçez pesnimu ařeper arves. Puspane tertiu puplu ateřafust iveka perakre tusetu super kumne ařfertur prinuvatu duf tusetutu hutra furu sehmeniar hatutu. Kvestretie usaie svesu Vuvçis Teteies Titis. || Iste sacrificium aves observatis inito anticis posticis. Prae introitum Trebulana Iove nobili tres boves facito arva ostendito exta in ferculo facito vel vino vel pane pro monte Fisio pro urbe Iguvina facito totum cautus precator adipibus arvis. Post introitum Trebulanam tres sues gumias facito trabe Iove pro monte Fisio pro urbe Iguvina viscera sumito arva ostendito pane facito cautus precator adipibus arvis. Prae introitum Tessinacam tres boves facito Martii nobili facito pro monte Fisio pro urbe Iguvina arva ostendito exta in ferculo facito pane facito cautus precator adipibus arvis. Post introitum Tessinacam tres boves filios facito, fiso Sanco pro monte Fisio, pro urbe Iguvina pane facito, viscera sumito arva ostendito, mensam libamentum ostendito fiso facito pro monte Fisio facito capides porrectas sacras, alteras porrectas, alteras sacras pro urbe Iguvina cautus precator adipibus arvis. Prae introitum Veiam tres boves calidos facito Libero nobili pro monte Fisio, pro urbe Iguvina exta in ferculo facito, sive vino sive pane arva ostendito cautus precator adipibus arvis. Post introitum Veiam tres agnas facito alimentario love pro monte Fisio, pro urbe Iguvina post asino facito, sedens facito, sepeliendas facito, arva ostendito, pane facito tacens precator adipibus arvis atque agnas porrexeris, suillum formationem facito, hoc libamentum privo figito alimentario love facito pro monte Fisio, pro urbe Iguvina, ad dextrum pedem capidi pedum facito atque id porrexeris, tunc suillum formationem facito stabulum hoc libamentum infigito, pro monte Fisio, pro urbe Iguvina facito ad sinistrum pedem capidi pedum facito, pane facito atque suillos porrexeris, tunc agnarum eris dato, sedens commolito, sedens commolitis precator. Lucum cum Iove quando oves purgant tres vitulos tauros Martii hodie facito pro populo urbis Iguvinae pro urbe Iguvina exta in ferculo facito pane facito arva ostendito cautus precator arvis lucum cum curatis tres vitulos tauros Cereri facito pro urbe Iguvina exta in ferculo facito arva ostendito libum advehito vel vino vel pane facito cautus precator adipibus arvis. Tunc mons pians fuerit sive hoc sacrificium inter vacatio sit vacatum avis observato ad introitum Trebulanam convertito restes sacrificium facito. Quando populum afferare voles avis observatum ito antices postices. Quando converteris taeniam capito, tunc ignem ad actum intendito. Quando ignem intolleris ad actum, tunc stipulator parram prosperam tibi urbis Iguvinae, ad lapidem aviculis confidito via avicula in sacrificium ito, duces eunto, perticas habento panicellis. Quando venies in Acedoniam, tunc exterminator urbem Tadinatem, tribum Tadinatem, Tuscum, Narcum nomen Iapudicum nomen: 'si quis habet portato illuc quo modus est, facito illo quid modus est'. Quando duces stabunt ad terminos, tunc 'ordinator, citator Iguvini', tunc ambito tauris et igne. Quando ambieris precator, tunc itote, Iguvini, ter ambito ter precator, ter itote, Iguvini, tunc duces retro eunto eadem via retro eunto duces. In Fontulis tris apros rubros aut piceos facito Cerere Martii, exta in ferculo facito, arva ostendito, pane facito, tacens precator adipibus arvis. In Rubinia tres porcas rubras praestata Cerere Cereri aut piceas facito praestata Cerere Cereri Martii, isicium facito arva ostendito, capides sacras agito, vascula dividito atra alba, pane facito, tacens precator adipibus arvis. Trans sanctam tres vitulas facito terrea Cerere Cereri Martii, isicium facito, arva ostendito, pane facito, tacens precator adipibus arvis. Quando porrexeris calato ubi apros fecerint, ut eris det. Atque eris dederit, postero confidito in Rubiniam, eris det. Tunc trans sanctam confides eris det, tunc in Rubiniam postero convertito, integris commolitis precator, tunc capides sacras agito, vascula dividito, tunc sanctam convertito, integris commolitis precator, tunc sacrificium porrectum fuerit. Eas iuvencas tres Acedoniae facito terreus lovis arva ostendito, pane facito, isicium facito, tacens precator adipibus arvis. Postquam tertium populum lustraverit, iuvenca acrium terrento super comitio flamen, duces duos terrento, infra forum seminarium habento. Quaestura usui suus Lucius Tetteius Titi. |- |Pune karne speturie Atiieřie aviekate naraklum vurtus estu esunu fetu fratrusper Atiieřie eu esunụ esu naratu: 'peře karne speturie Atiieřie aviekateaiu urtu fufere fetu puze neip eretu'. Vestiçe Saçe sakre Iuve patre bum perakne speture perakne restatu Iuvie unu erietu sakre pelsanu fetu arviu ustentu puni fetu taçez pesnimu ařepes arves. Pune purtiius unu suřu pesutru fetu tikamne Iuvie kapue peřu preve fetu ape purtiius ulu erus tetu enu kumatu kumate pesnimu. Ahtu Iuviẹ uve peraknem peřaem fetu arviu ustentu puni fetu. Ahtu Marti aprunu perakne fetu arviu ustentu farsiu pruseçete ařveitu peřae fetu puni fetu traf ek vine fetu açetus perakne fetu. Huntia katle tiçel stakaz est sume ustite anter menzaru çersiaru heriiei façiu ařfertur avis anzeriates menzne kurçlasiu façia tiçit. Huntia fertu katlu arvia struhçla fikla puni vinu salu maletu mantrahklu veskla asnata asnata umen fertu pir ase antentu esunu puni feitu. Hunte Iuvie ampentu katlu sakre sevakne Petruniaper natine fratru Atiieřiu esunu peřae futu katles supa hahtu sufafaf supaf hahtu berus aplenies pruseçia kartu krematra aplenia sutentu peřu seritu arvia puni purtuvitu vestikatu ahtrepuřatu pustin ançif vinu nuvis ahtrepuřatu: 'tiu puni tiu vinu deitu'. Berva frehtef fertu puře nuvime ferest krematruf sumel fertu vestiçia peřume persnihmu katles tuva tefra terti erus prusekatu isunt krematru prusekatu struhçla fikla ařveitu katlu purtuvitu ampeřia persnihmu aseçeta karne persnihmu venpersuntra persnihmu supa spantea pertentu veskles vufetes persnihmu vestikatu ahtrepuřatu ařpeltu statitatu supa pustra perstu iepru erus mani kuveitu spinamař etu tuvere kapiřus puni fertu berva klavlaf anfehtaf vesklu asnatu asnatu umen fertu kapiře Iuvie hunte vestikatu Petrunia pert natine. Fratru Atiieřiu berus sevaknis persnihmu pert spina isunt klavles persnihmu veskles asnate asnates sevaknis spinama persnihmu vestikatu ahtrepuřatu spina umtu umne sevakni persnihmu manf easa vutu asama kuvertu asaku vinu sevakni taçez persnihmu esuf pusme herter erus kuveitu teřtu vinu puni teřtu struhçlas fiklas sufafas kumaltu kapiře punes vepuratu antakres kumates persnimu amparihmu statita subahtu esunu purtitu futu katel asaku pelsans futu. Kvestretie usaie svesu Vuvçis Teteies Titi. Semenies dekuries sim kabrum upetu dekvias fameřias pumpeřias Atiieřiate etre Atiieřiate Klaverniie etre Klaverniie Kureiate etre Kureiate Satanes etre Satane Peieřiate etre Peieřiate Talenate etre Talenate Museiate etre Museiate Iuieskane etre Iuieskanes Kaselate etre Kaselate tertie Kaselate Peraznanie teitu aømune Iuve patre fetu. Si perakne sevakne upetu eveietu sevakne naratu arviu ustentu eu naratu puze façefele sevakne heri puni heri vinu fetu. Vaputu Saçi ampetu kapru perakne sevakne upetu eveietu naratu çive ampetu fesnere purtuetu ife fertu tafle e pir fertu kapres pruseçetu ife ařveitu persutru vaputis mefa vistiça feta fertu. Sviseve fertu puni etre sviseve vinu fertu tertie sviseve apa fertu pistu niru fertu vepesutra fertu mantraklu fertu puni fertu. Pune fesnafe benus kapru purtuvetu vaputu Saçi Iuve patre prepesnimu vepesutra pesnimu veskles pesnimu atrepuřatu ařpeltu statitatu vesklu pustru pestu ranu pesnimu puni pesnimu vinu pesnimu unen pesnimu enu erus tetu vitlu vufru. Pune heries façiu eruhu tiçlu sestu Iuve patre pune seste urfeta manuve habetu estu iuku habetu: "Iupater Saçe tefe estu vitlu vufru sestu purtifele triuper teitu triiuper vufru naratu fetu" Iuve patre Vuçiiaper natine fratru Atiieøiu. Pune anpenes krikatru testree uze habetu ape anpenest mefe atentu ape purtuvies testree uze habetu krikatru arviu ustentu puni fetu. || Quando carni spectatori Atiedi auspicato narratiunculam versibus, ista hostia facito pro fratribus Atiedis ea hostia eo narrato: 'quid carni spectatori Atiedi auspicato orto fuerat facito quasi nec consulto'. Libamento Sanco sacrum, lovi patri bovem perenni spectatori perenni restato, lovem unum arietem sacrum sepeliendum facito, arva ostendito pane facito tacens precator adipibus arvis. Quando porrexeris unum suillum formationem facito dedicatione love capidi pedum privo facito atque porrexeris illo eris dato tum commolito, commolitis precator. Actui lovem ovem perennem isicium facito arva ostendito pane facito. Actui Marte aprugnum perennem facito, arva ostendito, farrea prosectis advehito, isicium facito, pane facito, trans ecce vino facito, actibus perenni facito. Fundatio catuli dedicatio statuta est summa tempestate inter mensarum cursarum velit facere flamen avibus observatis mensisne circulari faciat decet. Fundatio ferto catulum, arva struem offam panem vinum salem molitum mantele vascula umecta non umecta unguen ferto ignem arae intendito sacrificium pane facito. Fundo love impendito catulum sacrum sollemnem pro Petronia natione fratrum Atiedorum sacrificium isicium esto catuli viscera capito subibas, visceras capito veribus implentis prosicia distribuito crematura implentia sostineto pedum servato arva pane porrigito, libato, tripudiato, in vices vino novies tripudiato, 'te pane, te vino dicito'. Verua fricta ferto quod novem feret, crematurus simul ferto libamentum in pedum precator catuli dua exta tertium prosecato, item crematuro prosecato, struis offam advehito catulum porrigito, imperium precator, non secta carne precator, holera precator, viscera patera pertendito vasculis votis precator, libato, tripudiato, appellato, statuito viscera postera ponito pro eris manu convehito ad spinam ito duabus in capidibus panem ferto, verua, clavulas infectas, vascula umecta non umecta unguen ferto capidis love fundo libato per Petronia natione Fratrum Atiediorum veribus sollemnibus precator per spinam, item clavulis precator vasculis umectis non umectis sollemnibus ad spinam precator, libato, tripudiato spinam ungito, unguine sollemni precator manus ex ara lavato ad aram convertito apud aram vino sollemne tacens precator ipse quem oportet, eris convehito, dato vinum panem dato, strues offas subibas, commolito capidi panes, vaporato, integris commolitis precator imperator statuta subactum sacrificium porrectum esto catulus ad aram sepeliendus esto. Quaestura usui suus Lucius Tetteius Titi. Sementivis decuriis suem caprum optato deviae familiae quintariis Atiedati alteri Atiedati Clavernis alteris Clavernis Cureiati alteri Cureiati Satanis alteris Satanis Ediati alteri Ediati Talenati alteri Talenati alteri Museiati alteri Museiati Scanis alteris Scanis Casilati alteri Casilati tertio Casilati Peraznis dicito admoni Iovi patri facito. Suem perennem sollemnem optato consecrato sollemnem narrato arva ostendito ea narrato quasi facile sollemnem vel pane vel vino facito. Thure Sanco impedito caprum perennem sollemnem optato consecrato narrato citra impedito in fano porrigito idem ferto in tabula ignem ferto capri prosecta idem advehito formatione thuribus, mensam libamentum facto ferto. In situla ferto panem in altera situla vinum ferto in tertia situla aquam ferto pistum nigrum ferto holera ferto mantele ferto pane ferto. Quando in fanum venis caprum porrigito thure Sanco Iovi patri deprecator holera precator vasculis precator tripudiato appellato statuito vascula postero ponito ranam precator pane precator vino precator unguine precator, tum eris dato vitulum liberum. Quando voles facere eadem dedicatione siste Iovi patri quando sistes orbitam manu habeto, istas ioca habeto: "Iuppiter Sanco tibi istum vitulum liberum siste porrecti pro trium dicito pro trium liberum narrato" facito Iovi patri pro Lucia natione fratrum Atiedorum. Quando impendes, taeniam in dextro umero habeto atque impenderis mensa intendito atque porricies, in dextro umero habeto taeniam, arva ostendito, pane facito. |- |Esunu fuia herter sume ustite sestentasiaru urnasiaru. Huntak vuke prumu pihatu. Inuk uhturu urtes puntes frater ustentuta, pure fratru mersus fust kumnakle. Inuk uhtur vapeře kumnakle sistu. Sakre, uvem uhtur teitu, puntes terkantur. Inumek sakre, uvem urtas puntes fratrum upetuta. Inumek via mersuva arvamen etuta. Erak pir persklu uřetu sakre, uvem kletra fertuta aituta. Arven kletram amparitu. Eruk esunu futu kletre tuplak prumum antentu, inuk çihçeřa antentu, inuk kazi ferine antentu. Isunt feřehtru antentu, isunt sufeřaklu antentu semples ahesnes tris kazi anstintu, feřehtru etres tris ahesnes anstintu, sufeřaklu tuves ahesnes anstintu. Inenek vukumen esunum enetu. Api vuku kukehes iepi persklumař kařitu. Vuke pir ase antentu, sakre sevakne upetu. Iuve patre prumu ampentu testru sese asa fratrusper Atiieries, ahtisper eikvasatis, tutaper liuvina, trefiper liuvina tiçlu sevakni teitu. Inumek uvem sevakni upetu. Puemune pupřike apentu tiçlu sevakni naratu iuka mersuva uvikum habetu fratruspe Atiierie, ahtisper eikvasatis, tutaper liuvina, trefiper liuvina. Sakre vatra ferine feitu, erukum arvia feitu uvem peřaem pelsanu feitu. Ererek tuva tefra spantimař prusekatuf eřek peřume purtuvitu, struśla ařveitu. || Sacrificium fiat oportet summa tempestate sextantarium urnariarum. Puteum in luco primum piato. Tunc auctorem, ortis punctis, fratres ostendunto, quod fratrum modis fuerit in comitium. Tunc auctor in lapide comitium sidito. Sacrum ovem, auctor dicito punctis tergentur. Tunc sacrum ovem, ortis punctis fratrum optanto. Tunc via modica in arvum eunto. Ea ignem sacrificium oleto, sacrum ovem lectica ferunto agunto. In arvo lecticam imperito. Illic sacrificium esto lecticae duplex primum intendito, tunc cinctura intendito, tunc catino, ferculo intendito. Item feretrum intendito, item ampullam intendito, simpulis aenis tribus catino instinguito, feretrum alteris tribus aenis instinguito, ampullam duobus aenis instinguito. Tunc lucum sacrificium inito atque in luco incohes, ibi ad precationem calato. In luco igne arae intendito sacrum sollemnem optato. lovi patri primum impendito dextro sus ab ara pro fratribus Atiediis, pro actis collegialibus, pro urbe Iguvina, pro tribu Iguvina dedicationem sollemnem dicito. Tunc ovem sollemnem optato. Pomono publico impedito dedicationem sollemnem narrato, ioca modica cum ovem habeto pro fratribus Atiediis, pro actis collegialibus, pro urbe Iguvina, pro tribu Iguvina. Sacram exta in ferculo facito, cum ea arva facito ovem isicium sepeliendum facito. Eius dua exta ad patera prosecatus, tunc ad pedum porricito, struem advehito. |- |Inumek etrama spanti tuva tefra prusekatu, eřek ereçluma Puemune pupřike purtuvitu, erarunt struhślas eska mitu ařveitu. Inumek tertiama spanti triia tefra prusekatu, eřek supru sese ereçluma Vesune Puemunes pupřikes purtuvitu, struśla petenata isek ařveitu. Ererunt kapirus Puemune, Vesune purtuvitu. Asamaf ereçlumař aseçetes karnus, iseçeies et vempesuntres, supes sanes pertentu, persnimu, ařpeltu, statitatu. Veskles snates asnates sevakne ereçluma persnimu Puemune pupřike, Vesune Puemunes pupřikes. Klavles persnihmu Puemune pupřike et Vesune Puemunes pupřikes pustin ereçlu. Inuk ereçlu umtu, putrespe erus. Inuk vesticia mefa skalçeta purtupite kunikaz apehtre esuf testru sese asa asama purtuvitu, sevakne sukatu. Inumek vesteśa, persuntru supu ereçle Hule sevakne skalçeta kunikaz purtuvitu. Inumek vestiçia persuntru turse super ereçle sevakne skalçeta kunikaz purtuvitu. Inumek tehteřim etu upetu, eřek persuntre antentu. Inumek arçlataf vasus ufestne sevaknef purtuvitu, inumek prezuřez kebu sevakne persnihmu Puemune pupřike. Inumek kletra, veskles vufetes sevaknis, persnihmu Vesune Puemunes pupřikes. Inumek sve pis heri, ezariaf antentu. Inumek erus taçez tertu. Inumek kumaltu, ařkani kanetu, kumates persnihmu. Esukum esunu uřetu, tapistenu habetu, pune frehtu habetu. Api isek fakust, purtitu futu huntak pifi prupehast, enuk ules punes ne ařhabas. || Tunc alterum ad patera dua exta prosecato, id ad sacrarium Pomono publico porricito, eiusdem struis esca missum advehito. Tunc ad tertium patera tria exta prosecato id supero sus ad sacrarium Vesonae Pomoni publicis porricito, struem pectinatam item advehito. Iisdem capidibus Pomono, Vesonae porricito. Ad aram ad sacrarium non sectis carnibus insectis et holera, visceribus sanis pertendito, precator, appellato, statuito. Vasculis umectis non umectis sollemnem ad sacrarium precator Pomono publico, Vesonae Pomoni publicis. Clavulis precamini Pomono publico et Vesonae Pomoni publicis in post sacrariis. Tunc sacrarium ungito, utriusque eris. Tunc libamentum mensam, calice porricienti ex patera genu nixus extrinsecus ipse dextro sus ab ara ad aram porricito, sollemne declarato. Tunc libamentum formationem sub sacrario Hulae sollemne ex calice genu nixus porricito. Tunc libamentum formationem terrea super sacrario sollemne ex calice genu nixus porricito. Tunc tectorium ito optato, tunc formationem intendito. Tunc arculatas vasis operatis sollemnis porricito. Tunc praesidens cibum sollemni precator Pomono publico. Tunc lectica, vasculis votis sollemnibus, precator Vesonae Pomoni publicis. Tunc si quis vult, escarias intendito. Tunc eris tacens dato. Tunc commolito, accinito, commolitis precator. Cum hoc sacrificium oleto, teporem habeto, panem frictum habeto. Atque ita fecerit, porrectum esto puteum quas purificabit tunc illis panes ne adhibeant. |- |Esuk frater Atiieřiur eitipes plenasier urnasier uhtretie Kastruçiie ařfertur pisi pumpe fust eikvasese Atiieřier ere ri esune kuraia prehabia piři uraku ri esuna si herte et pure esune sis sakreu perakneu upetu revestu puře teřte eru emantur herte et pihaklu pune tribřiçu fuiest akrutu revestu emantur herte. Ařfertur pisi pumpe fust eřek esunes kum uepurus felsva ařputrati fratru Atiieřiu prehabia et ere prever pusti kastruvuf. Frater Atiieřiur esa eitipes plenasier urnasier uhtretie Klauvier fel ařfertur Atiieřie kumnahkle ukre eilvasese Atiieřer ape anpelust muneklu habia numer prever pusti kastruvuf et ape purtitu fust muneklu habia numer funir pusti kastruvuf et ape subra spafu fust muneklu habia numer tupler pusti kastruvuf et ape frater çersnatur furent ehvelku feia fratreker ute kuestur sve rehte kuratu si. Sve mestru karu fratru Atiieřiu pui ullu benurent prununsiakurent kuratu rehte eřek prufe si. Sve mestru karu fratru Atiieřiu pui ullu benurent prununsiakurent kuratu rehte neip erum enuk fratru ehvelku feia frateker ute kuestur panta muta ařferture si. Panta muta fratru Atiieřiu mestru karu pui ullu benurent ařferture perpukurent hefiri etantu mutu ařferture si. Clauerniur dirsans herti fratrus Atiersir posti acnu farer opeter agre tlatie Piquier martier et sesna homonus duir puri far eiscurent ote Clauerni dirsans herti frater Atiersiur sehmenier dequrier pelmner sorser posti acnu uef cabriner uef toco pretra fahe postra et sesna ote Casilos dirsans herti fratrus Atiersir posti acnu farer opeter agre Casiler Piquier martier et sesna homonus duir puri far eiscurent ote Casilate dirsans herti frater Atiersiur sehmenier dequrier pelmner sorser posti acnu uef cabriner uef et sesna ote assif. || Ita fratres Atiedii decreverunt plenaris urnariis auctoritate Castruccii flamen quis quinque fuerit in collegiis Atiedis is rei hostiae curet praebeat quid ad illiam rem hostiam sit oportet et quod in sacrificio sint sacra perennia optato revisito quod datur eorum emantur oportet et piacula quando triplici fiet ex agro revisito emantur oportet. Flamen quis quinque fuerit id sacrificium cum vaporibus filiale arbitratu fratrum Atiedorum praebeat et is privi post castrum. Fratres Atiedii ita decreverunt plenariis urnariis auctoritate Cluii fili flamen Atiedi comitium Atiedio montis collegis Atiedis atque impenderit munusculum habeat nummis privi post castrum et atque porrectum fuerit munusculum habeat nummis bonis post castrum et atque supra passum fuerit munusculum habeat nummis duplis post castrum et atque fratres cenatur fuerint decretum faciat magister aut quaestor si recte curatum sit. Si maior carum fratrum Atiedorum qui illo venerint pronuntiaverint curatum recte id probe sit. Si maior carum fratrum Atiedorum qui illo venerint pronuntiaverint curatum recte nec esse tunc fratrum decretum faciat magister aut quaestor quanta multa flamini sit. Quantam multam fratrum Atiedorum maior carum qui illo venerint flamini pepercerint oportuerit tanta multa flamini sit. Clavernni didant oportet fratribus Atiedii post anno farris optati agri latii Pieuii martii et cenam hominibus duobus quod far arcuerint aut Clavernni didant oportet fratres Atiedii seminarium decuriis pulmentis suilli post anno portiones caprini portiones tuccetum praeter cocta postera et cenam aut Casilas didat oportet fratribus Atiediis post anno farris optati agri Casilii Pieuii martii et cenam hominibus duobus quod far arcuerint aut Casilati didant oportet fratres Atiedii seminarium decuriis pulmentis suelli post annum caprini portiones et cenam aut asses. |- |Este persclo aues asseriater eneto: parfa curnace dersua peiqu peica merstu poei angla asseriato est esso tremnu serse arsferture ehuelto stiplo asseriaia: Parfa dersua, curnaco dersua, peico mersto peica mersta mersta auei mersta angla esona. Arfertur eso anstiplatu ef asserio: Parfa dersua curnaco dersua, peico mersto peica mersta mersta aueif merstaf anglaf esona mehe tote Ioueine esmei stahmei stahmeitei. Sersi pirsi sesus poi angla aseriato est erse neip mugatu neip arsir anter sistu nersa courtust porsi angla anseriato fust. Sue muieto fust ote pisi arsir anter sesust alinsust. Uerfale ape arsfertur trebeit ocrer peihaner serse stahmito eso tuderato est: angluto hondomu porsei nesimei asa deueia est anglome somo porsei nesimei uapersus auiehcleir est eine angluto somo uapefe auiehclu todcome tuder angluto hondomu asame deueia todcome tuder eine todceir tuderus sei podruhpei seritu. Tuderor totcor: uapersusto auieclir ebetrafe ooserclome presoliafe Nurpier uasirslome Smursime tettome Miletinar tertiame praco pracatarum uapersusto auieclir carsome uestisier randeme Rufrer tettome Noniar tettome Salier carsome Hoier pertome padellar hondra esto tudero porsei subra screihtor sent parfa dersua curnaco dersua seritu subra esto tudero peico mersto peica mersta seritu. Sue anclar procanurent eso tremnu serse combfiatu arsferturo nomne carsitu parfa dersua curnaco dersua peico mersto peica mersta mersta aueif mersta ancla esona tefe tote Iiouine esmei stahmei stahmitei esisco esoneir seueir popler anferener et ocrer pihaner perca arsmatia habitu uasor. Uerisco Treblanir porsi ocrer pehaner paca ostensendi eo iso ostendu pusi pir pureto cehefi dia surur uerisco Tesonocir surur uerisco Uehieir. Pre uereir Treplanes Iui buf treif fetu eso naratu uesteis teio subocau suboco: Di grabouie ocriper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper fos sei pacer sei ocre Fisei tote Iiouine erer nomne erar nomne arsie tio subocau suboco: Di grabouie arsier frite tio subocau suboco. Di grabouie tio esu bue peracrei pihaclu ocreper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Di grabouie persei orer ose ocre Fisie pir orto est toteme Iouine arsmor dersecor subator sent pusi neip heritu. Di grabouie persei tuer perscler uaseto est pesetom est peretom est frosetom est daetom est perscler tuer uirseto auirseto uas est. Di grabouie persi mersi esu bue peracri pihaclu pihafei. Di grabouie pihatu ocre Fisie pihatu tota Iouina pihatu ocrer Fisier totar Iouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif pihatu futu fos pacer tua pase ocre Fisie tote Iiouine erer nomne erar nomne. Di grabouie saluo seritu ocre Fisie salua seritu tota Iiouina. Di grabouie tio subocau. Di grabouie tio esu bue peracri pihaclu etru ocreper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Di grabouie persi orer ose ocre Fisie pir orto est toteme Iouine arsmor dersecor subator sent pusi neip heritu. Di grabouie persi tuer perscler uaseto est pesetom est peretom est frosetom est daetom est perscler tuer uirseto auirseto uas est. Di grabouie persi mersi esu bue peracri pihaclu etru pihafei. Di grabouie pihatu ocre Fisie pihatu tota Iouina pihatu ocrer Fisier totar Iouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif pihatu futu fos pacer tua pase ocre Fisie tote Iiouine erer nomne erar nomne. Di grabouie saluo seritu ocre Fisie salua seritu tota Iiouina. Di grabouie tio esu bue peracri pihaclu tertiu ocreper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Di grabouie persi orer ose ocre Fisie pir orto est toteme Iouine arsmor dersecor subator sent pusi neip heritu. Di grabouie persi tuer perscler uaseto est pesetom est peretom est frosetom est daetom est perscler tuer uirseto auirseto uas est. Di grabouie persi mersi esu bue peracri pihaclu tertiu pihafei. Di grabouie pihatu ocre Fisie pihatu tota Iouina pihatu ocrer Fisier totar Iouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif pihatu futu fos pacer tua pase ocre Fisie tote Iiouine erer nomne erar nomne. Di grabouie saluo seritu ocre Fisie salua seritu tota Iiouina. Di grabouie tiom subocau. Di grabouie tio esu bue peracri pihaclu tertiu ocreper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Di grabouie persi tuer perscler uaseto est pesetom est peretom est frosetom est daetom est perscler tuer uirseto auirseto uas est. Di grabouie persi mersi esu bue peracri pihaclu tertiu pihafei. Di grabouie pihatu ocre Fisie pihatu tota Iouina pihatu ocrer Fisier totar Iouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif pihatu futu fos pacer tua pase ocre Fisie tote Iiouine erer nomne erar nomne. Di grabouie saluo seritu ocre Fisie salua seritu tota Iiouina. Di grabouie tiom subocau. Di grabouie tio esu bue peracrei pihaclu tertiu ocreper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Di grabouie tio commohota tribissine buo peracrio piaculo ocreper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Di grabouie tiom subocau. Tases persnimu seuom surur purdouitu proseseto naratu prosesetir mefa spefa ficla arsueitu aruio fetu. Este esono heri uinu heri puni fetu uatuo ferine fetu. Posti uerir Treblanir si gumia trif fetu trebo Iouie ocriper Fisiu totaper Iiouina persae fetu aruio fetu puni fetu tases persnimu surur naratu puse pre uerir Treblanir prosesetir strusla ficla arsueitu poni fetu tases persnimu. Surur naratu puse pre uerir Treblanir prosesetir strusla ficla arsueitu. Pre uerir Tesenocir buf trif fetu Marte grabouei ocriper Fisiu totaper Iiouina aruio fetu uatuo ferine fetu poni fetu tases persnimu prosesetir farsio ficla arsueitu. Surur naratu puse pre uerir Treblanir. Post uerir Tesenocir sif filiu trif fetu fisoui Sansie ocriper Fisiu totaper Iiouina poni feitu persae fetu aruio fetu. Surur naratu puse pre uerir Treblanir tases persnimu. Mandraclo difue destre habitu prosesetir ficla strusla arsueitu. Ape sopo postro peperscust uestisia et mefa spefa scalsie conegos fetu fisoui Sansi ocriper Fisiu totaper Iiouina eso persnimu: uestisia uestis tio subocau suboco fisoui Sansi ocriper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper fons sir pacer sir ocre Fisi tote Iiouine erer nomne erar nomne. Arsier tiom subocau suboco Fisoui sansi. Arsier frite tiom subocau suboco fisoui Sansi suront poni pesnimu mefa spefa eso persnimu fisouie Sansie tiom esa mefa spefa fisoui ocriper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Fisouie Sansie ditu ocre Fisi tote Iouine ocrer Fisie totar Iouinar dupursus peturpursus fito fato perne postne sepse sarsite uouse auie esone futu fons pacer pase tua ocre Fisi tote Iiouine erer nomne erar nomne fisouie Sansie saluo seritu ocrem Fisi totam Iouinam fisouie Sansie saluo seritu ocrer Fisier totar Iouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif salua seritu futu fons pacer pase tua ocre Fisi tote Iiouine erer nomne erar nomne. Fisouie Sansie tio esa mefa spefa fisoui ocriper fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Fisouie Sansie tiom subocau fisouie tiom subocau. Pesclu semu uesticatu atripursatu ape eam purdinsust proseseto erus ditu eno scalseto uestisiar erus conegos dirstu. Eno mefa uestisia sopa purome efurfatu subraspahmu. Eno serse comoltu comatir persnihimu capif purdita dupla aitu sacra dupla aitu. Pre uerir uehier buf trif calersu fetu Uofione grabouie ocriper Fisiu totaper Iiouina uatuo ferine fetu herie uinu herie poni fetu aruio fetu tases persnimu. Proseseter mefa spefa ficla arsueitu. Suront naratu puse pre uerir Treblanir. Post uerir Uehier habina trif fetu tefrei Ioui ocriper Fisiu totaper Iiouina serse fetu pelsana fetu aruio feitu poni fetu tasis pesnimu. Prosesetir strusla ficla arueitu. Suront naratu puse uerisco treblanir. Ape habina purdinsus eront poi habina purdinsust destruco persi uestisia et pesondro sorsom fetu capirse persa osatu eam mani nertru tenitu arnipo uestisia uesticos. Capirso subotu isec perstico erus dirstu esoc persnimu uestis tiom subocau suboco tefro Ioui ocriper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper fons sir pacer sir ocre Fisi tote Iouine erer nomne erar nomne. Arsier frite tiom subocau suboco tefro Ioui tefre Iouie tiom esu sorsu persontru tefrali pihaclu ocriper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Tefre Iouie orer ose perse ocre Fisie pir orto est tote Iiouine arsmor dersecor subator sent pusi neip heritu. Tefre Iouie perse touer pescler uasetom est pesetom est peretom est frosetom est daetom est touer pescler uirseto auirseto uas est. Tefre Iouie perse mers est esu sorsu persondru tefrali pihaclu pihafi Tefre Iouie pihatu ocre Fisi tota Iiouina. Tefre Iouie pihatu ocrer Fisier totar Iiouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif pihatu futu fons pacer pase tua ocre Fisi tote Iiouine erer nomne erar nomne. Tefre Iouie saluo seritu ocre Fisi totam Iiouinam. Tefre Iouie saluom seritu ocrer Fisier totar Iouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif salua seritu futu fons pacer pase tua ocre fisi tote Iiouine erer nomne erar nomne. Tefre Iiouie tiom esu sorsu persondru tefrali pihaclu ocriper Fisiu totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Tefre Iiouie tiom subocau. Persclu sehemu atropursatu pesondro staflare nertruco persi fetu. Suront capirse persa osatu suror persnimu pusi sorsu ape pesondro purdinsus proseseto erus dirstu. Enom uestisiar sorsalir destruco persi persome erus dirstu pue sorso purdinsus. Enom uestisiam staflarem nertruco persi sururont erus dirstu. Enom pesondro sorsalem persome pue persnis fust ife endendu pelsatu. Enom pesondro staflare persome pue pesnis fus ife endendu pelsatu. Enom uaso porse pesondrisco habust serse subraspahatu. Anderuomu sersitu arnipo comatir pesnis fust serse pisher comoltu serse comatir persnimu purdito fust. Uocucom Iouiu ponne oui furfans uitlu toru trif fetu Marte horse fetu popluper totar Iiouinar totaper Iiouina uatuo ferine fetu poni fetu aruio fetu tases persnimu prosesetir fasio ficla arsueitu. Suront naratu puse uerisco Treblanir. Uocucom Coredier uitlu toruf trif fetu honde Serfi fetu popluper totar Iiouinar totaper Iiouinar uatuọ ferine fetu aruio fetu heri uinu heri poni fetu tases persnimu prosesetir tesedi ạrsueitu. Suront naratu puse uerisco Treblanir. Eno ocar pihas fust, suepo esome esono anderuacose uasetome fust auif aseriatu uerofe Treblano couertu reste esono feitu. || Iste sacrificium aves observatis inito: parra cornice prospera pico modesto pica modesto qui angulis observatum est ibit sic in tabernaculo sedens flamini iubeto stipulari observet: Parram prosperam cornicem prosperam picum modestum picam modestam modestas aves modestas angulis sacrificalis. Flamen sic instipulator eas observari: Parram prosperam picum modestum picam modestam modestas aves modestas angulis sacrificalis me urbis Iguvinae huic statui statuto. Sede quo sederit qui angulis observatum est ibit nec mugitor nec alius inter sidito donec converterit quod angulis observatum fuerit. Si mugitum fuerit aut quis alius inter sederit alienaverit. Verbalem atque flamen versatur montis piandae, id statum sic finitum est: ab angulo infimo, quod proxime ab ara diva est, ad angulum summum, quod proxime ab lapidibus, aviculis est, et ab angulo summo ad lapides, aviculis, ad urbicum finem, ab angulo infimo ad aram divam, ad urbicum finem et urbicis finibus seorsum utroque servato. Fines urbici: ab lapidibus, aviculis ad exitus, ad templum, ad solum Norpii, ad aedem Smudimi, ad tectum Militinae, ad tertiam procum procatorum; ab lapidibus, aviculis ad cadum libamenti, ad area Rubri, ad tectum Noniae, ad tectum Salii, ad cadum Hoio, ad portam patellae infra istos fines, quod supra scripti sunt, parram prosperam cornicem prosperam servato, supra istos fines picum modestum, picam modestam servato. Si in angulis praecinuerint, sic in tabernaculo sedens confidito, flamen nomine calato: 'parram prosperam, cornicem prosperam, picum modestum, picam modestam, modestas aves, modestas angulis sacrificalis tibi, urbis Iguvinae, huic statui statute, ad haec sacrificii urbis populi inferendi et montis piandi perticam ritualem habeto vasa. Ad introitum Trebulanam quod montis piandi pacem ostendentur, ea ita ostendito, ut ignem ab igne accensum diei item ad introitum Tessinacam item ad introitum Veiam. Prae introitum Trebulana Iove boves tres facito hoc narrato libans te invocavi invocavo: Diovis nobili pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomine pro ei nomine bonus sis pace sis monte Fisio pro urbe Iguvina eius nomini ei nomini fiducia te invocavi invoco, Diovis nobili fiducia freto te invocavi invoco. Diovis nobili te hoc bove acri piaculo pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Diovis nobili in pede illius opere monte Fisio ignis ortus est in urbe Iguvina ritus dedicati subacti sunt quasi nec consulto. Diovis nobili in pede tui sacrificii vacatum est, peccatum est, peritum est, fraudatum est, delictum est, tui sacrificii videto, invideto, vacans est. Diovis nobili in pede mode hoc bove acri piaculo piator. Diovis nobili piato montem Fisiem piato urbem Iguvinam piato montis Fisii piato urbis Iguvinae nomen milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, piato esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Diovis nobili salvum servato monte Fisio salvam servato urbe Iguvina. Diovis nobili te invocavi. Diovis nobili te hoc bove acri piaculo altero pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Diovis nobili in pede illius opere monte Fisio ignis ortus est in urbe Iguvina ritus dedicati subacti sunt quasi nec consulto. Diovis nobili in pede tui sacrificii vacatum est, peccatum est, peritum est, fraudatum est, delictum est, tui sacrificii videto invideto, vacans est. Diovis nobili in pede mode hoc bove acri piaculo altero piator. Diovis nobili piato montem Fisiem piato urbem Iguvinam piato montis Fisil piato urbis Iguvinae nomen milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, piato esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvinae eius nomini ei nomini. Diovis nobili salvum servato montem Fisio salvam servato urbem Iguvina. Diovis nobili te hoc bove acri piaculo tertio pro montis Fisii urbe Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Diovis nobili in pede illius opere monte Fisio ignis ortus est in urbe Iguvina ritus dedicati subacti sunt quasi nec consulto. Diovis nobili in pede tui sacrificii vacatum est, peccatum est, peritum est, fraudatum est, delictum est, tui sacrificii videto invideto, vacans est. Diovis nobili in pede mode hoc bove acri piaculo tertio piator. Diovis nobili piato montem Fisiem piato urbem Iguvinam piato montis Fisii piato urbis Iguvinae nomen milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, piato esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Diovis nobili salvum servato montem Fisii salvam servato urbem Iguvinae. Diovis nobili te invoco. Diovid nobili te hoc bove acri piaculo tertio pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Diovis nobili in pede tui sacrificii vacatum est, peccatum est, peritum est, fraudatum est, delictum est, tui sacrificii videto invideto, vacans est. Diovis nobili in pede mode hoc bove acri piaculo tertio piator. Diovis nobili piato montem Fisiem piato urbem Iguvinam piato montis Fisii piato urbis Iguvinae nomen milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, piato esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Diovis nobili salvum servato montem Fisiem salvam servato urbem Iguvinam. Diovis nobili te invoco. Diovis nobili te hoc bove acri piaculo tertio pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Diovis nobili te commoto ternione boum acrium piacula pro montis Fisii pro urbis Iguvinae eius nomini ei nomini. Diovis nobili te invoco. Tacens precator totum, item porricito prosecta narrato prosectis mensam sponsam offam advehito arva facito iste sacrificum vel vino vel pane facito exta in ferculo facito. Post intoitum Trebulanam sues gumias tris facito trabe Iove pro montis Fisii, pro urbis Iguvinae isicium facito, arva facito, facito pane facito tacens precator, item narrato ut prae intoitum Trebulanam, prosectis struem offam advehito, pane facito tacens precator. Item ut prae introitum Trebulanam prosectis struem offam advehito. Prae introitum Trebulanam boves tris facito Marte nobili pro monte Fisio pro urbe Iguvina arva facito, exta in ferculo facito, pane facito, tacens precator prosectis farrea offam advehito. Item narrato ut prae introitum Trebulanam. Item ut prae introitum Trebulanam prosectis struem offam advehito. Prae introitum Trebulanam boves tris facito fiso Sanco pro monte Fisio, pro urbe Iguvina, pane facito, isicium facito, arva facito. Item narrato ut prae introitum Trebulanam tacens precator. Mantele bifidum in dextra habeto, prosectis offam, struem advehito. Atque sub postero pepercerit, libamentum et mensam sponsam calice genu nixus facito fiso Sanco pro monte Fisio, pro urbe Iguvina, sic precamini libamentum libans: ‘te invoco invocavi fisum Sanco, pro monte Fisio, pro urbe Iguvina, pro eius nomine, pro ei nomine, bonus sis, propitius sis monte Fisil, urbe Iguvina, eius nomini, ei nomini. Te invoco invocavi fiso Sanco. Fiducia freto te invoco invocavi fiso Sanco item pane precator mensam sponsam fiso pro montis Fisii pro urbis Iguvine eius nomini ei nomini. Fiso Sanco dicito: pro monte Fisio pro urbe Iguvina bipedibus quadrupedibus fatum factum pernae postne sapsa sarte voce ave sacrificali esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini, fiso Sanco salvum servato montem Fisio salvam servato urbem Iguvinam nomini milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Fiso Sanco te ita mensam sponsam fiso pro monte Fisio pro urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Fiso Sanco te invoco invocavi fiso Sanco. In precatione iusta libatum tripudiato atque eam porrixeris prosectorum eris dicito. Tum ex calicem libamenti eris nixus genu didito. Tum mensam libamentum viscera ignem expurgato, superiacitor. Tum sedens commolito, commolitis precator, capides porrectas duplas agito, sacras duplas agito. Prae introitum Veiam boves tres calidos facito Libero nobili pro monte Fisio pro urbe Iguvina, exta in ferculo facito vel vino vel pane facito, arva facito, tacens precator. Prosectis mensam sponsam offam advehito. Item narrato ut prae introitum Trebulanam. Post introitum Veiam agnas tris facito alimentario Iove pro monte Fisio pro urbe Iguvina sedens facito sepeliendas facito arva facito, pane facito tacens precator. Prosectis struem offam advehito. Item narrato ut ad introitum Trebulanam atque agnas porrexerit, idem qui agnas porrexerit, ad dextrum pedem libamentum et formationem suillum facito capidi isicium assato eam manu sinistra teneto, donec libamentum libaverit. Capidem deponito, item ad pedem eris didito, sic precator libans te invoco invocavi alimentarium Iovem, pro monte Fisio, pro urbe Iguvina, pro eius nomine, pro ei nomine; bonus sis propitius sis monte Fisio, urbe Iguvina, eius nomini, ei nomini. Fiducia freto te invoco invocavi alimentario Iove. Alimentario Iove te hoc suillum formationem alimento piaculo pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Alimentario Iove in pede illius opere monte Fisio ignis ortus est in urbe Iguvina ritus dedicati subacti sunt quasi nec consulto. Alimenario Iove in pede tui sacrificii vacatum est, peccatum est, peritum est, fraudatum est, delictum est, tui sacrificii videto, invideto, vacans est. Alimentario Iove in pede mode hoc suillum formationem alimento piaculo piator. Alimentario Iove piato montem Fisiem piato urbem Iguvinam piato montis Fisie piato urbis Iguvinae nomen milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, piato esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Alimentario Iove salvum servato montis Fisii salvam servato urbis Iguvinae, milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, piato esto bonus propitius pace tua monte Fisio urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Alimentario Iove te hoc suillum formationem alimento piaculo pro montis Fisii urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Alimentario Iove te invoco. In precatione iusta tripudiato formstionem stabulorum ad sinistrum pedem. Item capidis isicium assato item precator quasi suillo atque formationem, porrixeris prosectorum eris didito. Tum libamentum suilli ad dextrum pedem ad pedum eris didito quem suillos porrixeris. Tum libamentum stabulorum ad sinistra pedem, itidem eris didito. Tum formationem suillum ad pedum quem precis fuerit idem intendito sepeliendo. Tum formationem stabulorum ad pedum quem precis fuerit idem intendito sepeliendo. Tum vasa quod formationes habuerit sedens superiacito. Collaborator sedeto donec commolitis precis fuerit sedens quilibet commolito sedens commolitis precator porrectum fuerit. Lucum cum Iove, quando ovis purgant vitulos tauros tris facito Marti hodie facito pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina, exta in ferculo facito, pane facito, arva facito, tacens precator, prosectis facere offam advehito. Item narrato ut ad introitum Trebulanam. Lucum cum Coredii vitulos tauros tris facito, funde Cereri facito pro populo urbis Iguvinae pro urbe Iguvina, exta in ferculo facito, arva facito, vel vino vel pane facito, tacens precator, prosectis libum advehito. Item narrato ut ad introitum Trebulanam. Tum mons pians fuerit, sive in sacrificium tunc inter vacatio sit, vacatum fuerit; avis observato, in introitum Trebulanam convertito, restes sacrificium facito. |- |Ponne poplo aferom heries auif aseriato etu. Sururo stiplatu puse ocrer pihaner. Sururont combfiatu eriront tuderus auif seritu. Ape angla combfianiust perca arsmatiam anouihimu. Cringatro hatu destrame scapla anouihimu pir endendu. Ponne esonom ferar pufe pir entelust ere fertu poe perca arsmatiam habiest. Erihont aso destre onse fertu. Erucom prinuatur dur etuto perca ponisiater habituto ennom stiplatu parfa desua seso tote Iiouine. Sururont combfiatu uapefe auieclu neip amboltu prepa desua combfiani. Ape desua combfiansiust uia auiecla esonome etuto com peracris sacris. Ape Acesoniame hebetafe benust enom termnuco stahituto poi percam arsmatia habiest eturstahmu eso eturstahmu. Pis est totar Tarsinater trifor Tarsinater Tuscer Naharcer Iabuscer nomner etu ehe esu poplu. Nosue ier ehe esu poplu sue pis habe esme pople portatu ulo pue mers est fetu uru pirse mers est. Trioper eheturstahamu ifont termnuco com prinuatir stahitu eno deitu: 'arsmahamo caterahamo Iouinur'. Eno com prinuatir peracris sacris ambretuto ape ambrefurent termnome benurent termnuco com prinuatir. Eso persnimumo tasetur Serfe Martie prestota Serfia Serfer Martier tursa Serfia Serfer Martier totam Tarsinatem trifo Tarsinatem Tuscom Naharcom Iabuscom nome totar Tarsinater trifor Tarsinater Tuscer Naharcer Iabuscer nomner nerf nihit.. anhihitu. iouie hostatu anhostatu tursitu tremitu hondu holtu ninctu nepitu sonitu sauitu pre plotato pre uiclatu. Serfe Martie prestota Serfia Serfer Martier tursa Serfia Serfer Martier fututo foner pacer pase uestra pople totar Iiouina tote Iiouine ero nerus sihitir ansihitir iouies hostatir anostatir ero nomne erar nomne. Ape este dersicurent eno 'deitu etato Iiouinar' porse perca arsmatia habiest. Ape este dersicust duti ambretuto euront ape termnome couortuso sururont persnimumo. Sururont deitu etaians deitu. Enom tertim ambretuto ape termnome benuso sururont pesnimumo sururont deitu etaias. Eno prinuatur simo etuto erafont uia pora benuso. Sururont pesnimumo sururont deitu etaias eno prinuatur simo etuto erafont uia pora benuso. Fondlire abrof trif fetu heriei rofu heriei peiu Serfe Martie feitu popluper totar Iiouinar totaper Iiouina uatuo ferine feitu poni fetu aruio fetu tases persnimu prosesetir mefa spefa ficla arsueitu. Suront naratu puse uerisco Treblanir. Ape traha sahata combfiansust enom erus dirstu. Rubine porca trif rofa ote peia fetu prestote Serfie Serfer Martier popluper totar Iiouinar totaper Iiouina persaia fetu poni fetu aruio fetu. Suront naratu puse pre uerir Treblanir tases persnimu prosesetir strusla ficla arsueitu. Ape supo postro pepescus enom pesclu ruseme uesticatu prestote Serfie Serfer Martier popluper totar Iouinar totaper Iouina. Enom uesclir adrir ruseme eso persnihimu prestota Serfia Serfer Martier tiom esir uesclir adrir popluper totar Iiouinar totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Prestota Serfia Serfer Martier preuendu uia ecla atero tote Tarsinate trifo Tarsinate Tursce Naharce Iabusce nomne totar Tarsinater trifor Tarsinater Tuscer Naharcer Iabuscer nomner nerus sitir ansihitir iouies hostatir anostatir ero nomne. Prestota Serfia Serfer Martier futu fons pacer pase tua pople totar Iiouinar tote Iiouine erom nomne erar nomne erar nerus sihitir ansihitir iouies hostatir anostatir. Prestota Serfia Serfer Martier saluom seritu poplom totar Iiouinar salua seritu totam Iiouinam. Prestota Serfia Serfer Martier saluo seritu popler totar Iiouinar totar Iiouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif salua seritu futu fons pacer pase tua pople totar Iiouina tote Iiouine erer nomne erar nomne. Prestota Serfia Serfer Martier tiom esir uesclir adrer popluper totar Iiouinar totaper Iouina erer nomneper erar nomneper. Prestota Serfia Serfer Martier tiom subocauu prestotar Serfia Serfer Martier foner frite tiom subocauu. Ennom persclu eso deitu prestota Serfia Serfer Martier tiom isir uesclir adrir tiom plener popluper totar Iiouinar totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Prestota Serfia Serfer Martier tiom subocauu prestotar Serfiar Serfer Martier foner frite tiom subocauu. Enom uesticatu ahtripursatu enom ruseme persclu uesticatu prestote Serfie Serfer Martier popluper totar Iiouinar totaper Iouina ennom uesclir alfir persnimu superne adro trahuorfi endendu eso persnimu prestota Serfia Serfer Martier tiom esir uesclir alfir popluper totar Iiouinar totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper. Prestota Serfia Serfer Martier ahauendu uia ecla atero pople totar Iiouinar tote Iiouine popler totar Iouina totar Iiouinar nerus sihitir ansihitir iouies hostatir anhostatir ero nomne erar nomne. Prestota Serfia Serfer Martier saluom seritu poplo totar Iiouinar salua seritu totam Iiouinam. Prestota Serfia Serfer martier saluom seritu popler totar Iiouinar totar Iiouinar nome nerf arsmo uiro pequo castruo frif salua seritu futu fons pacer pase tua pople totar Iiouinar tote Iiouine erer nomne erar nomne. Prestota Serfia Serfer Martier tiom esir uesclir alfer popluper totar Iiouinar totaper iiouina erer nomneper erar nomneper. Prestota Serfia Serfer Martier tiom subocauu. Prestotar Serfiar Serfer Martier foner frite tiom subocauu. Ennom persclu eso persnimu, prestota Serfia Serfer Martier tiom isir uesclir alfer tiom plener popluper totar Iiouinar totaper Iiouina erer nomneper erar nomneper prestota Serfia Serfer Martier tiom subocauu prestotar Serfiar Serfer Martier foner frite tiom subocauu. Enom uesticatu ahtripursatu uestisa et mefa spefa scalsie conegos fetu Fisoui sansii popluper totar Iiouinar totaper Iiouina. Suront naratu puse post uerir Tesonocir uestisiar erus ditu enno uestisia mefa spefa sopam purome efurfatu subraspahmu. Traf sahatam etu ape traha sahata couortus ennom comoltu comatir persnihimu capif sacra aitu. Trahaf sahate uitla trif fetu turse Serfie Serfer Martier popluper totar Iiouinar totaper Iiouina persaea fetu poni fetu aruio fetu tases persnimu prosesetir strusla ficlam arsueitu. Suront naratu puse uerisco Treblaneir ape purdinsiust carsitu pufe abrons facurent puse erus ders. Ape erus dirsust postro combifiatu Rubiname erus dersa. Enom traha sahatam combifiatu erus dersa enom Rubiname postro couertu comoltu comatir persnimu et capif sacra aitu. Enom traha sahatam couertu comoltu comatir persnihimu. Enom purditom fust pospane tertio poplo andirsafust porse perca arsmatia habiest prinuatur dur et tefruto tursar. Eso tasetur persnihimumo tursa Iouia totam Tarsinatem trifo Tarsinatem Tuscom Naharcom Iapusco nome totar Tarsinater trifor Tarsinater Tuscer Naharcer Iapuscer nomner nerf sihitu ansihitu iouie hostatu anostatu tursitu tremitu hondu holtu ninctu nepitu sunitu sauitu pre plohotatu pre uiclatu. Tursa Iouia futu fons pacer pase tua pople totar Iouinar tote iouine erar nerus sihitir ansihitir iouies hostatir anhostatir erom nomne erar nomne. Este trioper deitu enom iuenga peracrio tursituto porse perca arsmatia habiest et prinuatur. Hondra furo sehemeniar hatuto totar pisi heriest pafe trif promom haburent eaf Acersoniem fetu turse Iouie popluper totar Iiouinar totaper Iouina suront naratu pose uerisco Treblanir aruio fetu persaea fetu strusla ficla prosesetir arsueitu tases persnimu puni fetu. Pisi pacupei fratrexs fratrus Atiersier fust erec sueso fratrecate portaia seuacne fratrom Atiersio desenduf pifi reper fratreca pars est erom ehiato punne iuengar tursiandu hertei appei arfertur Atiersir poplom antersafust. Sue neip portust issoc pusei subra screhto est fratreci motar sins assif. || Quando populum aferrare volet, avis observatum ito. Itidem stipulator ut montis piandae. Itidem confidito iisdem finibus avis servato. Atque angulis confidet, perticam ritualem induitor. Taeniam capito, in dextram scapulam induitor, ignem intendito. Quando sacrificium feratur ubi ignem intolleris, is ferto qui perticam ritualem habebit, idem arsum dextro umero ferto. Cum eo duces duo eunto, perticas panicellis habento. Tum stipulator parram prosperam sibi, urbe Iguvinae. Itidem confidito in lapidis, avicula nec ambulato priusquam prosperam confidiet. Atque prosperam confidet, via avicula in sacrificium eunto cum acris sacriis. Atque in Acedoniam ad habitus venerit. Tunc ad terminum stanto qui perticam ritualem habebit, exterminator quis est urbem Tadinati tribus Tadinati Tuscam Narci Iapodici nominis ito ex sic populum. Nisi irer ex sic populum 'si quis habet in hoc populi portato illuc quo modus est facito illo quis quid modus est'. Ter exterminator ibidem ad terminum cum duces stato tum dicito: 'ordinator citator Iguvina'. Tum cum duces acris sacris ambiunto atque ambierint in terminum venerint ad terminum cum duces. Sic precator taciti Cerere Martie praestata Ceres terrea Ceres Cerere Martie urbem Tadinati tribus Tadinati Tuscam Narci Iapodici nominis, milites cinctus incinctus, iuvenes hastatos inhastatos terreto tremito fundum aboleto, ninguito nequito, sonato, sauciato, prae plaudito prae vinculato. Ceres Martie, praestata Ceres Cereri Martii, terrea Ceres Cereri Martii, esto te bonis propitii pace vestra populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina, eorum militibus cinctis incinctis, iuvenibus hastatis inhastatis, eorum nomini, eius nomini. Atque iste dixerint, tum dicito ‘itatote Iguvini' qui perticam ritualem habebit. Atque iste dixerit, iterum ambiunto iidem. Atque ad terminum converterit, itidem precantor. Itidem dicito, ut eant dicito. Tum tertium ambiunto, atque ad terminum ventum, itidem precantor, itidem dicito ut eant. Tum duces retro eunto eadem via, qua ventum. Itidem precantor, itidem dicito eant. Tum duces retro eunto eadem via, qua ventum fuerit. In Fontulis apros tris facito vel rubros vel piceos Cerere Martie facito pro populo urbis Iguvinae pro urbe Iguvina, exta in ferculo facito, pane facito, arva facito, tacens precator prosectis mensam sponsam, offam advehito. Item narrato ut ad introitum Trebulanam. Atque trans sanctam confidiet, tum eris dato. In Rubinia porcas tris rubras aut piceas facito praestata Cerere Cereri Martii pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina, isicium facito, pane facito, arva facito. Item narrato ut prae introitum Trebulanam, tacens precator, prosectis struem, offam advehito. Atque sub postero pepercerit, tum precatione in russum libamentum praestata Cerere Cereri Martii pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina. Tum vasculis atris in russum sic precator praestata Ceres Cereri Martii, te his vasculis atris pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina, pro eius nomine, ei nomine. Praestata Ceres Cereri Martii advertito via omni atrocem Tadinati, tribus Tadinati, Tusco Narco Iapudico nomini, urbis Tadinatis, tribus Tadinatis, Tusci, Narci, Iapudici nominis militibus cinctis incinctis, iuvenibus hastatis inhastatis, eorum nomini. Praestata Ceres Cereri Martii, esto bona propitia pace tua populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina, eorum nomini, eius nomini eius militibus cinctis incinctis, iuvenibus hastatis inhastatis. Praestata Ceres Cereri Marti, salvum servato populo urbis Iguvinae, salvam servato urbe Iguvina, milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges, esto bona propitius pace tua populo urbis Iguvinae urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Praestata Ceres Cereri Martii, salvum servato populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina. Praestata Ceres Cereri Martii te his vasculis atris pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina, pro eius nomini ei nomini. Praestata Ceres Cerere Martii te invoco praestata Ceres Cerere Martii bona freta te invoco. Tum precatione sic dicito praestata Ceres Cerere Martii te his vasculis atris te plena pro populo urbis Iguvinae pro eius nomini ei nomini. Praestata Ceres Cerere Martii te invoco praestata Ceres Cerere Martii bona freta te invoco. Tum libato tripudiato tum in russum precatione libato praestata Cerere Cereri Martii pro populo urbis Iguvinae pro urbe Iguvina tum vasculis albis precator superne atra transverse intendito sic precator praestata Ceres Cereri Martii te his vasculis albis pro populo urbis Iguvinae pro urbe Iguvina eius nomini ei nomini. Praestata Ceres Cereri Martie, advertito via omni atrocem populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina, populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina militibus cinctis incinctis, iuvenibus hastatis inhastatis, eorum nomini, eius nomini. Praestata Ceres Cereri Martie, salvum servato populo urbis Iguvinae, salvam servato urbem Iguvinam. Praestata Ceres Cereri Martie, salvum servato populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina nomen, milites, ritus, viros, pecua, castra, fruges salvam servato, esto bona propitia pace tua populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina, eius nomini, ei nomini. Praestata Ceres Cereri Martii, te his vasculis albis pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina, pro eius nomine, pro ei nomine. Praestata Ceres Cereri Martie te invoco. Praestata Ceres Cereri Martii, te invoco, praestata Ceres Cereri Martii bona freta te invoco. Tunc precatione sic precator, praestata Ceres Cereri Martie, te his vasculis albis, te plenis pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina, pro eius nomine ei nomine. Praestata Ceres Cereri Martii, te invoco, praestata Ceres Cereri Martii bona freta te invoco. Tum libato, tripudiato libamentum et mensam sponsam in calice genu nixus facito fiso Sanco pro populo urbis Iguvinae, pro urbe Iguvina. Item narrato ut post introitum Tesenacam. Libamenti eris dato. Tum libamentum, mensam sponsam viscera ignem expurgato, superiacitor, trans sanctam ito. Atque trans sanctam converterit, tum commolito, commolitis precator, capides sacras agito. Trans sanctam tris vitulas facito terrea Cerere Cereri Martii pro populo urbis Iguvinae isicium facito, arva facito, pane facito, tacens precator struis offam advehito. Item narrato ut in introitum Trebulana atque porrexeris calato ubi apros fecerint, ut eris det. Atque eris dederit, postero confidito in Rubiniam, eris det. Tum trans sanctam confidito eris det, tum Rubinia postero convertito commolito commolitis precator et capides sacras agito. Tum trans sanctam convertito, commolito, commolitis precator. Tum porrectum fuerit postquam tertium populum lustraverit, qui perticam ritualem habebit, duces duo et alimenta terrea sic taciti precator terreo Iovis, urbem Tadinatem, tribum Tadinatem, Tuscum Narcum Iapudicum nomen, urbis Tadinatis, tribus Tadinatis, Tusci Narci Iapudici nominis milites cinctos incinctos, iuvenes hastatos inhastatos terreto tremito, fondum aboleto, ninguito nequito, sonato, sauciato, prae plaudito prae vinculato. Terreus Iovis esto bonus propitii pace tua populo urbis Iguvinae, urbe Iguvina, eorum militibus cinctis incinctis, iuvenibus hastatis inhastatis, eorum nomini, eius nomini. Iste ter dicito tum iuvenca acrium terrento quod perticam ritualem habebit et duces. Infra forum seminarium habento urbe quis volet quas tris primum habuerint, eas in Aquilonia facito terreus lovis pro populo urbis Iguviniae, pro urbe lguvina, item narrato ut ad introitum Trebulanam arva facito, isicium facito struis offam prosectis advehito tacens precator pane facito. Quis quandoque magister fratribus Atiediis fuerit is suo magisterio portet hostias fratrum Atiediorum duodecim, quas pro re magisteria pars est esse emissas, quando iuvencae terrentur oportet, atque flamen Atiedius populum lustraverit. Si nec portaverit ita, quasi supra scriptum est, magistro multae sint asses. |} == Collatio verbalis == {| class=wikitable style=text-align:center; ! Protoitalice || Latine || Umbre<ref>https://web.archive.org/web/20200601064218/https://thevore.com/umbrian/</ref><ref>Stuart-Smith, Jane (2004). Phonetics and Philology: Sound Change in Italic. Oxford University Press.</ref> |- | ago || agere || agu |- | albos || albus || alfu |- | ad || ad || ař |- | ab || ab || ah |- | arwia || arva || arvia |- | atnos || annus || acnu |- | awes || aves || aves |- | awte || aut || ote |- | awzom || aurum || orum |- | gwos || bos || buf |- | duenos || bonus || foner |- | kertsna || cena || sesna |- | kalezdos || calidus || calersu |- | katelos || catulus || catel |- | deikitod || dicito || deitu |- | det || de || det |- | donom || donum || dunum |- | ego || ego || eho |- | emantor || emantur || emantur |- | ete || et || et |- | este || est || est |- | xabeo || habere || habeu |- | xundra || infra || hondra |- | xemonos || hominis || homonus |- | fakio || facere || façiu |- | fakitod || facito || feitu |- | far || far || far |- | feznom || fanum || fesnef |- | feilios || filius || feliuf |- | fertod || ferto || fertu |- | flosa || flora || flora |- | frater || frater || frater |- | fworom || forum || furu |- | enter || inter || anter |- | ise || is || ere |- | ipi || ibi || iepi |- | lowkos || lucus || vuku |- | lapedis || lapidis || vapeře |- | louderod || libero || vufru |- | manom || manum || manuve |- | meletom || molitum || maletu |- | mezdos || modus || mersei |- | mego || mihi || mehe |- | mensa || mensa || mefa |- | noməm || nomen || nome |- | nekwe || neque || neip |- | nigrom || nigrum || niru |- | nen || non || nei |- | nowos || novus || nuvis |- | kwesei || quasi || pusei |- | kwendo || quando || punne |- | kwe || que || pei |- | kwoi || qui || poi |- | kwid || quid || piři |- | kwis || quis || pisi |- | kwod || quod || puře |- | pakis || pacis || pacer |- | peketom || peccatum || pesetom |- | pezdis || pedis || persi |- | portam || portam || pertom |- | poste || post || posti |- | prewos || privus || prever |- | prai || prae || pre |- | ustenditod || ostendito || ustentu |- | adkwe || atque || ape |- | kudei || ubi || pufe |- | kutei || ut || puse |- | rufos || rubus || rofu |- | salwos || salvus || saluo |- | salis || sal || salu |- | sezdis || sedis || serse |- | swei || si || sve |- | skreiptos || scriptus || screhto |- | staeo || sto || stahu |- | etantos || tantus || etantus |- | takens || tacens || tases |- | tabela || tabula || tafle |- | trants || trans || traf |- | tu || tu || tu |- | waketom || vacatum || uasetom |- | gwens || veneris || benus |- | gwitam || vitam || bitam |- | gweros || verus || berus |- | wijas || via || via |- | winos || vinus || vinu |} == Notae == <references /> == Bibliographia == * Buck, Carl Darling. [[1904]]. ''A Grammar of Oscan and Umbrian.'' Bostoniae: Ginn. * Fortson, Benjamin W., IV. [[2009]]. ''Indo-European Language and Culture: An Introduction,'' editio altera. Malden: Blackwell. ISBN 978-1-4051-8895-1 * Vetter, Emil. [[1953]]. ''Handbuch der italischen Dialekte.'' Heidelbergae: Winter. == Nexus externi == *[https://web.archive.org/web/20210503081407/http://www.tavoleiguvine.eu/capitolo1.php Tabulae Iguvinae per Carolum D'Amore explanatae (Italiane)] * [https://web.archive.org/web/20070928031317/http://www.wiku-verlagsprogramm.de/6332/6494.html Beuscher, Martin: Zwischen Latein und Romanisch] Thesaurus Ecclesiarum Italiae VII, 18: Linguistische Analyse eines mittelalterlichen Mischtextes. Berlin: WiKu-Verlag (2002). ISBN 3-936749-82-5 * [https://web.archive.org/web/20100201195750/http://www.irdau.org/ IRDAU] {{Linguae Italicae}} [[Categoria:Linguae Italicae|Umbrica]] [[Categoria:Linguae Oscoumbricae|Umbrica]] ca4k977289a7nxi73kt4xldqto63vzq 0 3475 3997712 3762738 2026-10-29T07:44:25Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997712 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Max und Moritz.JPG|thumb|Maxus et Mauritius.]] '''Maxus et Mauritius''' est [[liber puerilis]] [[Lingua Theodisca|theodisce]] [[versus|dimetris]] [[trochaeus|trochaeicis]] scriptus a [[Gulielmus Busch|Gulielmo Busch]]. Lingua theodisca scriptus cum [[festivitas|festivitate]] nigra hic liber primum editus est [[4 Aprilis]] [[1865]]. Pueri Maxus et Mauritius mali sunt. Furta committunt, [[animalia]] crudeliter necant, malitiose a se factis vitam hominibus gravant. Cum denique pereunt, homines ab iis [[malum (ethica)|vexati]] gaudent. ==Versiones Latinae== Liber in [[lingua Latina|Latinum]] ab [[Alexander Lenard|Alexandro Lenardo]] versus est. Et aliae multae versiones Latinae factae sunt, e.g. [[Hugo Henricus Paoli|Hugonis Henrici Paoli]], {{Creanda|d|Q113781064|Ervinus Carantanus Steindl|Ervini Carantani Steindl}}, [[Gotthold Merten|Gottholdi Merten]]. Novissima autem versio Latina a [[Franciscus Schlosser|Francisco Schlosser]] facta esse videtur anno 1993. == Bibliographia == * [[Gulielmus Busch]]; Franz Schlosser, interpr., ''Maxus et Mauritius''. Stutgardiae: Reclam, 1993 (= RUB 8843) {{NexInt}} * [[Libri Latine redditi]] ==Nexus externi== * [https://web.archive.org/web/20220506092200/http://mek.oszk.hu/00300/00345/html/ Versio ab Alexandro Lenard facta] [[Categoria:Litterae Theodiscae]] [[Categoria:Germaniae scripta]] [[Categoria:Litterae Latine versae]] [[Categoria:Libri picti]] [[Categoria:Libri pueriles]] [[Categoria:Scripta 1865]] {{titulus italicus}} 8iqgeymrrrybhqjxtoftjc8ddz7g5vk 0 3708 3997678 3873798 2026-10-28T23:11:59Z LilyKitty 18316 de Heraeo in Argo et Samo 3997678 wikitext text/x-wiki {{Videdis|Hera (discretiva)}} [[Fasciculus:Hera Campana Louvre Ma2283.jpg|thumb|Hera]] '''Hera''' ([[Graece]]: {{polytonic|Ἥρα}}) est [[mythologia Graeca|dea Graecae]], filia [[Rhea]]e et [[Chronus|Chroni]], et [[uxor]] [[Zeus|Dios]]. Quae dea [[matrimonium|matrimonii]] in [[mythologia Romana]] [[Iuno (mythologia)|Iunoni]] respondet. Inter Herae filii et filiae sunt [[Hebe]], [[Hephaestus]], [[Ares]] et [[Ilithyia]]. {{NexInt}} *[[Heraeum (Argos)]] *[[Heraeum (Samos)]] *[[Ignis Olympicus]] *[[Via lactea#Nomen|Via lactea]] *[[103 Hera]] == Nexus externus == {{CommuniaCat|Hera|Heram}} [[Categoria:Deae Graecae]] [[Categoria:Iuno (dea)]] {{Myrias|Philosophia}} 1o0u2ajklkprwthtelpyf7vrba3orsn 0 4682 3997704 3743901 2026-10-29T06:31:55Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997704 wikitext text/x-wiki [[File:Marlene Dietrich in No Highway (1951) (Cropped).png|thumb|right|Marlene Dietrich (1951)]] [[Fasciculus:Tafel2 Marlene Dietrich.JPG|thumb|Marlene Dietrich]] '''Marlene Dietrich''', nomine vero ''Marie Magdalene Dietrich'' (nata [[Vicus Templi-Mons Amoenus|Monte Amoeno]] prope [[Berolinum]] die [[27 Decembris]] [[1901]]; obiit [[Lutetia]]e die [[6 Maii]] [[1992]]<ref name="nytimesobit">{{cite news |title=Marlene Dietrich, 90, Symbol of Glamour, Dies |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6D7163CF934A35756C0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all |first=Peter B. |last=Flint |work=The New York Times |date=1992-05-07}}</ref>), fuit actrix et cantrix [[Germania|Germano]]-[[CFA|Americana]]. Dietrich per vitam longam gratiosa apud populos manebat, quod se iterum atque iterum mutare potuit. Berolini [[anni 1930|annis 1930]] partes in [[ludus scaenicus|ludis scaenicis]] et [[pellicula muta|pelliculis mutis]] egit. Partes mulieris Lola-Lola egit in ''[[Der blaue Engel]]'', pellicula a [[Iosephus von Sternberg|Iosepho von Strenberg]] directa, gloriam inter civitates et pactum cum societate [[Paramount Pictures]] in Civitatibus Foederatis ei tulit, ubi ''[[Shanghai Express (pellicula)|Shanghai Express]], [[Desire (pellicula 1936)|Desire]],'' et similes pelliculae venustatem eius adeo extulerunt, ut mox luminis loco haberetur, una ex divitissimis illius temporis actricibus. Ab anno [[1932]] Dietrich extra Germaniam semper manebat, et terram natalem raro visitavit. Ei data est civitas [[CFA|Civitatum Foederatarum]] anno [[1939]]. [[secundum bellum mundanum|secundo bello mundano]] milites, qui contra [[NSDAP|nazistas]] pugnabant, celeberrime delectabat. Quamquam nonnullas pelliculas post bellum fecit, per compluria decennia ([[anni 1940|annis 1940]], [[anni 1950|1950]] et [[anni 1960|1960]]) in orbe terrarum exsecutor spectaculorum peregrinavit. Post bellum aliqui Germani eam proditricem patriae putabant; anno autem [[2002]], post mortem, [[Berolinum]] ei civitatem ad honorem urbis dedit. Anno [[1999]], [[American Film Institute]] in ''[[AFI's 100 Years…100 Stars]]'' programmate Marlenam Dietrich novam omnium temporum Stellam femineam nominavit. == Pelliculae selectae == * [[1930]] - ''[[Der blaue Engel]]'' * [[1958]] - ''[[Witness for the Prosecution]]'' == Notae == <div class="references-small"><references/></div> {{NexInt}} *[[1010 Marlene]] == Bibliographia == === Libri a Dietrich scripti === * Dietrich, Marlene. [[1962]]. ''Marlene Dietrich's ABC.'' Doubleday. * Dietrich, Marlene. [[1989]]. ''Marlene.'' Anglice convertit Salvator Attanasio. Grove Press. ISBN 0-8021-1117-3. * Dietrich, Marlene, et Gottfried Helnwein. [[1990]]. ''Some Facts About Myself.''. ISBN 3-89322-226-X. === Vitae === * Bach, Steven. [[1992]]. ''Marlene Dietrich: Life and Legend''. Doubleday. ISBN 0-385-42553-8 * Bret, David. [[1993]]. ''Marlene, My Friend.'' [[Londinium|Londinii]]: Robson. * Ciarocchi, Victorius. [[2002]]. "De Magdalena Dietrich." ''[[Vox Latina|Vocis Latinae]]'' 38(147):128–130. * McLellan, Diana. [[2001]]. ''The Girls: Sappho Goes to Hollywood. St. Martin's Griffin. ISBN 0-312-28320-2. * Riva, David J. [[2006]]. ''A Woman at War: Marlene Dietrich Remembered.'' Wayne State University Press. ISBN 0-8143-3249-8. * Riva, Maria. [[1994]]. ''Marlene Dietrich.'' Ballantine Books. ISBN 0-345-38645-0. * Spoto, Donald [[1992]]. ''Blue Angel: The Life of Marlene Dietrich.'' William Morrow and Company, Inc. ISBN 0-688-07119-8. == Nexus externi == {{CommuniaCat}} {{Fontes biographici}} * {{Imdb name|0000017}} * [https://web.archive.org/web/20060212183356/http://www.marlenedietrich.org/ Situs Britannicus de Marlena Dietrich] * [https://web.archive.org/web/19961228160800/http://marlene.com/ Situs publicus ''Marlene''] {{bio-stipula}} {{Lifetime|1901|1992|Dietrich, Marlene}} {{1000 paginae}} [[Categoria:Actores Civitatum Foederatarum]] [[Categoria:Actores Germaniae]] [[Categoria:Atheistae Germaniae]] [[Categoria:Autobiographi]] [[Categoria:Cantores Civitatum Foederatarum]] [[Categoria:Mulieres]] [[Categoria:Equites Legionis Honoris]] [[Categoria:Mortui defectione renum]] [[Categoria:Participes secundi belli mundani]] {{Myrias|Homines}} 22gmk7za8w4ulk65sgipgr26geb8jt8 0 5953 3997640 3921526 2026-10-28T15:18:54Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997640 wikitext text/x-wiki {{Latinitas|-2}} {{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Kyoto montage.jpg|thumb|Loci illustris in Kyoto]] [[Fasciculus:Kyoto-map-c1940-after-Maraini.jpg|thumb|Tabula Kyoto urbis, anno [[1940]]]] [[Fasciculus:Киото, главная улица, 1891.jpg|thumb|Kyotum, 1891.]] '''Kyōtum'''<ref>{{egger}}</ref> vel '''Kioto'''<ref>[[Tuomo Pekkanen]] & [[Reijo Pitkäranta]], ''Lexicon hodiernae Latinitatis Finno-Latino-Finnicum''. Societas Litterarum Finnicarum, 2006.</ref> ([[Iaponice]] 京都 ''Kyōto'' scilicet 'urbs princeps', plenius 京都市, ''Kyōto-shi'') est [[urbs]] et [[caput (urbs)|caput]] [[Kyotum (praefectura)|praefecturae]] eiusdem nominis in media insula [[Honshu]] [[Iaponia]]e sita. Urbs vetus a [[UNESCO|Societate Educativa, Scientifica, et Culturali]] [[Consociatio Nationum|Consocietatis Nationum]] [[UNESCO Mundi Hereditas|patrimonium culturae mundi]] declarata est. Urbs antiqua eodem fere loco florens Latine [[Meacum]] appellabatur. == Historia == ''Kyoto'' scriptis significare [[caput (urbs)|caput]] originatus est. [[De iure]], Kyoto est caput Iaponiae ex anno [[794]] et [[1869]] (adhuc initium [[aetas Meiji|aetatis Meiji]]) est.<ref>Tamen caput de facto ad Tokio mutata est, [[mausoleum]] [[Mutsuhito|Imperatoris Meiji]] Kyoti apud testimonium e voluntate sua constitutum est.</ref> == Clima == Urbi Kyoto [[clima]] est [[Clima subtropicum humidum|subtropicum humidum]] per [[enumeratio climatum Köppen–Geiger|enumerationem Köppen–Geiger]], aestatibus calidis humidisque, hieme frigidiori atque interdum nivosa; [[temperatura]] aëris media mense Ianuario 4.5° atque mense Augusto 28°, minima inter 1° et 24.5°, maxima inter 9° et 33.5°, sed minima extrema usque hodie nota −11.9°, maxima extrema 39.8°; pluviis mense Decembri ad 48 mm tantum, mense Iulio 220 mm, anno toto non minus quam 1&nbsp;491 mm, nivibus inter menses Decembri et Msrtio ad 18 mm elevatis, pluvio diurnali omnino maximo 270.5 mm die [[9 Octobris]] [[2004]]; diebus pluviosis per annum totum fere 121 incidentibus; [[humiditas relativa|humiditate relativa]] inter mensuras 59% et 70% reperta, horis solis fulgentis per annum totum 1&nbsp;775 relatis.<ref>Res climatologicae e Vicipaedia Anglica extractae, fontibus fidei dignis ibi citatis.</ref> == Universitates == *[[Universitas Kiotoensis]] *[[Universitas Kiotoensis studiorum linguarum peregrinarum]] *Universitas Doushisha *Universitas Ritsumeikan == Incolae noti == * [[Fusajiro Yamauchi]] (1859-1940), [[conductor]] * [[Haruki Murakami]], [[scriptor]] * [[Murasaki Shikibu]], [[scriptrix]] * [[Tasku Honjo]], [[medicus]] et [[immunologia]]e peritus == [[Coniunctio communium|Coniunctiones communium]] == *[[Lutetia]] *[[Bostonia]] *[[Colonia Agrippina]] *[[Florentia]] *[[Kiovia]] *[[Praga]] *[[Iconium]] *[[Cuscum]] == Notae == <references/> == Bibliographia == * Janis Malcomson, "[https://www.theguardian.com/cities/2019/feb/08/beautiful-detail-and-a-bit-of-green-kyoto-by-janis-malcomson 'Beautiful detail and a bit of green': Kyoto]" in ''[[The Guardian]]'' (8 Februarii 2019) {{NexInt}} *[[Bibliotheca Diaetae Nationalis]] *[[Fushimi Inari-taisha]] *[[Kitano Tenmangū]] *[[Kyoto Animation]] ([[institutum]] pro ''[[Anime]]'') *[[Palatium Imperatorium Kyoto]] *Rokuon-ji vel ''[[Kinkaku-ji]]'' *[[Statio Kiotoensis]] *[[Templum Kamigamo]] *[[Templum Simogamo]] == Nexus externi == {{CommuniaCat|Kyoto|Kyotum}} {{Coord|35|0|42|N|135|46|6|E|display=title}} * [https://web.archive.org/web/20040713000559/http://www.city.kyoto.jp/koho/index_e.html Situs publicus] {{ling|Anglice}} * [https://web.archive.org/web/20050716013200/http://www.japaneselifestyle.com.au/travel/kyoto.htm Kyoto] Liber cum tabula et plus quam 1,200 picturis * [https://web.archive.org/web/20050723010503/http://homepage.mac.com/japanpodguides/index.html Kyoto Podcast] * [http://www.taleofgenji.org/japanese_temples.html Kyoto's temples & shrines] Photographiae plus quam quinquaginta templorum aedicularumque Kyotoni {{Urbes Asiae maximae}} {{Myrias|Geographia}} [[Categoria:Kyotum|!]] [[Categoria:Urbes milies milium incolarum]] [[Categoria:Urbes sanctae]] skfjtzld3bni9o4loirz939z1smm34b 0 9416 3997663 3945417 2026-10-28T19:17:17Z Devinus Tuccius 211226 /* */ Fixed typo. 3997663 wikitext text/x-wiki {{Latinitas|-3}} {{Redirectio discernenda|Arcus (architectura)|Arcus (discretiva)}} [[Fasciculus:Pont Du Gard3.jpg|thumb|upright=1.2|[[Aquae ductus]] Romanus, arcibus in Pont du Gard erectus.]] [[Fasciculus:L-Karniesbogen (keystone).svg|thumb|upright=0.8|Fornicis {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|summus cuneus||d|en|qid=Q220919}}, seu medius cuneus.]] {{res|Fornix}}{{LTL ref|fornix|522}} ({{pns|icis|m|fornix}}) vel {{res|arcus}}{{LTL ref|arcus|310}} ({{pns|ūs|m|arcus}}) in [[architectura]] est structura quae magnam aperturam sub structura [[solidum|solida]] creat, sine tamen necessitate unius membri quod totam [[distantia]]m saltare possit. In constructione [[saxum|saxea]], magnum momentum habent, cum trabia magna difficile ex petris accidant. Nobis aetatis modernae symbolum architecturae aetatis classicae, pro eis certe quasi miraculum<!--Re vera?--> exstitit, cum petri in [[aer]]e ex potestate gravitatis suspendi videantur. Eadem excogitatio ad [[tectum]] aedificandum {{res|[[camera]] fornicata}} seu {{res|fornix testudinata}} seu {{res|testudo}} tantum appellatur.{{LTL ref|testudo|714}} == Historia == Dum fornices [[Romani antiqui|Romanis antiquis]] tribuuntur, [[Etrusci]] arcubus utebantur primi. Romani cumulaverunt et usi sunt in [[aquae ductus|aquae ductibus]] et [[pons|pontibus]]. Romani fornices saepius quam [[columna]]s adhibuerunt, cum pondera maiora sustinerent.<ref>Mark Miller, [https://web.archive.org/web/20220704095916/https://classicalwisdom.com/science/architecture/the-best-of-roman-architecture/ "The Best of Roman Architecture"] apud ''Classical Wisdom'' (27 Martii 2019).</ref> [[Traditio]]nalis triumphus arcus est fabricatio quae propter ceremonialis usus, ut peractionis de pontis an aquae ductus, aut sicut celebratio victoriis militaris.<ref>Buildner, "[https://architecturecompetitions.com/5-aspects-of-roman-architecture-that-changed-civilization#:~:text=Roman%20architecture%20developed%20the%20use,without%20a%20reliance%20on%20pillars 5 Aspects of Roman Architecture That Changed Civilization]."</ref><ref>Reed Hepler, [https://study.com/learn/lesson/the-roman-arch-architecture-construction-history.html "The Roman Arch"] apud ''Study.com'' (12 Iunii 2021).</ref> Multis [[cultura|culturis]] post [[imperium Romanum]] adsimilatus Romani in usu arcus quia creverunt esse signum Romanorum fortitudinis. Tamen, traditionalis archus Romanus est dimidus [[circlulus]] arcus et aliis culturis mutatum formam dare nobis hodierna die diversita arcus. == Varietates Arcuum == <gallery> Image:Treledsbåge.png|[[Arcus Triangularis]] Image:Rundbåge.svg|[[Fornix cuneorum]] Image:Segmentbåge.png|[[Arcus Segmentalis]] Image:Stigande båge.png|[[Arcus Rotundus Inaequalis]] Image:Lansettbåge.png|[[Arcus "Lancet"]] Image:Spetsbåge.png|[[Arcus Cuspidus]] Image:Skulderbåge.png|[[Arcus Planus]] Image:Trepassbåge.png|[[Arcus ter cuspidus]] Image:Hästskobåge.png|[[Arcus Saracenus]] Image:Korgbåge.png|[[Arcus triplex]] Image:Ellipsbåge.png|[[Arcus Elliptius|Arcus ellipticus]] Image:Draperibåge.png|[[Arcus inflexus (?)]] Image:Kölbåge.png|[[Arcus Ogivus]] Image:Karnisbåge.png|[[Arcus Ogivus negativus]] Image:Tudorbåge.png|[[Arcus "Tudor"]] Image:Parabelbåge.png|[[Arcus Parabolicus]] </gallery> == Notae == <references /> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Arches|arcus}} * Leah Sinclair, [https://www.architectural-review.com/essays/the-history-of-architecture-in-eleven-arches/8673174.article "The History of Architecture in Eleven Arches"], ''Architectural Review'', 2014. * Miller, Mark. [https://web.archive.org/web/20220704095916/https://classicalwisdom.com/science/architecture/the-best-of-roman-architecture/ “The Best of Roman Architecture.”] Classical Wisdom, 27 Martii 2019. * Buildner. [https://architecturecompetitions.com/5-aspects-of-roman-architecture-that-changed-civilization#:~:text=Roman%20architecture%20developed%20the%20use,without%20a%20reliance%20on%20pillars. “5 Aspects of Roman Architecture That Changed Civilization.”] * Hepler, Reed. [https://study.com/learn/lesson/the-roman-arch-architecture-construction-history.html “History of the Roman Arch.”] Study.com, 12 Iulii 2021. * Levy, Matthys. [https://link.springer.com/article/10.1007/s00004-006-0014-x “The Arch: Born in the Sewer, Raised to the Heavens.”] ''Nexus Network Journal'' 8, no. 2 (October 2006): 7–12. <nowiki>https://doi.org/10.1007/s00004-006-0014-x</nowiki>. [[Categoria:Architectura]] {{1000 paginae}} {{Myrias|Technologia}} 5lpf749i2zhovlj6whx53y2ff7jqk5j 0 10993 3997718 3866511 2026-10-29T09:19:08Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997718 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|''[[Escherichia coli]],'' [[organismus]] exemplaris maximi momenti microbiologicus.]] '''Microbiologia''' est pars [[biologia]]e et [[medicina]]e. Inter exempla [[organismus|organismorum]] in microbiologia sunt [[microbium|microbia]], [[virus|virinae]], [[archaea|archaeae]], [[bacterium|bacteria]], [[fungus|fungi]], et [[helminthes]]. Microbiologiam [[scientia (ratio)|scientia]] auxiliarem et biologiae et medicinae potentem esse constat. [[Etymologia|Etymologice]] [[Graece|Graeca voce]] ''μικρός'' pusillitas rerum exploratarum et explorandarum, sublineatur. == Sectiones == [[Fasciculus:Trichoderma fertile.jpg|thumb|upright=0.8|Exemplum [[mycologia]]e: conidiophori cum conidiis ''Trichodermatis fertile''. Fungus iste polymera biotica in soliis manducat.]] [[Fasciculus:Colpoda inflata.jpg|thumb|upright=0.8|Exemplum praezoologiae: ''Colpoda inflata'' repraesentans terrena [[protozoa]]; bacteria manducans et solii fecunditatem augens.]] Microbiologia dividitur in partes praecipuas, quae aut secundum usum aliis in disciplinis (e.g. microbiologiae medicinalis, alimentaris, technica) aut secundum microorganismorum locum (microbiologiae terrestris, maritima, agraria) aut secundum quaestiones concretum tractandum (de [[bacteriologia]], [[mycologia]], praezoologia, [[virologia]]) separentur. Utrum vira in [[animal]]ibus et implicite in microorganismis numeranda sint dubium maximum est. Plerumque autem vira non in animalibus accipiuntur sed ''vitae formae finitimae'' nominatur. Is status inclarus microbiologos minime impedit quin de viris quoque facta sciscerent. Ita [[virologia]]m ad microbiologiam spectare fertur. == Methodi == In microbiologia methodi [[cytologia]]e, [[genetica]]e, [[biochemia]]e, [[oecologia]]e et biologiae systematicae adhibentur. Propter microorganismorum parvitatem [[microscopium|miscropiorum]] adhibitio et organismorum cultura cogitata maioris momenti sunt. == Usus et historia== [[Fasciculus:TMV virus under magnification.jpg|thumb|upright=0.8|Exemplum virologiae: virus mosaici [[tabacum|tabaci]].]] Microbiologia fulcitur e.g. [[biotechnologia]], scientia alimentaris, purgamentorum removendorum recylandorumque scientia, technica materiei et medicina. Insuper microorganismi optime pro proplasmatibus in experimentis geneticis prendi possunt propter minutiam suam et multitudinem disponibilem quasi infinitimam. [[Robertus Hooke]] [[Regalis Societas Londini|Regali Societate Londiniensi]] instigante inter propugatores microbiologicrum est numerandus aeque ac [[Antonius van Leeuwenhoek]] qui microscopia apta fecerunt.<ref>Werner Köhler, "Mikrobiologie'' in: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (ed.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte'' (Berolini et Novbi Eboraci: De Gruyter, 2005, ISBN 3-11-015714-4), 988.</ref> Fundamenta alia posuerunt [[Ludovicus Pasteur]] qui cibaria calefactione repentina durabilia reddit et theoriam valde pristinam de [[generatio spontanea|generatione spontanea]] ex materie non viva repellebat. Medicinalem autem microbiologiam bacteriologus [[berolinum|Berolinensis]] [[Robertus Koch]] movit primus microganismos morbigenos quaerens; notiones suas in [[phthisis|tuberculosis]] excitatore (i.e. [[Mycobacterium tuberculosis|Mycrobacterii tuberculosis]]) arguere potuit. Primum patatas deglubendas, postea gelantinam utebatur ad liquida cibaria rigidanda antequam [[agar]] effectui simili faciendo veniret. == Notae== <references /> ==Bibliographia== * Bast, Eckhard. [[2001]]. ''Mikrobiologische Methoden.'' Heidelbergae et Berolini: Spektrum Akademischer Verlag Gustav Fischer. ISBN 3-8274-1072-X. * Cypionka, Heribert. [[2006]]. ''Grundlagen der Mikrobiologie.'' ed tertia. Heidelbergae: Springer-Verlag. ISBN 3-540-24084-5 ([[liber definitivus]] elementaris). * Fuchs, Georg, ed.. [[2014]]. ''Allgemeine Mikrobiologie,'' a Hans-Günter Schlegel conditus. Nona editio. Stuttgardiae: Thieme Verlag. ISBN 978-3-13-444609-8 (praeliminaria). * Hof, Herbert, Rüdiger Dörries, Gernot Geginat, et Robert Lee Müller. [[2000]]. ''Mikrobiologie.'' Stutgardiae: Thieme Verlag. ISBN 3-13-125311-8 (repetitorium). * {{cite journal | vauthors = Kreft, J. U., C. M. Plugge, V. Grimm, C. Prats, J. H. Leveau, T., Banitz S, Baines, J. Clark, A. Ros, I. Klapper, C. J. Topping, A. J. Field, A. Schuler, E. Litchman, et F. L. Hellweger | display-authors = 6 | title = Mighty small: Observing and modeling individual microbes becomes big science | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 45 | pages = 18027–18028 | date = November 2013 | pmid = 24194530 | pmc = 3831448 | doi = 10.1073/pnas.1317472110 | bibcode = 2013PNAS..11018027K | doi-access = free }}. * Laskin, Allen I., et Hubert A. Lechevalier, eds. [[1974]]. ''Handbook of Microbiology: Condensed Edition.'' Cleveland Ohii: CRC Press. ISBN 0-87819-585-8 (lexicon simplex). * Michael T. Madigan, John M. Martinko, Paul V. Dunlap, David P. Clark. [[2009]]. ''Brock Biology of Microorganisms.'' Duodecima editio. Franciscopoli: Pearson. ISBN 0-321-53615-0 (liber definitvus). * {{Cite book| vauthors = Madigan. Michael T., Johm M. Martinko, K. S. Bender, D. H. Buckley, et D. A. Stahl |url= https://books.google.com/books?id=eBnLCQAAQBAJ |title=Brock Biology of Microorganisms, Global Edition |date=[[2015]]-06-05|publisher=Pearson Education Limited|isbn=978-1-292-06831-2}}. * Mittenhuber, Gerhard, et Michael Hecker. [[1999]]. ''Blätter zur Berufskunde Diplom-Biologe / Diplom-Biologin Mikrobiologie.'' Gütersloh: W. Bertelsmann Verlag. ISBN 3-7639-2761-1. * Schaechter, Moselio, ed. [[2009]]. ''Encyclopedia of microbiology.'' ed. tertia. Amstelodami: Academic Press (Elsevier). ISBN 978-0-12-373939-1. * Schaechter, Moselio, John Ingraham, et Frederick C. Neidhardt. [[2006]]. ''Microbe: Das Original mit Übersetzungshilfen.'' Heidelbergae: Spektrum Akademischer Verlag. ISBN 3-8274-1798-8. * Schlegel, Hans Günter. [[1969]]. ''Allgemeine Mikrobiologie.'' Quinta editio, 1981. Stutgardiae: Thieme Verlag. ISBN 3-13-444605-7, ISBN 978-3-13-241885-1. * Schlegel, Hans Günter. [[2004]]. ''Geschichte der Mikrobiologie.'' Altera editio. Stutgardiae: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft. ISBN 3-8047-2086-2. * Weber, Herbert, ed. [[1997]]. ''Wörterbuch der Mikrobiologie.'' Ienae et Stutgadiae: Gustav Fischer Verlag. ISBN 3-437-35040-4. {{NexInt}} * [[Biotechnologia]] * [[Microscopium]] * [[Parasitologia]] * [[Virologia]] == Nexus externi== {{CommuniaCat|Microbiology|microbiologiam}} * [https://web.archive.org/web/20200807175829/https://vaam.de/infoportal-mikrobiologie/kurze-frage/ ''Kurze Frage! Warum mögen Bakterien keine Marmelade?''], de bacteriis et eorum appetitus pomorum decoctorum minutus *nature.com [http://www.nature.com/subjects/microbiology Nova de microbiologia] *[http://www.microbes.info/ Microbes.info], rostra microbiologorum cum nexibus multis et quaestionibus frequentibus *[http://www.microbiologybook.org/book/welcome.htm Liber definitivus interretialis multiplex] *[https://web.archive.org/web/20090120021246/http://arjournals.annualreviews.org/loi/micro Microbiologiae diarium] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b007753d De microbiologia in serie televisifica Britannica praetitulata ''In our time''] [[Categoria:Microbiologia|!]] {{Myrias|Biologia}} qbf68sjfpp91vv4psx0qpszhqtzkmbk 0 11183 3997617 3997430 2026-10-28T14:22:23Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De facultate dicendi */ 3997617 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 4zh59zg1k907nc27hgo2c7xjoa6ixyn 3997619 3997617 2026-10-28T14:26:28Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De moribus */ 3997619 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} s9affk7k40vzcc81i8lokqkjsv395d5 3997620 3997619 2026-10-28T14:26:47Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De moribus */ 3997620 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus::Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 6kqboevwhsirxt6pa4hdk0secq0osv6 3997621 3997620 2026-10-28T14:29:01Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De moribus */ 3997621 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} k0x1qaag8vrvq0cxqmvmxg5mkwehhfs 3997622 3997621 2026-10-28T14:31:35Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997622 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} kpjxgxvws8kw35mikbidwpn9j46q2em 3997624 3997622 2026-10-28T14:41:10Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Plura legere si cupis */ 3997624 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} cmnbfcgto7u4keawfgxcj0v4xkkt4f5 3997625 3997624 2026-10-28T14:43:57Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De facultate dicendi */ 3997625 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 2oqmp452f3zoto9ocy51k17nsim7ihn 3997626 3997625 2026-10-28T14:46:13Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997626 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome].</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 09nxkej3x9mtqknmm2jbj7p9fn5z0hc 3997627 3997626 2026-10-28T14:48:51Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997627 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} q0ecfqepv959hhbw9sf2jlp22kibzml 3997628 3997627 2026-10-28T14:52:52Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997628 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} fbpex86se4v6txs5cfld4jb57ai8izr 3997629 3997628 2026-10-28T14:53:59Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Plura legere si cupis */ 3997629 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} qibde8eoo10qe885d8g6mm7fgh5b3zw 3997632 3997629 2026-10-28T14:57:07Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997632 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. Horti eam a theatro separabant. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} jftxkq1mpiwc12r5156imjsdgpubo6j 3997633 3997632 2026-10-28T15:00:28Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997633 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} nrjvqhka5isdd5epgsjr97dizczv5l9 3997634 3997633 2026-10-28T15:06:22Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Plura legere si cupis */ 3997634 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} luae53b70z3miihc1mh6d1qmdhk073b 3997635 3997634 2026-10-28T15:09:09Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997635 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedes [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 3lkxwi9grt0omej82xsgd0zi3lmdu9g 3997636 3997635 2026-10-28T15:09:33Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997636 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 54uyy2g7sm17nqev7wptoiqwsepqgdh 3997637 3997636 2026-10-28T15:15:07Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Plura legere si cupis */ 3997637 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} otnzmhxow5mk985l1pzxtutq683jvlf 3997638 3997637 2026-10-28T15:16:25Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Plura legere si cupis */ 3997638 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} jxmonlxzai61j1rozfh666ghva3prge 3997641 3997638 2026-10-28T15:21:02Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Nexus externi */ 3997641 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] {{Viri Illustres}} * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} pxue0dj32qf6y0noqc1jo0q12hxu9xq 3997642 3997641 2026-10-28T15:22:34Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Nexus externi */ 3997642 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius,''' appellatus '''Magnus,''' fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} s9tg6bghoug7cxnan8qh4vs6wa0f8ov 3997643 3997642 2026-10-28T15:37:54Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997643 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} k15xvettpq9ekqjs1oy8nq80e6oxnsc 3997644 3997643 2026-10-28T15:38:37Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De secundo bello civili */ 3997644 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Vita == Gnaeus Pompeius stirpis senatoriae adolescens, in bello civili se et patrem consilio servavit. [[Gnaeus Pompeius Strabo|Pompeii pater]] suo [[Exercitus|exercitui]] ob avaritiam erat invisus; itaque facta est in eum conspiratio. Terentius quidam, Gnaei Pompeii contubernalis, eum occidendum susceperat, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res iuveni Pompeio cenanti nuntiata est. Ipse nihil periculo motus, solito hilarius bibit, et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus, clam subduxit se tentorio, et firmam patri circumposuit custodiam. Terentius tum districtu ense, ad lectum Pompeii accessit, multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione, Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit, ac suo duci reconciliavit. Pompeii consul sine collega a senatu nominatus, Caesari aemulus erat. Pompeius eodem bello civili partes [[Sulla|Sullae]] secutus, ita egit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias collegit, statimque dux peritus exstitit. Illius magnus apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus, inter milites corpus exercebat. Cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis lucta certabat. Tum ad Sullam iter intendit, non per loca devia, sed palam incedens, tres hostium exercitus aut fudit, aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit, egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo, Pompeiumque salutavit imperatorem: deinceps ei venienti solebat assurgere de sella et caput aperire; quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat. Postea Pompeius in [[Sicilia|Siciliam]] profectus est, ut eam a Carbone Sullae inimico occupatam reciperet. Carbo comprehensus, et ad Pompeium ductus est. Quem Pompeius, postquam acerbe in eum invectus fuisset, ad supplicium duci iussit. Tunc ille, qui ter consul fuerat, demisse ac muliebriter mortem extimuit: voce flebili petiit ut sibi alvum levare liceret, sicque brevem miserrimae vitae usuram rapuit, donec miles morae impatiens caput in sordido loco sedentis amputavit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium Siculae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset qua sibi adversata fuerat, exclamavit Sthenius, eum inique facturum si ob culpam unius omnes plecteret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego, inquit Sthenius, qui meos cives ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius, omnibus et Sthenio ipsi pepercit. Transgressus inde in [[Africa|Africam]] Pompeius, Iarbam [[Numidia|Numidiae]] regem, qui [[Marius|Marii]] partibus favebat, bello persecutus est. Intra dies quadraginta hostem oppressit, et Africam subegit adolescens quattuor et viginti annorum. Tum ei litterae a Sulla redditae sunt, quibus iubebatur exercitum dimittere, et cum una tantum legione successorem exspectare. Id aegre tulit Pompeius paruit: tamen, et Romam reversus est. Revertenti incredibilis multitudo obviam ivit. Sulla quoque eum laetus excepit, et Magni cognomine appellavit: nihilominus Pompeio triumphum petenti restitit; neque ea re a proposito deterritus est Pompeius; aususque est dicere plures solem orientem adorare, quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam vero crescere. Ea voce audita, Sulla iuvenis constantiam admiratus, exclamavit: "Triumphet, triumphet." A Pompeio militari triumpho perfecto, titulum Magnum accipit. Metello iam seni et bellum in [[Hispania]] segnius gerenti collega datus est Pompeius, ibique adversus Sertorium vario eventu dimicavit. In quodam proelio maximum subiit periculum: cum enim in eum vir vasta corporis magnitudine impetum fecisset, Pompeius manum hostis amputavit, sed multis in eum concurrentibus, vulnus in femore accepit, et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: illi scilicet equum Pompeii auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum vero praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius illorum manus effugit. Altero proelio, cum [[Metellus]] Pompeio laboranti auxilio venisset, fususque esset Sertorii exercitus, is dixisse fertur: "Nisi ista anus supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is iam senex ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Tandem Sortorio interfecto, Pompeius Hispaniam recepit. Cum [[Pirata|piratae]] maria omnia infestarent, et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos, cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus, et imprimis Quintus Catulus; qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Gnaeum Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid ei acciderit, ecquemnam in eius locum substituetis?" Acclamavit universa contio: "Te ipsum, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, disposito per omnes maris recessus navium praesidio, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari collocavit. Nihil hac victoria celerius; nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit. Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] profectus est, et in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum orat congredi cum hoste in locis ignotis. Quadam tamen noctu Mithridatem Pompeius aggressus est. Luna magno fuit Romanis adiumento: nam cum eam Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant; unde decepti regii milites, in umbras tanquam in propinquum hostem tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Adversus eum filius Pharnaces rebellavit, quia, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit, quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicaminibus corpus firmaverat, a milite Gallo volens interfectus est. Pompeius deinde Tigranem [[Armenia|Armeniae]] regem, qui Mithridatis partes secutus fuerat, ad deditionem compulit; quem tamen ad genua procumbentem erexit, benignis verbis recreavit, et in regnum restituit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Tandem rebus Asiae compositis in Italiam rediit. Ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed demisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil illustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerunt Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primo ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si quem gloriae, eumdem vitae finem habuisset, neque adversam fortunam esset expertus iam senex. Pompeius effecit ut et magnitudinem et potentiam Senatus augeret. A [[Gaius Iulius Caesar|Caesare]] anno [[48 a.C.n.]] apud [[Pugna apud Pharsalum|Pharsalum]] victus in [[Aegyptus|Aeqyptum]] fugit, atque die [[28 Septembris]] eiusdem anni, [[Pelusium|Pelusii]] appulsus, necatus est. Inter interfectores et [[Lucius Septimius]] fuit. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} kpctp1b537222aw1u5je33e7le4o6ms 3997645 3997644 2026-10-28T15:38:56Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Vita */ 3997645 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} c1jr5twbzyz5om3j0fsb8q6ir6aea79 3997648 3997645 2026-10-28T15:55:50Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997648 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> inchoatum, postquam ex Asia rediit, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} pyaxyot17ggbbgnkbikop4m7s8knjr4 3997649 3997648 2026-10-28T16:09:17Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997649 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} hbvgngz11hgtod2bdrnr8ei1wul1ulf 3997650 3997649 2026-10-28T16:13:06Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De moribus */ 3997650 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. Praeterea gloriae ceterorum ducum invidebat et obtrectabat, Metello Pio in Hispaniis, Crasso in bello servili, Lucullo in bello Mithridatico. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} ockjqr3vujkizqjqf6n845sfdmw6a88 3997651 3997650 2026-10-28T16:15:45Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997651 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. Praeterea gloriae ceterorum ducum invidebat et obtrectabat, Metello Pio in Hispaniis, Crasso in bello servili, Lucullo in bello Mithridatico. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae umquam aedificatum, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti et [[porticus]] eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} pa5lvzfupmk54ck8umqscat3la75f7s 3997652 3997651 2026-10-28T16:23:28Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997652 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. Praeterea gloriae ceterorum ducum invidebat et obtrectabat, Metello Pio in Hispaniis, Crasso in bello servili, Lucullo in bello Mithridatico. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae aedificatum quod quidem maneret, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti et [[porticus]] eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 1rid9tclho0r4rqu5onsd20yhsk0oyl 3997656 3997652 2026-10-28T17:39:58Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997656 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. Praeterea gloriae ceterorum ducum invidebat et obtrectabat, Metello Pio in Hispaniis, Crasso in bello servili, Lucullo in bello Mithridatico. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae aedificatum quod quidem maneret, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Augustus theatrum Pompeium refecit<ref>''[[Res gestae Divi Augusti|Res gestae]]'' 20.</ref> et saepe postea refectum est ita ut Dione teste tertio saeculo magnificantiam suam retinuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti et [[porticus]] eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. Quocirca Augusto regnante curia obstructa est nec ea iam utebantur. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} l8tsn3bkttn9yyz7ar97h6luld11xp9 3997657 3997656 2026-10-28T17:40:20Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De monumentis */ 3997657 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. Praeterea gloriae ceterorum ducum invidebat et obtrectabat, Metello Pio in Hispaniis, Crasso in bello servili, Lucullo in bello Mithridatico. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae aedificatum quod quidem maneret, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Augustus theatrum Pompeium refecit<ref>''[[Res gestae Divi Augusti|Res gestae]]'' 20.</ref> et saepe postea refectum est ita ut Dione teste tertio saeculo magnificantiam suam retinuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti et [[porticus]] eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. Augusto regnante curia obstructa est nec ea iam utebantur. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} 5oepvokm8m25rlrwy5j98dyscsj0ivw 3997664 3997657 2026-10-28T20:34:33Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De triumviratu */ 3997664 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} {{videdis|Pompeius (nomen)}} [[Fasciculus:Hw-pompey.jpg|thumb|Effigies Pompeii [[Holmia]]e ostentata.]] '''Gnaeus Pompeius''' appellatus '''Magnus''' (natus 29 septembris [[106 a.C.n.]] eodem anno quo Cicero, mortuus 28 septembris [[48 a.C.n.]]) fuit ductor exercitus [[Roma Antiqua|Romanus antiquus]], ter [[consul]] et ter [[Triumphus|triumphator]]. In discordiis civilibus pro [[Sylla]] et adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] pugnavit antequam rivalis exercitui [[Gaius Iulius Caesar|Gai Iulii Caesaris]] ipse succumberet. == De familiaribus necessitudinibus == Gnaeus Pompeius e nobili familia [[Picenum|Picena]] ortus erat, filius consulis anni [[89 a.C.n.]], [[Gnaeus Pompeius Strabo|Gnaei Pompei Strabonis]], viri Romanis ob avaritiam et latrocinia [[Bellum sociale|Bello Sociali]] commissa invisi<ref>[[Velleius Paterculus]] II.21.4. [[Iulius Obsequens]] 56. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 1.</ref>. Post eius mortem (87 a.C.n.) furti accusatus Pompeius coram iudicibus se purgare debuit. Quinque uxores habuit Pompeius Magnus. Primo Antistiam, filiam [[praetor|praetoris]] qui iudicio de bonis Pompei praeerat, circa [[86 a.C.n.|86]] uxorem duxit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 4.4-6.</ref>. Post paucos annos eam repudiavit cogente [[Dictatura|dictatore]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]], qui ut Pompeium artius sibi constringeret [[Privigna|privignam]] suam Aemiliam, filiam uxoris [[Caecilia Metella Dalmatica|Metellae]] et [[Marcus Aemilius Scaurus (senior)|Aemilii Scauri]] prioris mariti eius consulis anni [[115 a.C.n.]], apud eum collocare voluit quamvis praegnantem e marito Manio Acilio Glabrione. Quae post paucos menses in [[puerperium|puerperio]] obiit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 9.1-4.</ref>. Deinde Muciam Tertiam uxorem habuit, filiam [[Quintus Mucius Scaevola (consul 95 a.C.n.)|Quinti Mucii Scaevolae]], quae ei tres liberos peperit: Gnaeum, [[Sextus Pompeius|Sextum]] Pompeiamque quae [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Syllae]], [[Dictatura|dictatoris]] filio nupsit. At cum diu in Asia bellaret Muciam solam Romae relictam palam seduxit Gaius Iulius Caesar. Quocirca cum illa quoque divortium fecit redux Pompeius<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.12-13. [[Suetonius]], ''Divus Iulius'' 10.1. [[Cicero]], ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.12.3</ref>. Quartam velut [[triumviratus|primi triumviratus]] pignus habuit [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], filiam Gai Iulii Caesaris antea Servilio Caepioni sponsam<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.10.</ref> , quae maritum multum adamasse dicitur<ref>Ibidem 48.8 et 49.4 et 53.1-4. [[Valerius Maximus]] IV.6.4. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXIX.32.2.</ref>. At et illa in puerperio periit nec infans superfuit (mense septembri [[54 a.C.n.]]). Eius funus fuit triumviratus funus et societatis inter Pompeium et Caesarem interitus. Postremam duxit Corneliam Metellam, viduam [[Publius Licinius Crassus|Publii Licinii Crassi]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74.6.</ref> eandemque filiam [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinti Metelli Scipionis]]<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 55 qui hanc feminam litteratam laudabat.</ref>, quem anno [[52 a.C.n.|52]] collegam in consulatu sibi ipse elegit et qui generum in bello civili comitabatur atque Pompeio mortuo reliquas copias in Africa collegit ubi ad [[Pugna ad Thapsum|Thapsum]] a Caesare victus est. == De triumphis == Ter [[triumphus|triumphavit]] Pompeius. Triumphus primus "ex Africa" die [[12 Martii]] [[79 a.C.n.]] celebratus est: revera non Afros vicit sed [[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (Cinnae gener)|Gnaeum Domitium Ahenobarbum]], [[Lucius Cornelius Cinna|Cinnae]] generum, aliosque [[Gaius Marius|Marianarum]] partium profugos qui in hanc provinciam salutem quaerebant<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12</ref>. Redux statim triumphare voluit sed [[Dictatura|dictator]] [[Lucius Cornelius Sulla|Sylla]] diu recusavit praecipue quia nec consul nec praetor exercitum duxerat<ref>Magistratum cum imperio non gerebat. Cf Titus Livius XXXI.20: ''exemplum a maioribus non accepisse ut qui neque dictator neque consul neque praetor res gessisset triumpharet''. Cf Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 61: ''Quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare?''.</ref>, antequam manus postremo daret<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14</ref>. Tum Pompeius [[Quadrigae|quadrigis]] elephantorum Urbem intrare voluit sed quia porta angustior erat equis albis contentus fuit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.6. {{Pnh}} VIII.4.</ref>. Et milites obstrepentes quia non satis praemiorum acceperant repulisse narratur dicens triumpho se renuntiare malle quam eos adulari<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 14.7.</ref>. Ita non erubuit de Romanis triumphare. Triumphus alter "ex Hispania" pridie [[Kalendae|Kalendas]] Ianuarias [[71 a.C.n.]] celebratus est et postero die Kalendis Ianuariis [[70 a.C.n.]] primum consulatum Pompeius inibat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 22.</ref>. Iterum [[Bellum Sertorianum|de Romanis triumphabat]]: etsi enim nonnullae gentes Ibericae cum [[Quintus Sertorius|Sertorio]] societatem fecerant revera Sertorium et successorem Perpennam vicerat reliquiasque Marianarum partium quae Sullanam civitatem recusabant. [[Fasciculus:Faustus Cornelius Sulla, AR denarius, 56 BC, RRC 426-4a.jpg|thumb|Denarius in honorem Pompei a genero [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Fausto Sylla]] anno 56 a.C.n. signatus. Nam tres laureae ad tres triumphos alludunt et spica frumenti ad praefecturam annonae nuper Pompeio mandatam. Quae emissio specialiter ad frumentum emendum percussa est. Corona gemmata super globum ad 'triumphatorem mundi' referenda est<ref>Babelon, [https://archive.org/details/descriptionhisto01babe/page/422/mode/2up Cornelia 61]. Crawford 426/4. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_R-8752 Nummus in Museo Britannico].</ref>.]] Tertius triumphus ita magnificus et sumptuosus fuit ut per duos dies digeri debuerit (28/9 septembris 61) nec tamen omnia quae praeparata erant populo ostendi tempore deficiente potuerunt. Quattuordecim gentes victas enumerabat: praeter [[Pirata|piratas]] fuerunt Pontus, Armenia, Syria, Iudaea, Arabia etc. Finis praeterea fuit [[Bella Mithridatica|belli Mithridatici]] quo Romani per triginta annos multa damna acceperant. Et in tabellis in pompa prolatis pecunia ingens in [[aerarium]] deposita et novae urbes (circiter 39) ab illo conditae legebantur<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 45. {{Pnh}} VII.98-99 necnon XXXVII.13. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 116-117. Velleius Paterculus II.40.3.</ref>. Quod tamen maxime animadverterunt aequales nec umquam ante Pompeium cuiquam acciderat hoc fuit quod tribus triumphis Pompeius de tribus mundi partibus (Africa, Europa, Asia) tunc notis triumphasset atque velut orbem terrarum Romanis subegisset<ref>[[Cicero]], ''Pro Balbo'' 4.9 et VI.16. ''Pro Sestio'' 129. [[Dio Cassius]] XXXVII.21. Quod idem in denariis suis celebrabat [[Faustus Cornelius Sulla (mortuus 46 a.C.n.)|Faustus Stylla]], Pompei gener.</ref>. Posteris vero res postea gestas cogitantibus visum est tunc mori Pompeium optimum fuisse ne "magni nominis umbra"<ref>[[Lucanus]], ''Pharsalia'' I.135. D. C. Feeney, "[https://www.jstor.org/stable/638958 Stat magni nominis umbra.' Lucan on the Greatness of Pompeius Magnus]", ''The Classical Quarterly'', 1986: 239-243</ref> fieret. Reliqua vita eius non tantum foeda sed etiam reipublicae Romanae perniciosa fuit postquam primum [[Triumviratus|triumviratum]] cum Caesare et Crasso sociavit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. De quo vide etiam [[Triumphi Gnaei Pompei Magni]]. == Curriculum vitae == === De bello civili === Pater Strabo filio velut hereditatem exercitum legavit quem in [[Bellum sociale|bello Sociali]] ducendum acceperat et post consulatum anni 89 retinuit successore per milites interfecto. Praeterea ipse dilectus in regione natali [[Picenum|Picentina]] habebat. Bello civili primo cum pater tum postea filius ambigue egerunt usque ad Syllae in Italiam reditum. Tum Pompeius et ipse et tres legiones quibus imperabat Syllae praesto fuit, vix tres et viginti annos natus. Quod gratum illi fuit et Pompeius in Siciliam et Africam adversus [[Gaius Marius|Marianos]] ab eo missus Perpenam fugavit, Carbonem et Domitium Ahenobarbum vicit et interfecit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 10-12. [[Valerius Maximus]] VI.2.8.</ref>. Redux a Sylla [[imperator]] appellatur et [[cognomen]] Magnus ei confirmatur. Anno 79 de Africa triumphare Pompeio licuit quamquam nondum magistratum ullum [[cursus honorum]] gesserat. Sylla mortuo adversus consulem [[Marcus Aemilius Lepidus (consul 78 a.C.n.)|Lepidum]] rerum potiri conantem pugnavit et eius legatum Marcum Iunium Brutum in [[Gallia Cisalpina]] victum et in fidem suam deditum perfide interfici iussit<ref>[[Titus Livius]], ''Periocha'' 90. [[Orosius]] V.22.17. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 16.</ref>. Deinde cum exercitum retineret nec dimittere vellet proconsulari potestate (quamvis privatus tunc erat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De imperio Gnaei Pompei]]'' 62</ref>) in Hispaniam adversus [[Quintus Sertorius|Sertorium]] anno [[77 a.C.n.]] missus est, adiutor et collega [[Quintus Caecilius Metellus Pius|Quinti Metelli Pii]] qui saepe contra ultimum popularium ducem male pugnaverat. Pompeius et ipse saepe cum Sertorio infeliciter pugnavit qui semper ex improviso apparebat: tandem tamen Sertorio a [[Marcus Perperna Veiento|Perperna]] fraude occiso bellum confecit atque victor Romam rediit ([[71 a.C.n.]])<ref>Plutarchus, ''Vita Sertorii'' et ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 17-20. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I.108-115.</ref> ubi triumphavit et consulatum sibi paravit. === De consulatu, piratis, Mithridate === Post triumphum anno [[70 a.C.n.]] consul fuit, quamquam nullum magistratum ordinarium cursus honorum adhuc gesserat nec ad aetatem consulatui legalem pervenerat<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]'' 62.</ref>, cum [[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]], quocum simultates acerbas exercebat adhuc asperiores factas cum in itinere Pompeius reliquos servos fugitivos qui [[Spartacus|Spartacum]] secuti erant profligavit, ita partem gloriae suae et victoriae Crasso subripiens. Odium mutuum consulum tum apud Romanos metum graviorum turbarum suscitavit. Certe legem pertulerunt de [[Tribunus plebis|tribunicia potestate]] in pristinam vim restituenda quae plebis votis data est. Praeterea [[Lex Aurelia iudiciaria|legem iudiciariam]] [[Lucius Aurelius Cotta (cos. 65 a.C.n.)|Aurelii Cottae]] probavit quae iudicia [[Eques Romanus|equitibus]] reddebat. His duabus legibus Pompeius popularis favoris cupidine illa quam Cicero eius ''popularem levitatem''<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.6.</ref> appellabat rempublicam a dictatore Sylla ordinatam aboleverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 21-23</ref>. Post consulatum exercitum dimisit et paulisper a re publica secessit. Mox tamen anno [[67 a.C.n.|67]] quia [[Pirata|piratae]] maria infestabant atque plebs Romana iam famem timebat si commeatus interciperetur [[tribunus plebis]] [[Aulus Gabinius]] [[Lex Gabinia|rogationem]] promulgavit quae duci unico imperium maius extraordinarium adversus piratas daret: legatos consulares aut praetorios quindecim sibi adiungere, militum dilectus quot vellet et navium aedificationes êcuniaeque erogationem ad libitum iubere, imperium ceteris magistratibus maius non tantum in mari sed etiam in omnibus litoribus in triennium. Ita sine nomine dictatura quaedam instituebatur: nam omnes sciebant rem ad Pompeium spectare. Optimates illi novae rei frustra adversabantur, plebs Pompeio nimis favebat quam ut obstare liceret<ref>[[Dio Cassius]] XXXVI.21-34</ref>. Itaque lex perlata est. Pompeius regionem aliquam maris unicuique legatorum suorum adsignavit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 195.</ref> et paucis mensibus mare praedonibus liberavit. Reliquos eorum in [[Cilicia]] interiore longe a mari collocavit agris datis ut vitam agricultura in posterum quaererent<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 24-29. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 91-6. [[Cicero]], ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 31-35. [[Cassius Dio|Dio Cassius]] XXXVI.18-35.</ref>. Haec tam inexspectata celeritas in praedonibus subigendis Pompeium iam ad nova imperia promptum faciebat, imprimis bellum contra Mithridatem cui iamdiu inhiabat. Itaque alius tribunus plebis ei devotus Gaius Mamilius [[Lex Manilia|rogationem]] invitis senatoribus ad populum tulit ([[66 a.C.n.]]) omnes legiones et provincias [[Lucullus|Lucullo]] prius datas, addita [[Bithynia]] cui [[Manius Acilius Glabrio (consul 67 a.C.n.|Acilius Glabrio]] iam annum praeerat, Pompeio iam in [[Asia Minor|Asia Minore]] versanti transferendas esse ad [[Bella Mithridatica|Bellum Mithridaticum]] peragendum. Qui idem adhuc imperium extraordinarium lege Gabinia sibi datum retinebat. Ita in toto orbe Romano dominabatur Pompei imperium. Lucullus tum reges [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridatem]] et [[Tigranes Magnus|Tigranem]] iam ab anno [[74 a.C.n.]] saepe vicerat et eorum vires multum infirmarat sed ultimo cum in regni Tigranis caput iter faceret a seditiosis militibus desertus retroire coactus erat et interim eius legatus Triarius cladem in [[Pontus (regnum)|Ponto]] accepit. Quocirca Ciceroni quidem mutatio imperatoris non iniusta videri potuit et orationem habuit legem suadentem<ref>''[[De imperio Cn. Pompei|De Imperio Cn. Pompei]]''. [[Dio Cassius]] XXXVI.41-2.</ref>. Alii vero existimabant Lucullum iam maximam belli partem confecisse atque Pompeium triumphum ei sunbrepturum tantummodo supervenisse<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30.3 et 31.11-12.</ref> Ob simultatem inter duos imperatores Pompeius omnia decreta et dona Luculli rescidit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 31.9.</ref> de quo ille postquam Romam rediit acerbe questus est. Rex callide fugax Pompeium per tres annos usque ad mortem suam in Oriente detinuit (63 a.C.n.). Interim in nomine populi Romani imperator vicit [[Iudaei|Iudaeos]] et Arabes et Armenios, [[Syria (provincia Romana)|Syriam]] [[Seleucidae|Seleucidarum]] in [[Provincia Romana|provinciam Romanam]] redegit, populis adhuc Romanis ignotis [[Regnum Hiberiae|Hiberis]] et [[Albania (Caucasus)|Albanis]] in [[Caucasus|Caucaso]] bellum intulit<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 34-5.</ref>, reges alios destituit alios in eorum locum substituit atque amicos populi Romani appellavit, novas urbes condidit, praemia comitibus et militibus divisit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Mithridatica'' 97-121. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 30-41. Dio Cassius XXXVI.43-52, XXXVII.1-7 et 11-21.</ref>. Quae omnia facile a senatu rata fore sperabat. === De triumviratu === [[Fasciculus:First Triumvirate of Caesar, Crassius and Pompey.jpg|thumb|"Triumviri" Caesar, Crassus, Pompeius.]] At cum Romam rediit Lucullus et optimatium dux [[Cato minor|Cato]] multique alii senatores res a Pompeio in Oriente decretas omnes comprobare noluerunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 46.</ref>. Pompeius vero pecunia multa paene aperte divisa suffragia in [[comitia|comitiis]] emebat: ita quidem legati eius [[Marcus Pupius Piso Frugi Calpurnianus|Marcus Pupius]] anno [[61 a.C.n.]] et [[Lucius Afranius]] anno [[60 a.C.n.]] consules facti sunt<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 44.</ref> sed Marcus Pupius scandalo [[Sacra Bonae Deae (62 a.C.n.)|sacrorum Bonae Deae pollutorum]] et [[Publius Clodius Pulcher|Publii Clodi]] de ea re absoluti implicatus omnem auctoritatem amisit et Lucius Afranius, homo militaris et a subtili politica alienissimus, nihil effecit. Tum Pompeius per Caesarem Crasso reconciliatus societatem cum eis iniit "ne quid ageretur in republica quod displicuisset ulli e tribus" ([[Suetonius]]<ref>''Vita Divi Iuli'' 19</ref>), quam "[[Triumviratus|primum triumviratum]]" historici moderni appellare solent, quamquam numquam a Romanis sic nominatam : privata enim societas erat, matrimonio quoque firmata, cum Pompeius filiam [[Gaius Iulius Caesar|Caesaris]], [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iuliam]], uxorem duxit. Nec ulla lex potestatem illorum "triumvirum" umquam sanxit<ref>[[Appianus Alexandrinus|Appianus]], libro secundo ''Bellorum civilium'' 9 et 17. Cassius Dio XXXVII.54-58. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 47.</ref>. Caesare consule ([[59 a.C.n.]]) acta Pompei lege rata sunt multa vi adhibita et republica perturbata<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48.</ref>. Eius amicus legatusque Aulus Gabinius ad consulatum anni 58 designatus est. Tum Pompeius Ciceronem, qui se magni hominis praesidio tutum credebat, deseruit et Clodio novisque sociis prodidit<ref>[[Ad Atticum]] II.9.1.</ref>. Mox ipse Pompeius a Clodio conviciis contumeliosis lacessitus est, sicarii in eum missi sunt: caedem timens Pompeius domi usque ad novos tribunos sese continuit. Itaque anno proximo Ciceronis reditui operam dedit<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 48-49.</ref>. Sed ira et indignatio optimatium maxima erat: [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|Lucius Domitius Ahenobarbus]] consulatum anni 55 petivit se decreta triumvirum et Caesaris proconsulatum rescissurum ceteraque eorum consilia impugnaturum pollicitus. Quod ut impedirent Crassus et Pompeius simul adversus eum consulatum petiverunt. Manus armatae, sicarii et omne genus violentiae comitia turbabant ita ut mense ianuario Roma consules non habebat et ad [[Interregnum|interreges]] ventum est<ref>[[Dio Cassius]] 39.31. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 52 et ''Crassus'' 15 et ''Cato minor'' 41.</ref>. Postremo Pompeius et Crassus consules renuntiati sunt: per tribunos populi Crassus sibi bellum [[Regnum Parthorum|Parthicum]] attribuit, Pompeius Hispanias in quinquennium, quas tamen provincias legatis reliquit dum ipse cum exercitu ad portas Urbis remanet; prorogationem proconsulatus in Gallia ad quinquennium quoque Caesari obtulerunt<ref>[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 52-53</ref>. Ita Pompeius unus e tribus reipublicae liberae vespillonibus iure dici potest. Iam tamen dissolvebatur eorum societas: nam anno 54 obiit sine liberis [[Iulia (uxor Pompeii Magni)|Iulia]] quae maximum vinculum inter Pompeium et Caesarem fuerat. Et anno 53 Crassus apud Parthos cum filio periit. Restabant duo rivales de principatu certantes. Tum Pompeius optimates propius accessit quia potentiam Caesaris reformidabat. At vis in dies crescebat: anno 53 per sex menses Roma consules non habuit et mense Ianuario 52 tum cum respublica iterum consules non habebat Publius Clodius a familia armata [[Titus Annius Milo|Milonis]] occisus est. Pompeio salus reipublicae [[Senatus consultum ultimum|senatusconsulto ultimo]] mandata est consuli sine collega facto ne nomen infame [[Dictatura|dictaturae]] nuncuparetur<ref>[[Cicero]], ''[[Pro Milone]]'' cum commentario [[Asconius|Asconii]]. [[Dio Cassius]] 40.49. [[Appianus]], ''Bell. civ''. II.21-23. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 54.3-8.</ref>. Pompeius milites suos Romam introduxit ad manus armatas opprimendas et varias leges de ambitu et [[Lex Pompeia de provinciis|intervallo inter magistratus et promagistratus]] pertulit quas ipse non observavit. Ad secundam partem anni socerum suum [[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Metellum Scipionem]] sibi collegam adiunxit. Talis fuit eius tertius et ultimus consulatus. === De secundo bello civili === [[Fasciculus:Pompeius Magnus during Civil War 49-45 BC es.svg|thumb|Itinera Pompei in secundo bello civili (49-48) a Roma usque ad [[Pelusium]]]] Iam res Romanae ad [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|bellum civile]] vergebant. Nam Pompeius parem sibi esse in republica non patiens, simul et ab optimatibus incitatus Caesaris proposita exercitum dimittere nolentis nisi prius sibi absenti consulatum petere licuisset firmiter recusabat. Timebat enim Caesar privatus Romam redire ob multa iudicia et odia sibi obeunda. Postquam vero Caesar Rubiconem transiit Pompeius legionibus quas secum habebat diffisus (duas earum obtento bello Parthico e Caesaris exercitu substraxerat) in [[Epirus (regio historica)|Epirum]] fugere maluit, secum paene totum senatum abducens. Quo faciendo non solum urbem Romam, [[aerarium]], [[Cliens (discretiva)|clientelam]] multam quam in [[Picenum|Piceno]] habebat inimico relinquebat<ref>Plutarchus, ''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' III.4-8.</ref> sed etiam legatos et legiones suas in Hispania versantes deserebat quas primum debellavit Caesar antequam et ipse in Epirum exercitum transduceret<ref>Caesar, ''[[De bello civili|de Bello civili]]'' liber primus.</ref>. [[Dyrrhachium|Dyrrachii]] Caesar castra Pompei circumvallare et obsidere conatus est sed eruptio Pompeianorum legiones Caesarianas non sine magno damno repulit et paulum afuit quin haec dies victoria Pompeianorum finem bello imponeret. Deinde Pompeius in Thessaliam recessit: sperabat enim cunctando inopia Caesarianos et fame victum iri sine pugna. Non diu tamen senatoribus morae impatientibus et circumstrepentibus resistere potuit. Apud [[Pharsalus|Pharsalum]] proelium invitus commisit et cladem accepit. Huius imbecillitatem animi multum vituperavit poeta [[Lucanus]] in ''[[Pharsalia]]'' et post eum [[Plutarchus]] in [[biographia]]<ref>''Comparatio inter Agesilaum et Pompeium'' IV.3-6.</ref>. Ne in fidem victoris sese dederet Pompeius in [[Aegyptus antiqua|Aegyptum]] cum uxore et liberis proficisci constituit ubi regnabat [[Ptolemaeus XII (rex Aegypti)|Ptolemaei XII]] filius adhuc puer cuius patrem per Aulum Gabinium proconsulem Pompeius nuper in regnum restituerat. Sperabat enim beneficii gratiam sibi saluti fore. At consilium minoris regis gratiam victoris Caesaris praeposuit et Pompeium ad litus accitum decollari iussit ita ut eius caput Caesari adventanti praeberetur. Inter interfectores fuerunt milites Romani qui sub Pompeio olim meruerant ut [[tribunus militum]] [[Lucius Septimius]]. Talis fuit exitus Magni Pompei<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 74-80. [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' II.83-86. Dio Cassius XLII.2-5.</ref>. == De moribus == [[Fasciculus:Het Theater van Pompeius te Rome Theatrum Pompeii (titel op object) Livre des edifices antiques romains (serietitel) Magesyn der Italiaense gebouwen (serietitel), RP-P-1957-653-85-3.jpg|thumb|Theatrum Pompei sedecimo saeculo excogitatum.]] Cicero in oratione sua ''[[de imperio Cn. Pompei]]''<ref>36-42.</ref> ([[66 a.C.n.]]) virtutes Pompei magnifice enumerabat, quem capitulo secundo suae biographiae secutus est [[Plutarchus]]. Ita laudabat eius innocentiam, temperantiam, abstinentiam, continentiam, fidem, comitatem, humanitatem, mansuetudinem, dignitatem imperatoriam, auctoritatem. Sine dubio laudatio illa sueta [[hyperbola]] oratoria non carebat, aliquid veri tamen inesse iure putaris. Certe adfirmabat socios adventum militum a Pompeio ductorum non timere, reliquorum ducum Romanorum intemperantiam et aviditatem pavescere. Maxima eius vitia bene demonstravit Plutarchus, hoc est vanitatem et nimiam gloriae popularitatisque cupidinem quam saepe patriae utilitati praevertit. Supra enim leges se putabat et primus esse volens pares non tolerabat. Popularitatis causa etiam quandam animi levitatem et inconstantiam ei obiciebant. Praeterea adulescens in primo bello civili immitem et crudelem sese praebuisse accusabatur<ref>[[Valerius Maximus]] VI.2.8. ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|. Vita Pompei]]'' X.1-8 et XVI.6-8.</ref>. Praeterea gloriae ceterorum ducum invidebat et obtrectabat, Metello Pio in Hispaniis, Crasso in bello servili, Lucullo in bello Mithridatico. == De facultate dicendi == [[Fasciculus:Curia Pompey.jpg|thumb|Curia Pompei computatro restituta]] His verbis Cicero Pompei eloquentiam aestimabat: ''meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem''<ref>''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 239.</ref>. == De monumentis == Praeclarum monumentum posteris reliquit Pompeius, primum theatrum marmoreum Romae aedificatum quod quidem maneret, [[Theatrum Pompei|theatrum Pompei]] vulgo dictum. Quod theatrum fortasse circa [[61 a.C.n.]] ad exemplum theatri Graeci quod [[Mytilene|Mytilenae]] viderat<ref>Plutarchus, ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.7-9</ref> postquam ex Asia rediit inchoatum, in [[Campus Martius|Campo Martio]] in agro privato anno [[55 a.C.n.|55]] secundo consulatu dedicavit<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/theatrepompee/ Le Plan de Rome]. Filippo Coarelli, "[https://www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1997_num_23_2_2353 Le théâtre de Pompée]", ''Dialogues d'histoire ancienne'', 1997: 105-124</ref>. Tum magnos ludos populo dedit<ref>[[Dio Cassius]] XXXIX.38</ref>. Instar templi fuit quia summa [[Cavea (discretiva)|cavea]] aedem [[Venus Victrix|Veneri Victrici]] exstruxerat, quae dea bello potens ei semper cordi fuerat. In situ inventae sunt [[Musae (deae)|Musarum]] et [[Hercules|Herculis]] statuae quae ad hoc monumentum pertinuisse videntur: nam Pompeius libenter cum Hercule aut [[Alexander Magnus|Alexandro Magno]] comparabatur. Augustus theatrum Pompeium refecit<ref>''[[Res gestae Divi Augusti|Res gestae]]'' 20.</ref> et saepe postea refectum est ita ut Dione teste tertio saeculo magnificantiam suam retinuerat. Novam curiam quoque aedificavit ad senatum habendum in qua [[idus|idibus]] martiis 44 a.C.n. Gaius Iulius Caesar a coniuratis occisus est, ad pedes rivalis statuae cadens<ref>[https://rome.unicaen.fr/monument/curiepompee/ Plan de Rome]</ref>. Horti et [[porticus]] eam a theatro separabant<ref>Gilles Sauron, "[https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_98_1_2981 Le complexe pompéien du Champ de Mars : nouveauté urbanistique à finalité idéologique]", ''Publications de l'École française de Rome'', 1987: 457-473</ref>. Augusto regnante curia obstructa est nec ea iam utebantur. == Notae == <references /> == Fontes praecipui == [[Fasciculus:RSC 0017.jpg|thumb|Caput Pompei in [[Denarius|denario]] a filio Sexto signato.]] * [[Appianus Alexandrinus|Appianus]], ''Bella civilia'' I-II et ''Mithridatica'' *[[Gaius Iulius Caesar|Caesar]], ''De bello civili'' * [[Cicero]], Epistulae et orationes passim et imprimis oratio ''[[De imperio Cn. Pompei]]'' *[[Dio Cassius]], ''[[Historia Romana (Dio)|Historia Romana]]'' libri 36-42 *[[Lucanus]], ''[[Pharsalia]]'' *[[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' et ''[[Vita Sertorii|Sertorius]]'' et ''[[Vita Luculli (Plutarchus)|Lucullus]]'' *[[Sallustius]], ''Historiae'' *[[Titus Livius]], ''Periochae'' *[[Velleius Paterculus]], ''[[Historiae (Velleius)|Historiae]]'' == Plura legere si cupis == [[Fasciculus:11871 - Vatican - Pius-Clementine Museum (3482903904).jpg|thumb|Statua Herculis anno 1864 prope ruinas theatri Pompei inventa. Ad secundum saeculum p.C. refertur. Theatrum enim illud diu floruit.]] *Ernestus Baltrusch, ''Caesar und Pompeius'', [[Darmstadium|Darmstadii]], 2004 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2007_num_85_1_6137_t1_0185_0000_4 Recensio critica] *Henricus Antonius Cornelius Chais Van Buren, ''Dissertatio historico-juridica inauguralis de Cn. Pompeio Magno, et de legibus ab eo latis''..., Lugduni Batavorum, 1823 * Karl Christ, ''Pompeius : der Feldherr Roms ; eine Biographie'', C.H. Beck, 2004 [https://books.google.fr/books?id=IN-8tQcnJiEC&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] * Matthias Dingmann, ''Pompeius Magnus : Machtgrundlagen eines spätrepublikanischen Politikers'', M. Leidorf, 2007 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_2010_num_79_1_4002_t21_0656_0000_2 Recensio critica] [https://www.academia.edu/165291002/Matthias_Dingmann_Pompeius_Magnus_Machtgrundlagen_eines_sp%C3%A4trepublikanischen_Politikers Altera recensio critica] * Mathias Gelzer, ''Pompeius. Lebensbild eines Römers'', Stuttgart, Steiner, 2005 (prima editio 1948) [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_2007_num_109_1_6738_t1_0400_0000_3 Recensio critica] *Charles-Alban Horvais, "[https://www.persee.fr/doc/vita_0042-7306_2017_num_195_1_1841 Pompée, les Italiens et le Sénat (de 62 à 49 av. J.-C.)]", ''Vita Latina'', 2017: 5-21 *John Leach, ''Pompey the Great'', Routledge, 1978 [https://books.google.fr/books?id=ASYiAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *Giuseppe Marchetti Longhi, ''"Theatrum Lapideum", "Curia Pompeia" e "Trullum Dominae Maraldae": Topografia antica e medioevale di Roma'', Tip. Poliglotta Vaticana, 1936 *Kit Morrell, ''Pompey, Cato, and the Governance of the Roman Empire'', Oxford University Press, 2017 [https://academic.oup.com/book/9802] * Alessandro Moretti, ''Crescere nella discordia : la vita di Pompeo'', Bononiae, 2022 [https://books.google.fr/books?id=DRAEEQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonullae paginae apud Guglum librorum] *Nicole Schemmel, ''Rhōmaiōn kratistos : die Rezeption des Pompeius in der römischen Kaiserzeit'', Wellem Verlag, 2015 *Francesco Paolo Rizzo S. J., ''Le Fonti per la Storia della Conquista Pompeiana della Siria'', Banca di Sicilia, 1963 [https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1964_num_33_2_1428_t1_0551_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/reg_0035-2039_1964_num_77_364_3778_t1_0308_0000_1 Altera recensio critica] *Georg-Philipp Schietinger (curator), ''Gnaeus Pompeius Magnus : Ausnahmekarrierist, Netzwerker und Machtstratege : Beiträge zur Heidelberger Pompeius-Tagung am 24. September 2014'', Marie Leidorf, 2019 *Augustus Stinner, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044085197283&seq=7 Ciceronis de Cn. Pompeio Magno judicia, ab illo epistolis praecipue commissa, examini subjecta]'', [[Vratislavia|Vratislaviae]], typis Kupferianis, 1830 '''LATINE''' *Éric Teyssier, ''Pompée. L’anti-César'', Perrin, 2013 [https://shs.cairn.info/pompee--9782262042127?lang=fr] [https://books.google.fr/books?id=ktUpQCpx3e0C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Nonnullae paginae apud Guglum librorum] *J. Van Ooteghem, ''Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire'', Bruxellis, 1954 [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1955_num_33_4_1970_t1_0952_0000_1 Recensio critica] *Donata Villani, « [https://journals.openedition.org/pallas/1061#article-1061 Entre imitatio Alexandri et imitatio Herculis : Pompée et l’universalisme romain] », ''Pallas'', 2013: 335-350. == Nexus externi == {{Vicicitatio|Gnaeus Pompeius Magnus}} {{CommuniaCat|Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaeum Pompeium Magnum }} * [https://la.wikisource.org/wiki/De_viris_illustribus_urbis_Romae_a_Romulo_ad_Augustum/Cnaeus_Pompeius_Magnus Pompeius] in opere [[ Lhomond|abbatis C. F. Lhomond]] ''[[De viris illustribus urbis Romae]]'', 1779. * "[http://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0003.001/485?page=root;rgn=full+text;size=100;view=image;q1=pompeius C. Pompeius Magnus]" in {{Smith-bio}} vol. 3 pp. 477-488 {{Fontes biographici}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]| annus= 55 a.C.n.<br />cum<br />[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marco Licinio Crasso]] II| successores= [[Appius Claudius Pulcher (consul 54 a.C.n.)|Appius Claudius Pulcher]] et [[Lucius Domitius Ahenobarbus (consul 54 a.C.n.)|L. Domitius Ahenobarbus]]}} {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Valerius Messalla Rufus]] et [[Gnaeus Domitius Calvinus]]| annus= 52 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica|Quinto Caecilio Metello Pio Scipione Nasica]]| successores=[[Marcus Claudius Marcellus (consul 51 a.C.n.)|M. Claudius Marcellus]] et [[Servius Sulpicius Rufus]]}} {{Lifetime|106 a.C.n.|48 a.C.n.|Pompeius Magnus, Gnaeus}} [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Pompeia|Magnus, Gnaeus]] [[Categoria:Necati]] [[Categoria:Participes bellorum Mithridaticorum]] [[Categoria:Participes Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] [[Categoria:Gnaeus Pompeius Magnus|!]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] {{Myrias|Homines}} mxgfeyaro4p9o0ywl1hfchwtn6bp4ah 0 11842 3997697 3960571 2026-10-29T04:22:50Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997697 wikitext text/x-wiki {{latinitas|-1}} {{Capsa civitatis Vicidata}} {{videdis|Macedonia (discretiva)}} [[Fasciculus:Macedonia-CIA WFB Map.png|thumb|Macedonia Septentrionalis]] '''Macedonia Septentrionalis'''{{Convertimus}} ([[Lingua Macedonica|Macedonice]] ''{{lang|mk|Северна Македонија}}'', [[Albanice]] ''{{lang|sq|Maqedonia e Veriut}}'') est [[civitas]] [[Europa]]e in [[paeninsula Balcanica]] sita, quae plus quam vicies centena milia incolarum et superficiem {{formatnum:25713}} chiliometrorum quadratorum habet. [[Civitas mediterranea]] est, [[Graecia]]e, [[Bulgaria]]e, [[Serbia]]e, [[Kosovia]]e,<ref>Libertas Kosoviae a Macedonia Septontriali pluribusque civitatibus agnoscitur, ab aliis autem negatur.</ref> [[Albania]]eque adiacens. Terra eius plerumque montuosa est et fere quinquaginta lacuum habet. Olim pars [[Iugoslavia]]e, anno [[1991]] libertatem accepit et usque ad annum [[2019]] ''(res publica) Macedonia'' vel ''prior res publica Iugoslavica Macedonia'' appellabatur. Hoc nomen erat in controversia inter hanc civitatem et [[Graecia]]m propter [[Macedonia Graeca|regionem Graecam]] eiusdem nominis. Anno 2019 novum nomen ''Macedonia Septentrionalis'' confirmatum est. Caput et urbs maxima est [[Scupi]] (''Skopje''), ubi habitant fere quarta pars omnium incolarum. Aliae urbes maximae sunt [[Bitolia]], [[Cumanovum]] (''Kumanovo''), [[Prilapum]] (''Prilep''), [[Oaeneum]] (''Tetovo''). Maior pars incolarum ex [[Macedones Slavici|Macedonibus Slavicis]] et quarta pars ex [[Albani]]s constat. Alii incolae sunt [[Turci]], [[Romanes]] (Zingari), [[Serbi]], [[Bosniaci]], [[Aromanici]]. 70.7% sunt [[Christiani]] (fere omnes [[Ecclesia Orthodoxa|Orthodoxi]]) et 28.6% sunt [[Musulmani]]. [[Lingua publica|Linguae publicae]] sunt [[Lingua Macedonica|Macedonica]] et [[lingua Albanica|Albanica]]. Hic in antiquitate erat [[Paeonia]], regnum Thracium vel Illyricum. Regio [[Saeculum 6 a.C.n.|saeculo sexto]] ante [[aera vulgaris|aeram vulgarem]] in dicionem [[Persae|Persarum]] [[Achaemenidae|Achaemenidarum]] redacta, deinde [[saeculum 4 a.C.n.|saeculo quarto]] ante aer. vulg. in [[Macedonia antiqua|regnum Macedoniae]] incorporata est. [[Romani antiqui|Romani]] regionem [[saeculum 2 a.C.n.|saeculo secundo]] ante aer. vulg. vicerunt et eam partem [[Macedonia (provincia Romana)|provinicae Macedoniae]] fecerunt. Sub [[Imperium Romanum Orientale|imperio Romano orientali]] (Byzantino), a [[saeculum 6|saeculo sexto]] aerae vulgaris [[Slavi]] incursiones migrationesque saepe fecerunt, et saepe causa certationis inter imperium Byzantinum, [[Bulgaria|Bulgaricum]], [[Serbia|Serbicum]] fuit. A saeculo [[saeculum 14|quarto decimo]] ad [[saeculum 20|vicesimum]] pars [[Imperium Ottomanicum|imperii Ottomanici]] fuit et anno [[1913]] in dicionem Serborum venit. In [[primum bellum mundanum|primo bello mundano]] fuit pars Bulgariae, deinde pars [[Regnum Iugoslaviae|Regni Iugoslaviae]]. In [[secundum bellum mundanum|secundo bello mundano]] iterum pars Bulgariae fuit, et ab [[1945]] ad annum [[1991]] pars [[Res Publica Socialistica Foederativa Iugoslaviae|rei publicae socialisticae foederativae Iugoslaviae]]. == Historia == === Aevum Antiquum === In terra Macedoniae Septentrionalis aevo antiquo habitabant gentes plures: Macedones in parte meridionali, [[Paeones]] in parte orientali, [[Dentheleti]] in parte septentrionali, [[Paenestae]] in parte occidentali, atque in parte centrali etiam [[Pelagones]], [[Derriopes]], [[Lyncestes]], [[Argestaei]], [[Brygii]], et aliae gentes minores haud cognitae. [[Fasciculus:Saint Naum Monastery (манастир Свети Наум код Охрида, Македонија).jpg|thumb|[[Monasterium Sancti Nahum]] ad [[Lychnidus lacus|Lychnidum lacum]]]] === Recentiora === Mense Martio [[2020]] Macedonia Septentrionalis iniit [[Consociatio ex pacto Atlantico Septentrionali|Consociationem ex pacto Atlantico Septentrionali]].<ref>[https://orf.at/stories/3159634/ Nuntius] apud orf.at</ref> == Geographia politica== === Urbes === Urbes Macedoniae Septentrionalis 34 sunt sed decem principes sunt. # '''[[Scupi]]''' caput civitatis # [[Bitolia]] seu Monasterium (''Битола / Bitola'') # [[Cumanovum]] (''Куманово - Kumanovo'') # [[Oaeneum]] (''Ресен - Tetovo'') # [[Draudacum]] (''Гостивар - Gostivar'') # [[Strumnitza]] seu Tiberiopolis (''Струмица / Strumica'') # [[Prilapum]] (''Прилеп / Prilep'') # [[Struga]] (''Струга / Struga'') # [[Achrida]] seu [[Ochrida]] (alia nomina: [[Dyassarites]]) (''Охрид / Ohrid'') # [[Veles (urbs)|Veles]] (alia nomina: [[Velissus]], [[Vylosa]], [[Bylazora]] seu [[Vilazora]]) (''Велес / Veles'') === Regiones === [[Fasciculus:North_Macedonia,_administrative_divisions_-_en_-_monochrome.svg|250px|thumb|Regiones Macedoniae Septentrionalis]] Macedonia Septentrionalis in [[octo]] regiones (Macedonice: ''регион'') dividitur. {| class="wikitable" ! Regiones |- | 1 | [[Regio Orientalis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Orientalis]] (''Источен'') |- | 2 | [[Regio Septemtrio-Orientalis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Septemtrio-Orientalis]] (''Североисточен'') |- | 3 | [[Regio Pelagoniensis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Pelagoniensis]] (''Пелагониски'') |- | 4 | [[Regio Pologensis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Pologensis]] (''Полошки'') |- | 5 | [[Regio Scupiensis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Scupiensis]] (''Скопски'') |- | 6 | [[Regio Austro-Orientalis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Austro-Orientalis]] (''Југоисточен'') |- | 7 | [[Regio Austro-Occidentalis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Austro-Occidentalis]] (''Југозападен'') |- | 8 | [[Regio Axiensis (Macedonia Septentrionalis)|Regio Axiensis]] (''Вардарски'') |} == Geographia physica== ===Lacūs=== * [[Lacus Doirani]] seu [[Lacus Doiranensis]] * [[Lacus Ochridae]] seu [[Lychnidus lacus]] * [[Lacus Prespae]] ([[Magna Prespa]] et [[Parva Prespa]]) seu [[Lacus Brygeis]] ([[Magnus Brygeis]] et [[Parvus Brygeis]]) === Flumina maiora === Nomina antiqua et hodierna: * [[Astibus (flumen)|Astibus]] (hodie: [[Bregalnica]]) * [[Axius]] (Macedonice: ''Вардар / Vardar'') * [[Drilo]]<ref>[http://www.asciatopo.altervista.org/illyria.html Antonio Sciarretta's Toponymy - Ancient Toponymy: Illyricum URL www.asciatopo.altervista.org]</ref> (''-onis'') vel [[Drilon]] (''-onis'') (hodie: ''Drim'') * [[Erigonum]] (hodie: [[Crna Reka]]) === Montes maiores === * Mons [[Almopius]] (hodie: [[Pelister]], 2600 m) * M. [[Brygaeus]] (hodie: [[Karadžica]], 2473 m) * M. [[Lincestis]] (hodie: [[Babuna]], 1748 m) * M. [[Orbelus]] (hodie: [[Kajmakčalan]], 2521 m) * M. [[Parthinus]] (hodie: [[Jablanica]], 2257 m) * M. [[Penestus]] (hodie: [[Bistra]], 2163 m) * M. [[Scardus]] (hodie: [[Šarplanina]], 2784 m) == Notae == <references /> {{NexInt}} [[Fasciculus:Bitola old.jpg|thumb|Monasterium (Bitola)]] * [[Monasterium (Macedonia)|Monasterium]] * [[Macedonia]] * ''[[Illyricum sacrum]]'' * [[Igor Janev]] == Nexus externi == {{Communia|Северна Македонија|Macedoniam Septentrionalem}} {{Grc|Παιονία (κράτος)}} {{Fontes geographici}} * [https://web.archive.org/web/20200706145142/https://vlada.mk/ Влада на Република Северна Македонија] (Administratio rei publicae Macedoniae Septentrionalis) {{ling|Macedonice|Albanice|Anglice}} {{Europa}} {{Capsae collectae|Macedonia Septentrionalis|politica|{{Praesides rei publicae Macedonicae}}{{Primi ministri rei publicae Macedonicae}}{{Ministri rerum externarum Macedonici}}{{Ministri Macedonici Gruevski}}}} {{DEFAULTSORT:Macedonica res publica}} {{Myrias|Geographia}} [[Categoria:Macedonia Septentrionalis| ]] [[Categoria:Civitates sui iuris]] [[Categoria:Condita 1991]] [[Categoria:Macedonia]] 8gkzdgafyydy7wl5t2mulmmbp457l3d 0 12185 3997623 3988043 2026-10-28T14:34:07Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De Venere Romana */ 3997623 wikitext text/x-wiki {{Latinitas|-2}} {{videdis|Venus}} [[Fasciculus:Aphrodite Anadyomene from Pompeii cropped.jpg|thumb|300px|Venus e mari nata (Domus Veneris [[Pompeii]]s, ante annum [[79]])]] '''Venus''' in [[mythologia Romana]] fuit [[Imperium Romanum|Romana]] [[dea]] [[amor]]is, [[pulchritudo|pulchritudinis]], sortis, [[fertilitas|fecunditatis]], prosperitatis. Nomen Veneris venit de verbo ''venus,'' quod 'mollis'{{dubsig}} significat. Venus est similis [[Aphrodite|Aphroditae]], [[dea]]e Graecae. == Mythologia Graeca == Venus et Mars habuerunt quattuor liberos: Cupido, Deimus, Phobus, et Harmonia. Habuit filium cum [[Mercurius (deus)|Mercurio]] cuius nomen est [[Hermaphroditus]]. Veneris signa [[rosa]] et [[myrthus]] erant. Venus apparet in quibusdam antiquis operibus, quales [[Ovidius|Ovidi]] ''[[Metamorphoses]]'', ubi narratur [[Volcanus|Volcanum]] laqueo cepisse Venerem coeuntem cum [[Mars (deus)|Marte]] et vocavisse ceteros deos ut viderent. Venus quoque cum [[Anchises|Anchise]] [[vir]]o [[Troia]]no, [[Aeneas|Aenean]] paruit. == De Venere Romana == Venus Romana varios aspectus habebat quibus epitheta varia respondebant<ref>[[Servius grammaticus|Servius]], ''Ad Aeneidem'' I.720</ref>: Venus Verticordia, Venus Lubentina aut [[Libitina]], [[Cloacina|Venus Cloacina]], Venus Murcia etc. quae nonnumquam deae sui iuris antea fuerant. Celebrabatur in multis festivitatibus, e quibus [[Veneralia]] et [[Vinalia]]. Eam venerabantur magni imperatores primi saeculi, tam Sylla quam Pompeius (Venus Victrix) et Gaius Iulius Caesar (Venus Genitrix). [[Statua]] Veneris appellata Venus Capitolina [[Roma]]e visenda est. == Plura legere si cupis == * Robertus Schilling, ''[https://www.academia.edu/99286039/Robert_Schilling_La_Religion_Romaine_de_V%C3%A9nus_depuis_les_origines_jusquau_temps_dAuguste_1954_ La religion romaine de Vénus depuis les origines jusqu'au temps d'Auguste]'' (Bibliothèque des Écoles françaises d'Athènes et de Rome, fasc. 178), De Boccard, 1954. [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1956_num_58_1_3543_t1_0138_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/rscir_0035-2217_1958_num_32_3_2198_t1_0293_0000_1 Altera recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1984_num_201_3_4289 Tertia recensio critica] *H. Wagenvoort, ''[https://www.jstor.org/stable/4428900 De deae Veneris origine]'', ''Mnemosyne'', 1964: 47-77 {{NexInt}} *[[Inanna]] *''[[Venus Aprilia]]'' *''[[Venus Melia]]'' == Notae == <references /> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Venus (dea)|Venerem}} * Imagines Veneris in [https://web.archive.org/web/20130518105254/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=43 ''Musaeo Iconographico Warburgiano''] {{reli-stipula}} {{Myrias|Philosophia}} [[Categoria:Aeneas]] [[Categoria:Deae Romanae]] [[Categoria:Mythologia Romana]] [[Categoria:Religio Romana]] [[Categoria:Religio et sexualitas]] [[Categoria:Venus (dea)|!]] [[Categoria:Personae Aeneidos]] 1liuhh4yapylg4fwh9rsgdo7s39qyge 3997653 3997623 2026-10-28T17:06:20Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De Venere Romana */ 3997653 wikitext text/x-wiki {{Latinitas|-2}} {{videdis|Venus}} [[Fasciculus:Aphrodite Anadyomene from Pompeii cropped.jpg|thumb|300px|Venus e mari nata (Domus Veneris [[Pompeii]]s, ante annum [[79]])]] '''Venus''' in [[mythologia Romana]] fuit [[Imperium Romanum|Romana]] [[dea]] [[amor]]is, [[pulchritudo|pulchritudinis]], sortis, [[fertilitas|fecunditatis]], prosperitatis. Nomen Veneris venit de verbo ''venus,'' quod 'mollis'{{dubsig}} significat. Venus est similis [[Aphrodite|Aphroditae]], [[dea]]e Graecae. == Mythologia Graeca == Venus et Mars habuerunt quattuor liberos: Cupido, Deimus, Phobus, et Harmonia. Habuit filium cum [[Mercurius (deus)|Mercurio]] cuius nomen est [[Hermaphroditus]]. Veneris signa [[rosa]] et [[myrthus]] erant. Venus apparet in quibusdam antiquis operibus, quales [[Ovidius|Ovidi]] ''[[Metamorphoses]]'', ubi narratur [[Volcanus|Volcanum]] laqueo cepisse Venerem coeuntem cum [[Mars (deus)|Marte]] et vocavisse ceteros deos ut viderent. Venus quoque cum [[Anchises|Anchise]] [[vir]]o [[Troia]]no, [[Aeneas|Aenean]] paruit. == De Venere Romana == Venus Romana varios aspectus habebat quibus epitheta varia respondebant<ref>[[Servius grammaticus|Servius]], ''Ad Aeneidem'' I.720</ref>: Venus Verticordia, Venus Lubentina aut [[Libitina]], [[Cloacina|Venus Cloacina]], Venus Murcia etc. quae nonnumquam deae sui iuris antea fuerant. Celebrabatur in multis festivitatibus, e quibus [[Veneralia]] et [[Vinalia]]. Eam venerabantur magni imperatores primi saeculi, tam Sylla (Venus Felix) quam Pompeius (Venus Victrix) et Gaius Iulius Caesar (Venus Genitrix). [[Statua]] Veneris appellata Venus Capitolina [[Roma]]e visenda est. == Plura legere si cupis == * Robertus Schilling, ''[https://www.academia.edu/99286039/Robert_Schilling_La_Religion_Romaine_de_V%C3%A9nus_depuis_les_origines_jusquau_temps_dAuguste_1954_ La religion romaine de Vénus depuis les origines jusqu'au temps d'Auguste]'' (Bibliothèque des Écoles françaises d'Athènes et de Rome, fasc. 178), De Boccard, 1954. [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1956_num_58_1_3543_t1_0138_0000_2 Recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/rscir_0035-2217_1958_num_32_3_2198_t1_0293_0000_1 Altera recensio critica] [https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1984_num_201_3_4289 Tertia recensio critica] *H. Wagenvoort, ''[https://www.jstor.org/stable/4428900 De deae Veneris origine]'', ''Mnemosyne'', 1964: 47-77 {{NexInt}} *[[Inanna]] *''[[Venus Aprilia]]'' *''[[Venus Melia]]'' == Notae == <references /> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Venus (dea)|Venerem}} * Imagines Veneris in [https://web.archive.org/web/20130518105254/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=5&cat_2=43 ''Musaeo Iconographico Warburgiano''] {{reli-stipula}} {{Myrias|Philosophia}} [[Categoria:Aeneas]] [[Categoria:Deae Romanae]] [[Categoria:Mythologia Romana]] [[Categoria:Religio Romana]] [[Categoria:Religio et sexualitas]] [[Categoria:Venus (dea)|!]] [[Categoria:Personae Aeneidos]] pbsfnqv8dri3tcot0up2zsdfqaiwugu 0 17559 3997705 3860069 2026-10-29T07:16:16Z Bis-Taurinus 70496 Paginam partim redegi. 3997705 wikitext text/x-wiki {{Calendarium-Octobris}} {{res|29 Octobris}} [[dies]] 302ª anni est (303ª [[Annus bisextilis|annis bisextilibus]]) in [[Calendarium Gregorianum|calendario Gregoriano]]. 63 dies manent. Secundum [[calendarium Romanum]] est '''ante diem quartum Kalendas Novembres''', quod ''a. d. IV Kal. Nov.'' abbreviatur. {{Fragmentum imaginis | imago = Solidus ValentinianIII-wedding.jpg | amplitudo = 280 | latitudo excepta = 140 | altitudo excepta = 140 | excisio supera = 0 | excisio sinistra = 140 | positio = sinistra | descriptio = [[Valentinianus III]], [[Theodosius II]], Licinia Eudoxia }} == Eventa == === Saeculo 5 === * [[437]] - [[Valentinianus III]] Liciniam Eudoxiam, filiam [[Theodosius II|Theodosii II]] imperatoris [[Imperium Romanum Orientale|Orientalis]], in matrimonium ducit. === Saeculo 16 === * [[1525]] - [[Martinus Luther]] reformator in ecclesia castelli [[Wittenberga]]e primam [[missa]]m lingua Theodisca celebrat. === Saeculo 17 === * [[1628]] - Milites cardinalis [[Francia|Francici]] [[Armandus Ioannes Plessaeus de Richelieu|Richelieu]] [[rupella]]m castellum [[Huguenoti|Huguenotorum]], i.e. protestantium Francorum post obsidionem tredecim mensium expugnant. * [[1685]] - [[Edictum Potestampiense]] promulgatur, qua protestantes e Francia expulsi in [[Borussia]]m invitantur. === Saeculo 18 === * [[1786]] - [[Ioannes Volfgangus Goethius]] in itinere [[Italia|Italico]] [[Roma]]m advenit et ad usque mensem Februarium [[1787]] manet. * 1787 - [[Praga]]e ''[[Don Giovanni|Dominus Ioannes]]'', opera [[Wolfgangus Amadeus Mozart|Wolfgangi Amadei Mozart]], primum agitur. === Saeculo 19 === * [[1813]] - [[Regnum Westphaliae]] a militibus [[Russia|Russicis]] occupatur et dissolvitur. * [[1870]] - [[Mettis]] castellum Francorum a Borussicis obsessum traditur. === Saeculo 20 === * [[1904]] - [[Ferrivia metropolitana Neo-Eboracensis]] aperitur. * [[1923]] - Res publica [[Turcia|Turcica]] proclamatur. * [[1945]] - [[Iosephus Linhares]], successor dictatoris [[Getulius Dornelles Vargas|Getulii Dornelles Vargas]], praeses [[Brasilia]]e nominatur. * [[1947]] - [[Bruxellae|Bruxellis]] in urbe [[Belgica]], [[Nederlandia]] nec non [[Luxemburgum]] foedus de unione teloneorum signant. * [[1956]] - [[Exercitus]] [[Israel]]iticus milites inopinantes [[Aegyptus|Aegypti]] in [[Lacinia Gazetica]] et [[Paeninsula Sinaitica|Sinai]] paeninsula aggreditur. * [[1969]] - [[Praemium Nobelianum oeconomicarum scientiarum]] primum tribuitur. [[Ragnarus Frisch]] et [[Ioannes Tinbergen]] eo afficiuntur. * [[1979]] : [[Sanctus Vincentius et Granatinae]] civitas libertatem a [[Britanniarum Regnum|Britanniarum Regno]] accipit. * [[1986]] - Conventus mundialis ad pacem precandam [[Asisi]]i primum habetur papa [[Ioannes Paulus II|Ioanne Paulo II]] invitante. * [[1991]] - [[Turcomannia]] seipsam ab [[Unio Sovietica|Unione Sovietica]] liberam declarat. * [[1998]] - [[Gerardus Schröder]] [[cancellarius foederalis]] [[Germania]]e eligitur. === Saeculo 21 === * [[2002]] - [[Aloysius Ignatius Lula da Silva]] praeses [[Brasilia]]e eligitur. * [[2013]] - Turcia [[cuniculus (aedificium)|cuniculum]] [[Bosporus|Bospori]] inter Asiam et Europam consistit. == Nati == === Saeculo 16 === * [[1507]] - [[Ferdinandus Toletanus Dux Albanus]] (mortuus anno [[1582]]) === Saeculo 17 === * [[1656]] - [[Edmundus Halley]], astronomus [[Anglia|Anglicus]] (mortuus anno [[1742]]) === Saeculo 18 === * [[1740]] - [[Iacobus Boswell]], causidicus, auctor et biographus [[Scotia|Scotus]] (mortuus anno [[1795]]) === Saeculo 19 === * 1813 - [[Carolus Ploug]], [[diurnarius]] et [[poeta]] [[Dania|Danicus]] (mortuus anno [[1894]]) * [[1831]] - [[Leopoldus Sonnemann]], [[argentarius]], diurnarius, [[editor]], artium patronus et politicorum peritus [[Germania|Germanicus]] (mortuus anno [[1909]]) * [[1837]] - [[Abraham Kuyper]], primus minister Nederlandiae (mortuus anno [[1920]]) * [[1875]] - [[Maria (regina Romaniae)|Maria]], annis [[1900]] ad [[1927]] regina [[Romania]]e (mortua anno [[1938]]) * [[1879]] - [[Franciscus de Papen]], legatus ac vir publicus Germanicus factionis [[Centrum (factio)|Centri]] (mortuus anno [[1969]]) * [[1880]] - [[Abrahamus Ioffe]], physicus Russicus et [[URSS|Sovieticus]] (mortuus [[1960]]). * [[1888]] - [[Haroldus Darke]], [[compositor]] et organista Anglicus (mortuus anno [[1976]]) * [[1890]] - [[Alfredus Ottaviani]], cardinalis Italicus (mortuus anno [[1979]]). * [[1897]] - [[Iosephus Goebbels]], vir publicus Germanicus factionis [[NSDAP]] (voluntarie mortuus anno 1945) * 1900 - [[Alexander Reformatskij]], linguista Sovieticus (mortuus [[1978]]) === Saeculo 20 === * [[1910]] - [[A. J. Ayer|Alfredus Iulius Ayer]], [[philosophus]] [[Britanniarum regnum|Britannicus]] (mortuus anno [[1989]]) * [[1914]] - [[Maximus (patriarcha Bulgariae)|Maximus]], patriarcha [[Bulgaria]]e (mortuus anno [[2012]]) * 1920 - [[Baruj Benacerraf]], medicus [[CFA|Americanus]] oriundus e [[Venetiola]] (mortuus anno [[2011]]). * [[1922]] - [[Alexander Zinov'ev]], philosophus Sovieticus et Russicus (mortuus anno [[2006]]) * 1923 - [[Carolus Djerassi]], chemicus et scriptor [[Austria|Austro]]-Americanus (mortuus anno [[2015]]) * [[1929]] - [[Eugenius Primakov]], primus minister Russiae (mortuus anno 2015) * [[1931]] - [[Franciscus Interlenghi]], histrio Italicus (mortuus anno 2015) * 1938 ** [[Ruud van Hemert]], [[histrio]], [[pellicula]]rum mythistoriarum scriptor et [[moderator cinematographicus]] Nederlandicus (mortuus anno [[2012]]) ** [[Ellen Johnson Sirleaf]], praeses [[Liberia]]e * 1947 - [[Thorsteinn Pauli filius]], primus minister [[Islandia]]e annis [[1987]] ad [[1988]] * [[1950]] - [[Rino Gaetano]], cantor et musicus [[Italia|Italicus]] (mortuus anno [[1981]]) * [[1954]] - [[Hisao Sekiguchi]], pedilusor [[Iaponia|Iaponicus]] * [[1957]] - [[Daniel Castellaneta]], histrio Americanus * [[1959]] **[[Ioannes Magufuli]], praeses [[Tanzania]]e **[[Kuniharu Nakamoto]], pedilusor Iaponicus * [[1962]] - [[Ioannes Sinwar]], politicus [[Civitas Palaestinae|Palaestianus]] et dux gregis [[Hamas]] (necatus anno [[2024]] * [[1964]] - [[Luciana Littizzetto]] actrix Italica * [[1971]] - [[Clara Badano|Chiara "Luce" Badano]], beata ecclesiae Catholicae (mortua anno [[1990]]) * [[1973]] - [[Masakiyo Maezono]], pedilusor Iaponicus * 1981 - [[Amanda Beard]], natatrix Americana * 1990 - [[Amarna Miller]], actrix pornographica [[Hispania|Hispanica]] == Mortui == === Saeculo 18 === * [[1783]] - [[Ioannes Baptista Le Rond d'Alembert]], praeclarissimus philosophus (natus [[1717]]) * [[1799]] - [[Franciscus Marius Paganus]], [[iurisconsultus]], philosophus et [[politicus]] Italicus (natus anno [[1748]]) === Saeculo 19 === * [[1873]] - [[Ioannes I (rex Saxoniae)|Ioannes I]], rex [[Saxonia]]e (natus anno [[1801]]) * [[1889]] - [[Nicolaus Černyševskij]], philosophus, scriptor et revolutionarius Russicus (natus [[1828]]) === Saeculo 20 === * [[1914]] - [[Felix Bracquemond]], calcographus et [[pictor]] Francicus (natus anno [[1833]]) * [[1936]] - [[Otto Immisch]], sermonum antiquorum [[philologus]] Germanicus (natus anno [[1862]]) * [[1947]] - [[Francisca Cleveland]], Prima Domina CFA (nata anno [[1864]]) * [[1950]] - [[Gustavus V (rex Sueciae)|Gustavus V]], rex [[Suecia]]e ab anno [[1907]] (natus est anno [[1858]]) * [[1954]] - [[Hermannus Ehlers]], vir publicus Germaniae et sodalis [[Christiana Democratica Unio Germaniae|Christianae Democraticae Unionis Germaniae]] (CDU) (natus anno [[1904]]) * [[1960]] - [[Ioannes Gunnar Andersson]], [[Archaeologia|archaeologus]], [[Palaeontologia|palaeontologus]] et [[Geologia|geologus]] Suecicus (natus anno [[1874]]) * [[1971]] - [[Arne Tiselius]], chemicus Suecicus (natus anno [[1902]]) * [[1981]] - [[Georgius Brassens]], cantor Francicus (natus anno [[1921]]) * [[1987]] - [[Fridericus Melvin Wheelock]], litterarum Latinarum doctor professorque (natus anno 1902) * [[1991]] - [[Marius Scelba]], primus minister Italiae (natus anno [[1901]]) * [[1997]] - [[Antonius Szandor LaVey]], conditor Ecclesiae Satanae (natus anno [[1930]]) === Saeculo 21 === * [[2003]] - [[Franciscus Corelli]], cantor Italicus (natus anno 1921) * [[2007]] - [[Georgius Ştefănescu]], [[pictor]] et [[sculptor]] [[Romania|Dacoromanus]] (natus anno 1914) * [[2019]] - [[Geraldus L. Baliles]], gubernator [[Virginia]]e (natus anno [[1940]]) == Festa et Feriae == * Dies Rei publicae (Turcia) * Dies mundialis [[Apoplexia cerebri|apoplexiae cerebri]] {{menses}} [[Categoria:Dies]] iifqhm6k9q2iplz3p25endaaxvz7hnj 0 18298 3997696 3954252 2026-10-29T04:14:14Z Lauretano 70725 /* Incolae notabiles */ 3997696 wikitext text/x-wiki {{Capsa urbis Vicidatorum}} {{res|Dertona}},<ref>“De Dertona ambigitur”: [[Velleius Paterculus]] 1.15; “Ex castris Dertona” subscribit Brutus inter epistulas [[Cicero]]nis ''[[Ad familiares]]'' 11.10.5</ref> apud recentiores {{res|Derthona}}<ref>{{Castiglioni}}</ref><ref name="CathHier">Cf. {{CathHierDiocese|trtn|Dioecesis Derthonensis}}</ref> ([[Lingua Italiana|Italiane]] ''Tortona''){{safesubst:Annotatio cum paginis creandis|1=Unde nomen seriei stratigraphicae {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Tortonium||de|qid=Q499299}}|2=Q499299}} est [[Urbes Italiae|urbs]] [[Italia]]e et [[Commune Italiae|municipium]], circiter 27&thinsp;440 incolarum, in [[Regio Italiae|regione]] [[Pedemontium|Pedemontio]] et in [[Provincia Alexandrina Statiellorum]] sita. === Sententia === Sententia urbis est: ''Pro tribus donis simil Terdona leonis'' ==Nomina urbis== [[Fasciculus:Derthona.jpg|thumb|Forma urbsi Dertonae antiquae]] Nomina latina urbis sunt: ''Derthona, Dertona, Colonia Julia, Colonia Julia Augusta Dertona, Dertona Colonia, Dertuna, Derzona, Julia Augusta, Julia Augusta Dertona, Tardonna, Tarduna, Tartona, Terdona, Tertona, Therdona, Turduna, Turtun''.<ref name="casalis">{{Godefridus Casalis}}</ref><ref name="graesse">{{Graesse}}</ref> Nomina latina incolarum sunt<ref name="casalis" /><ref name="CathHier" /><ref name="graesse" />: ''Derthonenses'' et ''Tortonenses'' (etiam: ''Dertonenses, Dordonenses, Tartonenses, Terdonenses, Tretornenses, Tretonenses''). == Geographia == [[Fasciculus:MadonnaDellaGuardia.JPG|thumb|Sanctuarium Nostrae Dominae Custodis Derthonensis]] Urbs sita ad dextram fluminis [[Iria (flumen)|Iriae]] ripam sub [[Appenninus|Apennino]] [[Liguria]]e stat. Derthona est urbs princeps [[Ager Derthonensis|Agri Derthonensis]]. == Incolae notabiles == [[Fasciculus:DonLorenzoPerosi.jpg|thumb|Presbyter compositorque [[Laurentius Perosi]] est natus Derthonae]] ; Nati Derthonae * Presbyter [[Laurentius Perosi]], praeclarissimus compositor * [[Angelus Barbarino]], pictor * [[Sanctus Aloysius Orione]], advocatus pauperum veterumque, natus [[Pons Coronis|Ponte Coronis]] apud Derthonam. * [[Josephus Campora]], [[tenor]] operisticus celebratus ; Mortui Derthonae * Iulius Valerius [[Maiorianus]], imperator Romanus == Aedificia egregia == [[Fasciculus:Tortona - Facciata dellOspedale - 1908DSC02598.JPG|thumb|Hospitii frons]] * Ecclesia cathedralis Assumptionis B.M.V. et S. Laurentii Martyris. * [[Sanctuarium Nostrae Dominae Custodis Derthonae]] == Ecclesia Catholica Romana == Derthona [[sedes episcopalis]] [[Ecclesia Catholica Romana|Ecclesiae Catholicae Romanae]] est. Nomen sedis episcopalis [[Dioecesis Derthonensis]]<ref name="CathHier" /> est. === Ecclesiae === * [[Sanctuarium Nostrae Dominae Custodis Derthonae]]: Sanctuarium Nostrae Dominae Custodis Derthonae, ecclesia a Sancto Aloysio Orione facta anno 1931. Situs peregrinationis maximi momenti est quod spectat ad discipulos Orione. Hic corpus sancti sepultum est. == Fractiones, vici et loci in municipio == === Fractiones === ''Bettole di Tortona, Castellar Ponzano, Mombisaggio, Rivalta Scrivia, Torre Calderai, Torre Garofoli, Vho, Passalacqua''. == Municipia finitima == ''Alessandria, Bosco Marengo, Carbonara Scrivia, Castelnuovo Scrivia, Pontecurone, Pozzolo Formigaro, Sale, Sarezzano, Viguzzolo, Villalvernia, Villaromagnano, Berzano di Tortona''. == Notae == <references/> == Bibliographia == * “[https://web.archive.org/web/20190917213738/https://www2.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/hofmann/hof2/s0044b.html Dertona]” in {{Hofmannus}} {{NexInt}} * [[Alexandria Statiellorum]] == Nexus externi == {{CommuniaCat|Tortona|Derthonam}} {{Fontes geographici}} * [http://www.comune.tortona.al.it Situs publicus] {{urbs-stipula}} [[Categoria:Derthona|!]] ofaps3a3483xwg3uzzul9xrlvr77qnu 4 18458 3997716 3997416 2026-10-29T09:14:45Z Grufo 64423 Paginam rescripsi—obsoletam tabellam a me detractam in pagina disputationis memorabo 3997716 wikitext text/x-wiki {{res|Discretio}} est processus quo in Vicipaedia Latina, quotienscumque eadem appellatio ad plures res pertinet, ambiguitas titulorum tollitur. Ad ambiguitatem solvendam {{res|paginae discretivae}} creantur, quae diversas res eodem nomine appellatas breviter enumerant et nexus ad singulas commentationes ita praebent ut lectores ad rectam paginam facile perveniant. Paginae discretivae non sunt commentationes encyclopaedicae ordinariae: nam earum potissimum munus non est singulas res fuse exponere, sed navigationem lectoribus reddere faciliorem. Exempli gratia, nomen ''Mercurius'' sive [[Mercurius (deus)|deum Romanum]], sive [[Mercurius (planeta)|planetam Soli proximum]], sive [[Hydrargyrum|elementum chemicum]] significare potest; quum Vicipaedia Latina omnes has res tractet, pagina discretiva [[Mercurius]] nexus ad singulas paginas pertinentes praebet. == De titulis paginarum discretivarum == Si nomen plures res eadem probabilitate indicare solet, pagina discretiva sub ipso nomine sine ulla appendice ponitur; singulis autem commentationibus appendiculae inter notas parenthesis poni solent quibus res particulares indicentur. Si autem appellatio peculiarem rem potissimum suadet, nomen simplex commentationi de hac re tribuitur, pagina autem discretiva quadam appendice inter notas parenthesis distinguitur. Exempli gratia, quum nomina ''[[Tenax]]'' et ''[[Albis]]'' peculiares res designare solent, tituli simplices commentationibus de his rebus servantur, paginae autem discretivae sub titulis [[Tenax (pagina discretiva)]] et [[Albis (discretiva)]] ponuntur. Contra, quum nomen ''[[Mercurius]]'' ad plures res eadem probabilitate pertineat, pagina discretiva sub titulo simplici ponitur, singulis autem commentationibus quaedam appendix additur, velut [[Mercurius (deus)]] et [[Mercurius (planeta)]]. Appendices paginis discretivis saepissimae adhibitae sunt <code>(pagina discretiva)</code>, <code>(discretio)</code>, <code>(discretiva)</code>, <code>(nomen)</code>, <code>(praenomen)</code> et <code>(cognomen)</code>, quas [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt|nostrae formulae]] sua sponte agnoscunt canonicas. [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae|Aliae quoque appendices]] adhiberi possunt, prout natura rei postulat—{{*eg}} [[Kim (nomen Anglicum)]], [[Basilea (pagus)]] et [[Sanctus Paulus (urbs)]]. == Normae speciales == Hic regulae speciales de paginis discretivis numerantur. * Quaeque pagina discretiva [[Auxilium:Formulae|formulam]] {{Nf|Pagina discretiva}} aut {{Nf|Pagina discretiva nominis}} ostendit—quaesumus, pone hanc formulam in ''summa'' pagina. * Nulla categoria tali paginae manu additur: categoriae tantummodo formulis {{Nf|Pagina discretiva}} et {{Nf|Pagina discretiva nominis}} adduntur. * Non necesse est nexūs interviciales habere (sed habere licet, si alia lingua similem paginam discretivam praebet). * Haec pagina tantummodo nexūs et breves descriptiones habet. * Licet nexus etiam breves esse, [[Auxilium:Vaframentum virgae|callidissimis nexubus]] utens. * Aut nomen verum aut nomen [[Vicipaedia:Redirectio|redirectionis]] potest in pagina esse. * Pagina discretiva creata, licet paginis ibi nominatas formulam {{Nf|Vide paginam discretivam}} vel {{Nf|Commentatio de}} vel [[:Categoria:Formulae vittarum discretivarum|aliam similem formulam]] addere. {{NexInt}} * [[:Categoria:Discretio]] * [[:Categoria:Paginae discretivae]] * [[:Categoria:Paginae de nominibus discretivae]] * [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae]] * [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt]] === Formulae === * {{fn|Discretiva}} et {{fn|Disnomen}} * {{fn|Videdis}} * {{fn|Vide discretivam}} * {{fn|De hoc}} * {{fn|Cave ne confundas}} * {{fn|Commentatio de}} * {{Fn|Redirectio discernenda}} * {{Fn|De hac redirectione}} === Disputationes === * [[{{TALKPAGENAME}}]]. * [[Disputatio:Liovigildus, rex Visigothorum]] === De titulis regum === * [[Disputatio Vicipaediae:Titulus]] == Nexus externi == * [[:en:Wikipedia:Disambiguation pages with links]] [[Categoria:Consilia Vicipaediana|D]] [[Categoria:Discretio| ]] 49sso3onbgw3ypu3i01v4g2j2x5k60h 3997717 3997716 2026-10-29T09:15:11Z Grufo 64423 3997717 wikitext text/x-wiki {{res|Discretio}} est processus quo in Vicipaedia Latina, quotienscumque eadem appellatio ad plures res pertinet, ambiguitas titulorum tollitur. Ad ambiguitatem solvendam {{res|paginae discretivae}} creantur, quae diversas res eodem nomine appellatas breviter enumerant et nexus ad singulas commentationes ita praebent ut lectores ad rectam paginam facile perveniant. Paginae discretivae non sunt commentationes encyclopaedicae ordinariae: nam earum potissimum munus non est singulas res fuse exponere, sed navigationem lectoribus reddere faciliorem. Exempli gratia, nomen ''Mercurius'' sive [[Mercurius (deus)|deum Romanum]], sive [[Mercurius (planeta)|planetam Soli proximum]], sive [[Hydrargyrum|elementum chemicum]] significare potest; quum Vicipaedia Latina omnes has res tractet, pagina discretiva [[Mercurius]] nexus ad singulas paginas pertinentes praebet. == De titulis paginarum discretivarum == Si nomen plures res eadem probabilitate indicare solet, pagina discretiva sub ipso nomine sine ulla appendice ponitur; singulis autem commentationibus appendiculae inter notas parenthesis poni solent quibus res particulares indicentur. Si autem appellatio peculiarem rem potissimum suadet, nomen simplex commentationi de hac re tribuitur, pagina autem discretiva quadam appendice inter notas parenthesis distinguitur. Exempli gratia, quum nomina ''[[Tenax]]'' et ''[[Albis]]'' peculiares res designare solent, tituli simplices commentationibus de his rebus servantur, paginae autem discretivae sub titulis [[Tenax (pagina discretiva)]] et [[Albis (discretiva)]] ponuntur. Contra, quum nomen ''[[Mercurius]]'' ad plures res eadem probabilitate pertineat, pagina discretiva sub titulo simplici ponitur, singulis autem commentationibus quaedam appendix additur, velut [[Mercurius (deus)]] et [[Mercurius (planeta)]]. Appendices paginis discretivis saepissimae adhibitae sunt <code>(pagina discretiva)</code>, <code>(discretio)</code>, <code>(discretiva)</code>, <code>(nomen)</code>, <code>(praenomen)</code> et <code>(cognomen)</code>, quas [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt|nostrae formulae]] sua sponte agnoscunt canonicas. [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae|Aliae quoque appendices]] adhiberi possunt, prout natura rei postulat—{{*eg}} [[Kim (nomen Anglicum)]], [[Basilea (pagus)]] et [[Sanctus Paulus (urbs)]]. == Normae speciales == Hic regulae speciales de paginis discretivis numerantur. * Quaeque pagina discretiva [[Auxilium:Formulae|formulam]] {{Nf|Pagina discretiva}} aut {{Nf|Pagina discretiva nominis}} ostendit—quaesumus, pone hanc formulam in ''summa'' pagina. * Nulla categoria tali paginae manu additur: categoriae tantummodo formulis {{Nf|Pagina discretiva}} et {{Nf|Pagina discretiva nominis}} adduntur. * Non necesse est nexūs interviciales habere (sed habere licet, si alia lingua similem paginam discretivam praebet). * Haec pagina tantummodo nexūs et breves descriptiones habet. * Licet nexus etiam breves esse, [[Auxilium:Vaframentum virgae|callidissimis nexubus]] utens. * Aut nomen verum aut nomen [[Vicipaedia:Redirectio|redirectionis]] potest in pagina esse. * Pagina discretiva creata, licet paginis ibi nominatas formulam {{Nf|Vide paginam discretivam}} vel {{Nf|Commentatio de}} vel [[:Categoria:Formulae vittarum discretivarum|aliam similem formulam]] addere. {{NexInt}} * [[:Categoria:Discretio]] * [[:Categoria:Paginae discretivae]] * [[:Categoria:Paginae de nominibus discretivae]] * [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae]] * [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt]] === Formulae === * {{fn|Discretiva}} et {{fn|Disnomen}} * {{fn|Videdis}} * {{fn|Vide discretivam}} * {{fn|De hoc}} * {{fn|Cave ne confundas}} * {{fn|Commentatio de}} * {{Fn|Redirectio discernenda}} * {{Fn|De hac redirectione}} === Disputationes === * [[{{TALKPAGENAME}}]]. * [[Disputatio:Liovigildus, rex Visigothorum]] ==== De titulis regum ==== * [[Disputatio Vicipaediae:Titulus]] == Nexus externi == * [[:en:Wikipedia:Disambiguation pages with links]] [[Categoria:Consilia Vicipaediana|D]] [[Categoria:Discretio| ]] 23apilm3deznrojrrrbda4nqbvuca4j 3997722 3997717 2026-10-29T09:35:46Z Grufo 64423 3997722 wikitext text/x-wiki {{res|Discretio}} est processus quo in Vicipaedia Latina, quotienscumque eadem appellatio ad plures res pertinet, ambiguitas titulorum tollitur. Ad ambiguitatem solvendam {{res|paginae discretivae}} creantur, quae diversas res eodem nomine appellatas breviter enumerant et nexus ad singulas commentationes ita praebent ut lectores ad rectam paginam facile perveniant. Paginae discretivae non sunt commentationes encyclopaedicae ordinariae: nam earum potissimum munus non est singulas res fuse exponere, sed navigationem lectoribus reddere faciliorem. Exempli gratia, nomen ''Mercurius'' sive [[Mercurius (deus)|deum Romanum]], sive [[Mercurius (planeta)|planetam Soli proximum]], sive [[Hydrargyrum|elementum chemicum]] significare potest; quum Vicipaedia Latina omnes has res tractet, pagina discretiva [[Mercurius]] nexus ad singulas paginas pertinentes praebet. == De titulis paginarum discretivarum == Si nomen plures res eadem probabilitate indicare solet, pagina discretiva sub ipso nomine sine ulla appendice ponitur; singulis autem commentationibus appendiculae inter notas parenthesis poni solent quibus res particulares indicentur. Si autem appellatio peculiarem rem potissimum suadet, nomen simplex commentationi de hac re tribuitur, pagina autem discretiva quadam appendice inter notas parenthesis distinguitur. Exempli gratia, quum nomina ''[[Tenax]]'' et ''[[Albis]]'' peculiares res designare solent, tituli simplices commentationibus de his rebus servantur, paginae autem discretivae sub titulis [[Tenax (pagina discretiva)]] et [[Albis (discretiva)]] ponuntur. Contra, quum nomen ''[[Mercurius]]'' ad plures res eadem probabilitate pertineat, pagina discretiva sub titulo simplici ponitur, singulis autem commentationibus quaedam appendix additur, velut [[Mercurius (deus)]] et [[Mercurius (planeta)]]. Appendices paginis discretivis saepissimae adhibitae sunt <code>(pagina discretiva)</code>, <code>(discretio)</code>, <code>(discretiva)</code>, <code>(nomen)</code>, <code>(praenomen)</code> et <code>(cognomen)</code>, quas [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt|nostrae formulae]] sua sponte agnoscunt canonicas. [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae|Aliae quoque appendices]] adhiberi possunt, prout natura rei postulat—{{*eg}} [[Kim (nomen Anglicum)]], [[Basilea (pagus)]] et [[Sanctus Paulus (urbs)]]. == Normae speciales == Hic regulae speciales de paginis discretivis numerantur. * Quaeque pagina discretiva [[Auxilium:Formulae|formulam]] {{Nf|Pagina discretiva}} aut {{Nf|Pagina discretiva nominis}} ostendit—quaesumus, pone hanc formulam in ''summa'' pagina. * Nulla categoria tali paginae manu additur: categoriae tantummodo formulis {{Nf|Pagina discretiva}} et {{Nf|Pagina discretiva nominis}} adduntur. * Non necesse est nexūs interviciales habere (sed habere licet, si alia lingua similem paginam discretivam praebet). * Haec pagina tantummodo nexūs et breves descriptiones habet. * Licet nexus etiam breves esse, [[Auxilium:Vaframentum virgae|callidissimis nexubus]] utens. * Aut nomen verum aut nomen [[Vicipaedia:Redirectio|redirectionis]] potest in pagina esse. * Pagina discretiva creata, licet paginis ibi nominatis formulam {{Nf|Vide paginam discretivam}} vel {{Nf|Commentatio de}} vel [[:Categoria:Formulae vittarum discretivarum|aliam similem formulam]] addere. {{NexInt}} * [[:Categoria:Discretio]] * [[:Categoria:Paginae discretivae]] * [[:Categoria:Paginae de nominibus discretivae]] * [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae]] * [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt]] === Formulae === * {{fn|Discretiva}} et {{fn|Disnomen}} * {{fn|Videdis}} * {{fn|Vide discretivam}} * {{fn|De hoc}} * {{fn|Cave ne confundas}} * {{fn|Commentatio de}} * {{Fn|Redirectio discernenda}} * {{Fn|De hac redirectione}} === Disputationes === * [[{{TALKPAGENAME}}]]. * [[Disputatio:Liovigildus, rex Visigothorum]] ==== De titulis regum ==== * [[Disputatio Vicipaediae:Titulus]] == Nexus externi == * [[:en:Wikipedia:Disambiguation pages with links]] [[Categoria:Consilia Vicipaediana|D]] [[Categoria:Discretio| ]] 3k6ekvphp5ai4wm76ssktle8owxplv2 3997737 3997722 2026-10-29T10:14:03Z Grufo 64423 /* De titulis paginarum discretivarum */ 3997737 wikitext text/x-wiki {{res|Discretio}} est processus quo in Vicipaedia Latina, quotienscumque eadem appellatio ad plures res pertinet, ambiguitas titulorum tollitur. Ad ambiguitatem solvendam {{res|paginae discretivae}} creantur, quae diversas res eodem nomine appellatas breviter enumerant et nexus ad singulas commentationes ita praebent ut lectores ad rectam paginam facile perveniant. Paginae discretivae non sunt commentationes encyclopaedicae ordinariae: nam earum potissimum munus non est singulas res fuse exponere, sed navigationem lectoribus reddere faciliorem. Exempli gratia, nomen ''Mercurius'' sive [[Mercurius (deus)|deum Romanum]], sive [[Mercurius (planeta)|planetam Soli proximum]], sive [[Hydrargyrum|elementum chemicum]] significare potest; quum Vicipaedia Latina omnes has res tractet, pagina discretiva [[Mercurius]] nexus ad singulas paginas pertinentes praebet. == De titulis paginarum discretivarum == Si nomen plures res eadem probabilitate indicare solet, pagina discretiva sub ipso nomine sine ulla appendice ponitur; singulis autem commentationibus appendiculae inter notas parenthesis poni solent quibus res particulares indicentur. Si autem appellatio peculiarem rem potissimum suadet, nomen simplex commentationi de hac re tribuitur, pagina autem discretiva quadam appendice inter notas parenthesis distinguitur. Exempli gratia, quum nomina ''[[Tenax]]'' et ''[[Albis]]'' peculiares res designare solent, tituli simplices commentationibus de his rebus servantur, paginae autem discretivae sub titulis [[Tenax (pagina discretiva)]] et [[Albis (discretiva)]] ponuntur. Contra, quum nomen ''[[Mercurius]]'' ad plures res eadem probabilitate pertineat, pagina discretiva sub titulo simplici ponitur, singulis autem commentationibus quaedam appendix additur, velut [[Mercurius (deus)]] et [[Mercurius (planeta)]]. Appendices quae paginis discretivis saepissimae adhibentur sunt <code>(pagina discretiva)</code>, <code>(discretio)</code>, <code>(discretiva)</code>, <code>(nomen)</code>, <code>(praenomen)</code> et <code>(cognomen)</code>, quas [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt|nostrae formulae]] sua sponte agnoscunt canonicas. [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae|Aliae quoque appendices]] adhiberi possunt, prout natura rei postulat—{{*eg}} [[Kim (nomen Anglicum)]], [[Basilea (pagus)]] et [[Sanctus Paulus (urbs)]]. == Normae speciales == Hic regulae speciales de paginis discretivis numerantur. * Quaeque pagina discretiva [[Auxilium:Formulae|formulam]] {{Nf|Pagina discretiva}} aut {{Nf|Pagina discretiva nominis}} ostendit—quaesumus, pone hanc formulam in ''summa'' pagina. * Nulla categoria tali paginae manu additur: categoriae tantummodo formulis {{Nf|Pagina discretiva}} et {{Nf|Pagina discretiva nominis}} adduntur. * Non necesse est nexūs interviciales habere (sed habere licet, si alia lingua similem paginam discretivam praebet). * Haec pagina tantummodo nexūs et breves descriptiones habet. * Licet nexus etiam breves esse, [[Auxilium:Vaframentum virgae|callidissimis nexubus]] utens. * Aut nomen verum aut nomen [[Vicipaedia:Redirectio|redirectionis]] potest in pagina esse. * Pagina discretiva creata, licet paginis ibi nominatis formulam {{Nf|Vide paginam discretivam}} vel {{Nf|Commentatio de}} vel [[:Categoria:Formulae vittarum discretivarum|aliam similem formulam]] addere. {{NexInt}} * [[:Categoria:Discretio]] * [[:Categoria:Paginae discretivae]] * [[:Categoria:Paginae de nominibus discretivae]] * [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae]] * [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt]] === Formulae === * {{fn|Discretiva}} et {{fn|Disnomen}} * {{fn|Videdis}} * {{fn|Vide discretivam}} * {{fn|De hoc}} * {{fn|Cave ne confundas}} * {{fn|Commentatio de}} * {{Fn|Redirectio discernenda}} * {{Fn|De hac redirectione}} === Disputationes === * [[{{TALKPAGENAME}}]]. * [[Disputatio:Liovigildus, rex Visigothorum]] ==== De titulis regum ==== * [[Disputatio Vicipaediae:Titulus]] == Nexus externi == * [[:en:Wikipedia:Disambiguation pages with links]] [[Categoria:Consilia Vicipaediana|D]] [[Categoria:Discretio| ]] h4qkb1pdr34u2m8827xx0rgh9w6sefv 3997739 3997737 2026-10-29T10:18:31Z Grufo 64423 /* Formulae */ 3997739 wikitext text/x-wiki {{res|Discretio}} est processus quo in Vicipaedia Latina, quotienscumque eadem appellatio ad plures res pertinet, ambiguitas titulorum tollitur. Ad ambiguitatem solvendam {{res|paginae discretivae}} creantur, quae diversas res eodem nomine appellatas breviter enumerant et nexus ad singulas commentationes ita praebent ut lectores ad rectam paginam facile perveniant. Paginae discretivae non sunt commentationes encyclopaedicae ordinariae: nam earum potissimum munus non est singulas res fuse exponere, sed navigationem lectoribus reddere faciliorem. Exempli gratia, nomen ''Mercurius'' sive [[Mercurius (deus)|deum Romanum]], sive [[Mercurius (planeta)|planetam Soli proximum]], sive [[Hydrargyrum|elementum chemicum]] significare potest; quum Vicipaedia Latina omnes has res tractet, pagina discretiva [[Mercurius]] nexus ad singulas paginas pertinentes praebet. == De titulis paginarum discretivarum == Si nomen plures res eadem probabilitate indicare solet, pagina discretiva sub ipso nomine sine ulla appendice ponitur; singulis autem commentationibus appendiculae inter notas parenthesis poni solent quibus res particulares indicentur. Si autem appellatio peculiarem rem potissimum suadet, nomen simplex commentationi de hac re tribuitur, pagina autem discretiva quadam appendice inter notas parenthesis distinguitur. Exempli gratia, quum nomina ''[[Tenax]]'' et ''[[Albis]]'' peculiares res designare solent, tituli simplices commentationibus de his rebus servantur, paginae autem discretivae sub titulis [[Tenax (pagina discretiva)]] et [[Albis (discretiva)]] ponuntur. Contra, quum nomen ''[[Mercurius]]'' ad plures res eadem probabilitate pertineat, pagina discretiva sub titulo simplici ponitur, singulis autem commentationibus quaedam appendix additur, velut [[Mercurius (deus)]] et [[Mercurius (planeta)]]. Appendices quae paginis discretivis saepissimae adhibentur sunt <code>(pagina discretiva)</code>, <code>(discretio)</code>, <code>(discretiva)</code>, <code>(nomen)</code>, <code>(praenomen)</code> et <code>(cognomen)</code>, quas [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt|nostrae formulae]] sua sponte agnoscunt canonicas. [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae|Aliae quoque appendices]] adhiberi possunt, prout natura rei postulat—{{*eg}} [[Kim (nomen Anglicum)]], [[Basilea (pagus)]] et [[Sanctus Paulus (urbs)]]. == Normae speciales == Hic regulae speciales de paginis discretivis numerantur. * Quaeque pagina discretiva [[Auxilium:Formulae|formulam]] {{Nf|Pagina discretiva}} aut {{Nf|Pagina discretiva nominis}} ostendit—quaesumus, pone hanc formulam in ''summa'' pagina. * Nulla categoria tali paginae manu additur: categoriae tantummodo formulis {{Nf|Pagina discretiva}} et {{Nf|Pagina discretiva nominis}} adduntur. * Non necesse est nexūs interviciales habere (sed habere licet, si alia lingua similem paginam discretivam praebet). * Haec pagina tantummodo nexūs et breves descriptiones habet. * Licet nexus etiam breves esse, [[Auxilium:Vaframentum virgae|callidissimis nexubus]] utens. * Aut nomen verum aut nomen [[Vicipaedia:Redirectio|redirectionis]] potest in pagina esse. * Pagina discretiva creata, licet paginis ibi nominatis formulam {{Nf|Vide paginam discretivam}} vel {{Nf|Commentatio de}} vel [[:Categoria:Formulae vittarum discretivarum|aliam similem formulam]] addere. {{NexInt}} * [[:Categoria:Discretio]] * [[:Categoria:Paginae discretivae]] * [[:Categoria:Paginae de nominibus discretivae]] * [[:Categoria:Paginae discretivae non canonicae]] * [[:Categoria:Formulae quae nomina canonica paginarum discretivarum statuunt]] === Formulae === * {{fn|Pagina discretiva}} et {{fn|Pagina discretiva nominis}} * {{fn|Vide paginam discretivam}}—in paginis sine notis parenthesis adhibenda, {{*eg}} [[Tenax]] * {{Fn|Vide etiam paginam discretivam}}—in paginis adhibenda quarum titulis sunt notae parenthesis, {{*eg}} [[Mercurius (planeta)]] * {{fn|De hoc}} * {{fn|Cave ne confundas}} * {{fn|Commentatio de}} * {{Fn|Redirectio discernenda}} * {{Fn|De hac redirectione}} === Disputationes === * [[{{TALKPAGENAME}}]]. * [[Disputatio:Liovigildus, rex Visigothorum]] ==== De titulis regum ==== * [[Disputatio Vicipaediae:Titulus]] == Nexus externi == * [[:en:Wikipedia:Disambiguation pages with links]] [[Categoria:Consilia Vicipaediana|D]] [[Categoria:Discretio| ]] idgrklq6qj2dmwj77mnz08pjkgythc9 10 20297 3997726 3920610 2026-10-29T09:48:10Z Grufo 64423 Duplam redirectionem correxi 3997726 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Formula:Vide etiam paginam discretivam]] q75jnfjarsf6ip8cd9rzlqi0qgpd1d6 0 27485 3997674 3867396 2026-10-28T21:36:15Z -wuppertaler 64557 changed one image (more recent, better focus on the bridge) 3997674 wikitext text/x-wiki {{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:ROM Sibiu, Podul Minciunilor 0006.jpg|thumb|left|250 px|Cibinium Pons mendaciorum]] [[Fasciculus:Sibiu jud Sibiu.png|thumb|250 px|left|Cibinii collocatio in circulo eiusdem nominis]] '''Cibinium''' ([[Dacoromanice]]: ''Sibiu'' ; [[Theodisce]]: ''Hermannstadt'' ; [[Hungarice]]: ''Nagyszeben'') est urbs circiter 154000 incolarum (anno [[2007]]) in [[Transsilvania]]. Caput est [[Cibinium (circulus)|Cibinii]] circuli. Magister urbis annis [[2000]] ad usque [[2014]] [[Nicolaus Iohannis]] fuit, qui deinde praeses totius Romaniae factus est. Ibi habet sedem [[Opus fundatum ecclesiarum munitarum]]. == Historia == Anno [[1147]] primi coloni e [[Germania]] venientes huc veniunt. Anno [[1191]] nomen ''praepositum Cibiniensem'' descriptum est. Anno [[1223]] "Villa Hermanni" nominabatur, anno [[1241]] "Hermannstorf". Cibinium caput "[[Saxones Transsilvaniae|Saxonum Transsilvaniae]]" fuit. Iam anno [[1224]] [[Andreas II (rex Hungariae)|Andreas II]] rex [[Hungaria]]e Saxonis [[Andreanum (diploma)|Andreano]] diplomate Saxonibus magna privilegia dedit: Ad annum [[1781]] nullis colonis nisi Germanis hic habitare licuit. [[Iosephus II]] imperator Austriacus hanc legem sustulit. Ad annum [[1918]] Cibinium ad [[Imperium Austro-Hungaricum]] pertinuit, deinde ad Romaniam. Germani post [[secundum bellum mundanum]] et praecipue post finem dictaturae communistarum patriam reliquerunt: Anno [[1977]] hic 25.403 Germani vixerunt, anno 2011 non plus quam 1.561. Anno [[2007]] Cibinum una cum [[Luxemburgum (urbs)|Luxemburgo]] [[caput culturale Europaeum]] fuit.<ref>[https://web.archive.org/web/20040830211751/http://www.sibiu2007.ro/ www.sibiu2007.ro]</ref> == Incolae == Anno [[2011]] hic 147.245 homines habitabant, inter eos 130.998 Dacoromani, 2.169 [[Hungaria|Hungari]], et 582 [[Zingari]] atque 1.561 [[Germania|Germani]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls Institutum Nationale Statistica Romaniae anno 2011]</ref>. == Communium coniunctiones == * [[Fasciculus:Flag of Brazil.svg|20px|Brasilia]] [[Bauru]], [[Brasilia]] (1995) * [[Fasciculus:Flag of the United States.svg|20px|CFA]] [[Columbia (Missuria)|Columbia]], [[CFA]] (1994) * [[Fasciculus:Flag of Austria.svg|20px|Austria]] [[Clagenfurtum]], [[Austria]] (1996) * [[Fasciculus:Flag of Germany.svg|20px|Germania]] [[Landshut]], [[Germania]] (2002) * [[Fasciculus:Flag of Belgium.svg|20px|Belgica]] [[Mechlinia]], [[Belgia]] (1996) * [[Fasciculus:Flag of Germany.svg|20px|Germania]] [[Marburgum]], [[Germania]] (2005) * [[Fasciculus:Flag of France.svg|20px|Francia]] [[Condate Redonum]], [[Francia]] (1999) * [[Fasciculus:Flag of Venezuela.svg|20px|Ventetiola]] [[Valentia (Venetiola)|Valentia]], [[Venetiola]] (1993) * [[Fasciculus:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Regnum Unitum]] [[Wirall]], [[Regnum Unitum]] (1994) * [[Fasciculus:Flag of Japan.svg|20px|Iaponia]] [[Takayama]], [[Iaponia]] (2012)<ref>[http://www.sibiu.ro/index.php/primaria/orase_infratite Descriptio communium coniunctionum in pagina officiali Cibinii]</ref> == Clari cives == === Nati === * [[Nicolaus Olachus]] (1494 - 1568), archiepiscopus [[Strigonium|Strigonii]]. * [[Melchior Cibinensis]], alchemista * [[Anscharius Pastior]] (1927 - 2006), scriptor * [[Gualterius Godofredus Seidner]] (natus 1938), pastor [[evangelismus|protestanticus]] et scriptor [[lingua Theodisca|linguae Theodiscae]] * [[Nicolaus Iohannis]] (natus 1959), praeses Romaniae ab anno [[2014]] === Mortui === * [[Samuel de Brukenthal]] (1721 - 1803), gubernator Transsilvaniae * [[Alexander Vaida-Voevod]] (1872 - 1950), rerum politicarum peritus === Cives honorii causa === * [[Franciscus Gualterius Steinmeier]] (*1956), minister rerum exterarum [[Germaniae]] (2015) === Incolae Cibinii ad tempus === * [[Andreas Cseh]], sacerdos catholicus et summus esperantista == Axiotheata == * [[Casa Friderici Teutsch]] * [[Ecclesia cathedralis orthodoxa (Cibinii)|Ecclesia cathedralis orthodoxa]] * [[Ursulinarum fanum (Cibinium)|Ursulinarum fanum]] == Nexus externi == {{CommuniaCat|Sibiu}} * [http://www.sibiu.ro/ Cibinii pagina officialis] * [https://web.archive.org/web/20040830211751/http://www.sibiu2007.ro/ Cibinii pagina ut Europae culturae urbis anno 2007] * [http://nagyszeben.lap.hu Nexum collectio de Cibinio] == Notae == <references /> {{urbs-stipula}} [[Categoria:Cibinium| ]] [[Categoria:Urbes Transsilvaniae]] 769c52xwu2tua513uovkpxsan6c06at 0 27977 3997672 3995947 2026-10-28T21:19:40Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997672 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} '''Dicaearchus''' (''-i, m.''; [[Graece]] Δικαίαρχος), vir litterarum, rerum publicarum, philosophiae, historiae eruditus, floruit c. quartum saeculum a.C.n., discipulus [[Aristoteles|Aristotelis]]. [[Cicero]] eum multi aestimavit (vide in ''[[Epistulae ad Atticum|Epistulis ad Atticum]]'' 2.2.1 et 2.12.4 et 2.16.3). == Nexus externi == {{Fontes biographici}} [[Categoria:Auctores Graeci antiqui]] [[Categoria:Alumni scholarum antiquarum Atheniensium]] [[Categoria:Nati saeculo 4 a.C.n.]] [[Categoria:Mortui saeculo 3 a.C.n.]] [[Categoria:Ontologi]] [[Categoria:Philosophi Graeci]] [[Categoria:Scriptores Siciliae]] [[Categoria:Scriptores Graeci antiqui]] 1w6ndz8tf8r44sy78s2ul5fbu229bxv 0 36898 3997680 3982327 2026-10-29T00:05:50Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997680 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Leopold Von Ranke 1877.jpg|thumb|200px|Leopoldus de Ranke anno [[1877]]]] Franciscus '''Leopoldus Ranke''', ab anno [[1865]] '''de Ranke''' (natus die [[21 Decembris]] [[1795]] Wiehe in [[Circulus Kyffhäuser|Circulo Kyffhäuser]] - obiit die [[23 Maii]] [[1886]] [[Berolinum|Berolini]]) fuit [[rerum gestarum scriptor]] [[Germania|Germanicus]]. ==Vita== [[File:Ranke-Gedenkstein in Schulpforte.JPG|thumb|Lapis memorialis ante gymnasium Ad Portam]] [[File:Historical inn Zum Schwan (Arnstadt).JPG|thumb|In Via Ranke [[Arnstadium|Arnstadiensi]] invenitur caupona historica ''Ad cygnum'']] [[File:Ranke memorial Wiehe 1.jpg|thumb|Momunentum in oppido nativitatis Wiehe]] [[File:Ehrengrab Große Hamburger Str 29 (Mitte) Leopold von Ranke.jpg|thumb|Sepulcrum honoris Berolini]] In ludis notissimis [[schola Portensis|Ad Portam]] ([[Cusne]]) educatus [[salinae Saxonicae|Salinis Saxonicis]] et [[Berolinum|Berolini]] theologiae et philologiae studuit. Ex anno 1818 rector gymnasii [[Francofurtum ad Oderam|Francofurtensis]] fuit. Propter opus »Geschichten der romanischen und germanischen Völker von 1494–1535« (tomus I, Berolini 1824) et scriptum annexum »Zur Kritik neuerer Geschichtschreiber« (Berolini 1824) anno 1825 in cathedram historiae in [[Alma Universitas Humboldtiana Berolinensis|Universitatem Berolinensem]] vocatus est. Anno 1827 rectio regia eum misit [[Vindobona]]m, [[Venetiae|Venetias]], [[Roma]]m et [[Florentia]]m archivalium colligendorum caussa. Ibi invenit e.g. legatorum Venetianorum commentarios, quos porro scientifice utebatur. Indagationes suas in his operibus descripsit: »Fürsten und Völker von Südeuropa im 16. und 17. Jahrhundert« (Tomus I: »Die Osmanen und die spanische Monarchie«, Hamburgi 1827); »Die serbische Revolution« (Hamburgi 1829); »Über die Verschwörung gegen Venedig im Jahr 1618« (Berolini 1831), »Zur Geschichte der italienischen Poesie« (Berolini 1837; praelectiones). In periodico tunc incohato »Historisch-politische Zeitschrift« (Tomus I, Hamburgi 1832; Tomus alter, Berolini 1833–36) [[liberalismus|liberales]] argumentis omnino historicis debellare temptavit. Valde plausum est operi magno primo praetitulato »Die römischen Päpste, ihre Kirche und ihr Staat im 16. und 17. Jahrhundert« (Berolini 1834-1836). Latus alterum saeculorum XVI et XVII in vita Europaea, [[protestantismus|protestantismi]] historiam, in magno opere altero praesentavit, apud »Deutsche Geschichte im Zeitalter der Reformation« (Berolini 1839–47). Anno 1841 historiographus Borussicae civitatis declaratus scripsit »Neun Bücher preußischer Geschichte« (Berolini 1847–1848). Tum autem magis in historiam [[francia|Francogalliae]] et [[Britannia Maior|Britanniae Maioris]] intentus erat, ut recognoscit ur apud »Französische Geschichte, vornehmlich im 16. und 17. Jahrhundert« (Stuttgardiae 1852–61) et apud »Englische Geschichte, vornehmlich im 16. und 17. Jahrhundert« (Berolini 1859–68). Denuo multos fontes vulgo adhuc ignotos exercebat. Sequebantur »Geschichte Wallensteins« (Lipsiae 1869), »Zur deutschen Geschichte. Vom Religionsfrieden bis zum Dreißigjährigen Krieg« (Lipsiae 1869), »Der Ursprung des Siebenjährigen Kriegs« (Lipsiae 1871), »Die deutschen Mächte und der Fürstenbund« (Lipsiae 1871), »Abhandlungen und Versuche« (Lipsiae 1872), »Aus dem Briefwechsel Friedrich Wilhelms IV. mit Bunsen« (Lipsiae 1873), »Ursprung und Beginn der Revolutionskriege 1791 und 1792« (Lipsiae 1875), »Zur Geschichte von Österreich und Preußen zwischen den Friedensschlüssen zu Aachen und Hubertusburg« (Lipsiae 1875), »Denkwürdigkeiten des Staatskanzlers Fürsten von Hardenberg« (Lipsiae 1877), »Friedrich der Große; Friedrich Wilhelm IV. Zwei Biographien« (Lipsiae 1878), »Historisch-biographische Studien« (Lipsiae 1878), »Zur venezianischen Geschichte« (Lipsiae 1878), »Zur Geschichte Deutschlands und Frankreichs im 19 Jahrhundert« (edidit A. Dove; Lipsiae 1887). Finem rerum gestarum scribendarum egregium daret infinitus liber de mundi historia »Weltgeschichte« (Lipsiae 1881–88). Serius incohatus proh dolor non ultra [[Medium Aevum]] extendebatur. In disciplinis suis (quas usque annum 1872 habuit) exercitationibus historicis praelectiones magis vivas fecit; e discipulis illis fundata est sic dicta ''Schola Ranke'', cui multi historici illustres post annum 1850 activivi socii erant. In diariis »Jahrbücher des Deutschen Reiches unter dem sächsischen Haus« (Berolini 1837–40) lucubrationes discipulorum vulgari iussit. Die 21.12.1865 in nobilitatem translatus anno 1867 [[augustus Boeckh|Augusto Boeckh]] mortuo cancellarius ordinis Pro meritis nominatus est. Quando doctoratus eius anniversaria L et LX celebrati sunt (die 20.2. annorum 1867 et 1877) ab historicis sincere [[magnus Magister|magnus magister]] attitulatus est. Anno 1882 consiliarius secretus nominatus est et cum epitheto ''excellentiae''. ==Gravitudo== In historiographia Germanica saeculi XIX Ranke non exaggeranter omnium rerum scriptorum maximus appellari potest. Peritus indefessus atque argutus velociter fontes invenire, iudicare, seligere et uti solitus est. Critica eius methodica multis exemplo erat; vitae cotidianae verae intelligentia necnon interpretatio psychologica accurata commentationibus suis perfectionem dederunt. Praesertim in personis earumque ingeniis describendis novas vias aperuit. Die 3.3.1906 Wiehe in oppido, ubi iam antea monumentum erectum erat, societas condita est ''(Leopold von Ranke-Verein)'' cui in animo casae natalis praeservatio et musei curatio continuatae. == Lege etiam == * Wolfgang J. Mommsen (ed.): ''Leopold von Ranke und die moderne Geschichtswissenschaft''. Klett-Cotta, [[Stuttgardia]]e anno 1988, ISBN 3-608-91472-2 * Siegfried Baur: "Versuch über die Historik des jungen Ranke". Duncker & Humblot, Berolini anno 1998. ISBN 978-3-428-09115-7 *Andreas Dieter Boldt: ''Das Leben und Werk von Leopold von Ranke''. Peter Lang, Bern 2016 (primo Anglice: ''The Life and Work of the German Historian Leopold von Ranke (1795–1886). An Assessment of His Achievements'', Lewiston: Mellon Press 2014). * Helmut Berding: ''Leopold von Ranke''. In: Hans-Ulrich Wehler (ed.): ''Deutsche Historiker'', Band 1. [Vandenhoeck & Ruprecht, Gottingae 1971, S.&nbsp;7–2 * {{BBKL|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613132453/http://www.bautz.de/bbkl/r/ranke_l.shtml |autor=Volker Dotterweich|artikel=Ranke, Leopold|band=7|spalten=1324–1355}} * {{ADB|27|242|269|Ranke, Leopold von|[[Alfred Dove]]|ADB:Ranke, Leopold von}} * Günter Johannes Henz: ''Leopold Ranke. Leben, Denken, Wort, 1795–1814. Darstellende Untersuchungen und Edition. Mit allgemeinen archivalischen und bibliographischen Beiträgen''. Coloniae Agrippinae 1968. * Günter Johannes Henz: ''Zu Leopold von Rankes Briefwechsel. Forschungsbericht und Nachlese''. Archiv für Kulturgeschichte, 54 (1972), p. 285–324. * Günter Johannes Henz: ''Zur Kritik neuerer Briefeditoren. Die Ausgabe des Briefwechsels Leopold von Rankes durch die Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Eine Denkschrift zu ihrem 150jährigen Bestehen''. Iuliaci 2008 ([https://web.archive.org/web/20200809143430/http://ranke-briefwechsel.de/ in nterreti hic]). * Günter Johannes Henz: ''Rankes fälschlich so benannte Vorträge „Über die Epochen der neueren Geschichte“. Eine Untersuchung zu Schein und Sein der Überlieferung''. In: ''Deutsche Vierteljahrsschrift für Literaturwissenschaft und Geistesgeschichte'', 83, 2009, p. 408–451. * Günter Johannes Henz: ''Leopold von Ranke in Geschichtsdenken und Forschung''. Bd. 1: ''Persönlichkeit, Werkentstehung, Wirkungsgeschichte''. Bd. 2: ''Grundlagen und Wege der Forschung''. Duncker & Humblot, Berolini 2014 * Ulrich Muhlack: ''Leopold Ranke, Rom und „Die Römischen Päpste“''. In: Michael Matheus, Martin Wallraff, Jörg Lauster (ed.): ''Rombilder im deutschsprachigen Protestantismus. Begegnungen mit der Stadt im „langen 19.&nbsp;Jahrhundert“'', Tubingae 2011, p. 1–24. * Ulrich Muhlack: ''Leopold von Ranke (1795-1886).'' In: Lutz Raphael (ed.): ''Klassiker der Geschichtswissenschaft''. Tomus I: ''Von Edward Gibbon bis Marc Bloch'', Beck, Monaci 2006, ISBN 978-3-406-54118-6, p. 38–63. * {{NDB|21|140|142|Ranke, Franz Leopold von|Ulrich Muhlack|118598279}} * Ugo Tucci: ''Ranke and the Venetian Document Market''. In: ''The Courier'' 22.1 (1987), p. 7–38. * Martin Wahler: ''Leopold von Ranke''. In: ''Mitteldeutsche Lebensbilder'', Band 2: ''Lebensbilder des 19. Jahrhunderts'', Magdeburgi 1927, p. 171–186. * Leopold von Ranke. Vorträge anläßlich seines 100. Todestages. Gedenkfeier der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften und der Stiftung Historisches Kolleg im Stifterverband für die Deutsche Wissenschaft am 12. Mai 1986, Monaci 1987 ([https://web.archive.org/web/20151010151542/http://www.historischeskolleg.de/fileadmin/pdf/dokumentationen_allgemein_pdf/dok03_ranke.pdf Digitalisat]). == Nexus externi == {{CommuniaCat|Leopold von Ranke|Leopoldum de Ranke}} * [https://web.archive.org/web/20071026032218/http://www.geschichte.hu-berlin.de/galerie/texte/ranke.htm Biographia apud Universitatem Humboldt Berolini] * [http://www.klassiker.historicum-archiv.net/18/ranke.htm De Leopoldo de Ranke]{{Nexus deficitur|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in 'Klassiker der Geschichtswissenschaft' *[https://www.projekt-gutenberg.org/autoren/namen/ranke.html Opera apud projekt-gutenberg.org] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118598279 De Ranke apud DDB] *[https://de.wikisource.org/wiki/Leopold_von_Ranke Res apud Vicifontem] *[https://web.archive.org/web/20201031222918/http://www.sportverein-wiehe.de/fussball/rankecup/allgemein De praemio pedilusorio pro Ranke nominato] {{DEFAULTSORT:Ranke, Leopoldus de }} [[Categoria:Scriptores Germaniae]] [[Categoria:Historici Germaniae]] [[Categoria:Nati 1795]] [[Categoria:Mortui 1886]] [[Categoria:Auctores Theodisci]] {{Myrias|Homines}} l11i852fw3iwjxncn5i38cgyms6n6rz 10 37974 3997723 3920604 2026-10-29T09:48:02Z Grufo 64423 Grufo movit paginam [[Formula:Vide paginam discretivam]] ad [[Formula:Vide etiam paginam discretivam]] sine redirectione: Haec formula adhibenda est quum titulus notas parenthesis habet 3848275 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Vitta navigationis|Vide etiam {{#if:{{{1|}}} |{{#if:{{{2|}}} |paginas discretivas: [[{{{1}}}]]{{#if:{{{3|}}}|, [[{{{2}}}]]{{#if:{{{4|}}}|, [[{{{3}}}]]{{#if:{{{5|}}}|, [[{{{4}}}]] et [[{{{5}}}]]|, et [[{{{4}}}]]}}|, et [[{{{3}}}]]}}|<nowiki /> et [[{{{2}}}]]}} |paginam discretivam: [[{{{1}}}]] }} |paginam discretivam: [[{{PAGENAME}} (discretiva)]] }}.}}</includeonly><noinclude>{{Documentatio}}</noinclude> 2v9tw2tqnn29c1so1wvn56wvl5ctqh9 11 38051 3997724 3920624 2026-10-29T09:48:02Z Grufo 64423 Grufo movit paginam [[Disputatio Formulae:Vide paginam discretivam]] ad [[Disputatio Formulae:Vide etiam paginam discretivam]] sine redirectione: Haec formula adhibenda est quum titulus notas parenthesis habet 3920624 wikitext text/x-wiki {{Huic contributa est|Formula:Pro pagina discretiva vide|20071030135623|159677|369790|369798}} ==Merge?== I guess so. I never used {{fn|Pro pagina discretiva vide}} because I couldn't see the point in a formula that takes just as long to type as the words you require! The experimental formulae I've just created, {{fn|disp}} and {{fn|dis}}, are very easy to type, produce a brief message (unlike <nowiki>{{fn|disambig}}</nowiki> and {{fn|alius}}) and -- at Hendricus' suggestion -- have a background that distinguishes them visibly from the body of the article. I thought that was a good idea. What do others think? [[Usor:Andrew Dalby|Andrew Dalby]] ([[Disputatio Usoris:Andrew Dalby|disputatio]]) 14:48, 24 Octobris 2007 (UTC) : I'm fine with redirecting {{fn|pro pagina discretiva vide}} to {{fn|disp}} (but why is this template called ''disp''?). : I fear that {{fn|dis}} might get confused with ordinary "read more" links like {{fn|vide-etiam}} and might get added in the middle or in the end of articles, which is apparently not your intention. Perhaps the text appearing in this template could make it clearer that this template should only be used for linking to homonymes? --[[Usor:UV|UV]] 22:25, 24 Octobris 2007 (UTC) ::I was away for a few days and have only just seen this! Yes, good point, I have now revised the text in {{fn|dis}} to make clear that it points to an article about a homonym. I will add comments at the formula pages to explain these formulae are for use only at the head of articles. ::Perhaps I should move these two formulae to {{fn|videhom}} (for "'''Vide''' etiam paginam '''h'''omonymam") and {{fn|videdis}} for "'''Vide''' etiam paginam '''d'''iscretivam"). Would that work? If that makes sense and no one objects, I could then do the necessary merging. [[Usor:Andrew Dalby|Andrew Dalby]] ([[Disputatio Usoris:Andrew Dalby|disputatio]]) 10:03, 30 Octobris 2007 (UTC) ::: Perfect! --[[Usor:UV|UV]] 00:09, 31 Octobris 2007 (UTC) po4epjoe9ziqzo81qa10foftxm8q1wh 1 38557 3997647 370588 2026-10-28T15:40:39Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* */ Reply 3997647 wikitext text/x-wiki This whole article appears to be a quotation, and it should therefore be moved to wikifons (or wherever), and a new & correctly wikified article should be put here in its place. [[Usor:IacobusAmor|IacobusAmor]] 15:26, 31 Octobris 2007 (UTC) :Feci quod suadebas, amice! Tarde potius quam numquam. [[Usor:Marcus Terentius Bibliophilus|Marcus Terentius Bibliophilus]] ([[Disputatio Usoris:Marcus Terentius Bibliophilus|disputatio]]) 15:40, 28 Octobris 2026 (UTC) bj9dsma8du5dcv6ipjrwymfq1ivo69d 3997659 3997647 2026-10-28T18:55:41Z Grufo 64423 /* Vicificatio */ Titulum dedi 3997659 wikitext text/x-wiki == Vicificatio == This whole article appears to be a quotation, and it should therefore be moved to wikifons (or wherever), and a new & correctly wikified article should be put here in its place. [[Usor:IacobusAmor|IacobusAmor]] 15:26, 31 Octobris 2007 (UTC) :Feci quod suadebas, amice! Tarde potius quam numquam. [[Usor:Marcus Terentius Bibliophilus|Marcus Terentius Bibliophilus]] ([[Disputatio Usoris:Marcus Terentius Bibliophilus|disputatio]]) 15:40, 28 Octobris 2026 (UTC) pfrzm8yj8qnrf6k750tno3l9r0qin11 0 49705 3997658 3991845 2026-10-28T17:42:59Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Historia */ 3997658 wikitext text/x-wiki {{L1}} {{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Mytilene 2010-04-03.jpg|thumb|left|Aspectus Mytilenes]] [[Fasciculus:Dimos Mytilinis.png|thumb|Situs Mytilenes in pristina [[Lesbos (nomus Graeciae)|praefectura Lesbi]]]] '''Mytilene''' (''-ēs'' f.) sive '''Mytilenae''' (''-ārum'' f.)<ref>Praeter formas "Mytilene (-es)" et "Mytilenae (-arum)" litteris antiquis etiam "Mitylēnae (-ārum)", "Mitilēna (-ae) et "Mitylēnē (-es)" inveniuntur. - Adi.: Mytilēnaeus (-a, -um), Mitylēnaeus (-a, -um), Mytilēnēnsis (-e), vide [http://www.zeno.org/Georges-1913/A/Mytilenae?hl=mytilene Georges, Hannoverae, 8. ed. 1918]</ref> ([[Neograece]] {{Polytonic|Μυτιλήνη}}) est [[urbs]] et olim [[demus]] in insula [[Graecia|Graeca]] [[Lesbos|Lesbo]]. Ab administratione reformata anni [[2010]] (vide [[Libellus Callicratis]]) est "unitas popularis" (Graece: δημοτική ενότητα) et caput [[Unitas regionalis (Graecia)|regionalis unitatis]] ac demi [[Lesbos|Lesbii]] (Περιφερειακή Ενότητα Λέσβου / Δήμος Λέσβου) in regione [[Aegaeum Boreale (regio Graeciae)|Aegaeo Boreali]] [[Graecia]]e. Mytilene sedes episcopalis [[ecclesiae Orthodoxae]] et sedes primaria [[Universitas Aegaei|Universitatis Aegaei]] (Πανεπιστήμιο Αιγαίου) anno [[1984]] conditae est. [[Aëroportus|Aëroportu]] ''Mytilene International Airport Odysseas Elytis'' (Κρατικός Αερολιμένας Μυτιλήνης, Οδυσσέας Ελύτης) Mytilene cum pluribus urbibus Graecis ac internationalibus coniuncta est. == Situs urbis == Trium magnarum [[paeninsula]]rum Lesbi Mytilene in ea sita est, quae maxime in austro-orientem versa est et ''Amale'' (Χερσόνησο της Αμαλής) appellatur. A septentrionibus ad meridiem 20 km patet, ab oriente in occidentem 7 km. Paeninsula ''Amale'' ab oriente a ''freto Mytilenes'' (Στενό Μυτιλήνης), ab occidente a ''sinu Gerae'' (Κόλπος της Γέρας) finitur, ''promontorium Agrilia'' (Ακροτιριο Αγριλιά) est locus maxime meridianus. == Mythologia == [[Diodorus Siculus]] in quinto [[Bibliotheca historica (Diodorus)|bibliothecae historicae]] libro (5,81) narrat quendam Macareum Lesbum rexisse, cuius filiae Mytilene ac Methymna vocatae sint. Ex his urbes nominatas esse. :''Μακαρεῖ δὲ θυγατέρες ἐγένοντο σὺν ἄλλαις Μυτιλήνη καὶ Μήθυμνα, ἀφ´ ὧν αἱ πόλεις ἔσχον τὴν προσηγορίαν.'' == Historia == [[Fasciculus:Nuremberg chronicles f 59v 3.png|thumb|left|[[Pittacus Mytilenaeus]], xylographia ex [[Liber chronicarum (Schedel)|libro chronicarum]] ab Hartmanno Schedel conscripto.]] [[Fasciculus:Mitelen01.jpg|thumb|Tabula impetus [[Russia|Russici]] anno [[1771]]]] Urbs circa annum [[1200 a.C.n.]] a Graecis [[Aeoles|Aeolibus]] condita, quae illustres poetas, philosophos, artifices genuit, primam in Lesbo insula partem ab antiquitate ad hos dies in rebus politicis ac culturalibus obtinuit. Sicut urbs aemula [[Methymna]] iam a [[saeculum 8 a.C.n.|saeculo octavo a.C.n.]] [[colonia]]s in [[Troas|Troadem]] ac [[Paeninsula Callipolitana|Chersonesum Thracicum]] ([[Sestos]]) deduxit. [[Saeculum 7 a.C.n.|Saeculo septimo a.C.n.]] domo regia Penthilidarum, quae originem ab [[Orestes|Oreste]] deduxit, pulsa pugnae gentium nobilium ortae sunt, quibus inter alios poetae [[Alcaeus]] et [[Sappho]] fugati sunt. [[Pittacus Mytilenaeus|Pittacus]], unus ex [[septem sapientes|septem sapientibus]], excellentius se gessit. Circa annum [[590 a.C.n.]] a civibus unamitier "aisymnetes" (arbiter) electus munere "tyranni electi" (ut [[Aristoteles]] dicit) functus post decem annos sua sponte se abdicavit. Cum urbes Graecae in [[Asia Minor]]e sitae anno [[500 a.C.n.|500]]/[[499 a.C.n.]] contra imperium [[Persia|Persicum]] rebellaverunt, Mytilene se sic dictae [[Seditio Ionica|Seditioni Ionicae]] adiunxit et tyrannum nomine ''Koes'', qui a Persis adiutus erat, expulerunt. Post [[Pugna Salaminia|pugnam Salaminiam]] Mytilene particeps fuit [[Foedus Delium|foederis Delii]]<ref>[[Thucydides]] III.10.2</ref>. Cum anno [[428 a.C.n.]] defecisset atque a Lacedaemoniis auxilium petisset<ref>[[Thucydides]] III.2-18</ref>, ab [[Athenae|Atheniensibus]] vi subacta est<ref>[[Thucydides]] III.25-51. [[Antiphon]], ''De nece Herodis'' 76-9. [[Aristoteles]], ''[[Politica (Aristoteles)|Politica]]'' V.4.6.</ref>. Anno [[406 a.C.n.]] classis Atheniensis [[Conon Atheniensis|Conone]] duce a [[Sparta|Lacedaemoniis]], quibus [[Callicratidas]] praefuit, in Mytilenes portu inclusa et demum [[pugna apud Arginusas commissa]] liberata est. Anno [[405 a.C.n.]] Mytilene sub dicionem Lacedaemoniorum venit. Qui [[oligarchia]] introducta civibus mox odio fuerunt ac post Cononis apud [[Cnidus|Cnidum]] victoriam anno [[394 a.C.n.]] expulsi sunt. Inde Mytilene iterum cum Athenis foedus icit. Tempore [[Hellenismus|hellenistico]] Mytilene ad imperium [[Seleucidae|Seleucidarum]] pertinuit, anno [[188 a.C.n.]] a [[Respublica Romana|Romanis]], quos bello contra [[Antiochus III Magnus|Antiochum III]] adiuverat, [[autonomia]]m obtinuit. Ubi [[Mithridates VI (rex Ponti)|Mithridates VI]], rex [[Pontus (regnum)|Ponti]], rem publicam Romanam aggressus est, civitas Mytilaenea anno [[88 a.C.n.]] omnes Romanos in Lesbo viventes necari iussit. Cum Mytilene anno [[80 a.C.n.]] post acerrimam defensionem a Romanis expugnata est, [[Gaius Iulius Caesar]] [[corona civica]] decorata est. [[Theophanes Mytilenaeus|Theophane]] intercedente, qui fuit [[Gnaeus Pompeius Magnus|Gnaei Pompeii]] amicus, urbs anno [[62 a.C.n.]] autonomiam recuperavit et denuo floruit. Ut ex [[Longos|Longi]] fabula [[Daphnis et Chloe]] (saec. 2-3) patet, res prosperae etiam tempore [[Imperium Romanum|Imperii Romani]] stabiles permanebant. Pulchrum templum ibi erat quod Pompeius Romae imitatus est. Anno [[56]] [[Paulus]] apostolus, cum ex tertio itinere [[missionarius|missionario]] revertit, Mytilenen venit, ubi pernoctavit.<ref>Act. 20.14-15: ''Cum autem convenisset nos in Asson, assumpto eo, venimus Mitylenen. Et inde navigantes sequenti die pervenimus contra Chium et alia applicuimus Samum et sequenti venimus Miletum.''</ref> [[Fasciculus:Fortress.jpg|thumb|Castrum Mytilenes.]] A [[saeculum 4|quarto saeculo]] Mytilene fuit sedes [[episcopus|episcopalis]]. [[Medium Aevum|Medio Aevo]] pars fuit [[Imperium Romanum Orientale|Imperii Romani Orientalis]]. Anno [[1354]] [[Ioannes V Palaeologus]] insulam [[Franciscus I Gateluzus|Francisco I Gateluzo]] [[Genua|Genuensi]], qui Mariam, sororem eius, in matrimonium duxerat, dedit. Gattilusi [[castrum]] in [[acropolis|acropoli]] aedificaverunt, ut inscriptiones (1373 et 1460) attestantur. Urbe anno [[1462]] [[Imperium Ottomanicum|Turcis]] tradita maxima incolarum pars, qui tum erant fere 20 000 hominum, in [[Constantinopolis|Constantinopolim]] translata est, mercatura autem Mytilene saeculis sequentibus paulatim se remisit. [[Saeculum 18|Saeculo duodevicesimo]] Mytilenis [[navale]] Ottomanicum fuit. [[Orlophica|Orlophicis]] portus classi [[Alexius Gregori filius Orlov|Alexii Orlov]] oppugnata est (diebus 2-4 Novembris anno [[1771]]). [[Bellum rerum novarum Graecum|Bello rerum novarum Graeco]] ([[1821]]–[[1829]]) urbs, quamvis a Graecis oppugnata, sub imperio Ottomanico remansit et classi Ottomanico praesidium fuit. Die [[2 Novembris]] anno [[1912]] Graeci insulam Lesbum cum urbe Mytilene occupant, anno [[1916]] cum regno [[Graecia]]e coniuncta est. Die [[4 Maii]] anno [[1941]] insula copiis [[Germania|Germanis]] occupata est. == Visu digna == [[Fasciculus:Fortress2.jpg|thumb|Moles portus antiqui, turri Ottomanica superposita.]] [[Fasciculus:Roman Aqueduct in Mytilini (Lesbos), Greece.jpg|thumb|Aquaeductus Romanus prope Moriam.]] [[Fasciculus:Theophilos Korais Rigas.JPG|thumb|[[Theophilus Chatzemichael|Theophilus]]: [[Adamantius Coraes]] et [[Regas Pheraeus]] Graeciam, ut surgat, adiuvant.]] * Portus antiquus: Portus Mytilenes septentrionalis (Αρχαίο Ακρομόλιο) ''Maloes Limen'' (Μαλόης λιμήν) appellatus est, quod nomen a sanctuario [[Apollo|Apollinis]] cognomine ''Maloen'' traxerat. Duobus molibus saeculi quinti a.C.n. munitus erat. * [[Agora]]: Fundamenta ac stylobatae columnarum porticus 150 metrorum servata sunt. * [[Theatrum]] antiquum (Αρχαίο Θέατρο): [[Plutarchus]] narrat theatrum 10000 spectatoribus locum praebuisse exemplarque fuisse illius theatri, quod [[Pompeius]] [[Roma]] exstruxerit. Nam post Orientem subactum Pompeius a familiari suo Theophane invitatus spectaculum in suum honorem spectaverat<ref>''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Vita Pompei]]'' 42.8.</ref>. * Aedificia posterioris antiquitatis * [[Aquaeductus]] Romanus prope ''Moria'' * [[Castrum]]: Arx Mytilenes (Κάστρο Μυτιλήνης vel Φρούριο της Μυτιλήνης) in paeninsula boreo-orientali sita est. * [[Thermae|Balneae]] Ottomanicae (Τσαρσί Χαμάμ) * [[Meschita]]e: Balide Tzami (Βαλιδέ Τζαμί, "meschita matris sultani"), Giali Tzami (Γιαλί Τζαμί, "meschita litoralis"), Geni Tzami (Γενί Τζαμί, "meschita nova") * Museum archaeologicum (Αρχαιολογικό Μουσείο Μυτιλήνης) * Museum artis Byzantinae (Μουσείο Βυζαντινής τέχνης) * Pinacotheca communalis (Δημοτική Πινακοθήκη Mυτιλήνης) * Museum [[Theophilus Chatzemichael|Theophili]] pictoris (Μουσείο Έργων Θεόφιλου) * Museum et bibliotheca Stratis Eleutheriadis (Μουσείο – Βιβλιοθήκη Στρατή Ελευθεριάδη – Teriade) == Incolae noti == {{vide-etiam|Lesbos}} == Bibliographia == Vox Mytilene, in: Siegfried Lauffer (Ed. / [[1999]]): Griechenland. Lexikon der historischen Stätten. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Augustae Vindelicorum, p. 451-464 (ibi bibliographia largior invenitur) - Descriptio historiae hanc commentationem sequitur. == Notae == <references /> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Mytilene|Mytilenen}} * [http://www2.egeonet.gr/aigaio/Forms/fLemma.aspx?lemmaid=6873&contlang=57 Scitu digna de Lesbo insula], Neograece * [https://web.archive.org/web/20100616184724/http://www.photopassport.gr/index_181.html Mytilene ex aere visa] [[Categoria:Mytilene| ]] [[Categoria:Urbes Graecae antiquae]] [[Categoria:Loci habitati Aegaei Borealis]] hf3wrgtecz1jdla0cs66hd1vnmnzuqj 0 50049 3997741 3979902 2026-10-29T10:49:32Z Grufo 64423 3997741 wikitext text/x-wiki {{videdis|Temperatura (discretiva)}} [[Fasciculus:Worlds Tallest Thermometer.jpg|thumb|Maximum in toto [[orbis terrarum|orbe terrarum]] [[thermometrum]], ut dicitur, in [[California]] positum.]] {{res|Temperatura}} est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|quantitas physica||en|qid=Q107715}} quae [[natura]]m [[calor]]is vel frigoris per [[quantitas|quantitates]] [[significatio (linguistica)|significat]]. Temperatura est [[mensura]] quae [[thermometrum|thermometro]] {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Calibratio|computatur|en|qid=Q736777}}. [[Energia kinetica|Energiam kineticam]] [[atomus|atomorum]] {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Vibratio|vibrantium|en|qid=Q3695508}} et confligentium quibus [[substantia]] constituitur ostendit. Haec [[magnitudo]] olim '''gradus caloris''' appellabatur, sed hoc nomen dubiosum proveniebat ex [[theoria]] falsa, quae [[calor]]em esse [[materia]]m sicut [[aqua]]m inter res fluentem dicebat. Temperatura hodie saepe secundum scalam thermodynamicam scientificam indicatur, gradibus K = [[Kelvinus (unitas)|Kelvinianis]]. Hoc nomen unitatis ex [[Gulielmus Thomson, baro Kelvinus|Guilielmo Thomson, Barone Kelvino]] electum appellatur, propter eius conlationes maximi momenti ad theoriam thermodynamicam amplificandam. Secundum [[axioma]]ta thermodynamica, [[0]] [[Kelvin (unitas)|Kelvin]] est temperatura minima in [[aequilibrium thermale|statu aequilibrii]], quamquam temperaturae negativae fieri sunt in statibus quo aequilibrio caretur. Quamquam autem gradus K est unitas probata per [[Systema Internationale|Systema Unitatium Internationale]], aliae unitates ad temperaturae thermodynamicae mensuram hodie etiam adhibitae sunt, sicut gradus °C appellata secundum [[Andreas Celsius|Andream Celsium]], °F secundum [[Daniel Gabriel Fahrenheit|Danielem Gabrielem Fahrenheit]], °R secundum [[Réaumur]], et R aut °Ra secundum [[Gulielmus Ioannes Macquorn Rankine|Gulielmum Rankine]]. Temperatura magni momenti in omnibus {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Scientia naturalis|scientiae naturalis|en|qid=Q7991}} [[disciplina|disciplinis]] est, inter quas [[astronomia]], [[biologia]], [[chemia]], [[geographia]], [[ingeniaria mechanica]], [[medicina]], [[metallurgia]], [[oecologia]], [[physica]], {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|scientia materiarum||en|qid=Q228736}}, et [[scientia telluris]], atque in plurimis [[vita]]e quotidianae [[res|rebus]]. In [[meteorologia|re meteorologica]], temperatura inter variabiles maximi momenti quantitates numeratur, [[praecipitatio]]nis modum, [[ventus|ventorum]] vehementiam, et [[tempestas|tempestatum]] magnitudines determinantes. == De vocabulis == Latinitate classica haec notio saepius vocibus ''[[calor]]'' vel ''[[frigus]]'' describitur. Voces ''temperatio'', ''temperies'', ''temperamentum'', ''temperatura'' rerum mixtionem aequatam significant,<ref>{{Forcellini-fons}}</ref> sic tempestas moderata ''aeris'' vel ''caeli temperatio'' dicebatur. Hodierna notio temperaturae "gradus caloris" dici potest, sed vocabulum ''temperatura'' in libris eruditis recentibus usitatum est.<ref>{{Morgan}}</ref><ref>Philipp Roelli, ''Latin as the Language of Science and Learning'' (De Gruyter, 2021), [https://www.google.com/books/edition/Latin_as_the_Language_of_Science_and_Lea/pFdYEAAAQBAJ?pg=PA494 p. 494]</ref> == Effectus temperaturae == [[Fasciculus:Body Temp Variation.svg|thumb|Media [[corpus humanum|corporis humani]] temperaturae quotidianae [[variatio]].]] [[Fasciculus:Thermometer CF.svg|thumb|Dua thermometra temperaturam Celsianam et Fahrenheitianam ostendunt.]] [[Fasciculus:Pakkanen.jpg|thumb|Usitatum thermometrum Celsianum temperaturam [[dies|diei]] [[hiems|hiemalis]] −17C metitur.]] Multae rationes physicae ad temperaturam coniunguntur, quarum aliquot infra perscribuntur. * physicae materiarum [[proprietas|proprietates]], inter quas {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|phases materiae||en|qid=Q104837}} ([[solidum]], [[liquidum]], [[gasium]], [[plasma]]), [[densitas]], [[solubilitas]], [[Pressio vaporis|pressura vaporis]], {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|conductivitas electrica||en|qid=Q4593291}}, {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|duritia||en|qid=Q3236003}}, [[Attritus|resistentia usalis]], {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|conductivitas thermalis||en|qid=Q487005}}, {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Rosio|resistentia rosionis|en|qid=Q137056}}, [[vires]]. * modus et ambitus quibus [[reactio chemica|reactiones chemicae]] fiunt<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UKkQAQAAMAAJ|title=Thermal discharges at nuclear power stations: their management and environmental impacts: a report prepared by a group of experts as the result of a panel meeting held in Vienna, 23–27 October 1972|last=Agency|first=International Atomic Energy|date=[[1974]]|publisher=International Atomic Energy Agency}}.</ref> * summa et proprietates {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Radiatio thermalis|radiationis thermalis|en|qid=Q192593}} quae e [[superficies|superficie]] [[res|rei]] emittitur * {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|temperatura aeris||en|qid=Q1160424}}, quae omnes [[organismus|organismos]] [[vita|vivos]] afficit * [[celeritas soni]], quae in gasio pro [[radix quadrata|radice quadrata]] temperaturae absolutae est<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eVpITJfPxMEC&pg=PA34|title=The Art of Digital Audio|last=Watkinson|first=John|date=[[2001]]|location:Novi Eboraci|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-240-51587-8}}.</ref> == De scala Kelviniana, Celsiana, Fahrenheitiana == Cum systema [[aequor maris|aequore maris]] sub [[pressio]]ne atmosphaerica (1 atm) quoddam calefaciatur, temperatura augmentat gradibus: * 0 [[kelvinus (unitas)|K]], −273,15 [[gradus Celsianus|°C]], −459,67 °F: [[zerum absolutum|temperatura thermodynamica minima]], quae scalam incipit; praeter [[helium]], omnes [[materia extrastellaris|materiae extrastellares]] hac temperatura sunt solidae * 63,15 K, −210,00 °C, −346,00 °F: [[nitrogenium]] (quod 78% [[aër]]is Tellurici constituit) [[gelatio|gelatur]] * 77,36 K, −195,79 °C, −320,33 °F: nitrogenium liquidum conversum est in [[gasium]] * 273.15 K, 0 °C, 32 °F: [[aqua]] in [[glacies|glaciem]] vertur * 310 K, 37 °C, 98 °F: ordinaria hominis [[temperatura interna]] * 373.15 K, 100 °C, 212 °F: [[aqua]] liquida nunc fervet in [[vapor]]em * 1808 K, 1535 °C, 2795 °F: [[ferrum]] liquefit * ca. 6500 K: superficies [[sol]]aris quae videri potest Ad usum quotidianum, homines scalam Celsianam malunt, ubi aquae congelationis temperatura valore zero assignatur, et ebullitionis centum. Ad temperaturas Kelvinienses in Celsienses et vice versa convertant, habemus igitur formulas: :: Kelvin = °Celsius + 273.15 :: °Celsius = Kelvin − 273.15 Scala vetus in usu [[Civitates Foederatae|Americano]] populo gratissima habetur Fahrenheitiana, cui formula definiens est :: <math>^{\circ}\text{Fahrenheit} = 32^{\circ} + \frac{9}{5} (\text{Kelvin} - 273.15)</math> == De temperaturae natura == Temperatura plerumque per quodquam rei adiunctum decernitur, quod cum res calefit augmentat.{{dubsig}} [[Thermometrum|Thermometra]] primitiva utuntur, exempli gratia columnis [[vitrium|vitrii]] longis [[hydrargyrum|hydrargyri]] plenis; his in thermometris prope temperaturas ordinarias hydrarguntum{{dubsig}} in proportione calori dato expandit. Saepe autem adiuncta in proportione calori applicato agumentare nolunt. [[Aqua]], exempli gratia, cum calefit, primum contrahit, tunc expandit; qua de causa [[crystallum|crystalla]] aquae in [[superficies|superficie]] [[corpus aquae|corporis aquae]] [[hiems|hieme]] fluitant, quod ea minus densa sunt quam aqua [[liquidum|liquida]]. == Temperaturae praecipuae == {{div col|2}} * [[Punctum criticum]] * [[Punctum fervoris]] * [[Punctum liquefactionis]] * [[Punctum triplex]] * {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Temperatura Curiensis||en|qid=Q191073}} * {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Temperatura coloris||en|qid=Q327408}} * {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Temperatura neutronum||en|qid=Q1969703}} * [[Temperatura planckiana]] {{div col end}} == Bibliographia == * Adkins, C. J. (1968) [[1983]]. ''Equilibrium Thermodynamics.'' ed. tertia. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0-521-25445-0. * Buchdahl, H. A. [[1966]]. ''The Concepts of Classical Thermodynamics.'' Cantabrigiae: Cambridge University Press. * Chang, Hasok. [[2004]]. ''Inventing Temperature: Measurement and Scientific Progress.'' Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517127-3. * Jaynes, E. T. [[1965]]. "Gibbs vs Boltzmann entropies." ''American Journal of Physics'' 33 (5), 391–398. * Middleton, W. E. K. [[1966]]. ''A History of the Thermometer and its Use in Metrology.'' Baltimorae: Johns Hopkins Press. * Miller, J. [[2013]]. "Cooling molecules the optoelectric way." ''Physics Today'' 66 (1): 12–14. {{doi|10.1063/pt.3.1840}}. Bibcode 2013PhT....66a..12M. * [[Iacobus Riddick Partington|Partington, Iacobus Riddick]]. [[1949]]. ''An Advanced Treatise on Physical Chemistry,'' vol. 1, ''Fundamental Principles: The Properties of Gases.'' Londinii: Longmans, Green & Co. * [[Alfredus Brianus Pippard|Pippard, Alfred Brian.]] (1957) [[1966]]. ''Elements of Classical Thermodynamics for Advanced Students of Physics.'' Iterum impressum. Cantabrigiae: Cambridge University Press. * Quinn, T. J. [[1983]]. ''Temperature.'' Londinii: Academic Press. ISBN 0-12-569680-9. * Schooley, J. F. [[1986]]. ''Thermometry.'' Boca Raton Floridae: CRC Press. ISBN 0-8493-5833-7. * Roberts, J. K., et A. R. Miller. (1928) [[1960]]. ''Heat and Thermodynamics.'' Ed. quinta. Glasgoviae: Blackie & Son Limited. * Thomson, W. (Lord Kelvin). (1843) [[1863]]. "On an absolute thermometric scale founded on Carnot's theory of the motive power of heat, and calculated from Regnault's observations," ''Proceedings of the Cambridge Phil. Society.'' 1 (5): 66–71. * Thomson, W. [[1851]]. "On the Dynamical Theory of Heat, with numerical results deduced from Mr Joule's equivalent of a Thermal Unit, and M. Regnault's Observations on Steam." ''Transactions of the Royal Society of Edinburgh'' 20, pars 2 ((Martius): 261–268, 289–298. * Truesdell, C. A. [[1980]]. ''The Tragicomical History of Thermodynamics, 1822–1854.'' Novi Eboraci: Springer. ISBN 0-387-90403-4. * Tschoegl, N. W. [[2000]]. ''Fundamentals of Equilibrium and Steady-State Thermodynamics.'' Amstelodami: Elsevier. ISBN 0-444-50426-5. * Zemansky, Mark Waldo. [[1964]]. ''Temperatures Very Low and Very High.'' Princetoniae: Van Nostrand. * {{cite journal | last1 = Zeppenfeld | first1 = M. | last2 = Englert | first2 = B. G. U. | last3 = Glöckner | first3 = R. | last4 = Prehn | first4 = A. | last5 = Mielenz | first5 = M. | last6 = Sommer | first6 = C. | last7 = van Buuren | first7 = L. D. | last8 = Motsch | first8 = M. | last9 = Rempe | first9 = G. | year = [[2012]] | title = Sysiphus cooling of electrically trapped polyatomic molecules | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-11-22_491_7425/page/570 | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7425| pages = 570–573 | doi=10.1038/nature11595|arxiv = 1208.0046 |bibcode = 2012Natur.491..570Z | pmid=23151480| s2cid = 4367940 }}. == Notae == <references /> {{NexInt}} {{div col|2}} * [[Aestas]] * [[Ars coquinaria]] * {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Biothermia||en|qid=Q4915352}} * [[Daemon Maxwellianus]] * [[Ebullitio]] * [[Hypothermia]] * [[Ignis]] * [[Index magnitudinum physicarum]] * [[Scalar (physica)]] * [[Status normalis]] * [[Thermae]] * [[Thermae Romanae]] * [[Thermodynamica]] * {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Thermographia||en|qid=Q624587}} {{div col end}} == Nexus externi == {{CommuniaCat|Temperature|temperaturam}} {{Victionarium|Temperature|temperaturam}} [[Categoria:Calor]]<!--Heat transfer--> [[Categoria:Physica]]<!--melius: Fundamental physics concepts--> [[Categoria:Quantitates physicae]] [[Categoria:Temperatura]] [[Categoria:Thermodynamica]] {{1000 paginae}} {{Myrias|Physica}} alb2h06yamdihue3cymorrubyvl3rca 10 51000 3997727 3920609 2026-10-29T09:48:12Z Grufo 64423 Duplam redirectionem correxi 3997727 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Formula:Vide etiam paginam discretivam]] q75jnfjarsf6ip8cd9rzlqi0qgpd1d6 0 69936 3997639 3984426 2026-10-28T15:18:44Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997639 wikitext text/x-wiki {{L1}} {{Capsa hominis Vicidata}} [[Fasciculus:1989 CPA 6101.jpg|thumb|]] '''Kwame Nkrumah''' (natus, nomine ''Francis Nwia Kofi Ngonloma'', in [[oppidum|oppido]] [[Nkroful]] [[Gana|Litoris Aurei]] die [[21 Septembris]] [[1909]]; mortuus [[Bucaresta]]e in [[Romania]] die [[27 Aprilis]] [[1972]]), alumnus [[schola Achimota|scholae Achimota]] iuxta [[Accra]]m et [[Universitas Lincoln (Pennsilvania)|Universitatis Lincoln]] in [[Pennsilvania]], mox etiam [[Universitas Pennsylvaniensis|Universitatis Pennsylvaniensis]], deinde [[Schola Scientiarum Oeconomicarum et Politicarum Londiniensis|Scholae Scientiarum Oeconomicarum Londiniensis]], ab anno [[1952]] usque ad annum [[1966]] fuit [[Ghana]]e et civitatis colonialis antecessoris [[Litus Aureum (colonia Britannica)|Litoris Aurei]] dux, qui dum rexit quam maxime [[Pan-Africanismus|Pan-Africanismum]] et [[socialismus Africanus|socialismum Africanum]] citavit. Etiam praeses [[Organizatio Unitatis Africanae|Organizationis Unitatis Africanae]] erat. Multa incepta eius fructus haud genuerunt, et Ghana quae primitus inter divitissimas civitates Africanas constabat in unam facta est inter pauperrimas. [[Moles Akosombo]] autem, quae inceptum eius fuit, paene omnem [[electricitas|electricitatem]] Ghanae hodie efficit. [[Liber]] de [[neocolonialismus|neo-colonialismo]] anno [[1965]] divulgavit. Die [[24 Februarii]] [[1966]] Nkrumah, cum in itinere esset ad [[Vietnamia]]m et [[Res publica popularis Sinarum|Sericam]], per motum [[miles|militum]], duce [[Iosephus Arthurus Ankrah|Iosepho Arthuro Ankrah]], e munere deiectus est. Ankrah, successor eo, praeses Ganae factus est. Nkrumah deinde in [[Conakry]] [[Guinea]]e exsul vixit, ubi [[Ahmedus Sékou Touré]] eum "copraesidem" honoris causa nominavit, quam honorem usque ad annum [[1967]] retinuit. Anno [[1971]] [[Cancer prostatae|cancri prostatae]] aegrotus in [[Romania]]m iter fecit, ut curaretur, sed ibi mense Aprili 1972 mortuus est. {{NexInt}} * [[Unio Africana]] * [[Gulielmus Arthurus Lewis]] == Opera a Kwame Nkrumah scripta == * 1938 (sub nomine "Francis Nkrumah") : "Negro History: European Government in Africa" in ''The Lincolnian'' (12 Aprilis 1938) p. 2. [https://web.archive.org/web/20090817175003/http://www.lincoln.edu/library/project.html Textus hic reperitur apud Special Collections and Archives], Lincoln University * 1954 : "Forward ever. Speech delivered ... on 24th October 1954". Accrae: Heal Press * 1957 : ''Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah''. Edinburgi: Thomas Nelson * 1957 : "Towards colonial freedom: Africa in the struggle against world imperialism". Accra: Guinea Press * 1960 : ''Hands off Africa! Some famous speeches by Dr. the Rt. Hon. Kwame Nkrumah''. Accra: Kwabena Owusu-Akyem * 1961 (Samuel Obeng, ed.) : ''Selected speeches of Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah, first President of the Republic of Ghana, vol. 2''. Accra: Afram Publications Ghana * 1961 : ''I Speak of Freedom''. Londinii: William Heinemann [http://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/1961/speak-freedom.htm Textus interretialis imperfectus apud marxists.org] * 1963 : ''Africa Must Unite''. Londinii: William Heinemann * 1964 : ''Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation''. Londinii: William Heinemann * 1965 : ''Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism''. Londinii: Thomas Nelson [http://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/neo-colonialism/index.htm Textus interretialis apud marxists.org] * 1967 : ''Axioms of Kwame Nkrumah''. Londinii: Thomas Nelson * 1967 : "African Socialism Revisited" in ''Africa: National and Social Revolution'' (Pragae: Peace and Socialism Publishers) [http://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/1967/african-socialism-revisited.htm Textus interretialis apud marxists.org] * 1967 : ''Challenge of the Congo''. Londinii: Thomas Nelson * 1967 : ''Voice From Conakry''. Londinii: Panaf Publications * 1968 : ''Dark Days in Ghana''. Londinii: Panaf Publications * 1968 : ''Handbook of Revolutionary Warfare: a Guide to the armed phase of the African Revolution''. [Londinii?] Panaf Publications * 1968 : ''The Struggle Continues''. Londinii: Panaf Publications * 1968 : ''The way out; together with "Civilian rule" fraud, and A call for positive action and armed struggle''. Londinii: Panaf Publications * 1969 : ''Two myths: 1. The myth of the “Third World”; 2. “African Socialism” revisited''. Londinii: Panaf Publications * 1970 : ''Class Struggle in Africa''. Londinii: Panaf Publications * 1973 : ''Revolutionary Path''. Londinii: Panaf Publications<ref>Fons principalis huius enumerationis: catalogus Bibliothecae Britannicae</ref> == Notae == <references /> == Bibliographia == * {{Cite book |last=Addo |first=Ebenezer Obiri |title=Kwame Nkrumah: A Case Study of Religion and Politics in Ghana |publisher=University Press of America|year=1997 |isbn=978-0-7618-0785-8|ref=Addo }} * {{Cite book |last=Birmingham|first=David|year=1998|title=Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism|url=https://archive.org/details/kwamenkrumahfath0000birm|place=Athenis Ohii|publisher= Ohio University Press|ISBN= 978-0-8214-1242-8}} * {{Cite book |last=Bourret |first=F. M. |title=Ghana—The Road to Independence |publisher=Stanford University Press |year=1960|edition=Revised|origyear=1949 |oclc= 414362 |ref=Bourret}}. *{{Cite journal|author=Clarke, John Henrik|year=1974|title=Kwame Nkrumah: His years in America|url=https://archive.org/details/sim_black-scholar_1974-10_6_2/page/9|journal=The Black Scholar|volume=2|month=October|pages=9–16|JSTOR=41065759}} * {{cite book |last=Davidson|first= Basil|year=1973|title=Black Star: A View of the Life and Times of Kwame Nkrumah|place=[[Oxonia]]e|publisher= James Currey Publishers|isbn=978-1-84701-010-0 }}. * {{cite book |last=Fuller|first=Harcourt|year=2014|title=Building the Ghanaian Nation-State|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-44856-9 |ref=Fuller }}. * {{Cite book |last=Mazrui |first=Ali |title=Nkrumah's Legacy and Africa's Triple Heritage Between Globalization and Counter Terrorism |publisher=Ghana Universities Press|year=2004 |isbn=978-9964-3-0296-2|ref=Mazrui }}. *{{Cite book |last=Mwakikagile |first=Godfrey |title=Nyerere and Africa: End of an Era |url=https://archive.org/details/nyerereafricaend0000mwak |edition=tertia |location=Pretoria, South Africa |publisher=New Africa Press |year=2006 |chapter=Nyerere and Nkrumah: Towards African Unity |pages=[https://archive.org/details/nyerereafricaend0000mwak/page/347 347]–355 |isbn=0-9802534-1-1 }} * {{Cite book |last=Owusu-Ansah |first=David |title=Biographical Dictionary of Ghana |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-0-8108-7242-4|edition=quarta|ref=Owusu-Ansah }}. * {{Cite book|last=Rooney|first=David|year=1988|title=Kwame Nkrumah: The Political Kingdom in the Third World|publisher=St. Martin's Press|ref=Rooney|isbn=978-0-312-02479-6|url=https://archive.org/details/kwamenkrumah00davi}}. * {{Cite book|last=Sherwood|first=Marika|year=1996|title=Kwame Nkrumah: The Years Abroad 1935–1947|publisher=Freedom Publications|isbn=978-9988-7716-0-7|ref=Sherwood|url=https://archive.org/details/kwamenkrumahyear00sher_0}}. * {{Cite book |last=Poe|first=D. Zizwe|year=2003|title=Kwame Nkrumah's Contribution to Pan-African Agency|location=[[Novum Eboracum (urbs)|Novi Eboraci]]|publisher=Routledge}}. * {{Cite book |last=Thompson |first=W. Scott |title=Ghana's Foreign Policy 1957–1966 |url=https://archive.org/details/ghanasforeignpol1969wsco |publisher=Princeton University Press |year=1969 |oclc=2616|ref=Thompson }}. * {{Cite book |last=Tuchscherer|first=Konrad|year=2006|chapter=Kwame Francis Nwia Kofie Nkrumah|title=Encyclopedia of Modern Dictators|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000unse_z3j7|editor=Frank J. Coppa|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000unse_z3j7/page/217 217]–220|place=[[Novum Eboracum (urbs)|Novi Eboraci]]|publisher=Peter Lang}}. ==Bibliographia addita== * {{Cite book |last=Arhin|first=Kwame|year=1993|title=The Life and Work of Kwame Nkrumah|url=https://archive.org/details/lifeworkofkwamen0000unse_s1p5|place= Trentoniae Novae Caesareae|publisher= Africa World Press, Inc.|ISBN=9780865433953. (08543395X)}} * {{Cite book |last=Baynham|first=Simon|year=1988|chapter=The Military and Politics in Nkrumah's Ghana|title=Westview Special Studies on Africa|url=https://archive.org/details/militarypolitics0000bayn|place=Boulder Colorati|publisher=Westview Press, Inc. (Frederick A. Praeger)|ISBN=0-8133-70639}} * {{Cite journal |last=Biney|first=Ama|year=2008|title=The Legacy of Kwame Nkrumah in Retrospect|journal=Journal of Pan African Studies|volume= 2 (3)|url=http://www.artsrn.ualberta.ca/amcdouga/Hist247/winter_2014/resources/LegacyOfKwameNkrumah.pdf}} * {{Cite journal |last=Biney|first= Ama|year=2009|title=The Development of Kwame Nkrumah's Political Thought in Exile, 1966–1972|journal=Journal of African History|volume=50 (1)|pages=81–100}} * {{Cite book |last= Biney|first=Ama|year=2011|title=The political and social thought of Kwame Nkrumah|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-11334-3}} * {{Cite book |last=Bretton|first= Henry L.|year=1967|title=The rise and fall of Kwame Nkrumah: a study of personal rule in Africa|publisher=Frederick A. Praeger|pages=232}} *Defense Intelligence Agency. (1966). "[https://www.governmentattic.org/docs/DIA_AnalysisKwameNkrumahOfGhana1966.pdf Supplement, Kwame Nkrumah, President of Ghana]", 12 Ianuarii 1966. * {{Cite journal |last=Gerits|first=Frank|title=When the Bull Elephants Fight': Kwame Nkrumah, Non-Alignment, and Pan-Africanism as an Interventionist Ideology in the Global Cold War (1957–66)|journal=International History Review|volume=37.5|year=2015|pages= 951–969}}. * {{Cite book |last=Gocking|first= Roger S.|year=2005|title=The History of Ghana|url=https://archive.org/details/historyofghana00gock|publisher=Greenwood Publishing Group|pages=[https://archive.org/details/historyofghana00gock/page/331 331]}} *{{Cite book |last=James |first=C. L. R. |title=Nkrumah and the Ghana Revolution |location=Londinii |publisher=Allison & Busby |year=1977 |isbn=0-85031-461-5 }} *{{Cite journal |last= Mazrui |first= Ali |year= 1966 |title= Nkrumah: The Leninist Czar |url= https://archive.org/details/sim_transition_1966_6_26/page/8 |journal= Transition |issue= 26 |pages= 8–17 |jstor= 2934320 |ref= harv |doi= 10.2307/2934320 }}. *{{Cite book |last=Milne|first=June|year=1999|title=Kwame Nkrumah: a biography|publisher=Panaf}} *{{Cite book |last=Mwakikagile|first=Godfrey|year=2015|title=Western Involvement in Nkrumah's Downfall|place=Dar es Salaam, Tanzania|publisher=New Africa Press|ISBN=9789987160044}}. *{{Cite book |last=Omari|first=T. Peter|year=1970|title=Kwame Nkrumah: The anatomy of an African dictatorship|url=https://archive.org/details/kwamenkrumahanat0000omar|publisher=Africana Publishing Corporation}}. *{{Cite book |last=Pinkney|first=Robert|year=1972|title=Ghana Under Military Rule 1966–1969|url=https://archive.org/details/ghanaundermilita0000pink|place=Londinii|publisher=Methuen & Co Ltd.|ISBN=0-41675080X}}. *{{Cite journal|first1=Rui|last1=Lopes|first2=Víctor|last2=Barros|year=2019|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07075332.2019.1703118|title=Amílcar Cabral and the Liberation of Guinea-Bissau and Cape Verde: International, Transnational, and Global Dimensions|journal=The International History Review}} *{{Cite book |last=Sanders|first=Charles L.|year=1966|title=Kwame Nkrumah: the Fall of a Messiah|publisher=Ebony|url=https://books.google.com/books?id=71nrBoK-ilEC&pg=PA138|pages= 138}} *Godfrey Mwakikagile: Eurocentric Africanist? https://sites.google.com/site/intercontinentalbookcentre/godfrey-mwakikagile-a-eurocentric-pan-africanist. == Nexus externi == {{CommuniaCat}} {{Fontes biographici}} *Yergin, Daniel, et Joseph Stanislaw. [https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/prof_kwamenkrumah.html Ex ''Commanding Heights.''] *[https://web.archive.org/web/20090212181831/http://www.ghana-pedia.org/org/index.php?option=com_directory&listing=Kwame%20Nkrumah&page=viewListing&lid=10&Itemid=36 Situs interretialis Kwame Nkrumah dicatus.] Ghana-pedia.org. *[https://web.archive.org/web/20081216040945/http://www.nkrumah.net/ Situs interretialis Kwame Nkrumah dicatus.] Nkurmah.net. *[https://web.archive.org/web/20210129211258/http://www.vibeghana.com/ De Kwame Nkrumah.] *[https://web.archive.org/web/20070927190754/http://www.cooperativeresearch.org/entity.jsp?entity=kwame_nkrumah De seditione contra Kwame Nkruma.] *[https://web.archive.org/web/20080627181711/http://www.teachinginghana.com/index.php/2007/11/12/kwame-nkrumah-lectures-part-2/ Kwame Nkrumah lectiones magistrales] apud ''University of Cape Coast'', Ghana, 2007. *[https://web.archive.org/web/20090213044033/http://ghanaconscious.ghanathink.org/podcasts/2007/03/6th-march-1957-midnight-speech Dr Kwame Nkrumah oratio die Gana libertatis - 6 Martii 1957.] *[https://web.archive.org/web/20150205213907/http://kwamenkrumahmausoleumnkroful.ghana-net.net/ "Kwame Nkrumah Mausoleum and Museum at Nkroful, Western Region."] *[https://web.archive.org/web/20150122034817/http://www.ghana-net.com/accra---kwame-nkrumah-memorial-park "Kwame Nkrumah Memorial Park & Museum, Accra."] *[https://web.archive.org/web/20090212181831/http://www.ghana-pedia.org/org/index.php?option=com_directory&listing=Kwame%20Nkrumah&page=viewListing&lid=10&Itemid=36 "Dr. Kwame Nkrumah."] ''Ghana-pedia''<!-- *[http://www.ghana-pedia.org/org/index.php?option=com_directory&listing=Operation%Cold%Chop&page=viewListing&lid=287&Itemid=36 Ghana-pedia ''Operation Cold Chop'': The Fall Of Kwame Nkrumah]{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> *[https://web.archive.org/web/20210129211258/http://www.vibeghana.com/ "Dr Kwame Nkrumah."] *[https://web.archive.org/web/20070927190754/http://www.cooperativeresearch.org/entity.jsp?entity=kwame_nkrumah Tempora de Kwame Nkrumah everso.] *[https://web.archive.org/web/20081216040945/http://www.nkrumah.net/ "Kwame Nkrumah Information and Resource Site."] *[http://www.globalpost.com/dispatch/ghana/090925/ghana-honors-nkrumah-statue-moammar-gadhafi "Ghana re-evaluates Nkrumah."] ''The Global Post.'' *[https://www.youtube.com/watch?v=E9zYDxbJimw "Newsreel on First Conference of Independent African States."] {{Praesides Rei Publicae Ganensis}} {{Ministri rerum externarum Ganaenses}} {{Lifetime|1909|1972|Nkrumah, Kwame}} [[Categoria:Alumni Scholae Achimota]] [[Categoria:Alumni Scholae Scientiarum Oeconomicarum et Politicarum Londiniensis]] [[Categoria:Alumni Universitatis Lincoln (Pennsilvania)]] [[Categoria:Alumni Universitatis Pennsylvaniensis]] [[Categoria:Catholici]]<!--Ghanaian--><!-- [[Categoria:Lenin Peace Prize recipients]]--> [[Categoria:Marxistae]] [[Categoria:Pan-Africanismus]] [[Categoria:Politici Ganae]] [[Categoria:Praesides Ganae]] [[Categoria:Gubernatores civitatum]] {{1000 paginae}} {{Myrias|Homines}} blio3dsxvie1hq8q90z7uu83ebchx95 0 71810 3997733 3944585 2026-10-29T09:51:14Z Grufo 64423 Nomen formulae mutatum est 3997733 wikitext text/x-wiki {{Vicificanda}} {{Vide etiam paginas discretivas|Follis fabrilis|Follis (ludus)}} {{res|Follis}} fuit magnus [[nummus]] [[Aes (mixtura)|aeneus]], ab anno [[294]] signatus [[Diocletiani nummaria correctione]]. Nomen quo temporibus illis appellatus sit incertum est. == Nummi Romani == Decem [[gramma|grammatum]] fere ponderabat et circiter quattuor centesimae [[argentum|argenti]] continebat, plerumque in tenui strato superficiali. Verbum ''follis'' proprie peram significat et putant homines historiae periti hunc [[vocabulum]] antiquitus ad sigillatum indicandum sacculum aliquid [[pecunia]]e continentem adhibitum esse. Follis [[Diocletianus|Diocletiani]], quamvis conatus imperator esset ut, per [[Edictum Aphrodisiae]] et [[Edictum de pretiis rerum venalium|Edictum de Pretiis Rerum Venalium]] anno [[301]] impositos, caveret ne non augerentur pretia, imminutus est, aestimatus ut quid nullius momenti. Minor erat temporibus [[Constantinus I|Constantini I]] follis et vix aliquid argenti continebat. == Moneta Byzantina == {{Imago numismatica duplex|header=[[Anastasius I (imperator)|Anastasius I]]|image=Image:Anastasius follis sb0014.jpg|caption_left=<small>AD. DN ANASTASIVS P P AVG</small>, barbati imperatoris imago diademata, cum sago et lorica.|caption_right=Magna 'M', supra quam crux effigiatur. <small>CON</small> (nota compendiaria quae istam esse monetam Constantinopoleos indicat) in exergo.|width=300|footer=Æ Follis minor (8,47 g). [[Constantinopolis|Costantinopoli]] fictus annis 498-507.|position=right|margin=0}}{{Imago numismatica duplex|header=[[Constantinus VII Porphyrogenitus|Constantinus VII]] et Zoe mater|image=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/Follis-Constantine_VII_and_Zoe-sb1758.jpg|caption_left=Constantinus et Zoe stantes cum cruce.|caption_right=+CONSTANTINO CE ZOE bASILIS ROMEON, sententia quinque lineis scripta|width=290|footer=Æ Follis (5,40 g). Fictus [[Constantinopolis|Constantinopoli]] annis 914-919.|position=left|margin=0}}Follis anno [[498]] ut aenea magni [[Diametros|diametri]] moneta, quadraginta aestimata [[Nummus byzantinus|nummorum]], redintegratus est [[Anastasius I (imperator)|Anastasii I]] [[Riforma monetaria di Anastasio|nummaria correctione]]. Valor eius numeris Graecis (littera magna 'M' vel rarius 'm') vel Romanis ('XXXX') designabatur. Notatus isto pacto valor usque ad [[Saeculum 9|saeculum nonum]] est. Usque ad [[regnum]] [[Alexius I Comnenus|Alexii I Comneni]] fictus est. Ceteri nummi valores 'Λ' vel 'XXX' (triginta [[Nummi byzantini|nummi]]), 'K' vel 'XX' (viginti), 'I' vel 'X' (decem) gerebant. Minores denominationes 'E' (quinque nummi), 'B' (duo) et 'A' (unus) gerebant. Ceteri nummi valores 'Λ' vel 'XXX' (triginta [[Nummi byzantini|nummi]]), 'K' vel 'XX' (viginti), 'I' vel 'X' (decem) gerebant. Minores denominationes 'E' (quinque nummi), 'B' (duo) et 'A' (unus) gerebant. '''Fals''' (corruptio vocis ''"follis"'' ) erat nummus aeneus a [[Caliphatus|caliphatibus]] [[Caliphatus Omayadarum|Umayyadis]] et [[Caliphatus Abbasidarum|Abbasidis]] ab extremo [[Saeculum 7|saeculo septimo]] emissus, ad imitationem follis Byzantini. {{NexInt}} * [[Pecunia Romana|Nummi Romani]] * [[Semis|Semisse]] * [[Solidus (nummus)]] == Nexus externi == * [https://web.archive.org/web/20101203224022/http://dougsmith.ancients.info/galeriusfol.html "Uno sguardo da vicino ad un 'Follis' di 'Maximianus Nobilis Caesar' da parte di Doug Smith."] [[Categoria:Diocletianus]] [[Categoria:Monetae]] [[Categoria:Nummi Romae antiquae]] [[Categoria:Oeconomia]] 1mgikkotdquj1a43gtx2j5ivarzo61i 0 73815 3997665 3996667 2026-10-28T20:38:58Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De moribus gastronomicis */ 3997665 wikitext text/x-wiki '''Quintus Hortensius Hortalus''' (natus anno [[114 a.C.n.]]; mortuus [[50 a.C.n.]]) fuit [[consul]] [[Roma antiqua|Romanus]] anno [[69 a.C.n.|69]], scriptor oratorque cui [[Marcus Tullius Cicero]] fuit aemulus. In republica senatorum partibus favebat: ita anno [[67 a.C.n.|67]] contra [[Lex Gabinia|legem Gabiniam]] et anno [[66 a.C.n.|66]] contra [[Lex Manilia|legem Maniliam]] quae imperia extraordinaria [[Pompeius|Pompeio]] conferebant eloquenter sed frustra dixit<ref>Cicero, ''[[De imperio Cn. Pompei|de Imperio Cn. Pompei]]'' 51-53</ref>. == De moribus gastronomicis == Fuit et [[gastronomus]] late notus. [[Vivarium|Vivaria]] piscium habuit quae [[Bauli]]s [[Campania]]e instituit;<ref>{{Pnh}} 8.211, 9.170, 9.172</ref> sed (sic dicit persona dialogi [[Varro Reatinus|Varronis]]) "cum piscinas haberet magna pecunia aedificatas ad Baulos, ita saepe cum eo ad villam fui, ut illum sciam semper in cenam pisces [[Puteoli|Puteolos]] mittere emptum solitum".<ref>[[Varro Reatinus|Varro]], ''[[De re rustica (Varro)|De re rustica]]'' 3.17.5</ref> et vivarium ("therotrophium") ferorum iuxta [[Laurentum]] de quo Varro sic narrat: :"Ego vero," inquit [Axius], "apud Q. Hortensium cum in agro Laurenti essem, ibi istuc magis {{Polytonic|θρᾳκικῶς}} fieri vidi. Nam silva erat, ut dicebat, supra quinquaginta [[iugerum]] maceria saepta, quod non [[leporarium]], sed therotrophium appellabat. Ibi erat locus excelsus, ubi [[triclinium|triclinio]] posito cenabamus, quo [[Orpheus|Orphea]] vocari iussit. Qui cum eo venisset cum stola et cithara cantare esset iussus, bucina inflavit, ut tanta circumfluxerit nos [[cervus|cervorum]] [[aper|aprorum]] et ceterarum quadripedum multitudo, ut non minus formosum mihi visum sit spectaculum, quam in [[Circus Maximus|Circo Maximo]] aedilium sine Africanis bestiis cum fiunt venationes (Varro, ''[[De re rustica (Varro)|De re rustica]]'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Varro/de_Re_Rustica/3*.html 3.13.1-3]). Illud piscinarum studium apud beatos senatores usque adeo viguit ut Cicero irrisionis causa "piscinarios"<ref>''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' 1.19.6 et 1.20.3 et 2.9.1 "piscinarum Tritonibus".</ref> appellabat senatores parum de republica curantes et his verbis eos describebat: ''Ceteros iam nosti; qui ita sunt stulti, ut amissa re publica piscinas suas fore salvas sperare videantur''<ref>''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.18.6.</ref>. Hortensius ante annum 67 [[augur]] creatus est; in [[cena Hortensii Hortali aditialis|cenam aditialem]] ille primus Romanorum [[pavo (avis)|pavonem]] cibi gratia occidit, quod "potius ... luxuriosi quam severi ... laudabant".<ref>Varro, ''De re rustica'' 3.6.6; cf. {{Pnh}} 10.45.</ref> De vinis ab Hortensio Hortalo relictis sic [[Plinius maior|Plinius]] [[Varro Reatinus|Varronem]] citat: "''[[Gaius Sentius|C. Sentius]], quem praetorem vidimus, [[Chium vinum]] suam domum inlatum dicebat tum primum, cum sibi cardiaco medicus dedisset: Hortensius super X [[cadus|cadum]] ''[i.e. 10&nbsp;000 cados]'' heredi reliquit''. Hactenus Varro."<ref>{{Pnh}} 14.96.</ref> == De causis == Inter alias has causas suscepit: * anno [[63 a.C.n.]] [[Lucius Licinius Murena|Lucium Licinium Murenam]] consulem designatum una cum Crasso et [[Pro Murena|Cicerone]] in iudicio de ambitu a competitore [[Servius Sulpicius Rufus|Servio Sulpicio]] accusatum defendit. * anno [[62 a.C.n.]] [[Publius Cornelius Sylla|Publium Cornelium Syllam]] una cum Cicerone defendit, [[Catilinae coniuratio|coniurationis cum Catilina]] a [[Lucius Manlius Torquatus (praetor 49 a.C.n.)|Lucio Manlio Torquato]] accusatum. Hortensius crimen de prima coniuratione refutare debebat<ref>Cicero, ''[[Pro Sulla]]'' 11-21.</ref>, Cicero de magna coniuratione quam ipse represserat oraturus erat. * anno 60 Valerium quendam defendit qui absolutus est<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.3.1</ref> * anno [[56 a.C.n.]] una cum Cicerone (''[[Pro Sestio]]'') defendit Publium Sestium de vi e [[Tribunus plebis|tribunatu]] accusatum contra [[Publius Clodius Pulcher|Clodianos]] et Caesarianos. * anno [[54 a.C.n.]] cum multis aliis patronis [[Marcus Aemilius Scaurus (iunior)|Marcum Aemilium Scaurum]] defendit<ref>[[Asconius]], ad ''Pro M. Scauro'', argumentum. [https://www.thelatinlibrary.com/asconius.html Textus] </ref> == Notae == <div class="references-small"><references /></div> == Bibliographia == * "Hortensius.7" in {{KP}} * Jerome S. Arkenberg, "[https://www.jstor.org/stable/4436295 Licinii Murenae, Terentii Varrones, and Varrones Murenae: I. A Prosopographical Study of Three Roman Families]" in ''Historia'' vol. 42 (1993) pp. 326-351 (vide pp. 334-335) {{Index consulum rei publicae| praedecessores=[[Marcus Licinius Crassus (triumvir)|Marcus Licinius Crassus]] I et [[Gnaeus Pompeius Magnus]] I| annus= 69 a.C.n.<br />cum<br />[[Quintus Caecilius Metellus Creticus|Quinto Caecilio Metello Cretico]]| successores=[[Lucius Caecilius Metellus (consul 68 a.C.n.)|Lucius Caecilius Marcellus]] et [[Quintus Marcius Rex]]}} {{Bio-stipula}} {{DEFAULTSORT:Hortensius Hortalus, Quintus}} [[Categoria:Nati 114 a.C.n.]] [[Categoria:Mortui 50 a.C.n.]] [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Oratores]] [[Categoria:Scriptores Italiae antiquae]] [[Categoria:Auctores Latini antiqui]] [[Categoria:Ganeones]] [[Categoria:Augures]] [[Categoria:Gens Hortensia]] trffv3jx4fg7hc5zc5l608zsco56v9z 0 75461 3997742 3722874 2026-10-29T11:09:53Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997742 wikitext text/x-wiki '''Moussa Dadis Camara''' (natus anno [[1964]]) [[res militaris|centurio]], est a die [[24 Decembris]] [[2008]] de facto [[Guinea]]e praeses. == Nexus externi == * [http://www.guineenews.org/articles/article_tempo.asp?num=200812264250 De Moussa Dadis Camara]{{Nexus deficitur|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ling| Francice }} * [https://web.archive.org/web/20161228125519/http://forums.abidjan.net/printerversion.asp?cbid=1&tid=2863484 De Moussa Dadis Camara] {{ling| Francice }} {{bio-stipula}} {{Formula:Praesides Rei Publicae Guineae}} [[Categoria:Milites Guineae]] [[Categoria:Praesides Guineae]] [[Categoria:Nati 1964]] [[Categoria:Homines vivi]] 9vng7bc3g36il26s1s6y942d867cte0 0 102040 3997669 3992625 2026-10-28T21:02:11Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* De Iuventute */ 3997669 wikitext text/x-wiki '''Gaius Scribonius Curio''' (natus anno [[90 a.C.n.]], mortuus anno [[49 a.C.n.]]) fuit vir publicus militarisque. [[Quaestor]] et [[tribunus plebis]] a populo creatus est. Propraetor [[Sicilia (provincia Romana)|Siciliae]] anno 49 a [[Gaius Iulius Caesar|C. Iulio Caesare]] factus est. In Africa ab regis [[Iuba I (rex Numidiae)|Iubae]] exercitu interfectus est.<ref>Caesar, ''[[De bello civili|BC]]'' 2.23-42</ref> ==De Iuventute== Curio multos iuvenesque amicos habuit et non alienus a [[Cicero]]ne erat<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.12.2</ref>. Unus ex amicis fuit [[Marcus Antonius]], futurus [[Triumviratus|triumvir]]. [[Fulvia (Marci Antonii uxor)|Fulviam]] anno 50 a.C.n. uxorem duxit quae post eius mortem Marco Antonio nupsit. Cicero in oratione Philippica secunda contra Marcum Antonium dixit Curionem Antonium amatorem habuisse.<ref>Cic. ''[[Philippicae (Cicero)|Phil]]''. 2.44. Cf. [[Plutarchus|Plut]]., ''[[Vita Marci Antonii (Plutarchus)|Ant]].'' 3.</ref> Vettius eques Curionem et alios de consilio capiendo de caede Caesaris accusavit. Accusatio plerumque non credita est et Curio non convictus est. ==Cursus Honorum== Anno 54, quaestor a populo creatus est. Anno 50, tribunus plebis a populo creatus est. Curio tribunus plebis in C. Iulium Caesarem orationem habuit, sed Caesar magnis muneribus eum socium sibi adsciuit<ref>[[Dio Cassius]] 40.60-64. [[Plutarchus]], ''[[Vita Pompei (Plutarchus)|Pompeius]]'' 58.8.</ref>. ==Triumviratus et Bellum Civile== Curio tribunus plebis senatui legem de decessendo imperio a [[Gnaeus Pompeius Magnus|Pompeio]] et Caesare tulit ut bellum civile prohiberet. Lex a senatu probata erat sed consul [[Gaius Claudius Marcellus|C. Claudius Marcellus]] Pompeio ultimum imperium dedit ut rem publicam conservaret. [[Bellum Civile (49-45 a.C.n.)|Bello civili]] incepto, C. Iulius Caesar in Italiam iter fecit et multa oppida vicit. Curio propraetor a Caesare factus est et missus est in Siciliam ut copiam frumenti contineret. Postea in Africam navigavit ut cum Pompei exercitibus pugnarent. ==Mors Curionis== Post suum adventum Curio cum Pompei exercitu a [[Publius Attius Varus|P. Attio Varo]] ducto proelium commisit. Exercitu Vari fugato Curio a suis militibus imperator appellatus est. Curio fugientem exercitum secutus est et urbem [[Utica (Tunesia)|Uticam]] in quam Varus fugerat obsedit. Curio certior factus regem [[Iuba I (rex Numidiae)|Iuba]]m copias auxilio Varro misisse impetum in has copias facere constituit. Aciebus instructis et paucis militibus auxilio castris relictis, Curio ad exercitum festinavit. [[Saburra]], dux exercitus, in insidias Curionem inlexit. Equites ante pedites et elephantes longe posuerat et iusserat eos adsimulare receptum. Simul atque copias Romanas viderunt, equites se recipere coeperunt. Curio credens hostes numero paucos esse, defessos milites iter desinere iussit et cum CC (peditibus ac equitibus) equites hostium fugientes secutus est. Equites fugientes Curionem et suos ad Saburram et reliquum exercitum duxerunt. Curio circumventus ab hostibus pugnans interfectus est<ref>[[Dio Cassius]] 41.41-42.</ref>. Pedites relicti a Suburrae exercitu unum ad omnes interfecti sunt. == Notae == <div class="references-small"><references/></div> {{DEFAULTSORT:Scribonius Curio, Gaius}} [[Categoria:Nati 90 a.C.n.]] [[Categoria:Proelia Caesaris]] [[Categoria:Milites Romani antiqui]] [[Categoria:Tribuni plebis]] [[Categoria:Gens Scribonia]] [[Categoria:Gaius Iulius Caesar]] [[Categoria:Mortui 49 a.C.n.]] [[Categoria:Victimae Belli Civilis (49-45 a.C.n.)]] k87u88nfovm6nc378gavuoxlgeo2zez 0 102239 3997743 3526082 2026-10-29T11:30:55Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997743 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Roma Municipio XVI (2001-2013) locator map.svg|thumb|Situs municipii XVI.]] '''Monte Verde''' est praesens regio urbana [[Roma]]e et — sine Fiumicino, quae ab anno 1992 urbs libera Portus est — sextum decimum urbis aeternae municipiorum undeviginti. Quae regio 142&thinsp;622 incolarum anno [[2009]] habebat. == Nexus externus == * [https://web.archive.org/web/20190708100316/https://www.romasedici.it/ Pagina officialis] {{Ling|Italice}} {{geo-stipula}} {{Romae municipia}} [[Categoria:Municipia Romae]] bzyec99etjosagmxaa649ca7p3pkq0x 0 103422 3997714 3913600 2026-10-29T08:28:26Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997714 wikitext text/x-wiki '''Merab Mamardashvili''' ([[Georgice]] მერაბ მამარდაშვილი natus in ''[[Gori]]'' die [[15 Septembris]] [[1930]]; [[Moscua]]e die [[25 Novembris]] [[1990]] mortuus) fuit [[philosophus]] [[Georgia]]nus aetate [[Unio Sovietica|Sovietica]]. Alma mater sua fuit [[Universitas Publica Moscuensis]] et socius [[Academia Scientiarum Russica|Acedimiae Scientiarum Russicae]] et professor [[Universitas Tiphlisensis|Universitatis Tiphlisensis]] fuit. Celeber a studio de [[Immanuel Kantius|Kantii]], [[Renatus Cartesius|Renato Cartesio]], [[Marcellus Proust|Marcello Proust]] more [[methodologia]]e, [[gnosologia]]e et [[conscientia]]e fecit. == Nexus externus == * [https://web.archive.org/web/20100712050829/http://car.owu.edu/pdfs/1989-2-3.pdf Colloquium percontativum] cum Merab Mamardashvili {{bio-stipula}} {{Lifetime|1930|1990|Mamardashvili, Merab}} [[Categoria:Philosophi]] [[Categoria:Incolae Georgiae]] [[Categoria:Incolae Unionis Sovieticae]] 3azv0c3wmm3rsunr0ym1hev1wsos9yp 3997715 3997714 2026-10-29T08:55:10Z Demetrius Talpa 81729 3997715 wikitext text/x-wiki '''Merab Mamardashvili''' ([[Georgice]] მერაბ მამარდაშვილი natus in [[Goridis|Goridi]] die [[15 Septembris]] [[1930]]; [[Moscua]]e die [[25 Novembris]] [[1990]] mortuus) fuit [[philosophus]] [[Georgia]]nus aetate [[Unio Sovietica|Sovietica]]. Alma mater sua fuit [[Universitas Publica Moscuensis]] et socius [[Academia Scientiarum Russica|Acedimiae Scientiarum Russicae]] et professor [[Universitas Tiphlisensis|Universitatis Tiphlisensis]] fuit. Celeber a studio de [[Immanuel Kantius|Kantii]], [[Renatus Cartesius|Renato Cartesio]], [[Marcellus Proust|Marcello Proust]] more [[methodologia]]e, [[gnosologia]]e et [[conscientia]]e fecit. == Nexus externus == * [https://web.archive.org/web/20100712050829/http://car.owu.edu/pdfs/1989-2-3.pdf Colloquium percontativum] cum Merab Mamardashvili {{bio-stipula}} {{Lifetime|1930|1990|Mamardashvili, Merab}} [[Categoria:Philosophi]] [[Categoria:Incolae Georgiae]] [[Categoria:Incolae Unionis Sovieticae]] guryy0nkqriqbrpatfcogkvpqmy09lt 0 104969 3997736 3267702 2026-10-29T09:55:09Z Zafer 73615 Photo changed 3997736 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Tony Parker France 20260628 (5).jpg|thumb|200 px|Antonius Parker]] ''' Antonius Parker''' ([[Brugae|Brugis]] in [[Belgia]] natus die [[17 Maii]] [[1982]]) est praeclarissimus lusor [[ludus canistri|ludi canistri]] [[Francia|Francicus]]. Mense Iulio [[2007]] Parker [[actrix|actricem]] [[CFA|Americana]] [[Eva Longoria Parker|Evam Longoria]] in matrimonium duxit. == Nexus externi == {{CommuniaCat|Tony Parker|Antonium Parker}} * [http://www.tp9.net/ Antonii Parker pagina interretialis ] {{ludus-stipula}} {{DEFAULTSORT:Parker, Antonius}} [[Categoria:Lusores ludi canistri]] [[Categoria:Athletae Franciae]] [[Categoria:Nati 1982]] [[Categoria:Homines vivi]] o1obtmvui5ye0jc7sjk6zu8ibxfxlo7 0 112498 3997690 2877659 2026-10-29T03:00:47Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997690 wikitext text/x-wiki {{Latinitas|-2}} [[Fasciculus:Lojban flag.svg|thumb|Symbolus Lojban]] '''Lojban''', sive '''Lingua Lojbanica '''(e verbo anglico "lojbanic") est [[lingua artificiosa]] a grege ''[[Logical Language Group]]'' anno [[1987]] ex aliis linguis excogitata, in structura [[Loglan]], et in verbis [[lingua Sinica|Sinica]], [[lingua Arabica|Arabica]], [[Lingua Anglica|Anglica]], [[lingua Russica|Russica]], [[Lingua Hispanica|Hispanica]], et [[Lingua Hindi|Hindi]]. Lojban principia logica adhibet exprimendum definito et sine [[orthographia]]e vel [[grammatica]]e anomaliis aut ambiguitatibus, quam ratiocinari facile potest [[Computatrum|machina informatica]]. Infra est [[Pater Noster]] in Lojban conversum. le xisyctu jdaselsku be la jegvon. (ni'o) doi cevrirni .iu noi zvati le do cevzda do'u fu'e .aicai .e'ecai lo do cmene ru'i censa .i le do nobli turni be la ter. ku se cfari .i loi do se djica ba snada mulno vi'e le cevzda .e .a'o la ter. (.i do nobli turni vi'e le cevzda .ebazake .a'o la ter.) (.i loi do se djica ba snada mulno vi'e le cevzda .e .a'o la ter.) .i fu'e .e'o ko dunda ca le cabdei le ri nanba mi'a .i ko fraxu mi loi ri zu'o palci .ijo mi fraxu roda poi pacyzu'e xrani mi .i ko lidne mi fa'anai loi pacyxlu .i ko sepri'a mi loi palci == Enuntationes communes == {| border=0 cellpadding=3 cellspacing=0 |- bgcolor=#eeeeee ! align=left | Lojban ! align=left | Anglice suptilis{{dubsig}} ! align=left | Latine |- valign=top |- | coi/co'o || [Hello!]/[Goodbye!] || Salutem/Vale |- | pe'u || [please!] || Amabo te/Si tibi placeat |- | ki'e || [thankful!] || Gratias ago |- | .u'u || [repentance!] || Me paenitet |- | xu do se glibau/jbobau || [true-false?] you is-a-speaker-of-English/Lojban-language || Loquerisne Anglice/Lojban? |- | ti/ta || that-here/that-there || Hunc/Illud |- | mi na jimpe || I [false] understand || Non intellego |- | go'i || the-last-sentence || Ita vero; |- | na go'i || [false] the-last-sentence || Non/Est falsus; |- | la'u ma || being-a-quantity-of what || Quantus constat? |- | ma jdima || what is-the-price-of || Quantum precium constat iste? |- | ma stuzi lo vimku'a || what is-an-inherent-site-of that-which-is toilet || Ubi est sellarium/foricae/[[latrina]]? |} == Bibliographia == * Cowan, John Woldemar. [[1997]]. ''The Complete Lojban Language''. Fairfax, Virginia: The Logical Language Group. ISBN 0-9660283-0-9 * Nicholas, Nick, et John Woldemar Cowan. [[2003]] ''What is Lojban?''. Fairfax, Virginia: The Logical Language Group. ISBN 0-9660283-1-7. == Nexus externi == {{InterWiki|code=jbo}} {{Wiktionary|Lojban}} {{Wiktionary|Category:Lojban language}} * [http://www.lojban.org The Logical Language Group home page] * [https://web.archive.org/web/20081118065006/http://wiki.lojban.org/ Lojban Wiki] * [http://www.lojban.org/ Pagina de Lojban al Web] {{Linguae artificiosae}} {{ling-stipula}} [[Categoria:Linguae artificiosae]] [[Categoria:Linguae auxiliares]] [[Categoria:Vocabularium]] 81wkw3b9fc60p771qykk94yhnvgaj3z 0 114554 3997661 3997308 2026-10-28T18:58:02Z Grufo 64423 3997661 wikitext text/x-wiki {{res|Grex}}{{FD ref}} (vel fortasse {{res|gruppus}}{{FD ref}} vel fortasse {{res|caterva}}{{FD ref}}) est structura algebraica [[algebra abstracta|abstracta]] quae est [[Aggregatio (mathematica)|aggregatio]] operatione instructa inter bina classis elementa invertibilia associativaque. Unum gregis elementum est ''idemfactor''; {{*ie}} operatio inter eundemfactorem et quodlibet elementum hoc elementum facit (si vocamus eundemfactorem ''e'', tunc ''e · a = a'' omni ''a''). Grex sub operatione clauditur; hoc est, si ''a'' et ''b'' sunt elementa gregis, deinde ''a · b'' est elementum. [[Theoria gregum]] est pars mathematicae quae de gregibus tractat. [[Grex Abelianus]] est grex cuius operatio [[commutativitas (mathematica)|commutativa]] est; hoc est, si ''a'' et ''b'' sunt elementa gregis, deinde ''a · b = b · a''. Nomen honorem dat {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Nicolao Henrico Abel||en|qid=Q124115}}, mathematico norvegico. [[Evaristus Galois]] francogallus primus nomen "gregem" dedit his structuris [[corpus (mathematica)|corporis]]. == Definitio == Grex est [[aggregatio (mathematica)|aggregatio]] <math>G</math> cum operatione <math>(\cdot)</math> inter bina elementa eius. Haec operatio quoque haec axiomata habet: ====== Clausitas ====== Pro omnia elementa <math>a, b</math> in grege, <math>a \cdot b</math> quoque in grege est. ====== [[Associativitas (mathematica)|Associativitas]] ====== Omnibus <math>a, b, c</math> in grege, <math>(a \cdot b) \cdot c = a \cdot (b \cdot c).</math> ====== Elementum Idemfactor ====== Est elementum gregis, “idemfaciens” vocatur (et saepe <math> e </math> scribitur), quod omnia alia elementa gregis sub operatione non mutat. In alia verba, haec identitas est apta: <math> a \cdot e = e \cdot a = a .</math> ====== Elementum Inversum ====== Pro omnia elementa <math> a </math> in grege, est elementum appellatum "inversum" (<math> a^{-1} </math>), tale ut <math> a \cdot a^{-1} = a^{-1} \cdot a = e .</math> Elementum quod suum inversum est appellatur {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|involutio||en|qid=Q846862}}. == Grex numerorum == [[Numerus integer|Numeri integri]], sub [[additio]]ne, sunt grex Abelianus. Nam si ''a'' et ''b'' sunt integri, ''a + b'' quoque integer est; [[0]] est idemfactor; et ''-a'' est elementum inversum elementi ''a'' (''a + -a'' est enim idemfactor)''.'' == Grex matricum, vel grex linearis == Omnibus numeris naturalibus ''m'' et ''n'', aggregatio [[Matrix (mathematica)|matricum]] <math>m\times n</math>, sub [[additio]]ne, grex est Abelianus. Omni ''n'', aggregatio matricum <math>n \times n</math> {{Convertimus|invertibilium}} {{safesubst:Annotatio cum paginis creandis|1=Sine hac conditione erit {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|monoides||en|qid=Q208237}}.|2=Q208237}} grex est sub operatione [[multiplicatio|multiplicationis]], sed haec non generatim est grex Abelianus: sunt enim A et B quae inter se commutari non possunt. Exempli gratia, <math>\begin{pmatrix}1&1\\0&1\end{pmatrix}\cdot\begin{pmatrix}1&0\\2&1\end{pmatrix} = \begin{pmatrix}3&1\\2&1\end{pmatrix}</math> sed <math>\begin{pmatrix}1&0\\2&1\end{pmatrix}\cdot\begin{pmatrix}1&1\\0&1\end{pmatrix} = \begin{pmatrix}1&1\\2&3\end{pmatrix}</math> ergo <math>\begin{pmatrix}1&0\\2&1\end{pmatrix}</math> non {{Convertimus|commutatur|en=commutes}} cum <math>\begin{pmatrix}1&1\\0&1\end{pmatrix}</math>. == Grex symmetrica == Transformationes figurae quaedam in [[planum (geometria)|plano]], ut rotatio et reflectio, [[symmetria|symmetriae]] dictae, gregem faciunt. Operatio gregis est compositio: hoc est, si ''a'' et ''b'' sunt transformationes, ''a · b'' est transformatio nova ubi facimus ''b,'' dein ''a.'' Generatim, compositio non est commutativa. Si figura est quadrata, nomen huius gregis est ''grex dihedralis.'' Haec sunt elementa: {|class="wikitable" border="1" style="text-align:center; margin:0 auto .5em auto;" |- | [[Fasciculus:group D8 id.svg|140px]] <br /> idemfactor: omnia puncta manent || [[Fasciculus:group D8 90.svg|140px]] <br /> r₁: rotatio 90° ad dexteram partem || [[Fasciculus:group D8 180.svg|140px]] <br /> r₂: rotatio 180° || [[Fasciculus:group D8 270.svg|140px]] <br /> r₃: rotatio 270° ad dexteram, vel 90° ad sinistram partem |- | [[Fasciculus:group D8 fv.svg|140px]] <br /> f_v: reflexio verticalis || [[Fasciculus:group D8 fh.svg|140px]] <br /> f_h: reflexio horizontalis || [[Fasciculus:group D8 f13.svg|140px]] <br /> f_d: reflexio in uno diagonale || [[Fasciculus:group D8 f24.svg|140px]] <br /> f_c: reflexio in altero diagonale |- |style="text-align:left" colspan=4 | Transformationes quadratae: elementa gregis dihedralis. |} {{NexInt}} * [[Theoria gregum]] * [[Anellus]] * [[Algebra linearis]] * [[Algebra abstracta]] == Notae == <references/> == Bibliographia == * Saunders MacLane and Garret Birkhoff, ''Algebra.'' New York: Macmillan, 1979. * David S. Dummit and Richard S. Foote, ''Abstract Algebra'', 3rd edition. Wiley and Sons Inc., 2004. [[Categoria:Mathematica]] [[Categoria:Algebra]] [[Categoria:Algebra abstracta]] {{Myrias|Mathematica}} 8b56m5bstrnd6rk92ouliqejbg5acpy 0 117732 3997673 3994737 2026-10-28T21:26:45Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997673 wikitext text/x-wiki {{pro pagina discretiva vide|Cisterna (discretiva)}} {{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Fontanabiondi.jpg|thumb|Cisterna (Latium)]] '''Cisterna'''<ref name="Nomi d'Italia">Nomi d'Italia - AAVV, De Agostini</ref> {{victio|Cisterna|ae|f}}, olim '''Tres Tabernae'''<ref>[[Cicero]], [[Ad Atticum]] II.10 et II.12.</ref><ref name="Nomi d'Italia" /><ref name="graesse" /><ref name="CathHier">{{CathHierDiocese|3t79|Dioecesis Trium Tabernarum}}}</ref>, (alia nomina: ''Cisternia''<ref name="graesse">{{Graesse}}}</ref>, ''Cisternae Castrum''<ref name="graesse" />, ''Neronis Cisterna''<ref name="graesse" />; etiam ''Cisterna Romana''<ref name="Nomi d'Italia" />, ''Cisterna Lictoriensis''<ref name="Nomi d'Italia" />) ([[Lingua Italiana|Italiane]]: ''[[:it:Cisterna di Latina|Cisterna di Latina]]'') est [[oppidum]] [[Italia]]e et [[Commune Italiae|municipium]], circiter 36&thinsp;795 incolarum, in [[Regio Italiae|regione]] [[Latium|Latio]], in [[Provincia Latinensis|provincia Latinensi]] et in media [[Italia]] situm. Incolae ''Cisternenses'' appellantur. A Cicerone in epistulis<ref>''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' I.13.1.</ref> memorabatur, ad [[Via Appia|viam Appiam]] enim sita erat. == Insignia == <gallery> Fasciculus:Corona di comune.svg|''[[Municipium Italiae]]'' Fasciculus:Valor civile silver medal BAR.svg |''[[Municipium nomismate argenteo ob virtutem civilem decoratum]]'' </gallery> == Aedificia egregia == * [[Nymphae Viridarium]] == Ecclesia Catholica Romana == Cisterna, cum nomine ''[[Tres Tabernae]]''<ref name="CathHier" /> fuit [[sedes episcopalis]] [[Ecclesia Catholica Romana|Ecclesiae Catholicae Romanae]] et hodie [[Sedes Titularis Ecclesiae Catholicae Romanae|Sedes Titularis]] [[Ecclesia Catholica Romana|Ecclesiae Catholicae Romanae]]. Nomen sedis episcopalis [[Dioecesis Trium Tabernarum]]<ref name="CathHier" /> est. Hodie urbs in [[Dioecesis Latinensis-Terracinensis-Setina-Privernensis|Dioecese Latinensi-Terracinensi-Setina-Privernensi]] est. == Fractiones, vici et loci in municipio == === Fractiones === ''Borgo Flora, Olmobello, Prato Cesarino, Le Castella, Doganella, Sant'Ilario-Castelverde, Isolabella'' ===Nympae=== [[File:The most beautiful garden in the world, in LATIN Giardini di Ninfa (cum Stefano Vittori).webm|thumb|Horti Nymphae (Pellicula cum Stefano Vittori)]] == Municipia finitima == * [[Aprilia]] * [[Artenae]] ([[Urbs metropolitana Romae Capitis|RM]]), * [[Cora (Italia)|Cora]] * ''[[Latina (Italia)|Latina]]'' * [[Norba (Latium)|Norba]] * [[Serminetum]] * [[Velitrae]] ([[Urbs metropolitana Romae Capitis|RM]]) {{NexInt}} * [[Latium]] * [[Provincia Latinensis]], * [[Latina (Italia)]] * [[Municipium Italiae]] == Notae == <references/> == Nexus externi == * [http://www.comune.cisterna-di-latina.latina.it/ Situs publicus] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} {{CommuniaCat|Cisterna di Latina|Cisternam}} == Pinacotheca == <gallery> Imago:Map of comune of Cisterna di Latina (province of Latina, region Lazio, Italy).svg|Collocatio finium municipii in Provincia Latinensi. Imago:Giardino di Ninfa 85.jpg|Nymphae Viridarium. </gallery> [[Categoria:Cisterna (Latium)| ]] [[Categoria:Res enumeratae|3]] qptqxin9zy6x5zos3qtyvu9vcnatx1o 0 124539 3997670 3995931 2026-10-28T21:09:53Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997670 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|"[[Catullus apud Lesbiam]]" ab [[Laurentius Alma-Tadema|Alma-Tadema]] anno 1865 pictus]] '''Clodia''', ab eruditis interdum '''Clodia Metelli''' ob maritum nuncupata, fuit una e tribus filiabus [[Appius Claudius Pulcher (consul 79 a.C.n.)|Ap. Claudii Pulchri]] qui [[consul]] anno 79 a.C.n. meruit, soror igitur [[Publius Clodius Pulcher|P. Clodii]]. Nupsit [[Quintus Caecilius Metellus Celer|Q. Metello Celeri]]. Si [[Apuleius|Apuleio]] credimus, qui [[saeculum 2|saeculo II]] scripsit, "[[Lesbia]]" in [[carmen|carminibus]] [[Catullus|Catulli]] et laudata et vituperata re vera Clodia erat.<ref>[[Apuleius]], ''[[Apologia (Apuleius)|Apologia]]'' 10; fortasse autem non haec sed soror erat "Lesbia," secundum Wiseman</ref> Oratio [[Marcus Tullius Cicero|Ciceronis]] ''[[Pro Caelio]]'' Clodiam malam pingit; Cicero eam etiam "meretricem" nominat (1). [[Marcus Caelius Rufus]] qui amator eius fuerat in oratione anno 56 a.C.n. habita eam ''[[Quadrans|quadrantariam]] [[Clytemnestra|Clytemnestram]]''<ref>[[Quintilianus]] VIII.6.53. [[Plutarchus]], ''Cicero'' 29.</ref> appellabat, quia Clytemnestra per amantem [[Aegisthus|Egisthum]] [[Agamemnon|Agamemnonem]] maritum necaverat : ita iudicibus persuadere cupiebat et Clodiam mariti [[Quintus Caecilius Metellus Celer|Metelli Celeris]] anno [[59 a.C.n.]] mortem concinnasse (nam Clodia ab accusatoribus Caeli stabat et ipsam ab eo [[venenum|veneno]] temptatam esse dicebat). Rumor etiam fuit eam cum fratre Publio Clodio inceste concubuisse<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.5</ref> et in epistulis Cicero eam epitheto Homerico == Notae == <references /> == Nexus externi == * [http://people.clemson.edu/~elizab/romanbib.html#clodius Bibliographia Publii Clodii Pulchri] == Plura legere si cupis == * "[http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0771.html Claudia (8)]" in {{Smith-bio}} vol. 1 p. 762 * Suzanne Dixon, ''Reading Roman Women'' (London: Duckworth, 2001) pp. 133-156 * L. Fezzi, ''Il tribuno Clodio'': Romae: Laterza, 2008 * Anne Leen, "Clodia Oppugnatrix: The Domus Motif in Cicero's "Pro Caelio"" in ''Classical Journal'' vol. 96 (2000/2001) pp. 141-162 * William C. McDermott, "The Sisters of P. Clodius" in ''Phoenix'' vol. 24 (1970) pp. 39-47 * Marilyn B. Skinner, "[https://www.jstor.org/stable/284015 Clodia Metelli]" in ''Transactions of the American Philological Association'' vol. 113 (1983) pp. 273-287 * W. J. Tatum, ''The Patrician Tribune. Publius Clodius Pulcher''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1999 {{Google Books|YHGYYaHLgfgC|Paginae selectae}} * T. P. Wiseman, ''Catullus and His World: A Reappraisal.'' Cantabridgiae et Novi Eboraci: Cambridge University Press, 1985. ISBN 0521319684 * John W. Zarker, "Lesbia's Charms" in ''Classical Journal'' vol. 68 (1972/1973) pp. 107-115 [[Categoria:Romani antiqui]] [[Categoria:Nati saeculo 1 a.C.n.]] [[Categoria:Mortui saeculo 1 a.C.n.]] [[Categoria:Gaius Valerius Catullus]] [[Categoria:Mulieres]] 1m5sxvrlzhorvbbd3ukw077wirra9vc 3997671 3997670 2026-10-28T21:13:15Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997671 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Catullus-at-Lesbia's-large.jpg|thumb|"[[Catullus apud Lesbiam]]" ab [[Laurentius Alma-Tadema|Alma-Tadema]] anno 1865 pictus]] '''Clodia''', ab eruditis interdum '''Clodia Metelli''' ob maritum nuncupata, fuit una e tribus filiabus [[Appius Claudius Pulcher (consul 79 a.C.n.)|Ap. Claudii Pulchri]] qui [[consul]] anno 79 a.C.n. meruit, soror igitur [[Publius Clodius Pulcher|P. Clodii]]. Nupsit [[Quintus Caecilius Metellus Celer|Q. Metello Celeri]]. Si [[Apuleius|Apuleio]] credimus, qui [[saeculum 2|saeculo II]] scripsit, "[[Lesbia]]" in [[carmen|carminibus]] [[Catullus|Catulli]] et laudata et vituperata re vera Clodia erat.<ref>[[Apuleius]], ''[[Apologia (Apuleius)|Apologia]]'' 10; fortasse autem non haec sed soror erat "Lesbia," secundum Wiseman</ref> Oratio [[Marcus Tullius Cicero|Ciceronis]] ''[[Pro Caelio]]'' Clodiam malam pingit; Cicero eam etiam "meretricem" nominat (1). [[Marcus Caelius Rufus]] qui amator eius fuerat in oratione anno 56 a.C.n. habita eam ''[[Quadrans|quadrantariam]] [[Clytemnestra|Clytemnestram]]''<ref>[[Quintilianus]] VIII.6.53. [[Plutarchus]], ''Cicero'' 29.</ref> appellabat, quia Clytemnestra per amantem [[Aegisthus|Egisthum]] [[Agamemnon|Agamemnonem]] maritum necaverat : ita iudicibus persuadere cupiebat et Clodiam mariti [[Quintus Caecilius Metellus Celer|Metelli Celeris]] anno [[59 a.C.n.]] mortem concinnasse (nam Clodia ab accusatoribus Caeli stabat et ipsam ab eo [[venenum|veneno]] temptatam esse dicebat). Rumor etiam fuit eam cum fratre Publio Clodio inceste concubuisse<ref>''[[Ad Atticum]]'' II.1.5</ref> et in epistulis Cicero eam epitheto Homerico Iunonis βοῶπις designabat<ref>Exempli gratia ''[[Ad Atticum]]'' II.12.2.</ref>, fortasse quia soror eademque uxor Iovis narrabatur. == Notae == <references /> == Nexus externi == * [http://people.clemson.edu/~elizab/romanbib.html#clodius Bibliographia Publii Clodii Pulchri] == Plura legere si cupis == * "[http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0771.html Claudia (8)]" in {{Smith-bio}} vol. 1 p. 762 * Suzanne Dixon, ''Reading Roman Women'' (London: Duckworth, 2001) pp. 133-156 * L. Fezzi, ''Il tribuno Clodio'': Romae: Laterza, 2008 * Anne Leen, "Clodia Oppugnatrix: The Domus Motif in Cicero's "Pro Caelio"" in ''Classical Journal'' vol. 96 (2000/2001) pp. 141-162 * William C. McDermott, "The Sisters of P. Clodius" in ''Phoenix'' vol. 24 (1970) pp. 39-47 * Marilyn B. Skinner, "[https://www.jstor.org/stable/284015 Clodia Metelli]" in ''Transactions of the American Philological Association'' vol. 113 (1983) pp. 273-287 * W. J. Tatum, ''The Patrician Tribune. Publius Clodius Pulcher''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1999 {{Google Books|YHGYYaHLgfgC|Paginae selectae}} * T. P. Wiseman, ''Catullus and His World: A Reappraisal.'' Cantabridgiae et Novi Eboraci: Cambridge University Press, 1985. ISBN 0521319684 * John W. Zarker, "Lesbia's Charms" in ''Classical Journal'' vol. 68 (1972/1973) pp. 107-115 [[Categoria:Romani antiqui]] [[Categoria:Nati saeculo 1 a.C.n.]] [[Categoria:Mortui saeculo 1 a.C.n.]] [[Categoria:Gaius Valerius Catullus]] [[Categoria:Mulieres]] rlg7qyu55lhcvl2zmvi72dncptkn13s 1 149048 3997660 3997310 2026-10-28T18:57:23Z Grufo 64423 /* “Caterva” */ Titulum dedi 3997660 wikitext text/x-wiki == “Caterva” == ubi attestaur caterva hoc sensu? Et si gruppus ubique hoc sensu attestatur, cur caterva hic ahibita loco gruppi?[[Usor:Rafaelgarcia|Rafaelgarcia]] 08:58, 19 Februarii 2012 (UTC) :Difficultas est, ut video, nullum librum latine scriptum de his rebus loqui. Si talem invenies, quaeso, paginam corrige! Paginas redirectionis habemus ab aliis nominibus "grex" et "gruppus." [[Usor:Amahoney|A. Mahoney]] 19:00, 19 Februarii 2012 (UTC) == "Commutatur" vel "commutabile est"? == Nescio quomodo appellare a et b quando a·b ≠ b·a. Anglice dicitur "a doesn't commute with b". Fortasse, quia "commutare" Latine habet sensum motus "to exchange" Anglice, optimus est "a incommutabilis est ipsi b"? Sed incertus sum, quandoquidem "incommutabilis" videtur significare immutabilitatem, et hoc nolo significare. --[[Usor:Pseudo-philodoxia|Pseudo-philodoxia]] ([[Disputatio Usoris:Pseudo-philodoxia|disputatio]]) 01:24, 27 Octobris 2026 (UTC) : Cf. ”(captivi) inter se commutant vestem et nomina” (Plaut.). Ergo “quae inter se commutari non possunt” mihi videtur esse bona Latinitas. Anglice ''to commute'' ≈ “inter se commutari”. Ergo ''a doesn't commute with b'' ≈ “a et b inter se commutari non possunt”, aut etiam “non licet a cum b commutare”, et cetera. --[[Usor:Grufo|Grufo]] ([[Disputatio Usoris:Grufo|disputatio]]) 01:42, 27 Octobris 2026 (UTC) phyf1rzs5b5ut21fw2htbog33j3rudr 0 158969 3997732 3938853 2026-10-29T09:50:45Z Grufo 64423 Nomen formulae mutatum est 3997732 wikitext text/x-wiki {{Vide etiam paginam discretivam|Ad Fines (discretiva)}} {{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Castello di Fenis torri.jpg|thumb|Castrum Fenitii]] [[Fasciculus:2163Fenis.jpg|thumb|Despectus in oppidum]] {{res|Ad Fines Augustensium}}<ref>{{Godefridus Casalis}}</ref> seu {{res|Fenisium}}<ref>{{Google Books|coN42atKxeYC|Il mondo antico, moderno e novissimo ... Antonio Chiusole · 1722}}</ref> ({{pns|ii|n|Fenisium}}; alia nomina: ''Castrum Fenitii''; hodie vulgo ''[[:it:Fénis|Fénis]]'') est [[oppidum]] ac [[Commune Italiae|municipium]] [[Italia]]e, circiter 1&thinsp;760 incolarum, in [[Vallis Augustana|Libera Regione Valle Augustana]] situm. Incolae ''Fenitiani'' appellantur. == Aedificia egregia == * Castrum Fenitii == Ecclesia Catholica Romana == * [[Dioecesis Augustana]] == Fractiones, vici et loci in municipio == === Fractiones === ''Baraveyes, Barche, Chenoz, Chez Croiset, Chez Sapin, Cors, Fagnan, Les Crêtes, Misérègne, Perron, Pléod, Pommier, Tillier'' === Loci === ''Molinaz, Pareynaz, Chez Cuignon, Chez Fontillon, Rovarey, Ramolivaz'' == Municipia finitima == * [[Cambavia]] * [[Campi ad Prata]] * [[Campi Porcarii]] * [[Cunia]] * [[Fanum Sancti Marcelli Augustensium]] * [[Nucetum (Vallis Augustana)|Nucetum]] * [[Verradiae]] == Notae == <references /> {{NexInt}} * [[Vallis Augustana]] (''regio''), * [[Augusta Praetoria]] (''urbs''), * [[Municipium Italiae]]. == Nexus externi == {{CommuniaCat|Fénis|Ad Fines Augustensium}} * [https://web.archive.org/web/20121102221224/http://www.comune.fenis.ao.it/ Situs interretialis.] {{Ling|Lingua Italiana{{!}}Italiane}} {{fontes geographici}} {{urbs-stipula}} [[Categoria:Municipia Vallis Augustanae]] 11t3dpobde1va7ccbu2cx7qlyxh930v 0 164186 3997667 3543853 2026-10-28T20:48:32Z LilyKitty 18316 de personoficatione et Aede Victoriae Involucris 3997667 wikitext text/x-wiki [[File:Efez, Nike - 24 września 2011 r.SDC11918.jpg|thumb|130px|Ephesus, auxilium]] '''Nice''' ([[Graece]] {{Polytonic|Νίκη}} 'victoria') in [[mythologia Graeca]] est [[dea]] quae [[victoria]]m [[personificatio|personificat]]. Dea [[Roma antiqua|Romana]] pro ea valens est [[Victoria (dea)|Victoria]]. {{NexInt}} *[[Aedes Victoriae Involucris]] *[[Victoria Samothraciae]] *[[307 Nike]] ==Nexus externi== *[http://www.theoi.com/Daimon/Nike.html Nike,] www.theoi.com (Propositum Theoi) *[http://goddessnike.com Nike Dea,] goddessnike.com {{myth-stipula}} [[Categoria:Dei belli]] [[Categoria:Deae Graecae]] [[Categoria:Personificatio in mythologia Graeca]] [[Categoria:Victoria (dea)|!]] ix8f65i2y8yhjo7qtho3z0cg7471gs3 0 184827 3997731 3964404 2026-10-29T09:50:31Z Grufo 64423 Nomen formulae mutatum est 3997731 wikitext text/x-wiki {{Vide etiam paginam discretivam|Sextilis (discretiva)}} [[Fasciculus:Hexagram.svg|thumb|Sextilis grandis (N.B. In sextile grandi, quae in [[charta natalis|charta natali]] describetur, sunt etiam lineae [[sextilis (astrologia)|aspectuum sextilium]] et [[oppositio (astrologia)|oppositionum]], quibus haec imago caret).]] {{res|Sextilis grandis}} in [[astrologia]] est [[figura aspectuum]] omnium rarissima, ubi sex [[planeta]]e sex [[sextilis (astrologia)|sextiles]], sex [[triangulum (astrologia)|triangula]], tres [[oppositio (astrologia)|oppositiones]] constituuntur, ita ut [[hexagonum]] nasci videatur. Sextilis grandis exactus fortasse non nisi semel aut bis in [[saeculum|saeculo]] constituitur. Sextilis grandis etiam plus quam sex planetae continere potest, si aliqui planetae coinunctionem constituunt, sicut in sextile grande [[22 Iulii]] [[1995]], cum [[Neptunus (planeta)|Neptunus]] [[Uranus (planeta)|Uranusque]] coniuncti erint. Reapse sextilis grandis continet duae [[triangulum grande|triangula grande]] et tria [[rectangulum mysticum|triangula mystica]], omnia interiuncta (triangula grandia et rectangula mystica per se figurae notabiles habentur). Cum sextilis grandis constituatur, plerumque inter sex signa eiusdem [[sexus (astrologia)|sexus]] constituuntur, aliis verbis inter omnia signa aut masculina aut feminina. In [[sextilis grandis 22 Iulii 1995|sextile grandi 22 Iulii 1995]] quidem [[Mars]] in [[Libra (astrologia)|libra]] fuit, quod est signum masculinum, etsi alii quinque planetae in signis femininis fuerunt. Plurimi astrologi credunt sextilem grandem repraesentare creativitatem et ingenium ultimum. [<ref>http://wiki.astro.com/astrowiki/en/Grand_Sextile De sextile grandi </ref>] {{NexInt}} * [[Sextilis grandis 22 Iulii 1995]] == Notae == <div class="references-small"><references /></div> {{Nexus desiderati}} [[Categoria:Astrologia]] [[Categoria:Figurae aspectuum]] twdhy4fcb92c43smmfugkmdaw54ajzy 0 187844 3997681 3844310 2026-10-29T00:11:11Z Juppi lantteineen 216513 File 3997681 wikitext text/x-wiki [[imago:Tove Jansson 1956.jpg|thumb|Tove Jansson anno [[1956]]]] [[File:Tove Jansson 1923.jpg|thumb|upright|Jansson (1923)]] '''Tove Marika Jansson''' (nata [[Helsingia (Finnia)|Helsingiae]] [[9 Augusti]] [[1914]], ibidem mortua [[27 Iunii]] [[2001]]) fuit [[scriptrix]], [[pictura|pictrix]], et [[delineatio|delineatrix]] [[narratio picta|narrationum pictarum]] [[Suecia|Sueco]]-[[Finnlandia|Finnica]], quae [[lingua Suecica|Suecice]] scripsit, optime nota propter ''[[Mumin]]'', seriem [[litterae pueriles|fabularum puerilium]], sed etiam [[mythistoria]]s, necnon [[diegema]]ta, adultis designata composuit. [[Parens|Parentes]] fuerunt Victor Jansson [[sculptor]] et Signe Hammarsten-Jansson delineatrix, et duo fratres etiam artifices facti sunt; ergo vere in familia artificiosa crevit. Tove ipsa cum Tuulikki Pietilä convivit, muliere quae pro exemplare personae fictae Too-ticki in serie librorum de Muminibus erat. Anno [[1966]], Praemium [[Ioannes Christianus Andersen|Andersenianum]] accepit. Jansson mortua a [[Finnia|civitate Finnica]] [[sepulcrum|sepulcro]] in colle artificum in [[Sepulcretum Hietaniemi|Sepulcreto Hietaniemi]] Helsingiae honorata est. == Bibliographia == * Kate Kellaway, "[https://www.theguardian.com/books/2014/jan/19/tove-jansson-sculptors-daughter-review Sculptor's Daughter by Tove Jansson; Tove Jansson: Life, Art, Words by Boel Westin – review]" in ''[[The Guardian]]'' (19 Ianuarii 2014) * Maev Kennedy, "[https://www.theguardian.com/culture/2016/oct/21/beyond-the-moomins-tove-jansson-art-gets-first-uk-exhibition Beyond the Moomins: Tove Jansson's art gets major UK exhibition]" in ''[[The Guardian]]'' (21 Octobris 2016) {{Lifetime|1914|2001|Jansson, Tove}} [[Categoria:Mulieres]] [[Categoria:Auctores Suecici]] [[Categoria:Tove Jansson|!]] [[Categoria:Mumin]] [[Categoria:Pictores Finniae]] [[Categoria:Scriptores Finniae]] [[Categoria:Scriptores librorum puerilium]] je5mmbcrgrjyzyu88i7am2gwo4bzrs4 3997744 3997681 2026-10-29T11:34:36Z IacobusAmor 1163 3997744 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Tove Jansson 1956.jpg|thumb|Tove Jansson anno [[1956]].]] [[Fasciculus:Tove Jansson 1923.jpg|thumb|upright=0.6|left|Jansson (1923).]] '''Tove Marika Jansson''' (nata [[Helsingia (Finnia)|Helsingiae]] [[9 Augusti]] [[1914]]; ibidem mortua [[27 Iunii]] [[2001]]) fuit [[scriptrix]], [[pictura|pictrix]], et [[delineatio|delineatrix]] [[narratio picta|narrationum pictarum]] [[Suecia|Sueco]]-[[Finnlandia|Finnica]], quae [[lingua Suecica|Suecice]] scripsit, optime nota propter ''[[Mumin]]'', seriem [[litterae pueriles|fabularum puerilium]], sed etiam [[mythistoria]]s, necnon [[diegema]]ta, adultis designata composuit. ==De vita== [[Parens|Parentes]] fuerunt [[Victor Jansson]] [[sculptor]] et Signe Hammarsten-Jansson delineatrix, et duo fratres etiam [[artifex|artifices]] facti sunt; ergo vere in familia artificiosa crevit. Tove ipsa cum Tuulikki Pietilä convivit, [[mulier]]e quae pro exemplare personae fictae Too-ticki in serie librorum de Muminibus erat. Anno [[1966]], Praemium [[Ioannes Christianus Andersen|Andersenianum]] accepit. Eius [[corpus]] in [[sepulcrum|sepulcro]] in colle artificum in [[Sepulcretum Hietaniemi|Sepulcreto Hietaniemi]] [[Helsingia]]e sepultum est, a [[Finnia|civitate Finnica]] honoratum. == Bibliographia == * Kate Kellaway, "[https://www.theguardian.com/books/2014/jan/19/tove-jansson-sculptors-daughter-review Sculptor's Daughter by Tove Jansson; Tove Jansson: Life, Art, Words by Boel Westin – review]" in ''[[The Guardian]]'' (19 Ianuarii 2014) * Maev Kennedy, "[https://www.theguardian.com/culture/2016/oct/21/beyond-the-moomins-tove-jansson-art-gets-first-uk-exhibition Beyond the Moomins: Tove Jansson's art gets major UK exhibition]" in ''[[The Guardian]]'' (21 Octobris 2016) {{Lifetime|1914|2001|Jansson, Tove}} [[Categoria:Auctores Suecici]] [[Categoria:Tove Jansson|!]] [[Categoria:Mumin]] [[Categoria:Pictores Finniae]] [[Categoria:Scriptores Finniae]] [[Categoria:Scriptores librorum puerilium]] 6e9w5ypx8nt6h3z4wdjuxbbxlpyj5q4 0 192143 3997654 3430698 2026-10-28T17:12:57Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997654 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Mairie_de_Vendoeuvres_-_Indre.JPG |thumb|250px|Vendœuvres: [[vici conciliabulum]] ]] [[Fasciculus: Map commune FR insee code 36232.png|left|thumb|250px|Vendœuvres: communis tabula]] ''' Vendœuvres''' est commune [[Francia|Francicum]] 1'125 incolarum (anno [[2010]]) [[Tabula administrativa Franciae|praefecturae]] [[Andra (praefectura Franciae)|Andrae]] in regione [[Centrum (regio Franciae)|Media]]. {{NexInt}} * [[Index communium praefecturae Andrae]] == Nexus externi == {{CommuniaCat|Vendœuvres|Vendœuvres}} * {{INSEE commune|36232|de=Vendœuvres}} {{geo-stipula}} [[Categoria:Communia praefecturae Ingeris]] [[Categoria:Loci habitati praefecturae Ingeris]] 4js8d5a6jqtu83z41nmuy0efrk3x5cl 3997655 3997654 2026-10-28T17:13:34Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 3997655 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Mairie_de_Vendoeuvres_-_Indre.JPG |thumb|250px|Vendœuvres: [[vici conciliabulum]] ]] [[Fasciculus: Map commune FR insee code 36232.png|left|thumb|250px|Vendœuvres: communis tabula]] ''' Vendœuvres''' est commune [[Francia|Francicum]] 1'086 incolarum (anno [[2023]]) [[Tabula administrativa Franciae|praefecturae]] [[Andra (praefectura Franciae)|Andrae]] in regione [[Centrum (regio Franciae)|Media]]. {{NexInt}} * [[Index communium praefecturae Andrae]] == Nexus externi == {{CommuniaCat|Vendœuvres|Vendœuvres}} * {{INSEE commune|36232|de=Vendœuvres}} {{geo-stipula}} [[Categoria:Communia praefecturae Ingeris]] [[Categoria:Loci habitati praefecturae Ingeris]] fxsuf3j86ftrl2t1zqzbuj4r4kdc24j 0 198627 3997692 3987819 2026-10-29T03:20:42Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997692 wikitext text/x-wiki {{Capsa urbis Vicidata}} [[Fasciculus:Luechow marktplatz 4033.jpg|thumb|Forum et Curia urbis Luchoviae.]] '''Luchovia''' (Theodisce ''Lüchow'')<ref name="Luchovia">Vide [https://ia801403.us.archive.org/28/items/antiquitatessele00keys/antiquitatessele00keys.pdf ''Antiquitates selectae septentrionales et Celticae''], ubi dicitur "(...) De Venedicis aut Germanicis prope Luchoviam effossis Epistola ''Georgii Frid, Mithofii'' data Luchovia d. 17. Maji 1691 (...)".</ref> urbs [[Saxonia Inferior|Saxoniae Inferioris]] et pars [[Circulus Luchoviensis et Danebergensis|Circuli Luchoviensis et Danebergensis]] est. Ad Luchoviam etiam vici [[Banneicum]]<ref name="-icum">Germanica toponyma cum terminatione ''-ich, -ick, -ig'' et ''-ik'' plerumque latinizari solent addita terminatione latinizata "-icum-i". Qua de latinizatione, vide [https://es.scribd.com/document/441536698/1983-Stearn-Botanical-Latin-pesquisavel-pdf ''Botanical Latin''].</ref> (Theodisce ''Banneick''), [[Beutovia]]<ref name="-ovia">[[Linguae Germanicae|Germanica]] ac [[linguae Slavicae|Slavica]] toponyma cum suffixo ''-ov'' seu ''-öv'' seu ''ow'' plerumque latinizari solent addito suffixo latinizato "-ovia-ae", quamquam huius suffixi variantes inveniri possunt. Exempli gratiā: [[Asovia]], [[Brewnovia]], [[Czernichovia]], [[Glasgovia]], [[Golnovia]], [[Grabovia]], [[Kharkovia]], [[Laszovia]], [[Ostrovia]], [[Pscovia]], [[Racovia]], [[Sucovia]], [[Tarnovia]], [[Wengrovia]], [[Witkowa]], [[Wittovia]], [[Crovia]] apud {{Graesse}}.</ref> (Theodisce ''Beutow''), [[Borsla (Luchovia)|Borsla]]<ref name="Borsla">Vide [https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-06-2016/AAAKoeblerGerhardGemeindeinderdeutschenOrtsgeschichte20161123-2125.htm?utm ''www.koeblergerhard.de''], ubi dicitur "(...) '''Bösel''', 11. Jh., auf einem etwa 15 Meter hohen Geestrücken südöstlich Friesoythes bei Cloppenburg, Donb83, rund 8000 Einwohner, Borsla (1080/1088) (...)".</ref> (Theodisce ''Bösel''), [[Gollavia]]<ref name="-ovia"/> (Theodisce ''Gollau''), [[Grabovia]]<ref name="-ovia"/> (Theodisce ''Grabow''), [[Iabele]]<ref name="Iabele">Vide [https://gorasavina.com/wp-content/uploads/2022/01/Rex-germanorum-populus-sclavorum-ivo-vukcevic.pdf?utm ''Rex Germanorum Populus Sclavorum''] {{Nexus deficit|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ubi dicitur "(...) '''Jably'''— Jabele, 1320 (Jabel) (...)".</ref> (Theodisce ''Jabel''), [[Iesne (Luchovia)|Iesne]]<ref name="Jeetzel">Vide [https://kirchengemeindelexikon.de/einzelgemeinde/jeetzel/?utm ''Kirchengemeindelexikon''], ubi dicitur "(...) Urkundlich ist der Ort erstmals im Lüneburger Lehnregister aus der Zeit zwischen 1330 und 1352 als Yesne erwähnt.2 Der gleichnamige Fluss wird bereits in den im frühen 13. Jh. niedergeschriebenen Taten der der Bischöfe von Halberstadt genannt (''in fluvium Iesne'') (...)".</ref> (Theodisce ''Jeetzel''), [[Kolbornium]]<ref name="-bornium">Germanica toponyma cum suffixo ''-born'' plerumque latinizari solent addito suffixo latinizato "-bornium-ii", quamquam huius suffixi variantes inveniri possunt. Exempli gratiā: [[Calenbornium (prope Aram)|Calenbornium prope Aram]] et [[Calenbornium (prope Caesariacum)|Calenbornium prope Caesariacum]] (Theodisce ''Kalenborn''); [[Calenbornium-Scheurenum]] (Theodisce ''Kalenborn-Scheuern''); [[Hasbornium (Eiflia)|Hasbornium]] (Theodisce ''Hasborn''); [[Leidenbornium]] (Theodisce ''Leidenborn''); [[Lichtenbornium]] (Theodisce ''Lichtenborn''). Quae omnia toponyma ex articulo Vicipaediae Latinae de [https://la.wikipedia.org/wiki/Index_urbium_et_communium_Rhenaniae_et_Palatinatus indice urbium et communium Rhenaniae et Palatinatus] desumpta sunt, ubi apte referuntur.</ref> (Theodisce ''Kolborn''), [[Krautza]]<ref name="-e">Germanica et Romanica (praecipue Francica) toponyma cum suffixo ''-e'' plerumque latinizari solent addita terminatione latinizata "-a-ae". Qua de latinizatione, vide [https://es.scribd.com/document/441536698/1983-Stearn-Botanical-Latin-pesquisavel-pdf ''Botanical Latin''], ubi dicitur "(...) '''-e''' : -''a'' (...)".</ref> (Theodisce ''Krautze''), [[Kunscha]]<ref name="-e"/> (Theodisce ''Künsche''), [[Loga (Luchovia)|Loga]]<ref name="-e"/> (Theodisce ''Loge''), [[Luchovia (caput communis)|Luchovia]]<ref name="Luchovia"/> (Theodisce ''Lüchow''), [[Lusa (Luchovia)|Lusa]]<ref name="-a">Germanica toponyma cum terminatione ''-en'' plerumque latinizari solent addita terminatione latinizata "-a-ae", quamquam huius terminationis variantes inveniri possunt. Exempli gratiā: [[Stolpa]], [[Dresda]] apud articulum Vicipaedia de [https://la.wikipedia.org/wiki/Index_urbium_et_communium_Saxoniae indice urbium et communium Saxoniae]; et Ala, [[Amma]], [[Brema]], [[Salancema]], Wisa, [[Groninga]], [[Toringa]] apud {{Graesse}}.</ref> (Theodisce ''Lüsen''), [[Muggenburgum]]<ref name="-burg">Germanica toponyma cum suffixis ''-burg'' et ''-borg'' et ''-burgh'' et ''-bourg'' plerumque latinizari solent addito suffixo latinizato "-burgum-i", quamquam huius suffixi variantes inveniri possunt. Exempli gratiā: [[Wisingsburgum]], [[Edinburgum]], [[Alburgum]], [[Altenburgum]], [[Brandeburgum]], [[Caroburgum]], [[Doesburgum]], [[Friburgum]], [[Hamburgum]], [[Iulioburgum]] apud {{Graesse}}.</ref> (Theodisce ''Müggenburg''), [[Plothe]]<ref name="Plate">Vide ''Urkunden-Sammlung zur Geschichte der auswärtigen Verhältnisse der Mark Brandenburg und ihrer Regenten'', doc. CCCCXXXIV, ubi dicitur "(...) ''nec Slaui de Jezne siue de Recizze neque de Plothe'' (...) ''Rabodo et Henricus fratres dicti de Plothe'' (...)".</ref> (Theodisce ''Plate''), [[Ranzavia]]<ref name="-avia">Germanica toponyma cum terminatione ''-au'' seu ''-aw'' plerumque latinizari solent addita terminatione latinizata "-avia-ae", quamquam huius terminationis variantes inveniri possunt. Exempli gratiā: [[Iereslavia]], [[Iunonwladislavia]], [[Labiavia]], [[Landavia]], [[Lindavia]], [[Liptavia]], [[Lobavia]], [[Lochavia]], [[Lublavia]], [[Luccavia]], [[Mitavia]], [[Multavia]], [[Namslavia]], [[Neoboleslavia]], [[Olavia]], [[Oppavia]], [[Pegavia]], [[Pillavia]], [[Premislavia]], inter alia, apud {{Graesse}}.</ref> (Theodisce ''Ranzau''), [[Reddebeicium]]<ref name="-icium">Germanica toponyma cum suffixis ''-itsch'' aut ''-itz'' plerumque latinizari solent addita terminatione latinizata "-icium-i" aut "-itium-i" aut "-icia-ae". Qua de latinizatione, vide [https://es.scribd.com/document/441536698/1983-Stearn-Botanical-Latin-pesquisavel-pdf ''Botanical Latin''], ubi dicitur "(...) '''-itsch, -itz''' : ''-icium, -itium, -icia'' (...)".</ref> (Theodisce ''Reddebeitz''), [[Reetza]]<ref name="-e"/> (Theodisce ''Reetze''), [[Rehbecca]]<ref name="-ecca">Germanica et Romanica toponyma cum suffixis ''-ec(k)'' plerumque latinizari solent addita terminatione latinizata "-ecca-ae" seu "-eca-ae". Qua de latinizatione, vide [https://es.scribd.com/document/441536698/1983-Stearn-Botanical-Latin-pesquisavel-pdf ''Botanical Latin''], ubi dicitur "(...) '''-ec, -eck''' : -''ecca'', -''ēca'' (...)".</ref> (Theodisce ''Rehbeck''), [[Saassa]]<ref name="-e"/> (Theodisce ''Saaße''), [[Seeravia in Lucia]]<ref name="-avia"/><ref name="-ia-ae">Toponyma cum suffixo ''-ie'' plerumque latinizari solent addito suffixo latinizato "-ia-ae", quamquam huius suffixi variantes inveniri possunt. Exempli gratiā: [[Turbia]], [[Vermeria]], [[Alteia]], [[Airdria]], [[Augustadia]], [[Curbavia]], [[Normannia]], [[Picardia]] apud {{Graesse}}.</ref> (Theodisce ''Seerau in der Lucie''), [[Tarmicium]]<ref name="-icium"/> (Theodisce ''Tarmitz''), [[Weitscha]]<ref name="-e"/> (Theodisce ''Weitsche'') atque [[Zatemin]]<ref name="Zatemin">Vide [https://kirchengemeindelexikon.de/einzelgemeinde/satemin/?utm ''Kirchengemeindelexikon''], ubi dicitur "(...) ''Dominus Gevehardus plebanus in Zatemin'' (...)".</ref> (Theodisce ''Satemin'') pertinent. Luchovia caput communis generalis [[Luchovia (Vandalia)|eiusdem nominis]] est. == Historia == Luchovia anno [[1158]] primo in actis decriptum est et anno [[1291]] ius urbis accepit. Ab anno [[1320]] pars [[Ducatus Luneburgensis]] fuit. Anno [[1705]] ad Ducatum Electoralem Brunsvicum-Luneburgensem transiit. Anno [[1803]] cum toto Ducato a copiis [[Primum Imperium Francicum|Francicis]] occupatum est. Annis [[1810]] - [[1813]] pars [[Regnum Westphaliae|Regni Westphaliae]] erat. Anno [[1811]] tota urbs incendio maximo deleta, sed mox reparata est. Tum ad [[Regnum Hannoveranum]], ab anno [[1866]] ad [[Borussia]]m pertinuit. Luchovia ab anno [[1946]] pars Saxoniae Inferioris et ab anno [[2006]] caput [[Luchovia (Vandalia)|Luchoviae]] communis generalis est. Anno [[1972]] vici supra dicti ad Luchoviam adiuncti sunt. == Cives noti == *[[Fridericus Syrup]] (1881 - 1945), rerum politicarum peritus ==Notae== <references /> == Nexus externi == {{commonscat|Lüchow|Luchoviam}} *[http://www.luechow.de/ Pagina officialis] *[https://web.archive.org/web/20131224155002/http://www.luechow-wendland.de/desktopdefault.aspx/tabid-5748/ Pagina communis generalis Luchovia de urbe Luchovia scripta] {{urbs-stipula}} {{DEFAULTSORT:Luchovia}} [[Categoria:Communia Saxoniae Inferioris]] [[Categoria:Condita saeculo 12]] t3sh13bamwffnf39o22kdu3ug799zbr 0 201136 3997662 3488728 2026-10-28T19:10:59Z Devinus Tuccius 211226 /* */ Fixed typo. 3997662 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:BSMAM (1) - 22-11-2019.jpg|thumb|[[Basilica Beatissimae Virginis et Omnium Angelorum et Martyrum]], aedificata in [[tepidarium|tepidario]] et [[frigidarium (antiquum)|frigidario]] thermarum Diocletiani]] '''Thermae Diocletiani''' fuerunt omnium umquam ab imperatoribus [[Imperium Romanum|Romanis]] exstructarum [[thermae|thermarum]] maximae sumptuosissimaeque. Thermae inter annos [[298]]-[[306]] aedificatae sunt. Opus iam a [[Maximianus|Maximiniano]] inchoatum, cum autumno anni [[298]] [[Roma]]m revertit, post eius mortem a [[Diocletianus|Diocletiano]] continuatum et a [[Constantius I|Constantio]], [[Constantinus|Constantini]] patre, perfectum est.<ref>Samuel Ball Platner (1929): A Topographical Dictionary of Ancient Rome. Oxford University Press, Londinii. ISBN 0-19-925649-7</ref>. == Forma == [[Fasciculus:Baths Diocletian-Lanciani.png|thumb|upright=1.6|Descriptio: 1=caldarium 2=tepidarium 3=frigidarium 4=natatio 5=palaestra 6=aditus principalis 7=exedra]] == Reliquiae thermarum == [[Fasciculus:San Bernardo alle Terme-facciata.jpg|thumb|[[Ecclesia Sancti Bernardi ad Thermas]]]] Multa conclavia thermarum conservata sunt, cum postea in ecclesias, monasteria et alia conversa sunt: *[[Basilica Beatissimae Virginis et Omnium Angelorum et Martyrum]] *[[Ecclesia Sancti Bernardi ad Thermas]] *Oecus principalis thermarum, nunc pars [[Museum Nationale Romanum (Roma)|Musei Nationalis Romani]] *'Aula octagonalis', etiam pars Musei Nationalis Romani *Aliae reliquiae in regione circumiacente visuntur. [[Museum Nationale Historiae Naturalis (Vasingtonia)|Museum Nationale Historiae Naturalis]] [[Vasingtonia]]e partim elementa architectonica thermarum Diocletiani imitando aedificatum est.<ref>Heather Ewing (2009): A guide to Smithsonian architecture. Random House Digital, Inc. ISBN 978-1-58834-261-4, p.57</ref> == Notae == <div class="references-small"><references /></div> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Museo delle Terme di Diocleziano|Museum Nationale Romanum}} {{aedi-stipula}} [[Categoria:Confecta 306]] [[Categoria:Thermae Diocletiani|!]] [[Categoria:Diocletianus]] ped6jld0k4mp1kzkaryxr6o7gjdxck4 0 202029 3997666 3520437 2026-10-28T20:44:13Z LilyKitty 18316 de Nice sive Victoria 3997666 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Temple of athena nike 2010.jpg|thumb|upright=1.5|Aedes Victoriae Involucris anno [[2010]] reconstructa]] '''Aedes Victoriae Involucris''', [[Graece]] {{Polytonic|Ναὸς Νίκης Ἀπτέρου}},<ref>{{Pausanias}} 1.22.4 (cum versione Latina [[Romulus Amasaeus|Romuli Amasaei]])</ref> est [[templum]] antiquum haud magnum [[Athenae|Athenis]] et [[Nice (dea)|Nice]] iuxta aditum [[Acropolis Athenarum|Acropolis]] eminens ad partem sinistram [[Propylaea|Propylaeorum]]. Templum annis 427-[[424 a.C.n.]] a [[Callicrates|Callicrate]] architecto constructum est. Prope hoc templum stetit simulacrum [[Hecate Epipyrgidia|Hecates Epipyrgidiae]] ab [[Alcamenes|Alcamene]] sculptum. Aedes Victoriae Involucris, saeculo XVII delapidata, e lapidibus originalibus anno [[2010]] restituta est. == Fontes == * {{Pausanias}} 1.22.4 == Notae == <div class="references-small"><references /></div> {{Archaeologia-stipula}} [[Categoria:Templa]] [[Categoria:Acropolis Athenarum]] [[Categoria:Monumenta Athenarum]] [[Categoria:Victoria (dea)]] [[Categoria:Confecta 424 a.C.n.]] 1zfqx5wjforruie3qzugbngavreaa7c 3997679 3997666 2026-10-28T23:15:18Z LilyKitty 18316 de ordine Ionico 3997679 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Temple of athena nike 2010.jpg|thumb|upright=1.5|Aedes Victoriae Involucris anno [[2010]] reconstructa]] '''Aedes Victoriae Involucris''', [[Graece]] {{Polytonic|Ναὸς Νίκης Ἀπτέρου}},<ref>{{Pausanias}} 1.22.4 (cum versione Latina [[Romulus Amasaeus|Romuli Amasaei]])</ref> est [[templum]] antiquum [[ordo Ionicus|ordine Ionico]] haud magnum [[Athenae|Athenis]] et [[Nice (dea)|Nice]] iuxta aditum [[Acropolis Athenarum|Acropolis]] eminens ad partem sinistram [[Propylaea|Propylaeorum]]. Templum annis 427-[[424 a.C.n.]] a [[Callicrates|Callicrate]] architecto constructum est. Prope hoc templum stetit simulacrum [[Hecate Epipyrgidia|Hecates Epipyrgidiae]] ab [[Alcamenes|Alcamene]] sculptum. Aedes Victoriae Involucris, saeculo XVII delapidata, e lapidibus originalibus anno [[2010]] restituta est. == Fontes == * {{Pausanias}} 1.22.4 == Notae == <div class="references-small"><references /></div> {{Archaeologia-stipula}} [[Categoria:Templa]] [[Categoria:Acropolis Athenarum]] [[Categoria:Monumenta Athenarum]] [[Categoria:Victoria (dea)]] [[Categoria:Confecta 424 a.C.n.]] gxo3tye0jptankdgnfihhjwbo0njxk4 0 219049 3997689 3912003 2026-10-29T02:19:52Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997689 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Marienpforte und Bamberger Reiter Lithographie 1820.jpg|thumb|Lithographum anno [[1820]] factum.]] '''Lithographia''' ([[Graece]] λίθος '[[lapis]]' + γράφειν 'scribere') est [[ars]] et [[technologia|techne]] [[pictura]]rum [[imago|imaginumque]] [[impressio]]ne multiplicandarum, quae ab [[Aloisius Senefelder|Aloisio Senefelder]] [[Bavaria |Bavarico]] anno [[1796]] excogitata est. [[Mulhusia|Mulhusiensis]] vir [[Godefridus Engelmann]] lithographicas imagines coloribus pictas anno 1837 primus edidit ([[chromolithographia]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20211017034356/http://elec.enc.sorbonne.fr/imprimeurs/node/24301 Biographia G. Engelmann] apud [[Schola chartarum|Scholam Chartarum]]. [https://www.memoire-mulhousienne.fr/wp-content/uploads/2024/05/notice-engelmann-godefroy.pdf Mémoire mulhousienne]</ref> == Notae == <references /> ==Bibliographia== *Carolus Lorilleux, ''[https://books.google.fr/books?id=RtNFAQAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Traité de lithographie : Histoire.--Théorie.--Pratique]'', Parisiis, 1889. *Alois Senefelder, ''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k130475f.texteImage L'art de la lithographie par Aloys Senefelder, inventeur de l'art lithographique, avec le portrait de l'auteur]'', 1819. * Carolus Wagner, ''Alois Senefelder : sein Leben und Wirken : ein Beitrag zur Geschichte der Lithographie'', Lipsiae, 1914. ==Nexus externi== {{CommuniaCat|Lithography|lithographiam}} {{stipula}} [[Categoria:Ars]] [[Categoria:Technologia]] 0myeasvyumv8p4wz1d61k8d8s9jg37h 0 236600 3997676 3868028 2026-10-28T22:40:25Z LilyKitty 18316 de iurinus impuberum et securitate sociale 3997676 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Marie-Olympe-de-Gouges.jpg|thumb|Olympe de Gouges]] [[Fasciculus:Olympe gouges.jpg|thumb|Olympe de Gouges cui supplicium datur]] '''Olympe de Gouges''' (nomine natali ''Marie Gouze'' nata die [[7 Maii]] [[1748]] [[Mons Albanus (Francia)|Monte Albano]] et mortua die [[3 Novembris]] [[1793]] [[Lutetia]]e) fuit scriptrix [[Francia|Francica]] quae [[iura mulierum]], [[iura impuberum]], [[securitas socialis|securitatem socialem]] et [[abolitionismus|abrogationem servitutis]] postulavit. Dum [[Res novae Francicae]] fiunt et ''[[Declaratio iurum hominis et civis]]'' proclamatur, illa ''La Déclaration universelle des droits de la femme et de la citoyenne'' (Latine: Declaratio iurum mulieris et civis) scripsit die [[5 Septembris]] anno [[1791]]. Nihilominus [[poena capitalis|supplicium]] a [[Terroris Regimen|Terroris Regimine]] anno 1793 de ea sumptum est. == Bibliographia == * Olivier Blanc, ''Marie-Olympe de Gouges, 1748-1793: des droits de la femme à la guillotine''. Lutetiae: Tallandier, 2014. * Benoîte Groult, ''Ainsi soit Olympe de Gouges''. Lutetiae: Grasset, 2013 * Léopold Lacour, ''Les Origines du féminisme contemporain. Trois femmes de la Révolution: Olympe de Gouges, Théroigne de Méricourt, Rose Lacombe''. Lutetiae: Plon, Nourrit et Cie, 1900 * Sophie Mousset, ''Olympe de Gouges et les droits de la femme''. Lutetiae: Le Félin, 2003. ISBN 2866454952 [[Categoria:Mulieres]] [[Categoria:Feminismus]] [[Categoria:Scriptores Franciae]] [[Categoria:Scriptores pseudonymi]] [[Categoria:Morte damnati]] [[Categoria:Nati 1748]] [[Categoria:Mortui 1793]] r2sqyk2rrnt8xfoeejxod64lp0imdlt 0 255818 3997738 3764752 2026-10-29T10:15:53Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997738 wikitext text/x-wiki '''Mons Ceneris'''{{FD ref}} est [[mons]] et [[transitus]] 554 metra super maris aequor in pago [[Ticinum (pagus)|Ticino]] in [[Helvetia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160309090019/http://www.monteceneri.ch/web/ Situs publicus communis super Montem Cenderidem.]</ref> Passagium anno [[1004]] citatum communicatio [[via]]rum magni momenti ad [[vectura]]m internationalem adhibetur. Via et linea [[ferrivia]]e vel etiam [[autovia]] inter montem [[Mons Sancti Gothardi|Sancti Godehardi]] et [[Luganum]] [[Civasium]]que et inde ad urbem metropolitanam [[Mediolanum]] Montem Ceneridem traiciunt. Novus [[cuniculus (aedificium)|cuniculus]] ferriviae exstruitur sequens [[Cuniculus Ferriviae Montis Sancti Godehardi novus|Cuniculum Ferriviae Montis Sancti Godehardi novum]]. {{NexInt}} * [[Bilitio]] * [[Mons Ceneris (commune)]] == Notae == <references /> == Bibliographia == * Marco Ceriani: ''Ceneri-Basistunnel: Gegenwärtiger Baufortschritt und Ausblick''. Bauverlag BV GmbH.Gütersloh 2015. == Nexus externi == {{CommuniaCat|Monte Ceneri|Montem Ceneridem}} * {{LHH|8835}} * [https://web.archive.org/web/20090924062631/http://www.alptransit.ch/de/stand-der-arbeiten/ceneri-basistunnel/baufortschritt/ Situs publicus societatis AlpTransit Gotthard]. [[Categoria:Cuniculi Helvetiae]] [[Categoria:Ferrivia]] [[Categoria:Ticinum (pagus)]] [[Categoria:Transitus Alpium]] [[Categoria:Viae Helvetiae]] i4yytoyzo5z41oe6msg7p3jel3hilu3 0 265937 3997668 3997056 2026-10-28T21:00:13Z Marcus Terentius Bibliophilus 2059 /* Fontes */ 3997668 wikitext text/x-wiki {{L1}} {{Capsa hominis Vicidata}} '''Quintus Caecilius Metellus Nepos''' erat senator Romanus qui anno [[57 a.C.n.]] [[Consul|consulatum]] cum [[Publius Cornelius Lentulus Spinther|Lentulo Spinthere]] gessit. In [[Tribunus plebis|tribunatu]] adiuvante [[Gaius Iulius Caesar|Iulio Caesare]] [[Pompeius|Pompei]] fautor, [[Cicero]]nis inimicus fuit. == De gente == Plebeio sed nobilissimo Caeciliorum genere ortus Quintus [[Quintus Caecilius Metellus Nepos|consulis anni 98 a.C.n.]] filius erat. Frater ei fuit [[Quintus Caecilius Metellus Celer|Quintus Metellus Celer]], anno [[60 a.C.n.]] consul, soror autem uterina Mucia quam Pompeius uxorem duxerat et exeunte anno [[62 a.C.n.]] post reditum [[Adulterium|adulterii]] insimulatam repudiavit. Ita tempore tribunatus Quintus Metellus Nepos Pompei adfinis erat. == De cursu honorum == * 67-63 a.C.n. Legatus Pompei in bello piratico et in bello Mithridatico. * 62 a.C.n. [[Tribunus plebis]] turbulentus fuit<ref>[[Plutarchus]], ''Cato Minor'' 20.</ref>. Iam mense decembri anni 63 a.C.n. [[Plebs|plebem]] in Ciceronem excitabat et eum consulatum deponentem reum citare volebat quod cives Romanos omissa [[provocatio ad populum|provocatione ad populum]] ex [[senatusconsultum|senatusconsulto]] necari iusserat. Incepto tamen destitit postquam senatores sese inimicum publicum appellaturos minabantur, si quis quae in [[Coniuratio Catilinae|coniuratione Catilinae]] opprimenda gesta erant accusaret<ref>[[Dio Cassius]] 37.42</ref>. Cum autem rempublicam turbare, adiuvante Caesare qui tum praetor erat<ref>[[Suetonius|Suet]]. ''Iul.'' 16.</ref>, non desineret, atque legem Pompeium accientem, omnium rerum disceptator ut fieret, ad populum ferret, e qua rogatione rixae inter tribunos, in primis Metellum Nepotem et [[Cato Minor|Catonem Minorem]], et fautores eorum ortae erant, senatores ad [[senatusconsultum ultimum]] decurrunt, e quo consules priore anno Catilinarios necaverant. Tum perterritus Metellus Nepos ad Pompeium confugit, quamquam tribuno plebis ne unam quidem noctem extra [[Pomoerium|pomerium]] manere fas erat<ref>[[Dio Cassius]] 37.43. [[Plutarchus]], ''Cicero'' 26.</ref>. * 60 a.C.n. [[Praetor]] legem Caeciliam ''de vectigalibus'' tulit quae [[portorium|portoria]] in Italia sustulit (quod tum fieri potuit ob ingentem praedam et vectigalia Asiatica a Pompeio parta). Senatores Nepoti adeo irati erant ut de nomine eius in capite legis mutando cogitarint<ref>[[Dio Cassius]] 37.51. Cf ''[[Epistulae ad Atticum|Ad Atticum]]'' II.16.1 et ''[[Epistulae ad Quintum fratrem|Ad Quintum fratrem]]'' I.1.33</ref>. * 57 a.C.n. [[Consul]] redeunti Ciceroni non adversabatur. Iam enim Kalendis Ianuariis (instigante Pompeio ?) sese inimicitias cum praeclaro [[Arpinum|Arpinate]] rei publicae causa depositurum esse pollicebatur<ref>''Pro Sestio'' 72 ''Red. ad sen.'' 25.</ref>. * 56 a.C.n. [[Proconsul]] in [[Hispania Citerior|Hispania citeriore]], unus e senatoribus fuit qui [[Luca|Lucam]] Caesarem salutatum venerint<ref>[[Plutarchus|Plut]]., ''Caes''. 21.</ref>. Cum [[Vaccaei]]s bellum gessit ; nec gloriosa militia eius fuisse videtur<ref>[[Dio Cassius]] 39.54.</ref>. == Fontes == * [[Cassius Dio]], libro XXXVII ''[[Historia Romana (Dio)|Historiae Romanae]]'', cap. 38 et 42-44 necnon libro XXXIX 6-8 et 54. * [[Cicero]], ''[[Brutus (Cicero)|Brutus]]'' 247 ** libro quinto ''[[Epistulae ad Atticum|Epistularum ad Atticum]]'' II.6-9 necnon II.12.2 ** libro quinto ''[[Epistulae ad familiares|Epistularum ad Familiares]]'' I-IV ** ''Post reditum ad senatum'' 25 ** ''[[Pro Murena]]'' 81 ** ''Pro Sestio'' 11 et 72 * [[Plutarchus]], ''Cato Minor'' 20 et 26-29. *''[[Vita Iulii Caesaris (Plutarchus)|Caesar]]'' 21 *''[[Vita Ciceronis (Plutarchus)|Cicero]]'' 23 et 26. * [[Suetonius]], ''[[De Vita Caesarum]]'', ''Divus Iulius'' 16. == Notae == <references /> == Plura legere si cupis == *T. P. Wiseman, "[https://www.jstor.org/stable/41524440 The Last of the Metelli]", ''Latomus'', 1965: 52-61 {{Index consulum rei publicae| praedecessores= [[Lucius Calpurnius Piso Caesoninus (Consul 58 a.C.n.)|Lucius Calpurnius Piso Caesoninus]] et [[Aulus Gabinius]] | annus= 57 a.C.n.<br />cum [[Publius Cornelius Lentulus Spinther|Publio Cornelio Lentulo Spinthere]]<br />| successores= [[Gnaeus Cornelius Lentulus Marcellinus]] et [[Lucius Marcius Philippus (consul 56 a.C.n.)|Lucius Marcius Philippus]]}} {{Lifetime|saeculo 2 aut 1 a.C.n.|saeculo 1 a.C.n.|Quintus Caecilius Metellus Nepos}} [[Categoria:Tribuni plebis]] [[Categoria:Consules]] [[Categoria:Gens Caecilia]] anq4cm3aykwkhotaonl3fg605urb2t2 0 275897 3997688 3741292 2026-10-29T01:57:12Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997688 wikitext text/x-wiki {{Capsa linguae |nomen latine ={{PAGENAME}} |nomen =[[:fiu-vro:Võro_kiil|võro kiil]] |pronunciation = |color familiae=limegreen |familia =[[linguae Uralicae|Uralica]]<br /> &nbsp;[[linguae Finno-Ugricae|Finno-Ugrica]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[linguae Finno-Lappicae|Finno-Lappica]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[linguae Finnicae Balticae|Finnica Baltica]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Lingua Voruvica''' |fabulantes = 70&thinsp;000 |fabulantes2 = |nationes =[[Estonia]] |scriptura =[[Scriptura Latina|Latina]] |litteratura = |procuratio =[[:fiu-vro:Võro Instituut|Võro Instituut]] |iso1 =fiu |iso2 =vro |iso3 =vor |tabula =[[Fasciculus:Human Language Families (wikicolors).png|center|250px|Familiae linguisticae coloribus Vicipaediae pictae]] |syllabus =Familiae linguisticae coloribus Vicipaedicis pictae |tabula2 = |syllabus2 = }} '''Lingua Voruvica''' septuaginta milia hominum loquuntur, praesertim in [[Voru (comitatus)|Voru, comitatu]] [[Estonia]]e. Interdum pro [[dialectus|dialecto]] [[lingua Estonica|linguae Estonica]]e habetur. Voruvica, una e linguis familiae [[linguae Finno-Ugricae|Finno-Ugricae]], habet [[quindecim]] [[casus]], nullum [[genus (grammatica)|genus]], nullos [[articulus|articulos]] grammaticos. Utitur [[abecedarium Latinum|litteris Latinis]] cum [[signa diacritica|notis diacriticis]], sicut ''õ, ä, ö,'' et ''ü.'' Anno 1686 primus liber Voruvicus editus est, [[Novum Testamentum|Testamentum Novum]] (''Wastne Testament''). Anno 1885 Iohannes Hurt [[Chrestomathia|chrestomathiam]] Voruvicam optimam edidit. In Estonia annis 1918–1940 et in [[Unio Sovietica|Unione Sovietica]] usque ad annum 1990 lingua Voruvica ab Estonicam vulgatam aequabatur, nunc excolitur ut lingua regionalis et in ludis litterarum 26 ediscitur. [[Fasciculus:Voromkaart.jpg|thumb|Populi Voruvici regio (colore gilvo)]] [[Fasciculus:Wastne Võro keeli A B D raamat.jpg|thumb|Chrestomathia Iohannis Hurt]] == Distinctionum linguae Voruvicae ab Estonica exempla == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" align="center" |- ! style="background:#CFCFCF;" | ''Estonice'' ! style="background:#CFCFCF;" | ''Voruvice'' ! style="background:#CFCFCF;" | ''Latine'' |- | kirjuta'''b''' || kirota'''s''' || ''scribit'' |- | anna'''b''' || and || ''dat'' |- | sa '''ei''' anna || saq anna-'''aiq''' || ''non das'' |- | ma '''ei''' tule || maq tulõ-'''õiq''' || ''non venio'' |- | punane || verrev || ''ruber'' |- | soe || lämmi || ''calidus'' |- | õde || sõssar || ''soror'' |- || uus || vahtsõnõ || ''novus'' |- | koer || pini || ''canis'' |- | pesema || mõskma || ''lavare'' |- | hunt || susi || ''lupus'' |- | surema || kuulma || ''mori'' |- | sõstar || hõrak || ''ribes'' |- | kask || kõiv || ''betula'' |- | nutma || ikma || ''plorare'' |- |} == De lingua Voruvica == * Iva, Sulev; Pajusalu, Karl (2004): The Võro Language: Historical Development and Present Situation. In: Language Policy and Sociolinguistics I: "Regional Languages in the New Europe" International Scientific Conference; Rēzeknes Augstskola, Latvija; 20–23 May 2004. Rezekne: Rezekne Augstskolas Izdevnieceba, 2004, 58–63. * Iva, Sulev (2007): Võru kirjakeele sõnamuutmissüsteem (Inflectional Morphology in the Võro Literary Language). Dissertationes Philologiae Estonicae Universitatis Tartuensis 20, Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus (online: English summary pp 144–146) ([https://web.archive.org/web/20220404171457/http://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/4860/iva_sulev.pdf;jsessionid=E765010F95E54E4509C09CE3E7849840?sequence=1 PDF]) == Nexus externi == * [http://www.folklore.ee/Synaraamat/ Vocabularium Voruvico-Estonicum] * [https://wi.ee/ Institutum linguae Voruvicae] {{InterWiki|code=fiu-vro}} {{Linguae Finno-Ugricae}} [[Categoria:Lingua Voruvica|!]] [[Categoria:Balticum]] ak7emxbjwhcdf6nnbp593vwwck2e2pk 0 276304 3997713 3817646 2026-10-29T08:22:15Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997713 wikitext text/x-wiki {{L}} {{Titulus italicus}} [[Fasciculus:SDJ Harlech Castle Gatehouse.jpg|thumb|Castellum Harlechi]] '''''Men of Harlech''''' aut pleniter ''March of the Men of Harlech'' ("Viri Harlechi" vel "Cantilena virorum Harlechi"; [[Cambrice]] ''Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech'') est [[Musica choralis|carmen choralis]] [[Cambria|Cambricum]], quod tam [[Cambrice|Cambricas]] quam [[Anglice|Anglicas]] versiones habet. Litterae carminis narrant de obsidione militum Anglorum, contra custodes castelli [[Harlechum|Harlechi]], [[David filius Iohannis|Davide Iohannis f.]] duce, in [[Cambria]] septentrionale inter annos [[1461]] et [[1468]]. Dicitur etiam narrat de obsidione anno [[1408]] cum [[Henricus V (rex Angliae)|Henricus V]] contra [[Oenus de Glendordee|Oenum Glendor]] pugnavit. [[Fasciculus:1862 version of English words to Men of Harlech.jpg|thumb|Versio anni 1862 carminis Virorum Harlechi.]] Musica carminis primo edita est anno [[1794]] sed fortasse antiquius. Litterae Anglicae carminis scriptae sunt circa [[1830]] et Cambricae [[1862]], sed nonullae versiones nunc adsunt. Clarum est carmen inter milites et cohortes militum Cambriae, sed canitur etiam in ludis [[Harpastum XV|harpasti]] et [[pediludium|pediludii]]. ==Pars carminis, versio Ioannis Oxenford (1873)== {| class="wikitable" border="1" style="font-size:90%;" |- !width="250 px" |Versio Anglica !width="250 px" |Versio Latina <br /> |- style="vertical-align:top;" | :Men of Harlech, march to glory, :Victory is hov'ring o'er ye, :Bright-eyed freedom stands before ye, :Hear ye not her call? :At your sloth she seems to wonder; :Rend the sluggish bonds asunder, :Let the war-cry's deaf'ning thunder :Every foe appall. :Echoes loudly waking, :Hill and valley shaking; :'Till the sound spreads wide around, :The Saxon's courage breaking; :Your foes on every side assailing, :Forward press with heart unfailing, :'Till invaders learn with quailing, :Cambria ne'er can yield! | :Viri Harlechi, ite ad gloriam, :Victoria volante super vos, :Libertas, oculis serenis, ante vos stat. :Auditene non vocationem suam :cum contempto vestro demirante? :Relinquite tedium verminicum, :tronent surdenscente clamores :confusos hostes omnes. :[[Echo|Echoi]] clamorose excitantes, :vallis et collis trementes, :Usque ad sonum late sonet, :Valor [[Saxones|Saxonum]] conrutus, :inimici vestri utrimque aggredientes, :ite protinus cum corde firme; :Discant invasores cum timore :[[Cambria]] dedere se non potest! |}<!-- ==Notae== <references />--> ==Bibliographia== *Fuld, James,'' The Book of World-famous Music: classical, popular, and folk'', Dubris, 2000. *Owen, John. ''Gems of Welsh Melody. A Selection of Popular Welsh Songs, with English and Welsh Words; Specimens of Pennillion Singing, after the Manner of North Wales; and Welsh National Airs, Ancient and Modern ... For the Pianoforte or Harp, with Symphonies and Accompaniments by J. Owen, Etc''. Ruthin: I. Clarke, 1862. *''The Oxford Companion to British History''. Oxoniae, 1997. {{nexInt}} *[[Myfanwy]] ==Nexus externi== *[https://web.archive.org/web/20190919111347/http://cantorion.org/musicsearch/title/Men%20of%20Harlech?field=title&value=Men%20of%20Harlech&page= Scripta musica] [[Categoria:Cambriae scripta]] [[Categoria:Carmina]] [[Categoria:Musica Cambrica]] [[Categoria:Scripta 1764]] 95sgffdjwbkyciomwdtkv5vnsj2uhm8 0 285634 3997691 3922466 2026-10-29T03:09:14Z Grufo 64423 Typographia tantum 3997691 wikitext text/x-wiki {{Pagina discretiva}} {{res|Vereda}} ({{pns|ae|f}}), secundum [[Glossarium ad scriptores mediae et infimae Latinitatis|Du Cange et aliis]], est “via, per quam veredi (seu equi publico cursui destinati<ref>Vide “[https://web.archive.org/web/20200116125253/http://ducange.enc.sorbonne.fr/VEREDI veredi]” in {{DuCange}}</ref>) vadunt”;<ref>Vide “[https://web.archive.org/web/20200116125253/http://ducange.enc.sorbonne.fr/VEREDI#VEREDI-2 vereda]” in {{DuCange}}</ref> sed etiam esse potest: * Antiquum divisionis administrativae genus in [[lingua Hispanica|Hispanophonis]] civitatibus et praesens [[municipium|municipiorum]] divisio administrativa in [[Columbia|Columbiā]]; haec veredae ultima geopolitica divisio sunt et in [[corregimentum|corregimentis]] coniunguntur.<ref name="Vereda">Vide articulum “[https://es.wikipedia.org/wiki/Vereda Vereda]” in Vicipaediā Hispanicā.</ref> [[Fasciculus:Buritis_em_Veredas.jpg|thumb|300px|[[Arecaceae]] plantae [[Mauritia flexuosa|mauritiae flexuosae]] Brasiliensi in veredā.]] * In [[Hispania|Hispaniā]], [[callis]] 20 [[metrum|metra]] latus est.<ref name="Vereda"/> * In oecologiā, est genus [[Oecoregio Cerradoensis|oecoregionis Cerradoënsis]]<ref name="Cerradoensis">Confer binomen “Apostolepis cerradoensis”.</ref> depictum praesentiā [[Arecaceae|arecaceae]] plantae [[Mauritia flexuosa|mauritiae flexuosae]], quae in mediā congregatione specierum fruticum herbarumque invenitur. Haec veredae hydromorphicis in [[solum|solis]] et expeditis agris circumdatae inveniuntur. Plerumque sitae sunt [[Brasilia|Brasiliensibus]] in civitatibus [[Civitas Minarum Generalium|Minis Generalibus]], [[Bahiensis|Baiā]] et in regione [[Media Regio Occidentalis (Brasilia)|Mediā Regione Occidentali]]. == Notae == <references /> [[Categoria:Divisiones administrativae]] [[Categoria:Agricultura]] [[Categoria:Via]] [[Categoria:Geographia]] [[Categoria:Oecosystemata]] 8u42k2q1vyqw69gb0hv9hovv58b1l4u 0 301314 3997618 3965875 2026-10-28T14:25:24Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997618 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Jambalaya - naviniea.jpg|thumb|Patina jambalayae]] '''Jambalaya''' est [[gastronomia Acadiana|ferculum Acadianum]], sed origine [[gastronomia Provincialis|Provinciale]], ex oryza, caepis, capsico, apio, carne factus. Secundum archimagirum Acadianum [[Paulus Prudhomme|Paulum Prudhomme]], verbum derivari potest de verbis Gallicis "jambon" et "a la" et verbo Africano "ya" quod significat "oryza". == Bibliographia == * Anthony F. Buccini, "Western Mediterranean Vegetable Stews and the Integration of Culinary Exotica" in Richard Hosking, ed., ''Authenticity in the Kitchen. Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2005 (Totenais: Prospect Books, 2006) pp. 132–145 {{Google Books|HflTVd898PAC}} * Anthony F. Buccini, "Un vrai jambalaya – ‘A Real Mess’: The Southern French Origins of Louisiana’s Famous Dish" in Mark McWilliams, ed., ''Offal: Rejected and Reclaimed Food. Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2016'' (Totenais: Prospect Books, 2017) pp. 105–120 {{Google Books|n80MEAAAQBAJ}} * John Folse, ''The Encyclopedia of Cajun and Creole Cuisine'' (2004) * Ann Maloney, "[https://www.washingtonpost.com/news/voraciously/wp/2020/02/15/this-chicken-sausage-and-shrimp-jambalaya-is-one-big-pot-of-crowd-pleasing-fun/ This chicken, sausage and shrimp jambalaya is one big pot of crowd-pleasing fun]" in ''[[Washington Post]]'' (15 Februarii 2020) * Andrew Sigal, "Jambalaya By Any Other Name" in ''[[Petits propos culinaires]]'' no. 84 (2007) == Nexus externi == * Anthony F. Buccini, "[https://www.nyfoodstory.com/articles/hopping-john-and-its-surprising-connection-to-jambalaya/ Hopping John and Its Surprising Connection to Jambalaya: Celebrating Survival with Food and Dance]" apud ''NY Food Story'' * Andrew Sigal, "[https://www.sigal.org/CulinaryHistory/Jambalaya/Jambalaya.htm Jambalaya]" (2008) * "[https://www.cuisineaz.com/recettes/jambalaya-comme-a-la-nouvelle-orleans-17251.aspx Jambalaya comme à la Nouvelle-Orléans]" apud ''Cuisine AZ'' * [https://web.archive.org/web/20220422202746/https://www.kpauls.com/ K-Paul's], caupona a [[Paulus Prudhomme|Paulo Prudhomme]] condita [[Categoria:Gastronomia Acadiana]] [[Categoria:Fercula porcina]] [[Categoria:Fercula ex oryza]] [[Categoria:Gastronomia Provincialis]] itrkybvtatrvb7ni5ji95krdd5lf4qw 0 302959 3997695 3747696 2026-10-29T03:52:51Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997695 wikitext text/x-wiki [[File:Ludwig Friedrich von Froriep 1779-1847.jpg|thumb|Ludovicus Fredericus de Froriep, gynaecologus et editor]] '''Ludovicus Fredericus''' vulgo ''Ludwig Friedrich'' '''de Froriep''' (natus die [[15 Iunii]] [[1779]] [[Erfordia]]e, mortuus die [[28 Iulii]] [[1847]] [[Vimaria]]e) medicus atque editor [[germania|Germanicus]] fuit. == Vita == Froriep studiosus ex anno 1796 [[Iena]]e et [[Vindobona]]e erat. Privatim autem docere coepit anno 1801 Ienae, ubi dux vicarius instituti de obstetricandi scientiis creatus est. Anno 1802 professor extraordinarius proclamatus est. Anno 1804 tamen [[salinae Saxonicae|Salinas Saxonicas]] petivit ubi historiam naturalem et [[anatomia]]m comparatam et [[chirurgia]]m amplexus est. [[Tubinga]]e anno 1808 dignitate professoris ordinarii de chirurgia et arte obstetrica coronatus valetudinarium mulierum parturarum patefecit. Consiliarius aulicus ex anno 1814 [[Stutgardia]]e fuit antequam anno 1816 Vimariam contenderett in officio consiliarii medicinalis superioris. Ibidem socero [[fredericus Iustinus Bertuch|Frederici Iustini Bertuch]] in negotiando auxilium tulit, cuius fabricam post mortem nactus est. Ipse in coemeterio historico sepultus est. In detegenda [[fridericus Schillerus|Schilleri]] [[calva]] operam dabat vane. Quoniam sinciput, quod authenticum esse putavit, proh dolor alterius fuit.<ref>[https://www.20min.ch/story/schiller-schaedel-wahrscheinlich-geklaut-297644640534 "Schiller-Schädel wahrscheinlich geklaut."], 8.5.2008</ref> == Opera == Froriep pepigit manuale »Handbuch der Geburtshilfe« (editio nona, Vimariae 1832); anno 1822 periodicum speciale edendum instituit cui titulus »Notizen aus dem Gebiete der Natur- und Heilkunde« (Vimariae annis inter 1822 et 1836, quinquaginta tomorum). Quae folia autem ex anno 1837 una cum filio continuabat sub titulo hoc »Neue Notizen aus dem Gebiete der Natur- und Heilkunde«. Insuper una cum domino Meckel convertit opus »Vorlesungen über vergleichende Anatomie« (Lipsiae annis 1809 et 1810, quattuor tomorum; cui auctor originalis Cuvier fuerat) et emendavit opus »Handbuch der Chirurgie« (editio altera, Vimariae 1831, duorum tomorum; auctor originalis Cooper fuerat). Imagines partuum autem hic vulgavit: »Geburtshilfliche Demonstrationen« (annis inter 1821 et 1832, undecim fasciculorum). ==Nexus externi== {{commonscat|Ludwig Friedrich von Froriep|Ludovicum Fredericum de Froriep}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/11684034X Scaturigo scientiae apud DDB] *[https://www.sammlungen.hu-berlin.de/objekte/portraetsammlung-berliner-hochschullehrer/14000/ in paginis universitariis Berolinensibus] *[https://web.archive.org/web/20220629000622/https://www.catalogus-professorum-halensis.de/froriep-ludwig-friedrich.html in paginis universitariis Halensibus] ==Notae== <references/> {{Lifetime|1779|1847|Froriep, Ludovicus}} [[categoria:Medici Germaniae]] [[categoria:Eruditi Germaniae]] [[categoria:Mercatores]] [[categoria:Editores]] [[categoria:Interpretes]] [[categoria:Incolae Vimariae]] [[categoria:Iena]] [[categoria:Incolae Erfordiae]] [[categoria:Gynaecologi]] [[categoria:Chirurgi]] 6j4mnre8bmk91ofqeiu7j1excg9f9zb 10 306771 3997725 3920611 2026-10-29T09:48:02Z Grufo 64423 Grufo movit paginam [[Formula:Vide paginam discretivam/doc]] ad [[Formula:Vide etiam paginam discretivam/doc]] sine redirectione: Haec formula adhibenda est quum titulus notas parenthesis habet 3920611 wikitext text/x-wiki {{Subpagina documentationis}} {{Formula numquam substituenda|...}} {{Compendia formulae|videdis}} Hanc formulam inscribimus in summas paginas. == De usu == '''Vicitextus:''' <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Videdis}}</syntaxhighlight> '''Effectus:''' {{Videdis}} {{Ast}} '''Vicitextus:''' <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Videdis|Amalthea (discretiva)}}</syntaxhighlight> '''Effectus:''' {{Videdis|Amalthea (discretiva)}} {{Ast}} '''Vicitextus:''' <syntaxhighlight lang="wikitext">{{Videdis|Lutetia (discretiva)|Parisii (discretiva)}}</syntaxhighlight> '''Effectus:''' {{Videdis|Lutetia (discretiva)|Parisii (discretiva)}} == Ulteriora si cupis == * [[:Categoria:Formulae vittarum discretivarum]] * {{Nexus ad caput|Vicipaedia:Discretiva|Formulae}} * {{Fn|Vide discretivam}} – formula longior ubi rem paginae explicare possumus * {{Fn|Videhom}} vel {{Fn|Commentatio de}} – si paginam discretivam non habemus * {{Fn|discretiva}} – in paginam ipsam discretivam <includeonly>{{in harenario aut alibi|| <!-- Categorias sub hac linea adde --> [[Categoria:Formulae|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae monituum nuntiorumque|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae quae seorsos versus creant|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae quae cunctas paginas afficiunt|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae administrationis Vicipaediae|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae nexuales|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae variadicae|{{PAGENAME}}]] [[Categoria:Formulae vittarum discretivarum|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> k8i8i8njk8tgkftbwwv67zqsajusqpg 0 308459 3997703 3993026 2026-10-29T05:13:44Z InternetArchiveBot 139091 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3997703 wikitext text/x-wiki {{Capsa hominis Vicidata}} '''Manlius Sodi''' (natus [[Asinalonga]]e [[22 Ianuarii]] [[1944]]) est [[theologus]] et [[professor]]<ref>[https://fsc.unisal.it/docente/300136 Situs interretialis Salesianorum.]</ref> [[Italia|Italicus]]. Habitat in [[Dioecesis Montis Politiani-Clusina-Pientina|dioecesi Montis Politiani-Clusina-Pientina]].<ref>[https://web.archive.org/web/20230625102621/http://www.montepulcianochiusipienza.it/wd-annuario-persone/page/3/?wd-tipo-persone=presbitero-diocesano&orderby=cognome&order=asc Situs interretialis dioecesis.]</ref> == Vita == Sodi [[PhD|doctoratum]] [[Roma]]e in [[Pontificium Institutum Liturgicum Sancti Anselmi|Pontificio Instituto Liturgico Sancti Anselmi]] anno [[1978]] adeptus est.<ref>''[https://www.zam.it/mobile/home.php?url_name=Manlio_Sodi ZAM].''</ref> Professor fuit in [[Pontificia Studiorum Universitas Salesiana|Pontificia Studiorum Universitate Salesiana]] ubi [[decanus]] et praeses cathedrae liturgiae et homileticae annis ab [[1999]] ad [[2005]] meruit. Annis ab [[2011]] ad [[2014]], praeses cathedrae<ref>[https://scienzereligiose.uniurb.it/docenti/SodiManlio.html Situs universitatis urbanae.]</ref> in [[Pontificium Institutum Altioris Latinitatis|Pontificio Instituto Altioris Latinitatis]] universitatis meruit; annis ab [[2015]] ad [[2018]] praeses cathedrae linguarum classicarum et modernarum<ref>''[https://ftic.discite.it/ppd/carriera.jsp?d=1824 FTIC]''</ref> in [[Pontificia Universitas Lateranensis|Pontificia Universitate Lateranensi]]; annis ab [[2009]] ad [[2014]] decanus<ref>[https://web.archive.org/web/20230811012338/https://blog.messainlatino.it/2009/04/manlio-sodi-nuovo-presidente-della.html?m=1 Res.]</ref> Pontificiae Academiae Theologicae.<ref>''[https://web.archive.org/web/20230627210728/https://fondazionegesumaestro.it/direttore-spirituale/ Opus Fundatum Iesu Magistri.]''</ref> Professor visitatorius fuit in Universitate Silesiana in urbe [[Katovicum|Catovicia]], [[Roma]]e in [[Pontificia Universitas Sanctae Crucis|Pontificia Universitate Sanctae Crucis]] atque in Universitate Urbini; annis 1984-1999 Consultator<ref>[https://www.liturgia.it/content/eu/documenti/sodi_cv2014.pdf Curriculum vitae]</ref> Dicasterii ad Cultum Dei atque Disciplinam Sacramentorum, annis autem 1994-2008 in [[Officium de Liturgicis Celebrationibus Summi Pontificis|Officio de Liturgicis Celebrationibus Summi Pontificis]]. Annis 1997-2015 [[Dispositor cinematographicus|director]] fuit periodici ''Rivista Liturgica''<ref>''[http://www.shakespeareandcompany2.it/sodi.html Shakespeare & Co.]{{Nexus deficit|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> et redactor periodici ''Path'' in Pontificia Academia Theologica, membrum Comitatus Scientiarum ''Hermeneutica'' (annalis filosophico-theologici) Altioris Instituti Doctrinarum Religiosarum Urbini atque [[Pontificia Academia Latinitatis|Pontificiae Academiae Latinitatis]].<ref>[https://www.pontificiaacademialatinitatis.org/membri/ Index sodalium]</ref> {{Pars vicificanda}} == Scripta == * '''''<small>Liturgia e musica nella formazione salesiana</small>''''', <small>SDB, 1984</small> * <small>'''''Anno liturgico: itinerario di fede e di vita''' a cura di M. Sodi e G. Morante''',''''' Elledici, ISBN 8801101295, 1988</small> * <small>'''''Con Maria verso Cristo. Messe della Beata Vergine Maria''''', San Paolo Edizioni, ISBN 8821518825, 1990</small> * <small>'''''Giovani, liturgia e musica''','' LAS, ISBN 8821302954, 1994</small> * <small>'''''Famiglia Salesiana in preghiera. Testi per la celebrazione dell’Eucaristia e della Liturgia delle Ore''''', Direzione Generale Opere Don Bosco, 1995</small> * <small>'''''Pontificale Romanum. Editio princeps (1595-1596)''''' ''a cura di M. Sodi e A.M. Triacca'', Libreria Editrice Vaticana, ISBN 8820981351</small>, <small>1997</small> * <small>'''''Con María hacia Cristo: Misas de la Virgen María''''', Centre de Pastoral Litúrgica, <nowiki>ISBN 8474674379</nowiki>, 1997</small> * <small>'''''Missale Romanum. Editio princeps (1570)''' a cura di M. Sodi e A.M. Triacca'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820925478</nowiki>, 1998, ²2012</small> * <small>'''''Dizionario di Omiletica''''' ''a cura di M. Sodi e A.M. Triacca'', Elledici, Velar, Leumann, Gorle, 1998, ²2002, ³2013</small> * ''<small>'''Breviarium Romanum. Editio princeps (1568)''' a cura di M. Sodi e A.M. Triacca,</small>'' <small>Libreria Editrice Vaticana <nowiki>ISBN 882092868X</nowiki>'','' 1999, ²2012</small> * ''<small>'''Caeremoniale Episcoporum. Editio princeps (1600)''' a cura di M. Sodi e A.M. Triacca</small>''<small>, Libreria Editrice Vaticana <nowiki>ISBN 8820970651</nowiki>, 2000</small> * <small>'''''Il rito e il messaggio,''''' Piemme'','' <nowiki>ISBN 8838447195</nowiki>, 2000</small> * <small>'''''Pellegrini alla porta della misericordia''''', Edizioni Messaggero, 2000</small> * <small>'''''La parola di Dio nella celebrazione eucaristica-The word of God in the eucaristic celebration. Tavole sinottiche-Synoptic tables'''. Ediz. bilingue'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820924463</nowiki>, 2000</small> * <small>'''''Graduale de Tempore iuxta ritum sacrosanctae Romanae Ecclesiae. Editio princeps (1614)''''' a cura di M. Sodi e G. Baroffio, Libreria Editrice Vaticana <nowiki>ISBN 882097116X</nowiki>, 2001</small> * <small>'''''Concordantia et Indices Missalis Romani. Editio typica tertia''' a cura di M. Sodi e A. Toniolo'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820973537</nowiki>, 2002</small> * <small>'''''Il latino e i cristiani. Un bilancio all’inizio del terzo millennio''''' ''a cura di M. Sodi e E. Dal Covolo'', Libreria Editrice Vaticana <nowiki>ISBN 8820973154</nowiki>, 2002</small> * <small>'''''“Actuosa participatio”. Conoscere, comprendere e vivere la Liturgia. Studi in onore del Prof. Domenico Sartore''''' ''a cura di M. Sodi e A. Montan,'' <nowiki>ISBN 9788820972653</nowiki>, 2002</small> * <small>'''''Praenotanda Missalis Romani. Textus, concordantia, appendices'''. '''Editio typica tertia''' a cura di M. Sodi e A. Toniolo'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820974525</nowiki>, 2003</small> * <small>'''''Tra maleficio, patologie e possessione demoniaca. Teologia e pastorale dell’esorcismo''''', EMP, <nowiki>ISBN 8825012861</nowiki>, 2003</small> * <small>'''''Rituale Romanum. Editio princeps (1614)''' a cura di M. Sodi e J.J. Flores Arcas'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820974363</nowiki>, 2004</small> * <small>'''''Pietà popolare e liturgia. Teologia – Spiritualità – Catechesi – Cultura''''' ''a cura di M. Sodi e G. La Torre'', Libreria Editrice Vaticana, ISBN 9788820976095, 2004</small> * <small>'''''Martyrologium Romanum. Editio princeps (1584)''' a cura di M. Sodi e R. Fusco'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820976757</nowiki>, 2005</small> * <small>'''''L’utopia dell’Oasi Città Aperta. Percorsi culturali per un rinnovato umanesimo sociale''' a cura di M. Sodi e B. Amata'', Troina, 2005, ²2008</small> * <small>'''''Il “Pontificalis liber” di Agostino Patrizi Piccolomini e Giovanni Burcardo (1485)''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820976196</nowiki>, 2006</small> * <small>'''''Testimoni del Risorto. Martiri e Santi di ieri e di oggi nel Martirologio Romano''''', Edizioni Messaggero, <nowiki>ISBN 9788825017168</nowiki>, 2006</small> * <small>'''''«Ubi Petrus ibi Ecclesia». Sui “sentieri” del Concilio Vaticano II. Miscellanea offerta a S.S. Benedetto XVI in occasione del suo 80° genetliaco''''', Libreria Editrice Vaticana <nowiki>ISBN 9788821306419</nowiki>, 2007</small> * <small>'''''Il messale di Pio V. In latino la messa del III millennio?''''', EMP, <nowiki>ISBN 8825019467</nowiki>, 2007</small> * <small>'''Enea Silvio Piccolomini. Pius Secundus Poeta Laureatus Pontifex Maximus''' a cura di M. Sodi e A. Antoniutti, Ed. Shakespeare and Company2 – Libreria Editrice Vaticana <nowiki>ISBN 8820979365</nowiki>, 2007</small> * <small>'''''Missale romanum editio typica Editio typica (1962)''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820979659</nowiki>, 2007</small> * <small>'''''Introduzione alla Liturgia - Nozioni fondamentali Anno Liturgico''' '''- Liturgia delle Ore''''', UPS, 2007</small> * <small>'''''Ordinamento generale del Lezionario Romano. Annunciare, celebrare e vivere la parola di Dio,''''' Edizioni Messaggero, 2007, ²2014</small> * <small>'''''Rituale romanum. Editio typica 1952 a cura di M. Sodi e A. Toniolo''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820980703</nowiki>, 2008</small> * <small>'''''Il metodo teologico. Tradizione, innovazione, comunione in Cristo''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820980797</nowiki>, 2008</small> * ''<small>'''Pontificale Romanum. Editio typica 1961-1962''' a cura di M. Sodi e A. Toniolo</small>''<small>, Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820981351</nowiki>, 2008</small> * <small>'''''Sui sentieri di Paolo. La sfida dell’educazione tra fede e cultura''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 9788821307188</nowiki>, 2009</small> * <small>'''''La Penitenzieria Apostolica e il sacramento della Penitenza. Percorsi storici, giuridici, teologici e prospettive pastorali''''' ''a cura di M. Sodi e J. Ickx'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820982447</nowiki>, 2009</small> * <small>'''''Astronomia e culto. Risposte a domande di attualità''','' EMP, <nowiki>ISBN 8825021453</nowiki>, 2009</small> * <small>'''''Breviarium Romanum. Totum. Editio typica 1961''' a cura di M. Sodi e A. Toniolo,'' Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820981602</nowiki>, 2009</small> * <small>'''''Paolo di Tarso. Tra kerygma, cultus e vita. Con testi anche in francese ed inglese''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8821302954</nowiki>, 2009</small> * <small>'''''“Aurum est ipsa Divinitas”. Un dialogo tra culture e religioni all’insegna dell’oro''' a cura di M. Sodi e G. Colaiacovo'', Libreria Editrice Vaticana, Velar, Gorle <nowiki>ISBN 9788871354583</nowiki>, 2009</small> * <small>'''''Rituale Sacramentorum Francisci de Sales Episcopi Gebennensis iussu editum anno 1612''' a cura di M. Sodi e M. Wirth'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 9788820983697</nowiki>, 2010</small> * <small>'''''Rites de Communion Conférences Saint-Serge. Le Semaine d’Études Liturgiques (Paris, 23-26 juin 2008)''' a cura di M. Sodi e A. Lossky'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820984083</nowiki>, 2010</small> * <small>'''''Sine Dominico non possumus. Itinerario formativo per universitari nel rapporto tra culto e cultura. Anno pastorale 2010-2011''''', CLV, <nowiki>ISBN 8873671276</nowiki>, 2010</small> * <small>'''''Liturgia Tridentina. Fontes – Indices – Concordantia (1568-1962)''' a cura di M. Sodi, A. Toniolo e P. Bruylants'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 978-88-209-8448-9</nowiki>, 2010</small> * <small>'''''Dicionário de homilética''' a cura di M. Sodi e A.M. Triacca'', Paulus, Loyola, <nowiki>ISBN 8515037297</nowiki></small>, <small>2010</small> * <small>'''''Theo-loghìa. Risorsa dell'Universitas scientiarum''''', Lateran University Press, <nowiki>ISBN 8846507649</nowiki>, 2011</small> * <small>'''''Calix et Crux. Dalla "coppa" per la vita alla Croce sorgente di salvezza''' a cura di M. Sodi G. Colaiacovo, M. Luri, R. Bracchi'', Elledici, Velar, Leumann, <nowiki>ISBN 8871357078</nowiki>, 2011</small> * <small>'''''“Aurum est ipsa divinitas”. Un diálogo entre culturas y religiones bajo el signo del oro''''' ''a cura di M. Sodi e G. Colaiacovo'', Libreria Editrice Vaticana, Velar, Gorle 2011</small> * <small>'''Faire memoire. L'anamnèse dans la liturgie''' a cura di M. Sodi e A. Lossky, Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820986051</nowiki></small>, <small>2011</small> * <small>'''''La penitenza tra I e II millennio. Per una comprensione delle origini della penitenzieria apostolica''' a cura di M. Sodi e R. Salvarani'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820986493</nowiki>, 2012</small> * <small>'''''Sacramentarium gregorianum concordantia''' a cura di M. Sodi, G. Baroffio, A. Toniolo'', LAS, <nowiki>ISBN 8821308464</nowiki>, 2012</small> * <small>'''''La liturgie témoin de l'Église''' a cura di M. Sodi e A. Lossky'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820986507</nowiki>, 2012</small> * <small>'''''«Relazione»? Una categoria che interpella''' a cura di M. Sodi e L. Clavell'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820988933</nowiki>, 2012</small> * <small>'''''Vox clamantis in deserto. San Giovanni Battista tra arte, storia e fede''' a cura di M. Sodi, A. Antoniutti, B. Treffers'', Libreria Editrice Vaticana, Shakespeare and Company2, <nowiki>ISBN 8820991780</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''Veterum sapientia. Storia, cultura, attualità''' a cura di M. Sodi, L. Miraglia, R. Spataro'', LAS, <nowiki>ISBN 8821308588</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''Missale monasticum secundum consuetudinem Vallisumbrosae. Editio princeps (1503)''' a cura di M. Sodi, G. Baroffio, F. Salvestrini'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 9788820990961</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''La penitenza tra Gregorio VII e Bonifacio VIII. Teologia, pastorale, istituzioni''''' ''a cura di M. Sodi, R. Rusconi, A. Saraco'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820991101</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''Sacramentarium Veronense Concordantia''' a cura di M. Sodi, A. Toniolo, G. Baroffio'', LAS, <nowiki>ISBN 8821308839</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''Pienza. Il cielo in cattedrale''' a cura di M. Sodi e N. Petreni,'' Velar, Ldc, Società Bibliografica Toscana, Gorle, <nowiki>ISBN 8871358163</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''Liturgia e pietà popolare. Prospettive per la Chiesa e la cultura nel tempo della nuova Evangelizzazione''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820990105</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''“In herbis medicina et salus”. Dalla natura il ben-èssere tra salute e bellezza''''' ''a cura di M. Sodi, G. Monacelli, S. Tavella'', Velar, Gorle, <nowiki>ISBN 8871359011</nowiki></small>, <small>2013</small> * <small>'''''Tra etica e impresa la persona al centro. Parabole e metafore alla luce della Caritas in veritate e della Lumen fidei''' a cura di M. Sodi, R. Maradiaga O.A., G. Colaiacovo'', If Press, <nowiki>ISBN 9788867880133</nowiki>, 2013</small> * '''''<small>Teología litúrgica : métodos y perspectivas, Centre de Pastoral Litúrgica</small>''' <small>a cura di M. Sodi, F. M. Arocena, D. W. Fogerberg, B. Migut,</small>'' <small>Centre de Pastoral Litúrgica, <nowiki>ISBN 8498056144</nowiki>, 2013</small> * <small>'''''La teologia liturgica tra itinerari e prospettive. L’economia sacramentale in dialogo vitale con la scienza della fede''''' ''a cura di M. Sodi e D. Medeiros'', If Press, <nowiki>ISBN 9788867880270</nowiki></small>, <small>2014</small> * <small>'''''Divorzi, nuove nozze, convivenze. Quale accompagnamento ministeriale e pastorale?''' a cura di M. Sodi e K. Nykiel'', If Press, <nowiki>ISBN 8867880373</nowiki>, 2014</small> * <small>'''''Penitenza e Penitenzieria tra umanesimo e rinascimento. Dottrine e prassi dal Trecento agli inizi dell’Età moderna (1300-1517)''' a cura di M. Sodi, A. Manfredi, R.Rusconi'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 9788820994372</nowiki>, 2014</small> * <small>'''''Entre ética y empresa la persona en el centro. Parábolas y metáforas a la luz de la Caritas in veritate y de la Lumen fidei''''', ''a cura di M. Sodi, R. Maradiaga O.A., G. Colaiacovo'', If Press, <nowiki>ISBN 8867880403</nowiki>, 2014</small> * <small>'''''Anima e psiche. Percorsi per un dialogo''' a cura di M. Sodi e S. Tavella'', If Press, <nowiki>ISBN 8867880195</nowiki>, 2014</small> * <small>'''''Sacramentarium Gelasianum Concordantia''' a cura di M. Sodi, G. Baroffio, A. Toniolo'', LAS, <nowiki>ISBN 8821311600</nowiki>, 2014</small> * <small>'''''Ordinamento generale del lezionario romano. Annunciare, celebrare e vivere la parola di Dio''','' EMP; <nowiki>ISBN 8825038569</nowiki>, 2014</small> * <small>'''''Continuiamo a “camminare insieme” per educarci alla “vita buona del Vangelo”,''''' Parrocchia “San Pietro”, Abbadia di Montepulciano, 2014</small> * <small>'''''Leone I e Gregorio I -''''' '''Attualità di due “grandi”''' promotori di cultur Lateran University Press, <nowiki>ISBN 8846510224</nowiki>, 2015</small> * <small>'''''Educare la coscienza: sfida possibile? Dai “luoghi” privilegiati ai contesti più variegati: la missione del formatore''''' ''a cura di M. Sodi, K. Nykiel, P. Carlotti'', If Press, <nowiki>ISBN 8867880551</nowiki>, ''2015''</small> * <small>'''''Quaresima e Pasqua 2015: “tempo favorevole” per la Comunità dell’Abbadia?,''''' Abbadia di Montepulciano, 2015</small> * <small>'''''Liturgia y pietad popular. Perspectivas para la Iglesia y la cultura en el tiempo de la nueva Evangelización''' a cura di M. Sodi e D. Castillo'', Universidad Católica de Cuenca, Quito, 2015</small> * <small>'''''La formazione morale della persona nel sacramento della Riconciliazione''' a cura di M. Sodi et alii'', If Press, <nowiki>ISBN 8867880691</nowiki>, 2015</small> * <small>'''''Omiletica e comunicazione nella liturgia''' a cura di M. Sodi e Collaboratori'', Pontificia Universitas Lateranensis, 2016</small> * <small>'''''Sacramentari e messali pretridentini di provenienza italiana. Guida ai manoscritti''' a cura di M. Sodi, G. Baroffio e A. Suski''',''''' Lateran University Press, <nowiki>ISBN 8846510720</nowiki>, 2016</small> * <small>'''''Descendit Christus, descendit et Spiritus. L'iniziazione in Ambrogio da Milano''' a cura di M. Sodi e A. Toniolo'', Lateran University Press, <nowiki>ISBN 8846510739</nowiki>, 2016</small> * '''''<small>Peccato – Misericordia – Riconciliazione. Dizionario Teologico-Pastorale a cura di M. Sodi et alii</small>'''''<small>, Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820998572</nowiki>, 2016</small> * <small>'''''Penitenza e Penitenzieria nel “secolo” del Concilio di Trento. Prassi e dottrine in un mondo più largo (1517-1614)''' a cura di M. Sodi e A. Saraco'', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8820998009</nowiki>, 2016</small> * <small>'''''Pensare con i giovani? La Comunità dell’Abbadia nel contesto poliziano''''', Diocesi di Montepulciano-Chiusi-Pienza, 2016</small> * <small>'''''Il sacramento della Riconciliazione “porta santa” della misericordia''' a cura di M. Sodi et alii'', If Press, <nowiki>ISBN 8867881027</nowiki>, 2017</small> * <small>'''''Arte pittorica del Cinque-Seicento Toscano in area poliziana''' a cura di M. Sodi e Collaboratori'', Società Bibliografica Toscana, 2017</small> * <small>'''''La predicazione dei padri della Chiesa. Una tradizione sempre attuale''' a cura di M. Sodi e R. Ronzani'', Lateran University Press, <nowiki>ISBN 8846511751</nowiki>, 2017</small> * <small>'''''Sacramentari gregoriani. Guida ai manoscritti e concordanza verbale''' a cura di M. Sodi, A.W. Suski, A. Toniolo'', Lateran University Press, <nowiki>ISBN 8846511778</nowiki>, 2018</small> * <small>'''Messali manoscritti pretridentini (secc. VIII‐XVI). Catalogo''' ''a cura di M. Sodi e A.W. Suski'' Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8826602514</nowiki>, 2019</small> * <small>'''''Pontificali pretridentini (secc. IX-XVI). Guida ai manoscritti e concordanza verbale''' a cura di M. Sodi, A.W. Suski, A. Toniolo'', Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Milołaja Kopernika, <nowiki>ISBN 978-83-231-4201-0</nowiki>, 2019</small> * <small>'''''Sufficit Gratia Mea. Cristologia. Mariologia. Ecclesiologia. Liturgia. Agiologia. Cultura. Miscellanea di studi offerti a Sua Em. il Card. Angelo Amato in occasione del suo 80° genetliaco''''', Libreria Editrice Vaticana, <nowiki>ISBN 8826603480</nowiki>, 2019</small> * <small>'''''Il Natale nella sapienza dei proverbi. Con una Lettera di papa Francesco sul Presepe''','' If Press, <nowiki>ISBN 8867882236</nowiki>, 2020</small> * <small>'''''Gratianus Magister Decretorum. Il Decretum tra storia, attualità e prospettive di universalità''' a cura di M. Sodi e F. Reali'', Bibliotheca Apostolica Vaticana, <nowiki>ISBN 9788821010569</nowiki>, 2020</small> * <small>'''''Sacramentario Gregoriano. Testo latino-italiano e commento''' a cura di M. Sodi, O.A. Bologna, R. Presenti, A. Toniolo'', Edusc, <nowiki>ISBN 8883339738</nowiki>, 2021</small> * <small>'''''Roberto Bellarmino (san) - Il catechismo. Breve dottrina cristiana e dichiarazione più copiosa''' a cura di M. Sodi, A. Głusiuk, G. Mignoni'', Morcelliana, <nowiki>ISBN 8837235585</nowiki>, 2021</small> * <small>'''Da Gerusalemme a Roma… Il Vangelo incontra popoli e culture. “Lectio divina” sugli Atti degli Apostoli per l’anno pastorale, eucaristico e sinodale 2021-2022''' a cura dell’Animazione Biblica Diocesana e dell’Ufficio per la Pastorale della Cultura = Quaderni dell’Animazione Biblica Diocesana XIX, Edizione extra commerciale, 2021</small> * <small>'''''Omelia e predicazione Sfide e responsabilità pastorali tra celebrazione e ministerialità''' a cura di M. Sodi e E. DAL Covolo'' Rogate, ISBN 888075498X, 2021</small> * <small>'''''Lo riconobbero nello spezzare il pane... Lectio divina sul mistero eucaristico''''', San Paolo Edizioni, ISBN 8892224905, 2021</small> * <small>'''''«Verbum caro». Miscellanea offerta a Sua Em. il Card. Gianfranco Ravasi in occasione del suo 80° genetliaco''''', San Paolo Edizioni, ISBN 8892228986, 2022</small> * <small>'''''Bellarmino e i Gesuiti a Montepulciano. Studi in occasione del IV centenario della morte di San Roberto (1621-2021)''' a cura di M. Sodi e A. Głusiuk'', Olschki, ISBN 8822268202, ''2022''</small> * <small>'''''San Bernardino da Siena. Un predicatore per ogni tempo''' a cura di M. Sodi et alii'', Società Bibliografica Toscana, 2022</small> * <small>'''''Liber qui dicitur ordinarius. Inventario dei manoscritti''' a cura di M. Sodi, A.W. Suski, G. Brusa'', Edusc, <nowiki>ISBN 979-1254820254</nowiki>, 2022</small> * <small>'''''Radicati in quella Parola che, sola, dà vita. “Lectio divina” per l’anno pastorale 2022-2023''' a cura dell’Animazione Biblica Diocesana e dell’Ufficio per la Pastorale della Cultura'', edizione extra commerciale, Montepulciano 2022</small> * <small>'''''La reliquia di Sant’Andrea. Da Patrasso a Pienza e il suo ritorno a Patrasso''' a cura di M. Sodi et alii'', 2022</small> * <small>'''''Spes mea unica. Miscellanea offerta a Sua Ecc. Mons. Andrzej W. Suski primo vescovo della diocesi di Toruń in occasione del Suo 80° genetliaco''' a cura di M. Sodi e D. Brzeziński'', Edusc, <nowiki>ISBN 979-1254821008</nowiki>, 2022</small> * <small>'''Pienza. Il Cielo in Cattedrale. Presentazione di S. Em. il Card. Augusto Paolo Lojudice, Vescovo di Montepulciano Chiusi Pienza''' a cura di M. Sodi e N. Petreni Velar, 2023</small> * <small>'''Da Gerusalemme a Roma... Il Vangelo incontra popoli e culture - Lectio divina sugli Atti di Apostoli''', San Paolo Edizioni, EAN 9788892244191, 2024</small> * <small>'''Europa ENEA SILVIO PICCOLOMINI - PAPA PIO II (De Europa, 1458-1461)''', a cura di M. Sodi e A. Zanardi Landi, If Press, <nowiki>ISBN 978-88-6788-354-7</nowiki>, 2024</small> * <small>'''Asia ENEA SILVIO PICCOLOMINI - PAPA PIO II (De Asia, 1461)''', a cura di M. Sodi e R. Presenti, If Pres, ISBN 978-8867883608, 2024</small> * <small>'''Il Pastore di Erma.''' Traduzione “Vulgata”, Concordanza, Bibliografia = Veritatem inquirere 18, pp. 259, A.W. Suski – P. Cecconi – M. Sodi – A. Toniolo (edd.), Edusc, ISBN 979-1254823194, 2024</small> * <small>'''Collectio Missarum de Beata Maria Virgine.''' Introduzione, testo, concordanza, commento = Veritatem inquirere 19, pp. 247, M. Sodi – A. Toniolo – D. Medeiros, Edusc, EAN 9791254823613, 2025</small> * <small>'''Una Parola viva ed efficace. Tra annuncio, celebrazione e vita''' = Sentieri della Parola 3, pp.188, Manlio Sodi, Edusc, <nowiki>ISBN 9791254823880</nowiki>, 2025.</small> * <small>'''Maestri, Musica in rosso e nero.''' Brumana – M. Sodi – P. Tiezzi '''Libri liturgici dal Cinquecento in poi''' = Il Moreni 26, pp. 111; in particolare le pp. 22-45: Società Bibliografica Toscana, Sinalunga (Siena), 2025</small> * <small>'''Liber orationum Psalmographus. Le orazioni salmiche della liturgia ispanica. Testo e concordanza verbale editi in occasione del 70° genetliaco del prof. Felix Maria Arocena''' […] = Veritatem inquirere 20, pp. 553 - Gutierrez J.L.- M. Sodi – A. Toniolo – I. Esparza Lezaun Edusc, ISBN 979-12-5482-374-3, Roma 2025.</small> * <small>'''“Eritis mihi testes” (At 1,8). Cultura, teologia, storia. Miscellanea di studi offerta a S.E. Mons. Enrico dal Covolo in occasione del Suo 75° genetliaco.''' Presentazione di A. Melloni = Veritatem inquirere 23, pp. 647 - Sodi M. – M. Trizzino (edd.), ISBN 979-12-5482-453-5, Roma 2025</small> * <small>'''Giuseppe Pannilini (1742-1823): un vescovo giansenista?''' = Sapientia ineffabilis 50, G. Mignoni – S. Negruzzo – M. Sodi, IF Press, Roma 2025, pp. 238, ISBN 978-88-6788-419-3, Roma 2025</small> * <small>M. Sodi - A. Toniolo - G. Zaccaria (edd.), '''''"Orationes super Psalmos et Cantica". Il canto dei Salmi e dei Cantici si arricchisce con la preghiera della Chiesa''''' = Veritatem inquirere 24, Edusc, pp. 235</small><small>, Roma 2025</small> == Opera collectiva == * ''Dizionario di Liturgia,'' San Paolo, Cinisello B. 1984 [<nowiki/>[[Translitteratio|tr.]] Spagnola, portoghese e francese]; ²2001 * ''Dizionario di Catechetica'', Elle Di Ci, Leumann 1986 [tr. Spagnola 1987] * ''Dizionario di pastorale giovanile'', Elle Di Ci, Leumann 1989, ²1992 * ''Dizionario di Spiritualità biblico-patristica'', Borla, Roma 1996 * ''Dizionario di Scienze dell’Educazione''', Elle Di Ci, Sei, Las, Leumann-Torino-Roma 1997; Las, Roma 2008 [tr. spagnola 2009] * ''Dizionario di Teologia della Pace'', Dehoniane, Bologna 1997 * ''Dizionario di Mistica'', Lev, Città del Vaticano 1998 * ''Dizionario di scienze e tecniche della comunicazione'', Elle Di Ci – Rai – Eri – Las, Roma – Torino 2002 * ''Dizionario Teologico sul Sangue di Cristo'', Lev, Città del Vaticano 2007 * ''Dizionario di Ecclesiologia'', Città Nuova, Roma 2010 * ''Diccionario General de Derecho Canónico'', Editorial Aranzadi, Pamplona 2012 == Notae == <references /> {{Lifetime|1944||Sodi, Manlius}} [[Categoria:Editores periodicorum]] [[Categoria:Professores apud Lateranum]] [[Categoria:Professores apud Salesianam]] [[Categoria:Theologi Italiae]] 7netlwa8lxly5fk5ihr9tw7s5uc7h2j 0 319357 3997677 3979513 2026-10-28T22:42:12Z LilyKitty 18316 de Nice dea Graeca 3997677 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Britannia2.jpg|thumb|[[Britannia (dea)|Britannia]], personificata [[Britanniarum Regnum|Britanniarum Regni]]]] [[Fasciculus:CathedralOfTrier_Skeleton.JPG|thumb|[[Mors (personificatio)|Mors]] personificata cum [[falx|falce]]]] '''Personificatio''' est [[figura dicendi]] quae rem vel [[abstractio]]nem ut [[ens|entem]] [[homo sapiens|humanum]] exprimet.<ref>[https://www.oed.com/dictionary/personification_n?tab=meaning_and_use#30966621 De personoficatione] (''[[Oxford English Dictionary]]'').</ref> In [[ars|arte]], personificatio rem non humana vel [[civitas|civitates]] quasi hominis actionem repraesentat, cum charactero [[motus animi]] ut [[metaphora]]. Personificatio saepe in [[ars oculorum|arte oculorum]] adhibetur. == Exempli personificatio == *[[Abundantia (dea)]] *[[Aeon]] *[[Ate (mythologia)]] *[[Britannia (dea)]] *[[Cura]] *[[Fortuna (dea)]] *[[Harmonia]] *[[Irene (mythologia)]] *[[Laetitia (dea)]] *[[Mors (personificatio)]] *[[Nice (dea)]] *[[Nemesis]] *[[Parcae]] *[[Proioxis]] *[[Rhenus (personificatio)]] *[[Selene]] == Notae == <references/> == Nexus externi == {{CommuniaCat|Personifications|Personificationes}} [[Categoria:Ars rhetorica]] [[Categoria:Figurae orationis]] [[Categoria:Litterae]] [[Categoria:Personificationes]] ts5i2l9k3q40iotvlnhc8w3jvtjefsj 10 321017 3997728 3920605 2026-10-29T09:48:14Z Grufo 64423 Duplam redirectionem correxi 3997728 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Formula:Vide etiam paginam discretivam]] q75jnfjarsf6ip8cd9rzlqi0qgpd1d6 5 321208 3997719 3922401 2026-10-29T09:32:45Z Grufo 64423 /* De tabella obsoleta */ Nova pars 3997719 wikitext text/x-wiki {{Hic sunt tabularia disputationum}} Veteres disputationes: {{Specialis:Praefixa/Disputatio Vicipaediae:Discretio/Tabularium}} == De tabella obsoleta == Paginam nuper rescripsi atque hanc obsoletam tabellam e pagina detraxi. Si quis eam censet utilem, exempla pertinentia et adhuc moribus hodiernis congruentia libenter denuo in paginam inserere poterit. Antequam tamen restituantur, oportebit inspicere tituline, redirectiones et nexus in ea enumerati hactenus sint recti, atque exempla mores nostros hodiernos adhuc bene illustrent. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width: 100%;" |+ Exempla ! Titulus || Paginae redirectiones || Disputationes et commentaria |- | [[Tripolis (Iova)]] ||[[Tripolis Iovae]] || [[Disputatio:Tripolis Iovae]] |- | [[Memphis (Tennesia)]] || [[Memphis Tennesiae]], Memphis Tennesianorum{{dubsig}}, Memphis Tennesiana{{dubsig}} || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Alexandria (...)]] || [[Alexandria Ariorum]] || &nbsp; |- | [[Alexandria Magna]] || — ''nullae'' — || ''Magna'' non solum pro distinctio sed pars nominis est. |- | [[Alexandria (Margiana)]] || [[Alexandria Margiane]] || &nbsp; |- | [[Batavia (Bavaria)]] || [[Batavia Bavariae]] || [[Disputatio_Usoris:Alex1011#Batavia_.28Bavaria.29]|et [http://la.wikipedia.org/wiki/Disputatio_Usoris:Roland2#Batavia_.28Bavaria.29]] |- | [[Iacobopolis (Chilia)]] || [[Iacobopolis Chiliae]] || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Iacobopolis (Promunt... Verid...)]] || [[Iacobopolis Promunturii Veridis]] || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Sanctus Antonius (Texia)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | [[Sanctus Paulus (Minnesota)]] || [[Sanctus Paulus, Minnesota]] || &nbsp; |- | [[Minneapolis (Minnesota)]] || [[Minneapolis, Minnesota]] || &nbsp; |- | [[Sanctus Gothardus (transitus)]] || — ''nullae'' — || &nbsp; |- | [[Sanctus Gothardus (persona)]] || — ''nullae'' — || &nbsp; |- | [[Sancta Barbara (California)]] || [[Sancta Barbara, California]] || &nbsp; |- | [[Ludovicopolis (Kentukia)]] || [[Ludovicopolis, Kentukiae]] || &nbsp; |- | [[Ludoviciburgum]] (Germania) || &nbsp;|| &nbsp; |- | [[Provincia terrae foederalis Germanae]] || [[Provincia (Germaniae)]] || [[Disputatio:provincia terrae foederalis Germanae]] |- |} 2d22gn9le5uurxscsaj9hye42q82i7u 3997720 3997719 2026-10-29T09:33:31Z Grufo 64423 +subscriptio 3997720 wikitext text/x-wiki {{Hic sunt tabularia disputationum}} Veteres disputationes: {{Specialis:Praefixa/Disputatio Vicipaediae:Discretio/Tabularium}} == De tabella obsoleta == Paginam nuper rescripsi atque hanc obsoletam tabellam e pagina detraxi. Si quis eam censet utilem, exempla pertinentia et adhuc moribus hodiernis congruentia libenter denuo in paginam inserere poterit. Antequam tamen restituantur, oportebit inspicere tituline, redirectiones et nexus in ea enumerati hactenus sint recti, atque exempla mores nostros hodiernos adhuc bene illustrent. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width: 100%;" |+ Exempla ! Titulus || Paginae redirectiones || Disputationes et commentaria |- | [[Tripolis (Iova)]] ||[[Tripolis Iovae]] || [[Disputatio:Tripolis Iovae]] |- | [[Memphis (Tennesia)]] || [[Memphis Tennesiae]], Memphis Tennesianorum{{dubsig}}, Memphis Tennesiana{{dubsig}} || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Alexandria (...)]] || [[Alexandria Ariorum]] || &nbsp; |- | [[Alexandria Magna]] || — ''nullae'' — || ''Magna'' non solum pro distinctio sed pars nominis est. |- | [[Alexandria (Margiana)]] || [[Alexandria Margiane]] || &nbsp; |- | [[Batavia (Bavaria)]] || [[Batavia Bavariae]] || [[Disputatio_Usoris:Alex1011#Batavia_.28Bavaria.29]|et [http://la.wikipedia.org/wiki/Disputatio_Usoris:Roland2#Batavia_.28Bavaria.29]] |- | [[Iacobopolis (Chilia)]] || [[Iacobopolis Chiliae]] || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Iacobopolis (Promunt... Verid...)]] || [[Iacobopolis Promunturii Veridis]] || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Sanctus Antonius (Texia)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | [[Sanctus Paulus (Minnesota)]] || [[Sanctus Paulus, Minnesota]] || &nbsp; |- | [[Minneapolis (Minnesota)]] || [[Minneapolis, Minnesota]] || &nbsp; |- | [[Sanctus Gothardus (transitus)]] || — ''nullae'' — || &nbsp; |- | [[Sanctus Gothardus (persona)]] || — ''nullae'' — || &nbsp; |- | [[Sancta Barbara (California)]] || [[Sancta Barbara, California]] || &nbsp; |- | [[Ludovicopolis (Kentukia)]] || [[Ludovicopolis, Kentukiae]] || &nbsp; |- | [[Ludoviciburgum]] (Germania) || &nbsp;|| &nbsp; |- | [[Provincia terrae foederalis Germanae]] || [[Provincia (Germaniae)]] || [[Disputatio:provincia terrae foederalis Germanae]] |- |} --[[Usor:Grufo|Grufo]] ([[Disputatio Usoris:Grufo|disputatio]]) 09:33, 29 Octobris 2026 (UTC) rsinw70ph9new10emtxehlnsjdvagpj 3997721 3997720 2026-10-29T09:34:16Z Grufo 64423 /* De tabella obsoleta */ 3997721 wikitext text/x-wiki {{Hic sunt tabularia disputationum}} Veteres disputationes: {{Specialis:Praefixa/Disputatio Vicipaediae:Discretio/Tabularium}} == De tabella obsoleta == Paginam nuper rescripsi atque hanc obsoletam tabellam e pagina detraxi. Si quis eam censet utilem, exempla pertinentia et adhuc moribus hodiernis congruentia libenter denuo in paginam inserere poterit. Antequam tamen restituantur, oportebit inspicere tituline, redirectiones et nexus in ea enumerati hactenus sint recti, atque exempla mores nostros hodiernos adhuc bene illustrent. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width: 100%;" |+ Exempla ! Titulus || Paginae redirectiones || Disputationes et commentaria |- | [[Tripolis (Iova)]] ||[[Tripolis Iovae]] || [[Disputatio:Tripolis Iovae]] |- | [[Memphis (Tennesia)]] || [[Memphis Tennesiae]], Memphis Tennesianorum{{dubsig}}, Memphis Tennesiana{{dubsig}} || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Alexandria (...)]] || [[Alexandria Ariorum]] || &nbsp; |- | [[Alexandria Magna]] || — ''nullae'' — || ''Magna'' non solum pro distinctio sed pars nominis est. |- | [[Alexandria (Margiana)]] || [[Alexandria Margiane]] || &nbsp; |- | [[Batavia (Bavaria)]] || [[Batavia Bavariae]] || [[Disputatio_Usoris:Alex1011#Batavia_.28Bavaria.29]|et [http://la.wikipedia.org/wiki/Disputatio_Usoris:Roland2#Batavia_.28Bavaria.29]] |- | [[Iacobopolis (Chilia)]] || [[Iacobopolis Chiliae]] || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Iacobopolis (Promunt... Verid...)]] || [[Iacobopolis Promunturii Veridis]] || [[Disputatio:Memphis Tennesiae]] |- | [[Sanctus Antonius (Texia)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | [[Sanctus Paulus (Minnesota)]] || [[Sanctus Paulus, Minnesota]] || &nbsp; |- | [[Minneapolis (Minnesota)]] || [[Minneapolis, Minnesota]] || &nbsp; |- | [[Sanctus Gothardus (transitus)]] || — ''nullae'' — || &nbsp; |- | [[Sanctus Gothardus (persona)]] || — ''nullae'' — || &nbsp; |- | [[Sancta Barbara (California)]] || [[Sancta Barbara, California]] || &nbsp; |- | [[Ludovicopolis (Kentukia)]] || [[Ludovicopolis, Kentukiae]] || &nbsp; |- | [[Ludoviciburgum]] (Germania) || &nbsp;|| &nbsp; |- | [[Provincia terrae foederalis Germanae]] || [[Provincia (Germaniae)]] || [[Disputatio:provincia terrae foederalis Germanae]] |- |} --[[Usor:Grufo|Grufo]] ([[Disputatio Usoris:Grufo|disputatio]]) 09:32, 29 Octobris 2026 (UTC) 5k7dq8iynp3q1duvcgsrhn4cb0m8o8o 10 324099 3997740 3996392 2026-10-29T10:30:48Z Grufo 64423 Primam litteram intra sententiam feci minusculam 3997740 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}| | {{#ifexist:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}} | {{Quaerebasne forte|{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}}} | {{Quaerebasne forte eodem titulo|{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}}} }}{{Schedula | imago = Important2.svg | color = var(--background-color-content-removed, #ffe49c) | pigmentum = var(--background-color-warning-subtle, #fdf2d5) | titulus = Malus titulus | 1 = Per errorem ad paginam malo titulo advenisti. Paginae Vicipaedianae in nominibus suis numquam virgulam obliquam (<code>/</code>) posponunt, praeterquam si sunt commentationes [[Vicipaedia:Spatium nominale|spatii]] encyclopaedici et sic eorum tituli petunt{{#if:{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|/|{{#ifexist:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}||/}}}} | . | {{Sin secus | 1 = {{Special:PrefixIndex/{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}/}} | 2 = . Pagina “[[{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}]]” nullam subpaginam habet. | 3 = . Si subpaginam quaerebas et pagina “[[{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}]]” subpaginas habet, hic infra invenietur. }} }} }} | {{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|118 | {{#ifexist:{{PAGENAME}} | {{Quaerebasne forte|{{PAGENAME}}}}{{Schedula | imago = Important2.svg | color = var(--background-color-content-removed, #ffe49c) | pigmentum = var(--background-color-warning-subtle, #fdf2d5) | titulus = Pagina iam perfecta | 1 = '''Haec adumbratio non exstat.''' Fortasse olim pagina “[[{{PAGENAME}}]]” hic suam adumbrationem habuit, sed nunc in spatio {{Sin secus|{{NAMESPACE:{{PAGENAME}}}}|encyclopaedico|<code>|:</code>}} invenitur. Si nondum quartum mensem egit, tibi licet {{Nexus cum parametris | wpReason = Locus opportunior | prefix = {{ns:118}}: | wpNewTitle = {{PAGENAME}} | 1 = Special:MovePage/{{PAGENAME}} | 2 = huc eam movere }}. Si autem novam sectionem paginae in spatium adumbrationum parare vis, scribe nomen novi capituli hic infra. {{{!}} style="margin: 2em auto;" ! style="text-align: left;" {{!}} Novum capitulum paginae “[[{{PAGENAME}}]]” adumbrandum: {{!}}- {{!}} {{safesubst:<noinclude />#tag:inputbox| type = create break = no width = 48em prefix = {{FULLPAGENAME}}/§&#32; summary = Prima adumbratio preload = Vicipaedia:Exemplaria communia/Adumbratio capituli placeholder = Scribe hic nomen capituli adumbrandi (e.g. “Nexus externi”) buttonlabel = Parare }} {{!}}- {{!}} style="text-align: center; font-size: x-small" {{!}} (litterae capitaneae minusculaeque capituli recto modo scribendae sunt) {{!}}} }} | {{Quaerebasne forte eodem titulo|{{PAGENAME}}}}{{Schedula | imago = Text document with 2red question marks.svg | color = var(--background-color-neutral, #eaecf0) | pigmentum = var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa) | 1 = <div style="text-align: center;"> {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = Hanc adumbrationem creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/adumbratio | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{PAGENAME}} }}}} </div> '''Haec adumbratio non exstat.''' Forsitan deleta est—vide {{Nexus cum parametris|Special:Log|acta deletionum huius paginae|page={{FULLPAGENAME}}}}. Si vis, potes [[Special:Search/{{PAGENAME}}|hanc rem in aliis paginis quaerere]], vel [[Special:WhatLinksHere/{{FULLPAGENAME}}|quid huic rei nectat inspicere]], vel {{Nexus cum parametris|Special:Log|acta huius paginae legere|page={{FULLPAGENAME}}}}, vel {{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = hanc adumbrationem creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/adumbratio | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{PAGENAME}} }}. {{Textus paginarum absentium/postilla|{{SUBPAGENAME}}}} }} }} | {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{TALKPAGENAME}} | {{#ifexist:{{SUBJECTPAGENAME}} | {{Schedula | imago = Course page talk Notification v1 vector.svg | color = var(--background-color-content-added, #a3d3ff) | pigmentum = var(--background-color-content-removed, #ffe49c) | titulus = | 1 = <div style="text-align: center;"> {{Buto|{{Nexus ad recensendum|pars=nova|{{FULLPAGENAME}}|Quaestio nova}}}} </div> Hic nondum quisquam disputavit—tu primus aut prima esse potes! Si quid de hoc argumento sentis, sententiam tuam infra scribe. Libenter etiam aliis opinionibus responde vel novam disputationem incipe, ut hic locus colloquio utilis fiat. }} | {{#ifexist:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}} | {{Schedula | imago = Replacement filing cabinet.svg | color = var(--background-color-content-added, #a3d3ff) | pigmentum = var(--background-color-content-removed, #ffe49c) | titulus = | 1 = '''Haec subpagina disputationis non exstat.''' Si putas opportunum, potes [[Auxilium:De veteribus disputationibus ad tabularium movendis|veteres disputationes hic movere]] (sed, quaesumus, sequere nomenclaturam paginarum tabulariarum). Si autem cupis capitulum [[{{SUBJECTPAGENAME:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}}}|paginae coniunctae superiori]] hic [[Vicipaedia:Adumbratio|adumbrare]], suademus ut facias in {{Nexus ad recensendum | 1 = {{ns:118}}:{{SUBJECTPAGENAME:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}}}/§ {{SUBPAGENAME}} | 2 = pagina opportuniore | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/capitulum | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{SUBJECTPAGENAME:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}}} | arg2 = {{SUBPAGENAME}} }}. Si aliam subpaginam quaerebas et pagina “[[{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}]]” subpaginas habet, hic infra invenietur.{{Special:PrefixIndex/{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}/}} }} | {{Quaerebasne forte eodem titulo|{{FULLPAGENAME}}|ns=1, 5, 7, 11, 13, 15, 101, 119}}{{Schedula | imago = Important2.svg | color = var(--background-color-content-removed, #ffe49c) | pigmentum = var(--background-color-warning-subtle, #fdf2d5) | titulus = Malus titulus | 1 = Per errorem ad {{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}} | paginam disputationis nullius paginae | subpaginam nullius disputationis }} advenisti. }} }} }} | {{Quaerebasne forte eodem titulo|{{FULLPAGENAME}}}}{{Schedula | imago = Text document with 2red question marks.svg | color = var(--background-color-neutral, #eaecf0) | pigmentum = var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa) | 1 = {{#ifexist:{{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}} | '''{{#switch:{{NAMESPACENUMBER}} | 0 = Haec commentatio | 6 = Hic fasciculus | 10 = Haec formula | 828 = Hic modulus | 14 = Haec categoria | #default = Haec pagina }} non exstat.''' Est tamen [[{{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}}|adumbratio eodem nomine]]: {{Pagella|1={{{{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}}}}|color-marginum=#fc3}} Si vis, adumbrationem adeo {{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|emendare atque augere}} potes ut huc {{Nexus cum parametris | wpReason = Demum {{#switch:{{NAMESPACENUMBER}} | 0 = commentatio parata | 6 = fasciculus paratus | 10 = formula parata | 828 = modulus paratus | 14 = categoria parata | #default = pagina parata }} est | prefix = | wpNewTitle = {{FULLPAGENAME}} | 1 = Special:MovePage/{{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}} | 2 = moveatur }}. Vide etiam | <div style="text-align: center;"> {{#switch:{{NAMESPACENUMBER}} | 0 = {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = Hanc commentationem creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/pagina | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{SUBPAGENAME}} }}}} {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}} | 2 = Adumbrationem creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/adumbratio | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{FULLPAGENAME}} }}}} | 2 = {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = Hanc paginam usoris creare | exemplar = {{#if:{{#ifeq:{{#invoke:string|find|{{lc:{{PAGENAME}}}}<>|{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}/harenarium[</]|1|false}}|1|+}}{{#ifeq:{{#invoke:string|find|{{lc:{{PAGENAME}}}}<>|{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}/harenaria[</]|1|false}}|1|+}} | Vicipaedia:Exemplaria communia/Harenarium usoris | Vicipaedia:Exemplaria communia/Pagina usoris }} | summarium = Prima adumbratio }}}} | 6 = {{Buto|{{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hunc fasciculum creare|summarium=Prima adumbratio}}}} | 10 = {{#ifeq:{{#invoke:string|find|{{FULLPAGENAME}}|%.css$|2|false}}|0 | {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = Hanc formulam creare | exemplar = Vicipaedia:Exemplaria communia/Formula | summarium = Prima adumbratio }}}} {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}} | 2 = Adumbrationem creare | exemplar = Vicipaedia:Exemplaria communia/Formula | summarium = Prima adumbratio }}}} | {{Buto|{{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hoc folium CSS creare|summarium=Prima adumbratio}}}} }} | 14 = {{Buto|{{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hanc categoriam creare|summarium=Prima adumbratio}}}} | 710 = {{Buto|{{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hanc paginam caducam creare|summarium=Prima adumbratio}}}} | 828 = {{#ifeq:{{#invoke:string|find|{{FULLPAGENAME}}|%.css$|2|false}}|0 | {{Buto|{{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hunc modulum creare|summarium=Prima adumbratio}}}} | {{Buto|{{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hoc folium CSS creare|summarium=Prima adumbratio}}}} }} | #default = {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = Hanc paginam creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/pagina | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{SUBPAGENAME}} }}}} {{Buto|{{Nexus ad recensendum | 1 = {{ns:118}}:{{FULLPAGENAME}} | 2 = Adumbrationem creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/adumbratio | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{FULLPAGENAME}} }}}} }} </div> {{#switch:{{NAMESPACENUMBER}} | 0 = '''Haec commentatio non exstat.''' Forsitan deleta | 6 = '''Hic fasciculus non exstat.''' Forsitan deletus | 10 = '''Haec formula non exstat.''' Forsitan deleta | 828 = '''Hic modulus non exstat.''' Forsitan deletus | 14 = '''Haec categoria non exstat.''' Forsitan deleta | #default = '''Haec pagina non exstat.''' Forsitan deleta }} est—vide }} {{Nexus cum parametris|Special:Log|acta deletionum huius paginae|page={{FULLPAGENAME}}}}. Si vis, potes [[Special:Search/{{PAGENAME}}|hanc rem in aliis paginis quaerere]], vel [[Special:WhatLinksHere/{{FULLPAGENAME}}|quid huic rei nectat inspicere]], vel {{Nexus cum parametris|Special:Log|acta huius paginae legere|page={{FULLPAGENAME}}}}, vel {{#ifexist:{{ns:118}}:{{PAGENAME}} | | {{#switch:{{NAMESPACENUMBER}} | 0 = {{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = hanc commentationem creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/pagina | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{SUBPAGENAME}} }} | 2 = {{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = hanc paginam usoris creare | exemplar = {{#if:{{#ifeq:{{#invoke:string|find|{{lc:{{PAGENAME}}}}<>|{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}/harenarium[</]|1|false}}|1|+}}{{#ifeq:{{#invoke:string|find|{{lc:{{PAGENAME}}}}<>|{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}/harenaria[</]|1|false}}|1|+}} | Vicipaedia:Exemplaria communia/Harenarium usoris | Vicipaedia:Exemplaria communia/Pagina usoris }} | summarium = Prima adumbratio }} | 6 = {{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|Hunc fasciculum creare|summarium=Prima adumbratio}} | 10 = {{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = hanc formulam creare | exemplar = Vicipaedia:Exemplaria communia/Formula | summarium = Prima adumbratio }} | 14 = {{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|hanc categoriam creare|summarium=Prima adumbratio}} | 710 = {{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|hanc paginam caducam creare|summarium=Prima adumbratio}} | 828 = {{Nexus ad recensendum|{{FULLPAGENAME}}|hunc modulum creare|summarium=Prima adumbratio}} | #default = {{Nexus ad recensendum | 1 = {{FULLPAGENAME}} | 2 = hanc paginam creare | exemplar = Formula:Textus paginarum absentium/exemplaria/pagina | summarium = Prima adumbratio | arg1 = {{SUBPAGENAME}} }} }} }}. {{Textus paginarum absentium/postilla|{{SUBPAGENAME}}}} }} }} }} }}</includeonly><noinclude>{{Documentatio}}</noinclude> 83xj81wwyolueaej72mprk6jlod2lbu 0 324261 3997734 3958191 2026-10-29T09:51:31Z Grufo 64423 Nomen formulae mutatum est 3997734 wikitext text/x-wiki {{Vide etiam paginam discretivam|Tritium (discretiva)}} [[Fasciculus:Blausen 0528 Hydrogen-3 Tritium.png|thumb|Atomus tritii pulchris coloribus pictus.]] {{res|Tritium}} (e Graeco τρίτος ‘tertius’, nota {{chem|3|1|H|}} aut T) est [[isotopus]] [[Radiactivitas|radiactivus]] [[Hydrogenium|hydrogenii]] elementi uno [[Proton|protone]] et duobus [[Neutron|neutronibus]] in [[Nucleus atomi|nucleo]]. Ita [[Massa atomica|massam]] triplicem praebet quam hydrogenium commune, {{*ie}} [[protium]] ({{chem|1|1|H|}}). Vix anno [[1934]] a [[Chemia physica|chemista]] [[Ernestus Rutherford|Ernesto Rutherford]], Marco Oliphant et Paulo Herteck e [[fusio nuclearis|fusione]] [[deuterium|deuterii]] inventum est, quia et in [[Universum|universo]] et in tellure rarissimum est (1 pro 10¹⁸ atomis hydrogenii). Plerumque in moleculis [[Dihydrogenium|dihydrogenii]] versatur. Rutherford tritium invenit duobus [[Deuterium|deuterii]] nucleis [[Fusio nuclearis|fusis]] secundum [[Reactio nuclearis|reactionem]]: D + D → T + H. Hodie minus rarum est quia in [[Reactrum nucleare|reactris nuclearibus]] creatur.<ref>{{qc|Gillespie et al., 2026}}.</ref> Atomi tritii particulas beta (electrones) emittunt atque paulatim in [[helium]]-3 mutantur, [[Semivita biologica|semivitā]] duodecim annorum et triente. Helium fit secundum [[Reactio nuclearis|reactionem]] infrascriptam: : {{chem|3|1|H}} → {{chem|3|2|He|}} + {{chem|0|-1|e}}e. Aquae quoque incorporatur tritium quae tunc {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|aqua tritiata||en|qid=Q424236}} dicitur. Illane aqua saluti nocere possit disputatur.<ref>“[https://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2019/07/21/tritium-dans-l-eau-potable-le-vrai-du-faux-sur-la-contamination_5491813_4355770.html Tritium dans l'eau potable]”, ''[[Le Monde]]'', 19 iulii 2019.</ref> == Notae == <references /> {{NexInt}} * [[Fusio nuclearis]] * [[Protium]] * [[Deuterium]] == Plura legere si cupis == * {{Opus | cognomen auctricis 1 = Eyrolle | nomen auctricis 1 = Frédérique | cognomen auctoris 2 = Copard | nomen auctoris 2 = Yoann | cognomen auctoris 3 = Lepage | nomen auctoris 3 = Hugo | cognomen auctoris 4 = Ducros | nomen auctoris 4 = Loic | cognomen auctricis 5 = Morereau | nomen auctricis 5 = Amandine | cognomen auctricis 6 = Grosbois | nomen auctricis 6 = Cécile | cognomen auctricis 7 = Cossonnet | nomen auctricis 7 = Catherine | cognomen auctoris 8 = Gurriaran | nomen auctoris 8 = Rodolfo | cognomen auctoris 9 = Booth | nomen auctoris 9 = Shawn | cognomen auctoris 10 = Desmet | nomen auctoris 10 = Marc | nomenclatura = compendiaria | titulus = Evidence for tritium persistence as organically bound forms in river sediments since the past nuclear weapon tests | contextus = Scientific Reports | volumen = 9 | annus = 2019 | fasciculus = 11487 | doi = 10.1038/s41598-019-47821-1 | url = https://www.nature.com/articles/s41598-019-47821-1 }} * {{Opus | cognomen auctricis 1 = Eyrolle | nomen auctricis 1 = Frédérique | cognomen auctoris 2 = Ducros | nomen auctoris 2 = Loïc | cognomen auctricis 3 = Le Dizès | nomen auctricis 3 = Séverine | cognomen auctricis 4 = Beaugelin-Seiller | nomen auctricis 4 = Karine | cognomen auctricis 5 = Charmasson | nomen auctricis 5 = Sabine | cognomen auctoris 6 = Boyer | nomen auctoris 6 = Patrick | cognomen auctricis 7 = Cossonnet | nomen auctricis 7 = Catherine | nomenclatura = compendiaria | titulus = An updated review on tritium in the environment | contextus = Journal of Environmental Radioactivity | volumen = 181 | annus = 2018 | paginae = 128–137 | doi = 10.1016/j.jenvrad.2017.11.001 | issn = 0265-931X | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0265931X17307956 }} * {{Ecce citatio | id = Gillespie et al., 2026 | c = {{Opus | cognomen auctoris 1 = Gillespie | nomen auctoris 1 = Andrew K. | cognomen auctoris 2 = Lin | nomen auctoris 2 = Cuikun | cognomen auctoris 3 = Jones | nomen auctoris 3 = Ian | cognomen auctoris 4 = Jeffries | nomen auctoris 4 = Brad | cognomen auctoris 5 = Philipps | nomen auctoris 5 = Joseph Caleb | cognomen auctoris 6 = Puri | nomen auctoris 6 = Sandeep | cognomen auctoris 7 = Gahl | nomen auctoris 7 = John | cognomen auctoris 8 = Brockman | nomen auctoris 8 = John | cognomen auctoris 9 = Duncan | nomen auctoris 9 = R. V. | nomenclatura = compendiaria | titulus = Enhanced tritium production in irradiated TiD2 from collisional fusion in the solid-state | contextus = Nuclear Engineering and Technology | volumen = 58 | fasciculus = 3 | annus = 2026 | pagina = 104031 | issn = 1738-5733 | doi = 10.1016/j.net.2025.104031 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1738573325005996 }} }} * {{Opus | cognomen auctoris = Le Goff | nomen auctoris = Pierre | titulus = Le tritium de l'écosystème à l'homme : Etude des mécanismes et des constantes qui régissent les équilibres et les différentes voies de transfert | genus = doctoralis dissertatio | mensis = 12 | annus = 2013 | url = https://theses.hal.science/tel-01124330 | domus editoria = Université de Franche-Comté | locus = [[Vesontio|Vesontione]] }} * {{Opus | cognomen auctoris 1 = Matsumoto | nomen auctoris 1 = Hideki | cognomen auctoris 2 = Shimada | nomen auctoris 2 = Yoshiya | cognomen auctoris 3 = Nakamura | nomen auctoris 3 = Asako J. | cognomen auctoris 4 = Usami | nomen auctoris 4 = Noriko | cognomen auctoris 5 = Ojima | nomen auctoris 5 = Mitsuaki | cognomen auctoris 6 = Kakinuma | nomen auctoris 6 = Shizuko | cognomen auctoris 7 = Shimada | nomen auctoris 7 = Mikio | cognomen auctoris 8 = Sunaoshi | nomen auctoris 8 = Masaaki | cognomen auctoris 9 = Hirayama | nomen auctoris 9 = Ryoichi | cognomen auctoris 10 = Tauchi | nomen auctoris 10 = Hiroshi | nomenclatura = compendiaria | titulus = Health effects triggered by tritium: how do we get public understanding based on scientifically supported evidence? | contextus = Journal of Radiation Research | volumen = 62 | fasciculus = 4 | tempus = 2021-04-28 | paginae = 557–563 | doi = 10.1093/jrr/rrab029 | url = https://academic.oup.com/jrr/article/62/4/557/6256015 }} * {{Opus | cognomen auctoris 1 = Parker | nomen auctoris 1 = Andrew J. | cognomen auctoris 2 = Aspinall | nomen auctoris 2 = Michael D. | cognomen auctoris 3 = Boxall | nomen auctoris 3 = Colin | cognomen auctoris 4 = Cave | nomen auctoris 4 = Frank D. | cognomen auctoris 5 = Joyce | nomen auctoris 5 = Malcolm J. | nomenclatura = compendiaria | titulus = Radiometric techniques for the detection and assessment of tritium in aqueous media - a review | contextus = Progress in Nuclear Energy | annus = 2023 | pagina = 104733 | doi = 10.1016/j.pnucene.2023.104733 | issn = 0149-1970 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149197023001683 }} * {{Opus | cognomen auctoris 1 = Teng | nomen auctoris 1 = Yu | cognomen auctoris 2 = Yang | nomen auctoris 2 = Hong | cognomen auctoris 3 = Tian | nomen auctoris 3 = Yulin | titulus = The Development and Application of Tritium-Labeled Compounds in Biomedical Research | contextus = Molecules | volumen = 29 | fasciculus = 17 | tempus = 2024-08-29 | pagina = 4109 | doi = 10.3390/molecules29174109 | pmid = 39274956 | pmcid = PMC11397416 | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11397416/ }} == Nexus externi == {{CommuniaCat|Tritium|tritium}} * [https://ressources.inrs.fr/visionneuse/ED%204303/index.html#page-1 Scheda INRS] * [https://recherche-expertise.asnr.fr/savoir-comprendre/environnement/quels-sont-effets-biologiques-tritium ASNR] de biologicis tritii actionibus [[Categoria:Elementa chemica]] bbmhl8v1ptyijtha5vcai5n3f0zbd0u 0 324648 3997682 3957764 2026-10-29T01:15:32Z Grufo 64423 Minora 3997682 wikitext text/x-wiki {{Cave ne confundas|Veris dulcis in tempore (CB 159)}} {{Titulus ad litteram}} {{Pagina principalis|Index Carminum Buranorum}} {{Carmen Carminum Buranorum | titulus = | imago = | descriptio = | categoria = | numerus = | auctor = | argumenta = | tempus = | lingua = | contextus = | praecedens = | sequens = }} {{lores|Veris dulcis in tempore}} est initium [[carmen|carminis]] a [[Goliardus|discipulis vagantibus]] [[Latinitas medii aevi|Latine]] scripti, quod in codice [[Carmina Burana|Carminum Buranorum]] sub numero LXXXV reperitur.<ref name="carmina-amatoria-71-87">{{Opus | titulus = Carmina amatoria 71–87 | url = https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost13/CarminaBurana/bur_cam2.html }}.</ref> == Textus == {{Versus numerati| {{@*@.|1.}}Veris dulcis in tempore florenti stat sub arbore Iuliana cum sorore. Dulcis amor! {{@*@.|(Refl.)}}Qui te caret hoc tempore, fit vilior. {{@*@.|2.}}Ecce florescunt arbores, lascive canunt volucres; inde tepescunt virgines. Dulcis amor! {{@*@.|(Refl.)}}Qui te caret hoc tempore, fit vilior. {{@*@.|3.}}Ecce florescunt lilia, et virginum dant agmina summo deorum carmina. Dulcis amor! {{@*@.|(Refl.)}}Qui te caret hoc tempore, fit vilior. {{@*@.|4.}}Si tenerem, quam cupio, in nemore sub folio, oscularer cum gaudio. Dulcis amor! {{@*@.|(Refl.)}}Qui te caret hoc tempore, fit vilior.<ref name="carmina-amatoria-71-87" /> }} == Descriptio == Hoc carmen brevissimum, in sectione amatoria codicis servatum, per imagines florentium arborum et liliarum adventum [[ver]]is et vigorem [[natura]]e celebrat. Poëta duas virgines, Iulianam et sororem eius, in loco amoeno sub arbore depingit, dum canentibus avibus desiderium amandi in puellis exardescit.<ref name="carmina-amatoria-71-87" /> Argumentum praecipue circa refrain (vel carmen intercalare) vertitur, quod monet eum qui amore caret verno tempore vilem vel miserrimum fieri. Poëta in ultima stropha votum suum exprimit ut amatam in nemore tenere et cum gaudio osculari possit, exprimens laetitiam carnalem stilo goliardico usitatam.<ref name="carmina-amatoria-71-87" /> == Investigatio critica == Hoc carmen, circa anno [[1155]] compositum, inter simplicissima ac subtilissima carmina amatoria numeratur. In eo praecipue refectorium sive [[versus intercalaris]] doctrinam amoris comiter exculti plane exprimit, qua amor habetur altissima animi experientia, tantum nobilibus ingeniis concessa. Argumentum huiusmodi, quod ad ethicam curialem pertinet, saepius in codice Burano recurrit, item ut in carminibus [[Omnia sol temperat|CXXXVI]], [[Ecce gratum|CXLIII]] et [[Estuans intrinsecus|CXCI]] animadverti potest. In contextu philologico, nomen ''Iuliana'' in textu adhibitum pro persona ficta ac usitata habendum est. Quamquam hoc nomen in litteris [[saeculum 12|saeculi XII]] haud raro occurrit, a traditione classica alienum videtur, proprietates potius coetaneas carminis indicans.<ref>{{qc|Rossi, 2006}}, p. 275.</ref> == Investigatio palaeographica musica == Analysim palaeographicam carminis cuius titulus est {{Op|Veris dulcis in tempore}} (CB 85/159), quod est cantio {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|stropha|strophica|en|qid=Q207804}} cum carmine intercalari (refrain), nonnulli fontes manuscripti praebent, inter quos Codex Buranus ([[München]], Clm 4660, ff. 36v et 64r) et codex Scorialensis (El Escorial, z.ii.2, f. 287r) eminent. In codice Scorialensi (E), notatio diastematica invenitur, quamvis valde approximativa sit et scriptura posteriore, quae “probatio pennae” dicitur, partim obtecta. Haec notatio, lineis rasis sed sine linea colorata exarata, dispositionem [[neuma]]tum puriter relativam exhibet. Quamvis in codice E claves (C et F) appareant, interpretatio paleographica docet positionem notarum non rigide lineis adhaerere; immo, melodia videtur structuram {{barbarice|lingua=de|{{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Barform||de|qid=Q808108}}}} (ααβγ) sequi, ubi carmen intercalare partem melodiae strophae (βγ) variatam resumit.<ref name="examen-apium-veris-dulcis-in-tempore-cb-85-159">{{Opus | cognomen auctoris = Roccheggiani | nomen auctoris = Matteo | titulus = Veris dulcis in tempore (CB 85/159) | contextus = Carmina Burana: ricerche sulla musica | domus editoria = Examen apium | url = https://www.examenapium.it/carmina/0-eds/085veris.html | tempus inspectionis = 2026-04-30 }}.</ref> In codice Burano (B), contra, structura melica simplicior et antiquior apparet, quae formam litanicam praebet. Palaeographice notandum est usum melismatum conclusivorum in prioribus versibus, ubi numerus notarum longitudini versuum sequentium respondet. In codice E, investigatio accurata neumarum—litteris superpositis digitaliter subtractis—praesentiam signorum, velut clivis, virga liquescens, et quilisma, revelat, quae subtilitates vocis in prolatione indicant. Haec diversitas inter fontes B et E quandam evolutionem stili suggerit: dum B antiquiorem modum servat, codex E melodiam recentiorem et structuratiorem ({{barbarice|lingua=de|Barform}}) exhibet, fortasse ab amanuense {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Monasterium Sancti Dominici Silensis|monasterii Silensis|en=Monasterio de Santo Domingo de Silos}} ({{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Sanctus Dominicus Silensis|Silos|es|qid=Q1766072}}) exaratam, ubi elementa contingentia et loci propria textui addita sunt.<ref name="examen-apium-veris-dulcis-in-tempore-cb-85-159" /> == Notae == <references /> == Bibliographia == * {{Ecce citatio | id = Rossi, 2006 | c = {{Opus | cognomen redactoris = Rossi | nomen redactoris = Petrus Victorius | titulus = Carmina Burana. Testo latino a fronte | annus = 2006 | annus primae editionis = 1989 | editio = 8 | locus = [[Mediolanum|Mediolani]] | domus editoria = Tascabili Bompiani | isbn = 88-452-5307-4 | lingua = it }} }} {{Carmina Burana}} [[Categoria:Index Carminum Buranorum]] [[Categoria:Litterae Latinae mediaevales]] l4xdccdopessl68plsszat2xkkd9ft8 0 327508 3997735 3997097 2026-10-29T09:51:45Z Grufo 64423 Nomen formulae mutatum est 3997735 wikitext text/x-wiki {{Vide etiam paginam discretivam|Valva (discretiva)}} [[Fasciculus:Abra alba 2.jpg|thumb|Concha bivalvis ''Abrae albae'', clausa a latere visa, atque aperta, ambabus valvis ab interiore visis]] {{res|Valva}} est unaquaeque duarum partium e quibus nonnullae [[Concha|conchae]] constituuntur. Apud [[Bivalvia]], [[Brachiopoda]] et nonnulla [[Crustacea]] (Ostracoda et Conchostraca) corpus cooperitur concha constituta e duabus partibus quarum utraque respectu alterius movere potest. Quae valvae tum symmetricae sunt, sinistra nempe et dextera, ut saepe apud Bivalvia, tum una ventralis maior, altera dorsalis minor, ut apud Brachiopoda.<ref>Rudwick, M. J. S. (1970) ''Living and fossil brachiopods.'' Londinii: Hutchinson University Library.</ref> Inter valvas habetur articulatio. Concha vero [[Rostroconchia|Rostroconchiorum]] pseudobivalvis dicitur, valvis eorum firme fixeque (sine articulatione) coniunctis, ergo immobilibus.<ref name=":0">Runnegar, B. (1978) [https://royalsocietypublishing.org/rstb/article-abstract/284/1001/319/53832/Origin-and-evolution-of-the-Class-Rostroconchia?redirectedFrom=fulltext Origin and evolution of the Class Rostroconchia.] ''Phil. Trans. R. Soc. B'', 284 (1001): 319–333.</ref> == Notae == <references /> [[Categoria:Conchologia]] [[Categoria:Crustacea]] [[Categoria:Mollusca]] [[Categoria:Zoologia]] s7o9e1ng3vbfkqlugjg8bm0em8gbx0u 0 328673 3997711 3991245 2026-10-29T07:21:44Z Grufo 64423 Minutiae 3997711 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Beta-minus Decay.svg|thumb|Dilapsio β⁻ in [[nucleus atomicus|nucleo atomico]] ({{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|antineutrinum||it|qid=Q1066748}} comitans omittitur). In imagine dilapsio β⁻ [[neutron]]is liberi ostenditur. Utroque in processu emissio {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Bosones W et Z|bosonis {{mvar|1=W<sup style="font-style: inherit;">−</sup>}}|en|qid=Q211922}} intermedii (qui deinde in [[electron]]em et antineutrinum dilabitur) non ostenditur.]] In [[physica particularum]], {{res|interactio Fermiana}}, etiam {{res|plene=Interactio quadrifermionica|quadrifermionica}} dicta, est [[theoria]] quam [[Henricus Fermi]] anno [[1933]] proposuit ad {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|dilapsio beta|dilapsionem beta|en|qid=Q306786}} explicandam.<ref>{{qc|Yang, 2012}}, pp. 27–30.</ref> Talis ratio postulat quattuor [[fermion]]es in eodem vertice {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|diagramma Feynmanianum|diagrammatis Feynmaniani|en|qid=Q386272}} inter se ita agere ut dilapsio beta [[neutron]]is per copulationem directam ipsius cum [[electron]]e, [[neutrinum|neutrino]] (quod postea {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|antineutrinum||it|qid=Q1066748}} esse statutum est) et [[proton]]e explicari possit.<ref name="feynman-1962-capp6-7">{{qc|Feynman, 1962}}, capitula VI & VII.</ref> Fermi suam theoriam anno [[1933]] edidit.<ref name="fermi-1933">{{qc|Fermi, 1933}}.</ref><ref name="fermi-1934">{{qc|Fermi, 1934}}.</ref><ref name="fermi-1933-bis">{{qc|Fermi, 1934 bis}}.</ref><ref name="griffiths-2009-pp314-315">{{qc|Griffiths, 2009 [1987]}}, [https://archive.org/details/elementarypartic00grif/page/n328 pp. 314–315].</ref> Eius explanatio theoriam [[interactio debilis|interactionis debilis]] praecedebat, in qua interactiones inter protonem et neutronem atque inter electronem et antineutrinum per {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Bosones W et Z|bosonem {{mvar|1=W<sup style="font-style: inherit;">−</sup>}}|en|qid=Q211922}} intercedentem fiunt. Theoria Fermiana est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|theoria campi efficax||en|qid=Q281778}}, tantummodo in regiminibus humilium [[energia]]rum valida. Secundum [[Eugenius Wigner|Eugenium Wigner]], qui unā cum {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Paschalis Jordan|Paschali Jordan|en|qid=Q61761}} {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|transformatio Jordana-Wigneriana|transformationem Jordanam-Wignerianam|en|qid=Q898893}} introduxit, commentatio Fermiana de dilapsione beta inter praecipua physici Italici opera in [[historia physicae|historiam physicae]] numeratur.<ref>{{qc|Cronin, 2004}}, pp. 241–244.</ref> == De prima recusatione et de posteriore editione == Fermi theoriam suam de dilapsione beta, quam ipse “temptativam” appellavit (Italice {{barbarice|lingua=it|tentativo}}),<ref name="fermi-1934">{{qc|Fermi, 1934}}.</ref> ad inclitam ephemeridem scientificam ''[[Nature]]'' primitus misit; quae tamen commentationem recusavit quum putaret eam “speculationes a veritate nimis remotas continere ut lectori usui essent”.<ref>{{*Cfr}} {{qc|Rasetti, 1962}}, [https://web.archive.org/web/20230523070233/https://operedigitali.lincei.it/Fermi/Fermi-omnia1_testo.pdf vol. 1], p. 540: “Fermi intended to announce the results of his beta-decay theory in a letter to ‘Nature’, but the manuscript was rejected by the Editor of that journal as containing abstract speculations too remote from physical reality to be of interest to the readers. He then sent a somewhat longer paper {{ellipsis sparsa}} to ‘Ricerca Scientifica’ where it was promptly published.”</ref><ref name="close-2012">{{qc|Close, 2012}}, p. 24.</ref><ref>{{qc|Pais, 1986}}, [https://archive.org/details/inwardboundofmat00pais_0/page/418 p. 418].</ref> Traditum est postea ''Nature'' hanc recusationem inter maximos errores suae historiae editoriae numeravisse; David N. Schwartz tamen, biographus Henrici Fermi, contendit hanc [[traditio]]nem nec comprobatam neque verisimilem esse.{{safesubst:Annotatio cum paginis creandis|1={{Cfr.}} {{qc|Schwartz, 2017}}, annotationes 60, 61, 63 sectione octava secundae partis. Secundum Schwartz, incertum est ephemerisne [[manuscriptum]] reiecerit, quoniam tabularia ad illa tempora pertinentia, sede ephemeridis translata, amissa sunt. Argumentatur quoque parum verisimile esse Fermi serio petivisse ut opus suum in illa ephemeride divulgaretur, quoniam eo tempore ''Nature'' de similibus commentationibus tantummodo brevissimas annotationes edebat, neque apta erat ad novas theorias physicas divulgandas. Aptior, si quid, fuisset ephemeris ''{{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Proceedings of the Royal Society|<>|en|qid=Q1193201}}''.|2=Q1193201}} Fermi versiones commentationis suae ad ephemerides [[Italia|Italicas]] et [[Germania|Germanicas]] misit, quae annis [[1933]] et [[1934]] acceperunt atque ediderunt.<ref name="fermi-1933" /><ref name="fermi-1933-bis" /><ref name="fermi-1934" /><ref name="fermi-et-wilson-1968">{{qc|Fermi & Wilson, 1968}}.</ref> Anno [[1968]] prima editio [[Lingua Anglica|Anglica]] in ephemeride ''{{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|American Journal of Physics||en|qid=Q465346}}'' apparuit.<ref name="close-2012" /><ref name="fermi-et-wilson-1968" /> Fermi primam recusationem commentationis suae adeo graviter tulit ut aliquantum temporis a [[physica theoretica]] abesset et solam {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|physica experimentalis|physicam experimentalem|en|qid=Q18366}} exerceret. Paulo post, haec mutatio studiorum ad praeclarum opus de {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Temperatura neutronica|activatione nucleorum|en|qid=Q1969703}} ope {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Neutron thermicus|neutronum tardorum|it|qid=Q951990}} eum perduxit, cuius gratiā [[Praemium Nobelianum physicae]] anno [[1938]] accepit. == ''“{{Op|Tentativo|plene=𝘛𝘦𝘯𝘵𝘢𝘵𝘪𝘷𝘰 𝘥𝘪 𝘶𝘯𝘢 𝘵𝘦𝘰𝘳𝘪𝘢 𝘥𝘦𝘪 𝘳𝘢𝘨𝘨𝘪 𝛽|lingua=it}}”'' == Theoria Fermiana tria genera particularum tractat, quae directe inter se interagere putantur: primitus “{{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|nucleon|particula gravis|en|qid=Q102165}}” in “statu neutronico” (<math>\rho = +1</math>), quae deinde, electrone neutrinoque emissis, in “statum protonicum” (<math>\rho = -1</math>) transit. ==== Status electronis ==== Electronis {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|functio undae||en|qid=Q2362761}} hac [[aequatio]]ne describitur: : <math>\psi = \sum_s \psi_s a_s</math> ubi <math>\psi</math> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|functio undae Coulombiana||en|qid=Q17007968}} unius electronis et <math>\psi_s</math> sunt eius {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|status stationarius|statūs stationarii|en|qid=Q911951}}. <math>a_s</math> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Operatra creationis annihilationisque|operatrum quod electronem in statu {{mvar|s}} annihilat|en|qid=Q902336}}, quod in {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|spatium Fockianum|spatio Fockiano|en|qid=Q899044}} hoc modo agit: : <math>a_s \Psi(N_1, N_2, \ldots, N_s, \ldots) = (-1)^{N_1 + N_2 + \cdots + N_s - 1} (1 - N_s) \Psi(N_1, N_2, \ldots, 1 - N_s, \ldots)</math> <math>a_s^*</math> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|operatrum (mathematica)|operatrum|en|qid=Q131030}} creationis electronis in statu {{mvar|s}}: : <math>a_s^* \Psi(N_1, N_2, \ldots, N_s, \ldots) = (-1)^{N_1 + N_2 + \cdots + N_s - 1} N_s \Psi(N_1, N_2, \ldots, 1 - N_s, \ldots)</math> ==== Status neutrini ==== Similiter, functio undae neutrini (<math>\phi</math>) hac aequatione describitur : <math>\phi = \sum_\sigma \phi_\sigma b_\sigma</math> ubi <math>\phi_\sigma</math> sunt statūs stationarii unius neutrini. <math>b_\sigma</math> est operatrum quod neutrinum in statu {{mvar|σ}} annihilat et quod in spatio Fockiano hoc modo agit: : <math>b_\sigma \Phi(M_1, M_2, \ldots, M_\sigma, \ldots) = (-1)^{M_1 + M_2 + \cdots + M_\sigma - 1} (1 - M_\sigma) \Phi(M_1, M_2, \ldots, 1 - M_\sigma, \ldots)</math> <math>b_\sigma^*</math> est creationis operatrum neutrini in statu {{mvar|σ}}. ==== Status particulae gravis ==== <math>\rho</math> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|operatrum (mathematica)|operatrum|en|qid=Q131030}} a [[Wernerus Heisenberg|Wernero Heisenberg]] introductum (postea in notione {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|vertigo isotopica|vertiginis isotopicae|en|qid=Q836938}} ampliatum) quo status {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|nucleon|particulae gravis|en|qid=Q102165}} describitur; si particula est neutron valorem proprium {{math|+1}} habet, et {{math|−1}} si particula est proton. Itaque statūs particularum gravium per vectores columnarios duarum componentium repraesentabuntur, ubi : <math>\begin{pmatrix}1\\0\end{pmatrix}</math> neutronem repraesentat, et : <math>\begin{pmatrix}0\\1\end{pmatrix}</math> protonem repraesentat (in illa repraesentatione in qua <math>\rho</math> est consueta {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|matrix Pauliana||en|qid=Q336233}} <math>\sigma_z</math>). Operatra quae particulam gravem e statu protonicum in neutronicum et vice versa mutant per : <math>Q = \sigma_x - i \sigma_y = \begin{pmatrix}0 & 1\\ 0 & 0\end{pmatrix}</math> et : <math>Q^* = \sigma_x + i \sigma_y = \begin{pmatrix}0 & 0\\ 1 & 0\end{pmatrix}</math> repraesentantur. <math>u_n(x)</math> et <math>v_n(x)</math> sunt functiones propriae particulae gravis in {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|status stationarius|statu stationario|en|qid=Q911951}} {{comp|<math>n</math>^mo|“Ennensimo”}}, quum <math>\rho = +1</math> (neutron) et <math>\rho = -1</math> (proton), ubi <math>x</math> est positio particulae gravis. === Operatrum Hamiltonianum === {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Operatrum Hamiltonianum||en|qid=Q660488}} tribus partibus constat: pars <math>H_\text{h.p.}</math>, quae energiam liberarum particularum gravium repraesentat; pars <math>H_\text{l.p.}</math>, quae energiam liberarum particularum levium repraesentat; et pars <math>H_\text{int.}</math>, quae interactionem praebet. : <math>H_\text{h.p.} = \frac{1}{2}(1 + \rho)N + \frac{1}{2}(1 - \rho)P</math> ubi <math>N</math> et <math>P</math> sunt operatra energiae neutronis et protonis, ita ut, si <math>\rho = 1</math>, <math>H_\text{h.p.} = N</math>, et, si <math>\rho = -1</math>, <math>H_\text{h.p.} = P</math>. : <math>H_\text{l.p.} = \sum_s H_s N_s + \sum_\sigma K_\sigma M_\sigma</math> ubi <math>H_s</math> est energia electronis in statu <math>s</math> intra campum Coulombianum [[nucleus atomicus|nuclei]], et <math>N_s</math> est numerus electronum in illo statu; <math>M_\sigma</math> est numerus neutrinorum in statu <math>\sigma</math>, et <math>K_\sigma</math> est energia uniuscuiusque talis neutrini (quod in libero statu {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|unda plana|undae planae|en|qid=Q122518}} assumitur). In parte interactionis terminus continendus est qui transformationem protonis in neutronem, unā cum emissione electronis et neutrini (nunc scimus hoc esse antineutrinum), repraesentet, necnon terminus qui processum inversum repraesentet; {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|vis electrica|vis Coulombiana|en|qid=Q83152}} inter electronem et protonem omittitur, quia ad dilapsionem β non pertinet. Fermi duo valores possibiles quantitatis <math>H_\text{int.}</math> proposuit: primum, quandam formam non relativisticam in qua [[vertigo quantica|vertigo]] omittitur: : <math>H_\text{int.} = g \left[ Q \psi(x) \phi(x) + Q^* \psi^*(x) \phi^*(x) \right]</math> deinde, quum assumeret particulas leves esse {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|volutor Diracianus|volutores Diracianos|en|qid=Q688945}} componentium quattuor, sed velocitatem particularum gravium parvam esse respectu constantis <math>c</math>, et omnes interactionis terminos qui {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|potentialis vectorialis|potentiali vectoriali|en|qid=Q521126}} electromagnetico similes erant omitti posse, hanc formam alteram: : <math>H_\text{int.} = g \left[ Q \tilde{\psi}^* \delta \phi + Q^* \tilde{\psi} \delta \phi^* \right]</math> ubi <math>\psi</math> et <math>\phi</math> nunc sunt {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|volutor (geometria)|volutores|en|qid=Q604907}} Diraciani componentium quattuor, <math>\tilde{\psi}</math> {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Matrix transposita coniugata|coniugatam Hermitianam|en|qid=Q2051983}} ipsius <math>\psi</math> repraesentat, et <math>\delta</math> est matrix : <math>\begin{pmatrix} 0 & -1 & 0 & 0\\ 1 & 0 & 0 & 0\\ 0 & 0 & 0 & 1\\ 0 & 0 & -1 & 0 \end{pmatrix}</math> === Elementa matricis === Status systematis [[n-plex|sequentiā ''en''plici]] <math>\rho, n, N_1, N_2, \ldots, M_1, M_2, \ldots</math> dari intellegitur, ubi <math>\rho = \pm 1</math> indicat utrum particula gravis sit neutron an proton, <math>n</math> est status quanticus particulae gravis, <math>N_s</math> est numerus electronum in statu <math>s</math>, et <math>M_\sigma</math> est numerus neutrinorum in statu <math>\sigma</math>. Formā relativisticā quantitatis <math>H_\text{int.}</math> utens, Fermi illud elementum matricis exhibet inter condicionem in qua neutron est in statu <math>n</math> et nulli electrones in statu <math>s</math> nullaque neutrina in statu <math>\sigma</math> adsunt, et condicionem in qua proton est in statu <math>m</math> et electron ac neutrino in statibus <math>s</math> et <math>\sigma</math> adsunt, : <math>H^{\rho=1, n, N_s=0, M_\sigma=0}_{\rho=-1,m,N_s=1,M_\sigma=1} = \pm g \int v_m^* u_n \tilde{\psi}_s \delta \phi^*_\sigma d\tau</math> dummodo [[integrale]] per totum spatium configurationis particularum gravium (praeter <math>\rho</math>) computetur. Signum <math>\pm</math> ex eo dependet, utrum numerus omnium particularum levium sit impar (−) an par (+). === Probabilitas transitionis === Ad tempus vitae mediocre neutronis in statu <math>n</math> secundum {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|theoria perturbationum quantica|theoriam perturbationum quanticam|en|qid=Q911364}} computandum, elementa matricis supradicta de omnibus statibus electronum et neutrinorum nondum occupatis summanda sunt. Hoc simplicatur assumendo functiones proprias electronis et neutrini <math>\psi_s</math> et <math>\phi_\sigma</math> intra nucleum esse constantes ({{*ie}} {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Longitudo undae Comptoniana|longitudines undarum Comptonianarum|en|qid=Q1145377}} electronis et neutrini multo maiores esse quam magnitudinem nuclei). Hoc dat, : <math>H^{\rho=1, n, N_s=0, M_\sigma=0}_{\rho=-1,m,N_s=1,M_\sigma=1} = \pm g \tilde{\psi}_s \delta \phi_\sigma^* \int v_m^* u_n d\tau</math> ubi nunc <math>\psi_s</math> et <math>\phi_\sigma</math> in positione nuclei aestimantur. Secundum {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|regula aurea Fermiana|regulam auream Fermianam|en|qid=Q1073295}}, probabilitas huius transitionis est : <math>\begin{align} \left|a^{\rho=1, n, N_s=0, M_\sigma=0}_{\rho=-1,m,N_s=1,M_\sigma=1}\right|^2 &= \left|H^{\rho=1, n, N_s=0, M_\sigma=0}_{\rho=-1,m,N_s=1,M_\sigma=1} \times \frac{\exp{\frac{2\pi i}{h} (-W + H_s + K_\sigma) t} - 1}{-W + H_s + K_\sigma}\right|^2 \\ &= 4 \left|H^{\rho=1, n, N_s=0, M_\sigma=0}_{\rho=-1,m,N_s=1,M_\sigma=1}\right|^2 \times \frac{\sin^2\left(\frac{\pi t}{h}(-W + H_s + K_\sigma)\right)}{(-W + H_s + K_\sigma)^2}, \end{align}</math> ubi <math>W</math> est differentia energetica inter statum protonis et statum neutronis. Per omnes directiones [[medietas|medietatem]] omnium [[vertigo quantica|vertiginum]] et omnium [[motus|motuum]] neutrinorum capiendo qui energiam habent positivam (ubi <math>\Omega^{-1}</math> est densitas statuum neutrinorum, quae postremo ad infinitum tendere sumitur), habetur: : <math> \left\langle \left|H^{\rho=1, n, N_s=0, M_\sigma=0}_{\rho=-1,m,N_s=1,M_\sigma=1}\right|^2 \right \rangle_\text{avg} = \frac{g^2}{4\Omega} \left|\int v_m^* u_n d\tau\right|^2 \left( \tilde{\psi}_s \psi_s - \frac{\mu c^2}{K_\sigma} \tilde{\psi}_s \beta \psi_s\right)</math> ubi <math>\mu</math> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|massa quietis||en|qid=Q1097654}} neutrini et <math>\beta</math> est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|matrices Diracianae|matrix Diraciana|en|qid=Q1151645}}. Quum valoribus <math>p_\sigma</math> quibus <math>-W + H_s + K_\sigma = 0</math> probabilitas transitionis fiat maxima, prior formula in sequentem formam redigi potest: : <math> t\frac{8\pi^3 g^2}{h^4} \times \left| \int v_m^* u_n d\tau \right|^2 \frac{p_\sigma^2}{v_\sigma}\left(\tilde{\psi}_s \psi_s - \frac{\mu c^2}{K_\sigma} \tilde{\psi}_s \beta \psi_s\right),</math> ubi <math>p_\sigma</math> et <math>K_\sigma</math> sunt valores quibus <math>-W + H_s + K_\sigma = 0</math>. Fermi tria de hac functione observavit: * Quum statūs neutrinorum habeantur liberi, <math>K_\sigma > \mu c^2</math>, atque ideo limes superior spectri continui <math>\beta</math> est <math>H_s \leq W - \mu c^2</math>. * Quum respectu electronum [[inaequatio]] <math>H_s > mc^2</math> sit vera, energiae protonis secundum inaequationem <math>W \geq (m + \mu)c^2</math> ab energia neutronis ita differendum est ut dilapsio β eveniat. * In probabilitate transitionis factori <math>Q_{mn}^* = \int v_m^* u_n d\tau</math> magnitudinis unius esse solet; sed aliquando, peculiaribus condicionibus, evanescit; inde (approximatae) {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|regula selectionis|regulae selectionis|en|qid=Q570412}} dilapsionis β oriuntur. === Transitiones prohibitae === Ut supra dictum est, quum multiplicatio <math>Q_{mn}^*</math> inter statūs <math>u_n</math> et <math>v_m</math> particulae gravis evanescit, talis transitus dicitur “prohibitus” (vel potius multo minus probabilis quam casibus quibus eadem multiplicatio uni propinqua est). Si descriptio nuclei per singulos statūs quanticos protonum et neutronum satis accurate valet, tum <math>Q_{mn}^*</math> evanescit nisi status neutronicus <math>u_n</math> et status protonicus <math>v_m</math> idem momentum angulare habent; alioquin, momentum angulare totius nuclei ante et post dilapsionem describendum est. == De primis effectibus novae theoriae == Paulo postquam theoria Fermiana apparuit, [[Wernerus Heisenberg]] in [[epistula]] ad [[Volfgangus Pauli|Volfgangum Pauli]] missa<ref>{{qc|Hermann & al., 1985 [1979]}}, p. 250, littera {{*numero}} 341, ''Wernerus Heisenberg Volfgango Pauli salutem dicit'', die 18 Ianuarii anno 1934.</ref> animadvertit emissionem et absorptionem neutrinorum electronumque in nucleo, in secundo ordine {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|theoria perturbationum|theoriae perturbationum|en|qid=Q10886678}}, vim gignere qua protones et neutrones in vicem se attraherent, item ut emissio et absorptio [[photon|photonum]] vim electromagneticam gignebat. Ipse invēnit talem vim formam <math>\frac{\text{Const.}}{r^5}</math> habituram esse, sed animadvertit [[experimentum|experimenta]] illius temporis quantitatem nimis parvam, ordine [[magnitudo|magnitudinis]] circiter unius [[millio]]nensimae partis, indicare.<ref>{{qc|Brown, 1996}}, sectio 3.3.</ref> Anno sequenti, [[Hideki Yukawa]] eandem notionem secutus est,<ref>{{qc|Yukawa, 1935}}, p. 1.</ref> sed in {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|interactio Yukawiana|sua theoria|en|qid=Q31387}} in locum neutrinorum electronumque novam particulam [[hypothesis|opinabilem]], cuius [[massa]] quietis circiter ducentiens maior erat quam massa electronis, substituit. Postea talis particula “{{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|pion||en|qid=Q4097}}” appellata est.<ref>{{qc|Mehra, 2001}}, p. 832.</ref> == De posteriore progressu == [[Fasciculus:MuonFermiDecay.gif|thumb|upright=0.8|Interactio Fermiana per [[vector|vectores]] quattuor in singulum punctum sub constante Fermiana {{mvar/G_F}} convergentes hic ostenditur.]] Theoria Fermiana quadrifermionica [[interactio debilis|interactionem debilem]] egregie describit. Infeliciter, {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|sectio efficax||en|qid=Q17128025}} calculata, {{*ie}} probabilitas interactionis per aream interactionis communem multiplicata, secundum quadratum energiae crescit, velut <math> \sigma \approx G_{\rm F}^2 E^2 </math> (in aequatione <math>G_{\rm F}</math> est [[constans Fermiana]], quae vim interactionis debilis aestimat). Quum sectio efficax sine fine crescat, ad energias multo maiores quam fere 100 [[electronvolta|GeV]] theoria valere cessat. Hinc demum theoria amplior orta est quae interactionem quadrifermionicam per {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|completio ultraviolacea|completionem ultraviolaceam|en|qid=Q7876097}} explanat; in nova theoria, quae {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|theoria electrodebilis|electrodebilis|en|qid=Q466416}} appellatur, interactio interpositione {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|bosones W et Z|bosonis {{mvar|W}} aut {{mvar|Z}}|en|qid=Q211922}} explanatur. Nova theoria electrodebilis, eādem vi fundamentali agente, per interactionem inter [[muon]]em, antineutrinum electronicum, neutrinum muonicum et electronem etiam dilapsionem muonis explanare poterat. Haec hypothesis a {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Semyon Gershtein||en|qid=Q2269323}} et [[Iacobus Zel'dovič|Yakov Zeldovich]] proposita est, atque hodie nota est nomine “hypothesis conservationis fluxūs vectorialis”.<ref>{{qc|Gerstein & Zeldovich, 1955}}, pp. 698–699.</ref> In sua theoria Fermi censuit interactioni esse formam copulationis, cuiusdam contactu duorum fluxuum vectorialium effectae. Postea tamen [[Tsung-Dao Lee]] et [[Chen Ning Yang|Yang Chen-Ning]] ostenderunt nihil impedire quin fluxus quidam axialis, qui {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|paritas (physica)|paritatem|en|qid=Q141160}} violaret, appareret. {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Experimentum Wu|Experimenta|en|qid=Q1303351}} a {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Chien-Shiung Wu||en|qid=Q450317}} peracta violationem paritatis probaverunt.<ref>{{qc|Lee & Yang, 1956}}, pp. 254–258.</ref><ref>{{qc|Wu & al., 1957}}, pp. 1413–1415.</ref> [[Georgius Gamov]] et [[Eduardus Teller]] primum siverunt violationem paritatis in interactionem Fermianam includere. Nam postea intellectum est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|transitiones Gamowianae-Tellerianae||en|qid=Q5520378}} dilapsionibus “permissis”—paritatem violantibus―et dilapsionibus “superpermissis”—paritatem conservantibus—secundum [[vertigo quantica|vertiginem]] electronis antiparallelam et vertiginem parallelam neutrini interactionem Fermianam describere. Iam ante adventum {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|theoria electrodebilis|theoriae electrodebilis|en|qid=Q466416}} et [[theoria canonica|theoriae canonicae]], {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Georgius Sudarshan|<>|en|qid=Q1384866}} et {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Robertus Marshak|<>|en|qid=Q181687}}, atque, suo uterque consilio, [[Ricardus Feynman]] et [[Murray Gell-Mann]], structuram tensorialem ({{*ie}} [[vector (mathematica)|vector]] {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Pseudovector|vectore axiali|en|qid=Q621476}} detracto, {{math|''V'' − ''A''}}) interactionis quadrifermionicae determinare potuerunt.<ref>{{qc|Feynman & Gell-Mann, 1958}}, p. 193.</ref><ref>{{qc|Sudarshan & Marshak, 1958}}, p. 1860.</ref> == Constans Fermiana == {{Pagina principalis|Constans Fermiana}} [[Constans Fermiana]] vim interactionis debilis in regiminibus humilium energiarum aestimat. Duae formae eiusdem constantis ({{mvar/G_F}} et, formā naturali, {{mvar/G0_F}} notatae), cuius [[dimensio]]nes sunt {{Dimensiones|5|1|−2}} ({{mvar/G_F}}) et {{Dimensiones|−4|−2|4}} ({{mvar/G0_F}}), hac ratione inter se coniunguntur: : <math>G_{\rm F}^0=\frac{G_{\rm F}}{(\hbar c)^3}</math> Accuratissima determinatio e mensurā {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|dilapsio exponentialis|temporis vitae|en|qid=Q574576}} [[muon]]is habetur, quod inversē {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|proportio|proportionale|en|qid=Q117209928}} est [[quadratura (mathematica)|quadrato]] constantis Fermianae ({{mvar/G_F}}).<ref name="chitwood-et-al-2007">{{qc|Chitwood & al., 2007}}.</ref> Forma naturalis constantis—{{*ie}} {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|unitates naturales|unitatibus naturalibus|en|qid=Q3962243}} expressa—est,<ref name="griffiths-2009-pp314-315" /> : <math>G_{\rm F}^0=\frac{\sqrt{2}}{8}\frac{g^{2}}{M_{\rm W}^{2} c^4}</math> ubi {{mvar|g}} est {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|constans copulationis||en|qid=Q1193095}} [[Vis debilis|interactionis debilis]] et {{math|{{mvar|M}}_W}} est massa {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Bosones W et Z|bosonis {{mvar|W}}|en|qid=Q211922}}, qui, intercedens, dilapsionem de qua agitur moderatur. Ex hoc invenitur constantem Fermianam valere {{val|1.435851|(7)|e=-62|u=[[chiliogramma|kg]]&thinsp;[[metrum|m]]⁵&thinsp;[[secundum|s]]⁻²}}, atque constantem Fermianam naturalem valere {{val|4.5437956|(23)|e=14|u=[[chiliogramma|kg]]⁻²&thinsp;[[metrum|m]]⁻⁴&thinsp;[[secundum|s]]⁴}}. == Notae == <references /> == Bibliographia == * {{Ecce citatio | id = Brown, 1996 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Brown | nomen auctoris = Laurie Marcus | titulus = The Origin of the Concept of Nuclear Forces | annus = 1996 | lingua = en | domus editoria = Institute of Physics Publishing | url = https://archive.org/details/originofconcepto0000brow | accessus ad url = sociis | isbn = 978-0-7503-0373-6 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Chitwood & al., 2007 | c = {{Opus | cognomen 1 = Chitwood | nomen 1 = D. B. | cognomen 2 = Banks | nomen 2 = T. I. | cognomen 3 = Barnes | nomen 3 = M. J. | cognomen 4 = Battu | nomen 4 = S. | cognomen 5 = Carey | nomen 5 = R. M. | cognomen 6 = Cheekatmalla | nomen 6 = S. | cognomen 7 = Clayton | nomen 7 = S. M. | cognomen 8 = Crnkovic | nomen 8 = J. | cognomen 9 = Crowe | nomen 9 = K. M. | cognomen 10 = Debevec | nomen 10 = P. T. | cognomen 11 = Dhamija | nomen 11 = S. | cognomen 12 = Earle | nomen 12 = W. | cognomen 13 = Gafarov | nomen 13 = A. | cognomen 14 = Giovanetti | nomen 14 = K. | cognomen 15 = Gorringe | nomen 15 = T. P. | cognomen 16 = Gray | nomen 16 = F. E. | cognomen 17 = Hance | nomen 17 = M. | cognomen 18 = Hertzog | nomen 18 = D. W. | cognomen 19 = Hare | nomen 19 = M. F. | cognomen 20 = Kammel | nomen 20 = P. | cognomen 21 = Kiburg | nomen 21 = B. | cognomen 22 = Kunkle | nomen 22 = J. | cognomen 23 = Lauss | nomen 23 = B. | cognomen 24 = Logashenko | nomen 24 = I. | cognomen 25 = Lynch | nomen 25 = K. R. | cognomen 26 = McNabb | nomen 26 = R. | cognomen 27 = Miller | nomen 27 = J. P. | cognomen 28 = Mulhauser | nomen 28 = F. | cognomen 29 = Onderwater | nomen 29 = C. J. G. | cognomen 30 = Ozben | nomen 30 = C. S. | cognomen 31 = Peng | nomen 31 = Q. | cognomen 32 = Polly | nomen 32 = C. C. | cognomen 33 = Rath | nomen 33 = S. | cognomen 34 = Roberts | nomen 34 = B. L. | cognomen 35 = Tishchenko | nomen 35 = V. | cognomen 36 = Wait | nomen 36 = G. D. | cognomen 37 = Wasserman | nomen 37 = J. | cognomen 38 = Webber | nomen 38 = D. M. | cognomen 39 = Winter | nomen 39 = P. | cognomen 40 = Zolnierczuk | nomen 40 = P. A. | auctores dumtaxat = 1 | titulus = Improved Measurement of the Positive-Muon Lifetime and Determination of the Fermi Constant | contextus = Physical Review Letters | lingua = en | volumen = 99 | fasciculus = 3 | annus = 2007 | bibcode = 2007PhRvL..99c2001C | doi = 10.1103/PhysRevLett.99.032001 | s2cid = 3255120 | pmid = 17678280 | arxiv = 0704.1981 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Close, 2012 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Close | nomen auctoris = Francus | titulus = Neutrino | lingua = en | tempus = 2012-02-23 | domus editoria = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-969599-7 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Cronin, 2004 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Fermi | nomen auctoris = Henricus | commentatio de auctore = Henricus Fermi | cognomen redactoris = Cronin | nomen redactoris = Iacobus Watson | nomenclatura = compendiaria | titulus = Fermi Remembered | lingua = en | tempus = 2004-09-11 | domus editoria = University of Chicago Press | isbn = 0-226-12111-9 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Fermi, 1933 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Fermi | nomen auctoris = Henricus | commentatio de auctore = Henricus Fermi | nomenclatura = compendiaria | titulus = Tentativo di una teoria dei raggi β | contextus = La ricerca scientifica | lingua = it | volumen = 4 | fasciculus = 2 | tempus = 1933-07-31 | paginae = 491–495 | url = https://archive.org/details/la-ricerca-scientifica-a.-4-vol-2/page/n541/mode/2up | url contextus = https://archive.org/details/la-ricerca-scientifica-a.-4-vol-2/ | url contextus forma pdf = https://archive.org/download/la-ricerca-scientifica-a.-4-vol-2/La%20Ricerca%20Scientifica%20%20A.%204%20vol%202.pdf }} }}. * {{Ecce citatio | id = Fermi, 1934 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Fermi | nomen auctoris = Henricus | commentatio de auctore = Henricus Fermi | nomenclatura = compendiaria | titulus = Tentativo di una teoria dei raggi β | contextus = Il nuovo cimento | lingua = it | volumen = 11 | annus = 1934 | paginae = 1–19 | doi = 10.1007/BF02959820 | bibcode = 1934NCim...11....1F | s2cid = 123342095 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Fermi, 1934 bis | c = {{Opus | cognomen auctoris = Fermi | nomen auctoris = Henricus | commentatio de auctore = Henricus Fermi | nomenclatura = compendiaria | titulus = Versuch einer Theorie der beta-Strahlen. I | contextus = Zeitschrift für Physik | volumen = 88 | fasciculus = 3–4 | annus = 1934 | lingua = de | pagina = 161 | bibcode = 1934ZPhy...88..161F | doi = 10.1007/BF01351864 | s2cid = 125763380 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Fermi & Wilson, 1968 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Fermi | nomen auctoris = Henricus | commentatio de auctore = Henricus Fermi | cognomen interpretis = Wilson | nomen interpretis = Fred L. | nomenclatura = compendiaria | titulus = Fermi's Theory of Beta Decay | contextus = American Journal of Physics | volumen = 36 | fasciculus = 12 | lingua = en | annus = 1968 | annus primae editionis = 1934 | paginae = 1150–1160 | url = https://microboone-docdb.fnal.gov/cgi-bin/RetrieveFile?docid=953;filename=FermiBetaDecay1934.pdf;version=1 | accessus ad url = emptoribus | bibcode = 1968AmJPh..36.1150W | doi = 10.1119/1.1974382 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Feynman & Gell-Mann, 1958 | c = {{Opus | cognomen auctoris 1 = Feynman | nomen auctoris 1 = Ricardus Phillippus | commentatio de auctore 1 = Ricardus Feynman | cognomen auctoris 2 = Gell-Mann | nomen auctoris 2 = Murray | nomenclatura = compendiaria | titulus = Theory of the Fermi interaction | contextus = Physical Review | lingua = en | volumen = 109 | fasciculus = 1 | annus = 1958 | url = https://authors.library.caltech.edu/3514/1/FEYpr58.pdf | bibcode = 1958PhRv..109..193F | doi = 10.1103/physrev.109.193 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Feynman, 1962 | c = {{Opus | cognomen = Feynman | nomen = Ricardus Phillippus | commentatio de auctore = Ricardus Feynman | nomenclatura = compendiaria | titulus = Theory of Fundamental Processes | lingua = en | annus = 1962 | domus editoria = W. A. Benjamin }} }}. * {{Ecce citatio | id = Gerstein & Zeldovich, 1955 | c = {{Opus | cognomen 1 = Gerstein | nomen 1 = S. S. | cognomen 2 = Zeldovich | nomen 2 = Ya. B. | titulus = Meson corrections in the theory of beta decay | contextus = Zh. Eksp. Teor. Fiz. | annus = 1955 | lingua = en }} }}. * <!-- Etiam prima editio in interrete invenitur: https://archive.org/details/GriffithsD.IntroductiontoelementaryparticlesWiley1987 -->{{Ecce citatio | id = Griffiths, 2009 [1987] | c = {{Opus | cognomen auctoris = Griffiths | nomen auctoris = David | nomenclatura = compendiaria | titulus = Introduction to Elementary Particles | lingua = en | annus = 2009 | editio = 2 | annus primae editionis = 1987 | url = https://archive.org/details/elementarypartic00grif | isbn = 978-3-527-40601-2 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Hermann & al., 1985 [1979] | c = {{Opus | cognomen auctoris = Pauli | nomen auctoris = Volfgangus | commentatio de auctore = Volfgangus Pauli | cognomen redactoris 1 = Hermann | nomen redactoris 1 = A. | cognomen redactoris 2 = von Meyenn | nomen redactoris 2 = K. | cognomen redactoris 3 = Weisskopf | nomen redactoris 3 = V. F. | nomenclatura = compendiaria | titulus = Scientific Correspondence with Bohr, Einstein, Heisenberg a.o. Volume II: 1930–1939 | lingua = en | annus = 1985 | annus primae editionis = 1979 | domus editoria = Springer-Verlag Berlin Heidelberg GmbH }} }}. * {{Ecce citatio | id = Lee & Yang, 1956 | c = {{Opus | cognomen 1 = Lee | nomen 1 = T. D. | cognomen 2 = Yang | nomen 2 = C. N. | titulus = Question of Parity Conservation in Weak Interactions | contextus = Physical Review | volumen = 104 | fasciculus = 1 | annus = 1956 | lingua = en | bibcode = 1956PhRv..104..254L | doi = 10.1103/PhysRev.104.254 | accessus ad doi = liberus }} }}. * {{Ecce citatio | id = Mehra, 2001 | c = {{Opus | cognomen = Mehra | nomen = Jagdish | titulus = The Historical Development of Quantum Theory, Volume 6 Part 2 (1932–1941) | lingua = en | annus = 2001 | domus editoria = Springer }} }}. * {{Ecce citatio | id = Pais, 1986 | c = {{Opus | cognomen auctoris = Pais | nomen auctoris = Abraham | titulus = Inward Bound | tempus = 1986-09-12 | lingua = en | locus = Oxford | domus editoria = Oxford University Press | url = https://archive.org/details/inwardboundofmat00pais_0 | accessus ad url = sociis | isbn = 0-19-851997-4 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Rasetti, 1962 | c = {{Opus | cognomen redactoris = Rasetti | nomen redactoris = Francus | titulus = Enrico Fermi: Note e Memorie | annus = 1962 | domus editoria = Accademia Nazionale dei Lincei | locus = [[Roma]]e | url = https://operedigitali.lincei.it/Fermi/index.php | retrospectio = 20230522093259 | salus url = vivit }} }}. * {{Ecce citatio | id = Schwartz, 2017 | c = {{Opus | cognomen = Schwartz | nomen = David N. | titulus = The Last Man Who Knew Everything. The Life and Times of Enrico Fermi, Father of the Nuclear Age | lingua = en | tempus = 2017-09-12 | domus editoria = Basic Books | isbn = 978-0-465-09312-0 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Sudarshan & Marshak, 1958 | c = {{Opus | cognomen 1 = Sudarshan | nomen 1 = E. C. | cognomen 2 = Marshak | nomen 2 = R. E. | titulus = Chirality invariance and the universal Fermi interaction | contextus = Physical Review | lingua = en | volumen = 109 | fasciculus = 5 | annus = 1958 | bibcode = 1958PhRv..109.1860S | doi = 10.1103/physrev.109.1860.2 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Wu & al., 1957 | c = {{Opus | cognomen 1 = Wu | nomen 1 = C. S. | cognomen 2 = Ambler | nomen 2 = E | cognomen 3 = Hayward | nomen 3 = R. W. | cognomen 4 = Hoppes | nomen 4 = D. D. | cognomen 5 = Hudson | nomen 5 = R. P. | titulus = Experimental Test of Parity Conservation in Beta Decay | contextus = Physical Review | volumen = 105 | fasciculus = 4 | annus = 1957 | lingua = en | bibcode = 1957PhRv..105.1413W | doi = 10.1103/PhysRev.105.1413 | accessus ad doi = liberus }} }}. * {{Ecce citatio | id = Yang, 2012 | c = {{Opus | cognomen 1 = Yang | nomen 1 = C. N. | titulus = Fermi's β-decay Theory | contextus = Asia Pacific Physics Newsletter | lingua = en | volumen = 1 | fasciculus = 1 | annus = 2012 | doi = 10.1142/s2251158x12000045 }} }}. * {{Ecce citatio | id = Yukawa, 1935 | c = {{Opus | cognomen = Yukawa | nomen = H. | titulus = On the interaction of elementary particles | contextus = Proceedings of the Physico-Mathematical Society of Japan | volumen = 17 | annus = 1935 | lingua = en }} }}. {{NexInt}} * [[Constans Fermiana]] * [[Henricus Fermi]] * [[Vis debilis]] [[Categoria:Henricus Fermi]] [[Categoria:Interactio debilis]] [[Categoria:Notiones in physica]] [[Categoria:Physica]] t7re1tolsplchsqbblknb8ez7b53u7j 0 329687 3997630 3997582 2026-10-28T14:55:40Z Lauretano 70725 /* */ 3997630 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam Leonardus Sanctus, Leonardus de Noblato, Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianus|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus Ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Clodoveus|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Sanctus Maximinus|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, secundum piam traditionem, terram perforavit, atque cavitas illa mirabiliter aqua repleta est, unde puteus ortus est. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Haec multum contulit ad rapidam cultus eius propagationem per totam Europam mediaevalem. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} lbhh1f50l3zmswznctanvtxy4p2od7m 3997631 3997630 2026-10-28T14:56:48Z Lauretano 70725 /* */ 3997631 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam Leonardus Sanctus, Leonardus de Noblato, Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianus|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus Ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Clodoveus|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Sanctus Maximinus|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, ut pia fert traditio, terram perfodit; quo facto, aqua divinitus erupit, atque eo loco puteus exstitit. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Haec multum contulit ad rapidam cultus eius propagationem per totam Europam mediaevalem. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} 9nhgej032b4rjt5rk01660pwcqa2db6 3997646 3997631 2026-10-28T15:39:13Z Lauretano 70725 /* */ 3997646 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam Leonardus Sanctus, Leonardus de Noblato, Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianus|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus Ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Clodoveus|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Sanctus Maximinus|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, ut pia fert traditio, terram perfodit; quo facto, aqua divinitus erupit, atque eo loco puteus exstitit. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Hoc opere divulgato, veneratio Sancti Leonardi brevi tempore per universam Europam mirum in modum increbruit. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} b2arvhf9hsa2358ezcwhsmnjn2zcola 3997683 3997646 2026-10-29T01:37:33Z Lauretano 70725 /* */ 3997683 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam Leonardus Sanctus, Leonardus de Noblato, Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianus|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus Ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Chlodovechus I (rex Francorum)|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Sanctus Maximinus|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, ut pia fert traditio, terram perfodit; quo facto, aqua divinitus erupit, atque eo loco puteus exstitit. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Hoc opere divulgato, veneratio Sancti Leonardi brevi tempore per universam Europam mirum in modum increbruit. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} jyr3j95ihuus5at7ozerfbifbxwq09w 3997684 3997683 2026-10-29T01:40:27Z Lauretano 70725 /* */ 3997684 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam Leonardus Sanctus, Leonardus de Noblato, Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianum|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus Ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Chlodovechus I (rex Francorum)|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Sanctus Maximinus|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, ut pia fert traditio, terram perfodit; quo facto, aqua divinitus erupit, atque eo loco puteus exstitit. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Hoc opere divulgato, veneratio Sancti Leonardi brevi tempore per universam Europam mirum in modum increbruit. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} m7mxua5tbbl38ok7uomxdqgmbclz336 3997693 3997684 2026-10-29T03:46:19Z Lauretano 70725 Nexus hypertextualis correctus 3997693 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam Leonardus Sanctus, Leonardus de Noblato, Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianum|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus Ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Chlodovechus I (rex Francorum)|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Maximinus Miciacensis|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, ut pia fert traditio, terram perfodit; quo facto, aqua divinitus erupit, atque eo loco puteus exstitit. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Hoc opere divulgato, veneratio Sancti Leonardi brevi tempore per universam Europam mirum in modum increbruit. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} 75oeq5rsxzeekl4rmlmdq3ak30i3ogc 3997745 3997693 2026-10-29T11:37:35Z IacobusAmor 1163 3997745 wikitext text/x-wiki {{Pagina autotranslata | tempus = 2026-10-28 03:32:37 }} {{Vicificanda}} {{Latinitas|-2}} '''Leonardus Nobiliacensis''', etiam '''Leonardus Sanctus,''' '''Leonardus de Noblato,''' Eremita, Lemovicensis, Lemovicinus, Confessor sive Adiutor Divinus appellatus ([[Aurelianum|Aureliani]], circa annum Domini CDXCVI natus – [[Villa Sancti Leonardi Nobiliacensis|Nobiliaci]], die VI mensis Novembris anno DXLV vel fortasse DLIX mortuus), [[abbas]] Francus fuit, qui maximam vitae suae partem eremiticam vitam egit. [[Sanctus]] habetur ab omnibus ecclesiis quae cultum sanctorum admittunt.<ref> Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos.</ref> Medio Aevo inter sanctos in Europa maxime veneratos numerabatur. Memoria eius liturgica die sexto mensis Novembris celebratur. '''Hagiographia''' «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Sepulcrum Sancti Leonardi apud Sanctum Leonardum de Nobiliaco. Leonardus in [[Gallia]] ex nobili Francorum familia natus est, in castro Vendonicensi, sive castello Vindocini, in vico Corroi prope Aurelianos, imperante Anastasio I Dicoro (annis CDXCI–DXVIII). Pater eius Rumonius rex fuisse traditur, qui [[Chlodovechus I (rex Francorum)|Clodoveum]], Francorum regem, in proelio adversus Syagrium anno CDLXXXVI adiuvasse dicitur. Ipse Clodoveus rex, cuius amicitia parentes Leonardi coniungebantur, patrinus eius factus est nocte Nativitatis Domini anno CDXCVI. Eadem nocte Clodoveus, promissionem uxori suae Clotildi ante proelium Tolbiacense factam servans, una cum aula sua ritibus paganorum renuntiavit atque in ecclesia cathedrali Remensi ab archiepiscopo Remigio baptizatus est, his verbis auditis: «Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti.» De pueritia et iuventute Leonardi pauca tantum tradita sunt. Constat tamen eum, cum adulescens esset, militiam equestrem recusavisse, ut doctrinam Remigii, tunc archiepiscopi Remensis, a quo baptizatus erat, sequeretur. Aula regia relicta, una cum fratre suo Lifardo ad monasterium Miciacense se recepit, ubi aliquamdiu commoratus est. Ibi diaconus ordinatus primum miraculum patravisse fertur, aquam in vinum convertens. Clodoveus, rex Francorum Saliorum, ei idem privilegium concessit quod antea Remigio tribuerat: ut captivos quos invenisset atque innocentes iudicavisset e vinculis liberare posset. Leonardus hac potestate usus est ad multos homines, miseria oppressos libertateque privatos, e custodia liberandos. Traditur etiam Leonardum sedem episcopalem sibi oblatam recusavisse, maluisseque in monasterium se recipere, his verbis: «Princeps, mitram pontificalem iis tribue qui eam desiderant. Mihi satis est Dominum laudare, vitam eremiticam agendo.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Post mortem [[Maximinus Miciacensis|Sancti Maximini]], quae probabiliter circa annum DXX accidit, Leonardus ad meridiem profectus est, ubi in silva Pauvain, in regione Lemovicensi, eremitorium suum condere statuit. Multi discipuli circa eum congregati sunt, atque fama sanctitatis eius usque ad regem pervenit. Cum regina Clotildis per illam regionem iter faciens doloribus partus subito correpta esset, rex auxilium Leonardi imploravit. Leonardus precibus suis dolores reginae lenivit, ita ut filium incolumem parere posset. Clodoveus, beneficio accepto gratus, ei tantum silvae concessit quantum uno die asino vectus circumire potuisset. Ibi Leonardus oratorium in honorem Beatae Mariae Virginis sub Arboribus aedificavit, atque altare Sancto Remigio, magistro suo, qui interea mortuus erat, dedicavit. Communitas eremitarum et captivorum liberatorum, quae circa eum crescebat, aquae tamen penuria laborabat, cum flumen Vigenna longe abesset. Tum Leonardus, ut pia fert traditio, terram perfodit; quo facto, aqua divinitus erupit, atque eo loco puteus exstitit. Deinde captivis a se liberatis, qui apud eum manere statuerant, partem silvae distribuit, ut terram excolerent atque inde victum sibi compararent. Eos his verbis admonebat: «Mementote scriptum esse melius esse modicum iusto super divitias peccatorum multas; frustulumque panis duri, cum gaudio purae conscientiae sumptum, praeferendum esse copiosis variisque epulis domorum in quibus discordia regnat.» (Vita Sancti Leonardi, monita Sancti Leonardi ad discipulos suos) Novae coloniae, quam captivi liberati aliique discipuli, fama sanctitatis Leonardi permoti, circa oratorium condiderant, Nobiliacum nomen inditum est, ad memoriam regiae donationis servandam. Ab hac colonia nomen accepit etiam oppidum mediaevale, quod paulatim circa monasterium exortum est: primum Noblac, deinde Noblat, hodie vero Saint-Léonard-de-Noblat appellatur, in honorem illustris conditoris sui. Traditio narrat sanctum die sexto mensis Novembris, vesperi, obiisse. Annus tamen mortis eius certo non constat, sed circa medium saeculum sextum collocandus videtur. Corpus eius in Oratorio Beatae Mariae Virginis sub Arboribus, quod ipse condiderat, sepultum est. In quadam hagiographia ultimae sancti horae his verbis describuntur: «Quadam die, cum vires sibi deficere sentiret, socios rogavit ut eum in parvam ecclesiam, quam aedificari iusserat, deferrent, ut, sicut ipse dicebat, inter brachia Beatae Virginis Mariae moreretur....“Domine,” voce languida susurravit, “ecce servus servorum tuorum iam moritur. Solve vincula quae me adhuc terrae alligant, et sacrificium laudis tibi offeram....Domine Iesu, suscipe animam meam.”Haec dicens spiritum Deo reddidit.» '''Cultus''' Oratorium, in quo reliquiae Sancti Leonardi quiescebant, brevi tempore celeberrimus peregrinationis locus fidelium factum est. Traditur etiam Pippinum Brevem, post victoriam in obsidione Lemovicensi reportatam, eo peregrinationis causa venisse. Crescente peregrinorum multitudine, ecclesia amplior aedificanda constituta est. Itaque, regnante Ludovico Pio, reliquiae sancti in novam ecclesiam, quae tum exstruebatur, translatae sunt. Secundum legendam, ipse sanctus locum novae sepulturae suae mirabiliter ostendit. Post triduum ieiunii et orationis, nix copiosa totum vicum operuit, uno tantum spatio terrae intacto relicto, ubi nulla nix ceciderat. Prima certa testimonia de cultu huius sancti in Historiis Ademari Cabannensis, anno MXXVIII conscriptis, reperiuntur. Ibi legitur iam anno MXVII: «Sanctus Leonardus confessor in Lemocino miraculis coruscabat et undique populi eo confluebant.» Eodem anno Hildegarius, episcopus Laronensis, Fulbertum Carnotensem rogavit ut vitam sancti conscriberet. Fulbertus autem paulo post mortuus est, opere imperfecto relicto. Circa annum MXXX vita anonymi auctoris, Vita Sancti Leonardi inscripta, quae novem miracula sancto attributa narrabat, divulgari coepit. Hoc opere divulgato, veneratio Sancti Leonardi brevi tempore per universam Europam mirum in modum increbruit. Anno MXCIV, grassante epidemia quae morbus ardentium appellabatur, reliquiae sancti sollemni supplicatione circumlatae sunt. Secundum traditionem, epidemia tum cessavit. Magnum quoque incrementum cultui eius attulit peregrinatio Boamundi I Antiocheni anno MCVI. Boamundus, ab infidelibus captivus detentus atque post tres annos liberatus, liberationem suam intercessioni Sancti Leonardi, quem in captivitate invocaverat, tribuebat. Etiam Richardus I, rex Angliae, Cor Leonis appellatus, anno MCXCVII ad sepulcrum sancti venisse traditur, ut gratias ageret pro liberatione sua e carcere imperatoris Sacri Romani Imperii. Anna Austriaca, regina Franciae et Navarrae, quae per sedecim annos matrimonii prole caruerat, mense Ianuario anni MDCXXXVIII reliquiam Sancti Leonardi ad se afferri iussit, ut eius intercessione filium concipere ac parere posset. Mense Septembri eiusdem anni Ludovicus XIV natus est. Oppidum Sancti Leonardi de Nobiliaco etiam una ex stationibus itineris peregrinorum ad Sanctum Iacobum Compostellanum factum est. Quam ob rem locus ille frequentissima peregrinationis meta exstitit, praesertim fidelibus ex Europa centrali atque orientali advenientibus. '''Cultus in Italia''' Non certo constat quo tempore cultus Sancti Leonardi Lemovicensis in Italiam pervenerit; antiquissimus tamen esse videtur. Plus quam ducenta viginti quinque loca sacra, inter ecclesias et sacella, testantur quam late per paeninsulam Italicam devotio erga sanctum captivorum patronum diffusa fuerit. '''Cultus in Italia Septentrionali''' Cultus Sancti Leonardi in Italiam fortasse a Francis introductus est. Prima enim ecclesia Italica sancto captivorum patrono dicata, Cavalici apud Tavagnaccum sita, ad annum DCCLXXIV refertur, quo Franci regno Langobardorum finem imposuerunt. Cultus eius etiam opera Normannorum auctus est, qui devotionem erga sanctum in regna sua introduxerunt. '''Cultus in Italia Media''' Prima testimonia devotionis erga sanctum Francum in Italia Media ad saecula octavum et nonum pertinent. Eremitorium rupestre Sancti Leonardi apud Roccanticam, in agro Reatino, antiquissimum testimonium huius cultus in ea regione praebet. '''Cultus in Italia Meridionali''' Testimonia cultus Sancti Leonardi in antiquo Ducatu Neapolitano valde antiqua sunt. Fontes saeculorum septimi decimi, duodevicesimi et undevicesimi memorant ecclesiam Sancto Leonardo dicatam in parva insula sitam, haud procul ab hodierna via Chiaia. Ibi, anno MXXVIII, Leonardus de Orio, sive de Iorio aut Doria, mercator Castilianus, cum tempestate in mari prope Neapolim deprehensus esset, votum fecisse traditur se sacellum Sancto Leonardo aedificaturum esse in primo loco tuto ad quem navis sua appulisset. Ex eo loco, diebus festis sancto dicatis, reges Andegavenses indulgentiam publicam concedere atque captivos venia liberare solebant. Ecclesia illa, postea in monasterium conversa, ineunte saeculo undevicesimo diruta est, atque una cum insula omnino evanuit. Eius loco hodie area circularis exstat, in qua monumentum Armandi Diaz erectum est. Ad saeculum duodecimum pertinet etiam fundatio Abbatiae Sancti Leonardi de Siponto, in provincia Fodiana. '''Iconographia''' Sanctus Leonardus saepe cum catenis et compedibus depingitur, propter singularem eius patrocinium erga captivos, praesertim eos qui iniuste in carcerem coniecti sunt. Interdum veste diaconali vel episcopali indutus repraesentatur; saepius tamen habitu monastico Benedictino, nonnumquam etiam Cisterciensi, effingitur. Hoc habitu tunicam albam gerit, quae puritatem animi significat, circa lumbos funiculo vel zona coriacea constrictam, quae paenitentiae signum est. Super tunicam scapulare nigrum gestat, quod vitam contemplativam significat. In regionibus Germanicae originis saepe cum bove repraesentatur. {{Nexus interviciales absunt}} {{Dubcat}} khhot9miqnaebxqnl8o4xf8l9hk58q9 2 329694 3997685 2026-10-29T01:43:49Z Cynthia Muldoon 211863 creabito pagina 3997685 wikitext text/x-wiki Salve! Mihi nomen est '''Thea''' et lingus Anglicus dico. Lingua Latina in ludum studeo. Mox in Vicipædia scribo possum, sed nunc Latina mea non bonus. [[w:User:Cynthia Muldoon|Pagina usoris meum]] in Anglicus Wikipedia. b7scefobrvw0gz737o1tv6q1cxv3v4w 3997686 3997685 2026-10-29T01:46:36Z Cynthia Muldoon 211863 pauci verba muto 3997686 wikitext text/x-wiki Salve! Mihi nomen est '''Thea''' et lingus Anglicus dico. Lingua Latina in ludum studeo. Mox in Latina Vicipædia scribo possum, sed nunc Latina mea non bonus. [[w:User:Cynthia Muldoon|Pagina usoris meum]] in Anglicus Vicipædia. sqkw5uw3dnbuopgbp8asfnxa7vpvkrk 0 329695 3997694 2026-10-29T03:52:41Z Lauretano 70725 Paginam instituit, scribens ''''Maximinus''' (Francogallice: Mesmin), qui die XV mensis Decembris anno DXX vita excessit, fuit [[monachus]] et [[abbas]] Francicus. Unà cum patruo suo Euspicio, Miciacense monasterium prope Aurelianum condidit, rege Clodoveo I favente. Sancti Maximinensis vitae exemplum multos ad monasticam disciplinam traxit, inter quos nominandus est [[Sanctus Leonardus Nobiliacensis|Sanctus Leonardus Lemovicensis]], qui post mortem eiusdem Maximini ad meridiem profectus...' 3997694 wikitext text/x-wiki '''Maximinus''' (Francogallice: Mesmin), qui die XV mensis Decembris anno DXX vita excessit, fuit [[monachus]] et [[abbas]] Francicus. Unà cum patruo suo Euspicio, Miciacense monasterium prope Aurelianum condidit, rege Clodoveo I favente. Sancti Maximinensis vitae exemplum multos ad monasticam disciplinam traxit, inter quos nominandus est [[Sanctus Leonardus Nobiliacensis|Sanctus Leonardus Lemovicensis]], qui post mortem eiusdem Maximini ad meridiem profectus est ut eremitorium suum conderet. Maximinus ut sanctus ab Ecclesiis Catholica et Orthodoxa veneratur, eiusque memoria die XV Decembris celebratur. ''(Agnosco hunc articulum in praesenti nihil nisi stipula esse.)'' {{Stipula}} 00pa99y3kdowdtddeflx6ptti5yi8cq 3997706 3997694 2026-10-29T07:19:59Z Grufo 64423 +{{[[Formula:Bio-stipula|Bio-stipula]]}}; +{{[[Formula:Dubcat|Dubcat]]}}; et cetera 3997706 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Saint Mesmin (vitrail de l'église Saint-Mesmin).jpg|thumb|Maximinus Miciacensis in {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|fenestra versicolor|fenestra versicolore|en|qid=Q1473346}} {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Ecclesia Sancti Maximini|Ecclesiae Sancti Maximini|fr|qid=Q3583160}} pictus.]] {{res|Maximinus Miciacensis}} ([[Francogallice]] {{barbarice|lingua=fr|Mesmin}}; die [[15 Decembris]] anno [[520]] mortuus), fuit [[monachus]] et [[abbas]] Francogallicus. Unā cum patruo suo {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Euspicius|Euspicio|en|qid=Q4173403}}, rege [[Chlodovechus I (rex Francorum)|Clodovecho I]] favente, Miciacense monasterium prope [[Aurelianum]] condidit. Sancti Maximinensis vitae exemplum ad monasticam disciplinam multos traxit, inter quos [[Sanctus Leonardus Nobiliacensis|Sanctus Leonardus Lemovicensis]] nominandus est, qui post mortem ipsius Maximini ad meridiem ita profectus est ut [[Hermitagium|heremitorium]] suum conderet. Maximinus ab Ecclesiis Catholica et Orthodoxa veneratur sanctus, eiusque memoria die [[15 Decembris]] celebratur. {{Bio-stipula}} {{Dubcat}} ejqr8xurp4cryu8czprvi4u7jd3nnwy 3997746 3997706 2026-10-29T11:44:56Z IacobusAmor 1163 3997746 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Saint Mesmin (vitrail de l'église Saint-Mesmin).jpg|thumb|Maximinus Miciacensis in {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|fenestra versicolor|fenestra versicolore|en|qid=Q1473346}} {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Ecclesia Sancti Maximini|Ecclesiae Sancti Maximini|fr|qid=Q3583160}} pictus.]] {{res|Maximinus Miciacensis}} ([[Francogallice]] {{barbarice|lingua=fr|Mesmin}}; die [[15 Decembris]] anno [[520]] mortuus), fuit [[monachus]] et [[abbas]] [[Francia|Francicus]]. Unā cum {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Euspicius|Euspicio|en|qid=Q4173403}} patruo, [[Chlodovechus I (rex Francorum)|Clodovecho I]] [[rex Franciae|rege]] favente, [[monasterium]] prope [[Aurelianum]] condidit. Ab [[ecclesia|ecclesiis]] [[Ecclesia Catholica|Catholica]] et [[Ecclesia Orthodoxa|Orthodoxa]] colitur sanctus, eiusque memoria die [[15 Decembris]] celebratur. Sancti Maximini vitae exemplum ad monasticam [[disciplina]]m multos traxit, inter quos [[Sanctus Leonardus Nobiliacensis|Sanctus Leonardus Lemovicensis]] nominandus est, qui post mortem ipsius Maximini ad [[meridies|meridiem]] ita profectus est ut [[Hermitagium|heremitorium]] suum conderet. {{Bio-stipula}}{{Dubcat}} chf5lod8nzdxu0lbumswfvh1z7klcwc 0 329696 3997698 2026-10-29T04:24:24Z Lauretano 70725 Paginam instituit, scribens '‘’’Iosephus Campora’’’ ([[Dertona]]e natus die XXX mensis Septembris anno MCMXXIII, ibidem mortuus die V mensis Decembris anno MMIV) fuit tenor [[opera|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab annis quinquagesimis usque ad annos septuagesimos saeculi XX artem canendi exercuit.' 3997698 wikitext text/x-wiki ‘’’Iosephus Campora’’’ ([[Dertona]]e natus die XXX mensis Septembris anno MCMXXIII, ibidem mortuus die V mensis Decembris anno MMIV) fuit tenor [[opera|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab annis quinquagesimis usque ad annos septuagesimos saeculi XX artem canendi exercuit. bv36om1thu29qfj6jvrtl4lpz7y7rrt 3997699 3997698 2026-10-29T04:25:07Z Lauretano 70725 /* */ 3997699 wikitext text/x-wiki '''Iosephus Campora'''’l ([[Dertona]]e natus die XXX mensis Septembris anno MCMXXIII, ibidem mortuus die V mensis Decembris anno MMIV) fuit tenor [[opera|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab annis quinquagesimis usque ad annos septuagesimos saeculi XX artem canendi exercuit. ovjcouz8ckepzc0jp07mb0m8xnfx706 3997700 3997699 2026-10-29T04:25:21Z Lauretano 70725 /* */ 3997700 wikitext text/x-wiki '''Iosephus Campora''' ([[Dertona]]e natus die XXX mensis Septembris anno MCMXXIII, ibidem mortuus die V mensis Decembris anno MMIV) fuit tenor [[opera|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab annis quinquagesimis usque ad annos septuagesimos saeculi XX artem canendi exercuit. p15dn32f8gkweckni2n46aobp09ix9c 3997701 3997700 2026-10-29T04:25:50Z Lauretano 70725 /* */ 3997701 wikitext text/x-wiki '''Iosephus Campora''' ([[Dertona]]e natus die XXX mensis Septembris anno MCMXXIII, ibidem mortuus die V mensis Decembris anno MMIV) fuit tenor [[opera|operisticus]] [[Italia|Italicus]]<nowiki>, qui ab annis quinquagesimis usque ad annos septuagesimos saeculi XX artem canendi exercuit. {{stipula}{</nowiki> 08tjjnk1jpt5du8scked6f9pfozrnsi 3997702 3997701 2026-10-29T04:26:05Z Lauretano 70725 /* */ 3997702 wikitext text/x-wiki '''Iosephus Campora''' ([[Dertona]]e natus die XXX mensis Septembris anno MCMXXIII, ibidem mortuus die V mensis Decembris anno MMIV) fuit tenor [[opera|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab annis quinquagesimis usque ad annos septuagesimos saeculi XX artem canendi exercuit. <nowiki>{{stipula}}</nowiki> imlil6r7olqd6ra3rt8wv6jw1514h3e 3997707 3997702 2026-10-29T07:20:35Z Grufo 64423 +{{[[Formula:Musica-stipula|Musica-stipula]]}}; +{{[[Formula:Dubcat|Dubcat]]}}; et cetera 3997707 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Giuseppe Campora in Tosca, teatro comunale di Bologna, anni cinquanta - collezione Tino Barindelli.tif|thumb|Campora {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Theatrum municipale Bononiense|Theatro municipali Bononiensi|en|qid=Q2306368}} dum in [[melodrama]]te [[Iacobus Puccini|Pucciniano]] {{Op|[[Tosca]]}} agit ([[photographema]] cum dedicatione).]] {{res|Iosephus Campora}} ([[Dertona]]e die [[30 Septembris]] anno [[1923]] natus, ibidem mortuus die [[5 Decembris]] anno [[2004]]) fuit [[tenor]] [[melodrama (musica)|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab [[anni 1950|annis quinquagesimis]] usque ad [[anni 1970|annos septuagesimos]] [[saeculum 20|saeculi XX]] artem canendi exercuit. {{Musica-stipula}} {{Dubcat}} e78dy78vhbhi5rj4w72t28mwg21xqz3 3997708 3997707 2026-10-29T07:20:59Z Grufo 64423 Grufo movit paginam [[Josephus Campora]] ad [[Iosephus Campora]]: Mos Vicipaedianus 3997707 wikitext text/x-wiki [[Fasciculus:Giuseppe Campora in Tosca, teatro comunale di Bologna, anni cinquanta - collezione Tino Barindelli.tif|thumb|Campora {{safesubst:Nexus ad paginam creandam creatamve|Theatrum municipale Bononiense|Theatro municipali Bononiensi|en|qid=Q2306368}} dum in [[melodrama]]te [[Iacobus Puccini|Pucciniano]] {{Op|[[Tosca]]}} agit ([[photographema]] cum dedicatione).]] {{res|Iosephus Campora}} ([[Dertona]]e die [[30 Septembris]] anno [[1923]] natus, ibidem mortuus die [[5 Decembris]] anno [[2004]]) fuit [[tenor]] [[melodrama (musica)|operisticus]] [[Italia|Italicus]], qui ab [[anni 1950|annis quinquagesimis]] usque ad [[anni 1970|annos septuagesimos]] [[saeculum 20|saeculi XX]] artem canendi exercuit. {{Musica-stipula}} {{Dubcat}} e78dy78vhbhi5rj4w72t28mwg21xqz3 0 329697 3997709 2026-10-29T07:21:00Z Grufo 64423 Grufo movit paginam [[Josephus Campora]] ad [[Iosephus Campora]]: Mos Vicipaedianus 3997709 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Iosephus Campora]] i3v6nyru56ilaxs9jycc5ace4yqy2fz 0 329698 3997710 2026-10-29T07:21:24Z Grufo 64423 Redirectionem creavi 3997710 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Iosephus Campora]] i3v6nyru56ilaxs9jycc5ace4yqy2fz 10 329699 3997729 2026-10-29T09:49:35Z Grufo 64423 Redirectionem creavi 3997729 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Formula:Vide etiam paginam discretivam]] q75jnfjarsf6ip8cd9rzlqi0qgpd1d6