Conclusiones sive Theses DCCCC

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Conclusiones sive Theses DCCCC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1507</id>
    <revision>
      <id>263857</id>
      <parentid>2174</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>titulus</comment>
      <origin>263857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122683" sha1="k8fxyv8o9mv4fwfcyat92l737t926bm" xml:space="preserve">{{titulus
|OperaeTitulus=Conclusiones sive Theses DCCCC
|Scriptor=Ioannes Picus Mirandula
|Annus=1486
|Categoria=Philosophia
}}

CONCLUSIONES

sive

THESES DCCCC

Romae Anno 1486

Publice disputandae

sed non admissae.


De adscriptis Numero Noningentis Dialecticis, Moralibus, Physicis, Mathematicis, Meta-Phisicis, Theologicis, Magicis, Cabalisticis, cum suis tum sapientum Chaldaeorum, Arabum, Hebreorum, Grecorum, Aegyptiorum, Latinorumque placitis, disputabit publice Johannes Picus Mirandulanus Concordie Comes. In quibus recitandis non Romanae linguae nitorem, sed celebratissimorum Parisiensium disputatorum dicendi genus est imitatus. Propterea quod eo nostri temporis philosophi plerique omnes utuntur. Sunt autem disputanda dogmata, quod ad gentes attinet et ipsos heresiarchas seorsum posita, quod ad partes philosophie promiscue quasi per satyras Omnia simul mixta.


[I] Conclusiones secundum doctrinas latinorum philosophorum et theologorum Alberti Magni, Tomae Aquinatis, Henrici Gandauensis, Johannis Scoti, Egidii Romani et Francisci de Maironis.


[1] Conclusiones secundum Albertum Magnum numero XVI.

1. Species intelligibiles non sunt necessariae, et eos ponere non est bonis Peripateticis consentaneum.

2. Corruptis omnibus individuis species humanae, haec est vera, homo est animal.

3. Haec est in quarto modo dicendi per se, homo est homo.

4. In quolibet puncto materie, sunt per habitum inchoationis potestatiuum essentie omnium formarum naturalium, materie coeterne secundum philosophiam, concreate secundum fidem.

5. Forma in intensione et remissione non variatur secundum essentiam, sed secundum esse.

6. Anima separata intelligit per species sibi a principio sui esse concreatas, quibus dum est in corpore, aut nunquam, aut raro utitur.

7. Sonus fertur secundum esse reale (usque) ad principium nerui auditivi.

8. Lumen non habet in medio nisi esse intensionale.

9. Organum auditus est neruus expansus ad concavum auris.

10. Obiectum per se, et proprie sensus communis est magnitudo, ut bene dicit Avcenna.

11. Stat speciem cuius dicimur reminisci esse totaliter deperditam et abolitam.

12. Non introducitur vegetalis anima ante sensualem, nec sensualis ante rationalem, sed tota simul.

13. Licet ad receptionem speciei concurrat sensus passiue ad indicandum tamen de sensibili actiue concurrit.

14. Corpus mobile est subiectum scientie naturalis.

15. Corporis (in eo quod corpus) consideratio ad Metaphysicum spectat.

16. Potentia respectiua materie, non addit supra materiam rem, sed rationem.

[2] Conclusiones secundum Thomam numero XXXIV.

1. Si spiritus sanctus a filio non procedit, a filio non distingueretur.

2. Processus spiritus sancti temporalis extenditur secundum donum gratie gratum facientis.

3. Contingens rerum quae sunt, erunt, aut fuerunt existentia, ideo Deo ab aeterno fuit infallibiliter nota, quia fuit eternitati eius presentialiter preposita.

4. Contingentia ad utrumlibet futurorum cognitorum a Deo: simul stat cum infallibilitate divinae scientie.

5. Quodcumque contingens Deus scivit esse futurum,/necessario scivit illud esse futurum.

6. Ex divina bonitate potest summi ratio predestinationis aliquorum et reprobationis aliorum, et sola divina voluntas est ratio, quod istos reprobet, et alios eliget in gloriam.

7. Licet Dei voluntas consequens semper impleatur, non tamen necessitatem rebus volitis generaliter imponit.

8. Nec habens gratiam potest eciam de potencia Dei absoluta Deo non esse acceptus ad vitam eternam, nec non habens esse acceptus.

9. Opus ab anima charitate formata elicitum meretur eternam gioriam de condigno.

10. Potuerunt tres persone divine simul suppositare unam naturam.

11. Virtutes morales et cardinales remanebunt in patria post resurrectionem.

12. Beatitudo est essentialiter in actu intellectus.

Correlarium. Nec fruitio, nec aliquis actus voluntatis, est essentialiter beatitudo.

13. Sacramenta noue legis sunt cause gracie, non solum sine qua non, sed eciam per quam.

14. Verum corpus Christi est in celis localiter, in altari sacramentaliter.

15. Impassibilitas corporum post resurrectionem erit ex pleno dominio anime super corpus.

16. Christus in ultimo iudicio iudicabit non solum in natura humana, sed eciam secundum naturam humanam.

17. Licet defendi possit quoquo modo creaturam posse creare: rationabilius tamen est credere potenciam creandi creature communicari non posse.

18. Aeuum est subiectiue in angelo beatiori.

19. Non potest esse peccatum in voluntate, nisi sit defectus in racione.

20. Non potest per Dei potenciam idem corpus esse simul in diversis locis.

21. Non est sub eodem specie angelorum plurificatio.

22. Deus in patria per species non videtur, sed ipse per suam essenciam intellectui applicatur, ut species intelligibilis.

23. Unum supra ens non addit nisi priuationem divisionis.

24. Subiectum et propria passio realiter distinguuntur.

25. Forma generatur per accidens.

26. Materia signata est principium individuationis.

27. Eadem est numero qualitas a principio alterationis usque ad finem.

28. Tota libertas est in ratione essentialiter.

29. In generatione substantiali fit resolutio usque ad materiam primam.

30. Ens dicit immediate decem conceptus ita interunitos, ut non unius sint, sed ad unum.

31. Essencia et existencia in quolibet creato realiter distinguuntur.

32. De eadem re nullo modo actu distincta extra animam possunt verificari contradictoria.

33. Materia nullum dicit actum entitatiuum positiuum.

34. Nulla virtus moralis preter justiciam est substantiue in voluntate.

35. Hec propositio: Homo est risibilis, non est in secundo modo dicendi per se.

36. Duo accidentia solo numero differencia non sunt in eodem subiecto.

37. Grauia et leuia a nullo alio motore mouentur, quam vel a generante vel a remouente prohibens.

38. Grauia pocius se ipsis, quam a seipsis mouentur.

39. Phantasma est agens secundarius et instrumentale in productione speciei intelligibilis.

40. Difficultas intelligendi et ex parte ipsius intellectus et ex parte ipsius intelligibilis prouenire potest.

41. Potencie anime ab anima realiter distinguuntur.

42. Quiditates in particulari a Metaphysico non considerantur.

43. Implicat contradictionem, materiam esse sine forma.

44. Non est ponenda in Deo idea materie prime.

45. Non sunt ponende idee generum.

[3] Conclusiones secundum Franciscum numero VIII.

1. Ideo est falsa: Essencia generat, quia essencia est ultimate abstracta et generat formaliter, predicatur.

2. Potest videri essencia sine personis, et una persona sine alia.

3. Voluntas potest non frui, ostenso obiecto fruibili.

4. Ens denominatiue dicitur de Deo.

5. Quiditates habent ab eterno suum esse formale a se, non ab extrinseco.

6. Nulla diffinitio adequat diffinitum.

7. Pluralitas formalitatum stat cum idemptitate reali.

8. Esse non est de quiditate Dei, sed dicitur de eo in secundo modo.

[4] Conclusiones secundum Ioannem Scotum numero XXII.

1. Charitas non est distinctus habitus ab habitu gracie, quo mediante spiritus sanctus animam inhabitat.

2. Idea lapidis non est aliud quam lapis productus a divino intellectu in esse intelligibili, quod est esse secundum quid, existens in mente divina sicut cognitum in cognoscente.

3. Qui dixerit personas in divinis absolutis proprietatibus distingui, catholice veritati non repugnabit.

4. In Christo fuerunt duo esse.

5. Praxis est operatio alterius potencie ab intellectu, apta nata conformiter elici racioni recte ab hoc ut sit recta.

6. Unumquodque individuum est individuum per propriam differenciam individualem, que dicitur hecceitas.

7. Ens dicitur de Deo et creatura uniuoce in quid.

8. Ens de suis passionibus et ultimis differenciis quiditatiue non predicatur.

9. In Christo non fuit sciencia acquisita.

10. In appetitu superiore ponende sunt virtutes.

11. Gracia est subiectus in voluntate, non in essencia anime.

12. Corpus Christi ex se fuit impassibile.

13. De potencia Dei absoluta possibile est culpam originalem deleri sine infusione gracie.

14. Post passionem Christi potuerunt cerimonialia veteris legis sine peccato obseruari.

15. Per hec verba precise, Hoc est corpus meum, non expressis verbis precedentibus, scilicet pridie quam pateretur, non potest consecrari.

16. Relacio creature ad Deum est idem realiter, fundamento distincta formaliter et ex natura rei.

17. Quelibet alia relacio a fundamento realiter distinguitur.

18. Aliquid potest movere seipsum de actu virtuali ad actum formalem.

19. Actus intelligendi ab obiecto et intellectu, tanquam duobus agentibus parcialibus, ut quod causatur.

20. Actus intelligendi nobiliori modo causatur ab intellectu quam ab obiecto, quodcumque sit obiectum, modo non sit beatificum.

21. Substancia non cognoscitur per speciem propriam.

22. Habitus actum producit, ut causa parcialis effectiua.

[5] Conclusiones secundum Henricum Gandauensem, numero XIII.

1. Datur lumen superius lumine fidei, in quo Theologi vident veritatem theologice sciencie.

2. Paternitas est principium generandi in patre.

3. Processiones distinguuntur in divinis penes intellectum et voluntates.

4. Ista proposicio non est concedenda, essencia est pater filii.

5. Demones et anime peccatrices paciuntur ab igne, in quantum calidus est, afflictione eiusdem racionis cum ea, qua afflinguntur corpora.

6. Operationes angelorum mensurantur tempore discreto.

7. Angeli intelligunt per habitum sciencialem sibi connaturalem.

8. Irrascibilis et concupiscibilis ita distinguuntur in appetitu superiori, sicut in inferiori.

9. Habere aliquidatiuam et deffinibilem realitatem, commune est figmentis et non figmentis.

10. Amicicia est virtus.

11. Ratitudo formaliter cuiuslibet creati est respectus.

12. Ad hoc, ut sit mutuitas realis relacionis, requiritur, quod fundamentum ex sua natura ordinetur ad aliud tanquam ad suam perfectionem.

13. Relacio non distinguitur a fundamento realiter.

[6] Conclusiones secundum Egidium Romanum, numero XI.

1. Potencia generandi in divinis, nec est essencia divina precise et absolute sumpta, nec relacio vel proprietas, nec constitutum ex ambobus, nec alterum istorum cum inclusione alterius, sed est essencia cum modo relatiuo.

2. Theologia nec est practica, nec speculatiua, sed affectiua.

3. Deus sub ratione glorificatoris est subiectum in Theologia.

4. Pater et filius non solum duo spirantes, sed eciam duo spiratores dici possunt.

5. Angeli non fuerunt creati in gracia.

6. Ideo angelus est obstinatus et impenitens, quia substracti sunt ei divini impetus speciales.

7. Superior angelus illuminat inferiorem, non quia ei vel obiectum presentet luminosum, vel quod in se est unitum illi particulariset dividat, sed quia inferioris intellectum confortat et fortificat.

8. Sensus gustus ut gustus est, non solum saporabile, sed humidum percipit.

9. Color si sit eciam separatus, ignem generare poterit.

10. Ad hoc quod aliqua sciencia alteri non subalternetur, sufficit quod faciat reductionem ad per se nota in suo genere abstractionis.

11. Dato vacuo, si aliquid in se moueatur, in instanti mouebitur.


[II] Conclusiones secundum doctrinam Arabum, qui in plurimum peripateticos se profitentur, Avenroen, Avicennam, Alpharabium, Avenpaten, Isaac, Abumaron, Moyses, et Mahumeth.


[7] Conclusiones secundum Auenroen, Numero XLI.

1. Possibilis est prophecia in somnis per illustrationem intellectus agentis super animam nostram.

2. Una est anima intellectiua in omnibus hominibus.

3. Felicitas ultima hominis est, cum contineatur intellectus agens possibili, ut forma, quam continuacionem et latini alii quam legi, et maxime Ooannes de Gandago, perverse et erronee intellexit, qui non solum in hoc, sed ferme in omnibus quesitis philosophiae, doctrinam Auenrois corripit omnino et deprauauit.

4. Possibile est tenendo unitatem intellectus, animam meam ita particulariter meam, ut non sit mihi communis, cum omnibus remanere post mortem.

5. Quodlibet abstractum dependet a primo abstracto, in triplici genere cause formalis, finalis et efficientis.

6. Impossibile est eandem speciem ex propagacione et ex putrefactione generari.

7. Deus primum mobile non solum ut finis, sed ut verum efficiens et proprius motor mouet.

8. Quilibet motor celi est anima sui orbis, faciens cum eo magis unum substancialiter, quam fiat ex anima bovis et sua materia.

Correlarium. Anima celi prius dat suo orbi esse mobile et perfectum, quam ei dat motum.

9. Celum est corpus simplex, non compositum ex materia et forma.

10. Tres modi per se sunt ad demonstrationem utiles, primus, secundus et quartus.

11. In omni demonstratione preterquam in demonstratione simpliciter, fieri potest circulatio.

12. Gravia et levia movent se per accidens, movendo medium per se.

13. Celi non sunt idem in genere, diversi in specie, ut credidit Avicenna.

14. Nulla sciencia probat suum subiectum esse, nec partes principales sui subiecti.

15. Universalia sunt ex parte rei in potenciis tantum, actu autem per operationem anime.

16. Dimensiones interminate sunt coeterne materie precedentes in ea quamlibet formam substantialem.

17. Qualibet intelligentia preter primam non intelligit nisi primam.

18. Nulla est via ad probandum simpliciter abstractum esse, preter viam eternitatis motus.

19. Quicquid est in genere, est corruptibile.

20. Subiectum Metaphysice est ens in eo quod ens.

21. Diffinitiones substantiarum naturalium materiam non dicunt, nisi consequutiue.

22. Demonstratio septimi physicorum, quod omne quod mouetur, movetur ab alio, est demonstratio signi, et nullo modo cause.

23. Nulla potencia actiua, que sit pars neutra et indifferens ad agere, vel non agere, potest ex se determinari ad alterum agendum.

24. Unum relativorum convenientissime per reliquum difinitur.

25. Exemplum Aristotelis in secundo Metaphysice, de nicticorace respectu solis, non denotat impossibilitatem, sed difficultatem, alioquin natura aliquid ociose agisset.

24. Propositio necessaria, que ab Aristotele in libro Priorum contra possibilem et inventam distinguitur, est illa, que est ex terminis necessariis.

27. Ad dispositionem termini necessarii requiritur, ut sit terminus per se unus.

28. Cum Aristoteles dixit, ex maiori necessaria et minore inventa concludi conclusionem necessariam, intelligendum est inventa per se, necessaria per accidens.

29. Sub equinoctiali non potest esse habitacio naturalis viventibus.

30. In celo est naturaliter dextrum et illud non mutatur, quamuis partes orbis mutantur.

31. Qui ponit animam formam complexionalem, negat causam agentem.

32. Unum metaphysicum dicit priuationem divisibilitatis non actu, sed aptitudine.

33. Unum metaphysicum est fundamentum unius arithmetici.

34. Numerus precise ita reperitur in abstractis, sict in materialibus.

35. Essentia uniuscuiusque rei et suum existere idem sunt realiter.

36. Quiditas et essentia diversificantur in quolibet preter primum.

37. Substancia est prior accidente, non solum natura, sed tempore.

38. De materia, ut materia est, considerat Physicus.

39. Essencia cuiuslibet intelligencie est substantialiter ad aliquid.

40. Dato per impossibile, quod daretur materia (et forma), que corruptionis principium non esset, adhuc si celum ex tali materia et forma esset vere compositum, eternum esse non potest.

41. Finis non causat finaliter secundum suum esse conceptum, sed secundum suum esse reale.

[8] Conclusiones secundum Avicennam, numero XII.

1. Preter syllogismum categoricum et hypotheticum, datur genus syllogismorum compositorum.

2. Licet in nullo syllogismo, qui sit actu vel potencia cathegoricus, ex duabus negativis concludi possit; potest tamen hoc fieri in syllogismo compositiuo, ut scilicet ex duabus negativis concludatur.

3. In celo est materia eiusdem rationis cum materia inferiorum.

4. Non potest in anima esse notio intelligibilis sine actuali intellectione.

5. Possibile est hominem ex putrefactione generari.

6. Essencia rei materiam propriam et formam complectitur.

7. Prima substancia prior est qualibet substancie habente habitudinem ad operationem transeuntem quecunque sit illa alicuius cause, siue formalis, siue materialis, siue efficientis, siue finalis.

8. Ab uno simplici in fine simplicitatis non prouenit nisi unum.

9. Odor secundu esse reale, et non intencionale, usque ad sensum multiplicatur.

10. Propositio dicens, quod sensibile supra sensum positum, non facit sensacionem, non est vera nisi per accidens.

11. Organum odoratus sunt caruncula mamillares in anteriori cerebri parte constitute.

12. Nec particularis affirmatiua, possibilis convertitur semper in affirmatiuam possibilem, nec necessaria particularis affirmatiua in necessariam, ut credidit Aristoteles.

[9] Conclusiones secundum Alpharabium, numero XI.

1. Primum quod est necessarium in demonstratione non est quod deffinivit Aristoteles primo Posteriorum, sed sic debet diffiniri: Primum est illud, quod ita est universalius subiecto, ut tamen de subiecti genere non predicatur.

2. Diffinitio generis, quam dedit Porphirius, mala est, sed sic debet diffiniri: Genus est, quod duorum universalium est universalius.

3. Summum hominis bonum est perfeccio per aciencias speculatiuas.

4. Cum dicit Aristoteles, omnem doctrinam et omnem disciplinam fieri ex preexistenti cognitione, intelligende sunt per doctrinam et disciplinam cognitio diffinitiua ct argumentatiua.

5. Intencio dico de omni secundum Aristotelem est talis, quod predicatum dicitur de subiecto et de omni eo, quod est subiectum a Theophrasto, quod ex maiori necessaria et minori inuenta sequatur conclusio necessaria.

6. Qui crederit intentionem dici de omni esse aliam ab ea, quam dicit precedens conclusio, defendere non potest Aristotelem a Theophrasto, quod ex maiori necessaria et minori inuenta sequatur conclusio necessaria.

7. Possibile, quod diffinit Aristoteles in libro Priorum, est commune ad possibile et ad inuentum, ut contra distinctum necessario.

8. Non potest intelligi accidens eciam in abstracto, non intelligendo subiectum.

9. Species sunt in medio, medio modo inter esse spirituale et materiale.

10. Quelibet species secundum esse spirituale est formaliter cognitio.

11. Actualis cognitio sensus communis apprehendentis phantasma ut sensibile est somnium.

[10] Conclusiones secundum Isaac Narbonensem, numero IV.

1. Ponere intellectum agentem non est necessarium.

2. Intencio prima est quiditas rei obiectiue relucens in intellectu.

3. Motus est sensibilis commune a sensu exteriori, absque accione alterius virtutis cognoscibilis.

4. Corpora celestia non largiuntur formaliter inferioribus nisi caliditatem.

[11] Conclusiones secundum Abumaron Babylonium, numero IV.

1. De nulla re, que in mundo sit actu corruptibili, habet Deus solicitudinem.

2. Intellectus agens nichil aliud est quam Deus.

3. Celum calefacit inferiora per lumen suum super ea cadens.

4. Actus ipsi intellectus intrisecen res autem intellecte extrinsece dicuntur vere et false.

[12] Conclusiones secundum Moysen Aegyptium, numero III.

1. Demonstratio octaui Physicorum ab Aristotele ad probandum primum motorem adducta, aliquid probet speciale primo.

2. Scientia Metaphysice non est una scientia.

3. Simplicitas primi et omnimodo immaterialitas probari non potest per causalitatem efficientem motus, sed per finalem tantum.

[13] Conclusiones secundum Maumeth Tolletinum, numero V.

1. Relatio nullam rem dicit extra animam.

2. Species rerum representatiue sunt reductiue in predicamento, in quo sunt res representate.

3. Sensibilia communia propries species ad sensus multiplicant distinctas a speciebus sensibilium propriorum.

4. Sensus tactus non est unus sensus.

5. De nulla re an existet potest aliquis artifec specialis.

[14] Conclusiones secundum Auempaten Arabem, numero II.

1. In celo est materia alterius rationis a materia inferiorum.

2. Lux et color essentialiter non differunt.


[III] Conclusiones secundum grecos, qui peripateticam sectam profitentur: Theophrastum, Ammonium, Simplicium, Alexandrum, et Themistium.


[15] Conclusiones secundum Theophrastum, numero IV.

1. Si celum inanimatum esset, esset quocunque animato corpore ignobilius, quod dicere impium est in philosophia.

2. Quiditas est sola forma.

3. Ita se habet intellectus agens ad producenda intelligibilas in possibilem intellectum, sicut se habet forma artis ad producendas formas in materiam artis.

4. Deus mouet celum ut finis.

[16] Conclusiones secundum Ammonium, numero III.

1. Diffinitio de anima data ab Aristotele, in qua dicitur, Anima est actus corporis, cum de rationali, de qua principaliter datur, intelligitur, accipienda est causaliter, non formaliter.

2. Anima racionalis non unitur immediate corpori organico.

3. Cum dicit Aristoteles, quid oportet prima principia semper permanere, nichil aliud intendit, nisi quod in qualibet transmutacione reperiuntur.

[17] Conclusiones secundum Simplicium, numero IX.

1. Cognoscere actum suum non est commune quilibet sensui exteriori, sed humanis sensibus est speciale.

2. Aristoteles in libro tertio de anima non tractat nisi de parte rationali.

3. Cum anima in se perfecte redit, tunc intellectus agens ab intellectu possibili liberatur.

4. Eadem pars rationalis, ut seipsam exiens, dicitur intellectus possibilis, ut vero est talis ut seipsam, ut possibilis est, possit perficere, dicitur intellectus agens.

5. Eadem pars rationalis, ut extra se vadens, et procedens, perficitur speciebus, que in ipso sunt ut manens est, dicitur intellectus in habitu.

6. Sciri potest ex precedentibus conclusionibus, quare intellectus agens quandoque arti, quandoque habitui, quandoque lumini assimilatur.

7. Passio a sensibili facta in organo solo, sensacio in anima sola recipiatur.

8. Sicut lumen colores non facit colores, sed preexistentes colores potencie uisibiles facit actu visibiles, ita intellectus agens non facit species, cum non essent prius, sed actu preexistentes species potencia cognoscibiles faciunt actu cognoscibiles.

9. Cum dicit Aristoteles, non recordari nos post mortem, quia passiuus intellectus cotrumpitur, per passiuum intellectum possibilem intellectum intelligit.

[18] Conclusiones secundum Alexandrum, numero VIII.

1. Anima rationalis est immortalis.

2. Cuilibet celo preter animam, que mouet eum efficaciter, propria assistit intelligencia, que illum mouet ut finis, ab anima tali secundum substanciam omnino distincta.

3. Nullam diffinitionem eciam naturalem ex Aristotelis sententia ingreditur materia.

4. Numerus abstractorum, de quo agit Aristoteles in duodecimo Metaphysice, non est numerus motorum, sed numerus intelligentiarum, que sunt fines motus.

5. Cum dicit Aristoteles nono Metaphysice, separata et divina, aut totaliter sciri a nobis, aut totaliter ignorari, intelligendum est de ea cognitione, que his contigit, qui iam ad summam intellectus actuationem peruenerunt.

6. Deus nec mala, nec priuationes intelligit.

7. Sicut primus intellectus inter omnes intellectus primo se intelligit, alia secundario, ita ultimus intellectus inter omnes intellectus primo alia a se et seipsum secundano intelligit.

8. Metaphysicus et Dialecticus eque de omnibus disputant, sed ille demonstratiue, hic probabiliter.

[19] Conclusiones secundum Themistium, numero V.

1. Intellectus possibiles, qui illuminantur tantum plures, sunt agentes participati, illuminantes et illuminanti, plures quoque sunt, agens illuminans tantum unum.

2. Intellectus agens illuminans tantum, credo sit illud apud Themistium, quod est metatron in Cabala.

3. Scientia de anima est media inter scientias naturales et diuninas.

4. Preter duas species demonstrationis, quid et quia, quas ponit Aristoteles, tertia alia ponenda est, et est cum una proprietas per coëuam proprietatem demonstratur.

5. Propositio est per se, cum vel subiectum diffinit predicatum, vel predicatum subiectum, vel ambo diffiniuntur per idem tertium.


[IV] Conclusiones secundum doctrinam philosophorum, qui Platonici dicuntur: Plotini Aegyptii, Porphyrii Tyrii, Jamblichi Chalcidei, Procli Licii, et Adelandi Arabis.


[20] Conclusiones secundum Plotinum, numero XV.

1. Primum intelligibile non est extra primum intellectum.

2. Non tota descendit anima quum descendit.

3. Onmia vita est immortalis.

4. Anima, que peccauit, vel in terreno, vel in aëreo corpore, post mortem bruti vitam vivit.

5. Anima irrationalis est idolum anime rationalis ab eo dependens, sicut lumen a sole.

6. Ens, vita, et intellectus in idem coincidunt.

7. Felicitas hominis ultima est, cum particularis intellectus noster totali primoque intellectui plene coniungitur.

8. Civiles virtutes, virtutes simpliciter non sunt appellande.

9. Non fit assimilatio ad divina per virtutes eciam purgati animi, nisi dispositiue.

10. In ratione simitudines rerum sunt et species, in intellectu vere ipsa encia.

11. Consumate virtutis est eciam primos motus amputare.

12. Impropria dicitur, quod intellectus ideas inspiciat vel intuetur.

13. Que necessaria animali sunt, necessaria possunt dici, sed non bona.

14. Sicut accidentalia felicitas animadversione indiget, ita substantialis felicitas per carentiam animadvercionis non solum non deperditur, sed roboratur.

15. Homo qui ad felicitatem iam peruenit, per phrenesim aut litargiam ab ea non impeditur.

[21] Conclusiones secundum Adelandum Arabem, numero VIII.

1. Intellectus agens nichil est aliud, quam pars anime, que sursum manet et non cadit.

2. Anima habet apud se rerum species, et excitatur tantum ab extrinsecis rebus.

3. Ad complementum precedentis conclusionis, quam non solum Adelandus, sed omnes Mauri dicunt, dico ego illas species actu et substantialiter esse in parte, que non cadit, et recipi de nouo et accidentaliter in parte, que cadit.

4. Maior pars rerum, que in somnis innotescunt, aut per purgationem anime, aut per indemoniacionem, aut per veram spiritus revelacionem innotescunt.

5. Quod scribit Tebit Chaldeus de dormicione super (h)epar in revelacione somniorum, recte intelligetur, si ad hoc dictum dicta Platonis in Timeo concordaverimus.

6. Quia, sicut dixit Abdala, videre somnia est fortitudo imaginationis, intelligere ea est fortitudo intellectus, ideo qui videt ea ut plurimum non intelligit ea.

7. Anima est fons, motus, et gubernatrix materie.

8. Transcorporationem animarum crediderunt omnes sapientes Indorum, Persarum, Aegyptiorum et Chaldaeorum.

[22] Conclusiones secundum Porphyrium, numero XII.

1. Per patrem apud Platonem intelligere debemus causam, que a seipsa totum effectum producit, per factorem eam, que materiam accipit ab alio.

2. Opifex mundi est supermundana anima.

3. Exemplar non est aliud quam intellectus ipsius opificis anime.

4. Omnia anima, participans vulcanio intellectu, seminatur in luna.

5. Ex precedenti conclusione elicio ego, cur omnes Teutones bone sunt corporature et albi coloris.

6. Ex eadem conclusione elicio, cur omnes Teutones apostolice sedis reverendissimi sint.

7. Sicut Apollo est intellectus solaris, ita Aesculapius est intellectus lunaris.

8. Ex precedenti conclusione elicio ego, cur Luna in ascendente dat sanitatem nato.

9. Duplex est malorum demonum genus: alterum anime sunt et substantiales demones, alterum materiales potencia et accidentales demones.

10. Duplex genus demonum, de quibus dixit secundum Porphyrium precedens conclusio, nihil credimus esse aliud, quam membrorum legem, et potestates harum tenebrarum, de quibus apud Paulum, quamuis de quiditate et substancia harum potestatum eos non credo conuenire.

11. Plato in principio tractatus Timei de extremis tantum determinat, id est de eo quod vere est nullo modo genitum, et de eo, quod vere genitum nullo modo ens; de medus nihil, quorum alterum ens et genitum, alterum genitum et ens.

12. Deus ubique est, quia nullibi est, intellectus ubique est, quia nullibi est, anima ubique est, que post ispum. Sed Deus ubique et nullibi respectu omnium, que post ipsum. Intellectus autem in Deo quidem est, ubique autem et nullibi respectu eorum, que post ipsum. Anima in intellectu et Deo, ubique autem et nullibi respectu corpons.

[23] Conclusiones secundum Jamblichum, numero IX.

1. Intellectus speculatiuus est forma separata quantum ad rem et ad modum, practicus separata quantum ad rem coniuncta quantum ad modum, anima rationalis coniuncta secundum res, separata secundum modum, irrationalis coniuncta secundum rem et secundum modum.

2. Opifex sensibilis mundi septimus est hierarchia intellectualis.

3. Corporalis natura est in intellectu immobiliter, in animo ex se primo mobiliter, in animali ex se mobiliter participatiue, in celo aliunde ordinate mobiliter, infra Lunam aliunde mobiliter inordinate.

4. Elementa in octo celi corporibus celesti modo bis inueniuntur, que quis inueniet si retrogrado ordine in illa bina numeratione processerit.

5. Super hunc mundum, quam vocant Theologi on, est alius, quem vocant zwh et super huac alius, quem vocant nouV.

6. Cum excellenter ad intellectum assimilatur anima, fi un vehiculo motus perfecte circularis.

7. Nulla est via celestium astrorum quantum est in es malefica.

8. Qui finalem causam diluuiorum incendiorumque cognoverit, hec potius caqarseiV, id est, purgationes quam corruptiones.

9. Cum dici Plato in mundi medio positam animam, de imparticipate anima debet intelligi, quam ideo in medio dicit positam, quia equaliter omnibus adest, ab omni respectu et particulari habitudine liberata.

[24] Conclusiones secundum Proclum, numero LV.

1. Quod est in intelligibilibus terminis et infinitum, est in intellectualibus mas et femina, in supermundanis identitas et alteritas, similitudo et dissimilitudo, in anima circulation eiusdem, et circulatio alterius.

2. A Saturnus legibus extimuntur Dei, qui conceptivi et perfectivi sunt: Iouiis legibus Dei Saturnii. A Fatalibus legibus omnia anima viuens intellectualiter. Legi autem Adrastie omnia obediunt.

3. Dei appellatio simpliciter absoluta uni competit, qui est Deus deorum, simpliciter non absoluta cuilibet supersubstantialium secundum essenciam intellectualium cuilibet secundum participationem animis divinis, secundum contactum et coniunctionem demonibus, secundum similitudinem animis humanis.

4. Contentiua proprietas est medii ordinis secunde trinitatis, qui in Phedro celestis dicitur circumductus.

5. In intelligibilibus non est numerus, sed multitudo et numerorum causa paternalis ac materialis, in intellectualibus vero est numerus secundum essenciam et communicatiue multitudo.

6. Idem est, quod dicitur alteritas in Parmenide, et supercelestia in Phedro.

7. Per unum, plura, totum, partes, finitum, infinitum, de quibus in Parmenide habemus, intelligere secundum ordinem trinitatis intelligibilis intellectualis secundum illius ordinis trinariam divisionem.

8. Quod in Phedro dicitur dorsum celi, in Parmenide dicitur unum, quod ibi profundum celi, hic totum, quod ibi axis, celi, hic terminus.

9. Tercium ordinem secunde trinitatis per tres terminos exprimit Plato: extrema, perfectum, et secundum figuram.

10. Intellectuales dii uniones habent ab uno primo, substantiales ab intelligibilibus, uitas perfectas et contentiuas generatiuas divinorum ab intelligibilibus et intellectualibus, intellectuales proprietatem a se ipsis.

11. Sicut intelligibiles Dei uniformiter omnia producunt, ita intelligibiles intellectualesque trinaliter, intellectuales autem hebdomatice.

12. Inter externales paternos Deos, Saturnum et Iouem, mediat necessario Rhea per proprietatem vite fecunde.

13. Secunda trinitas hebdomadis intellectualis est trinitas Curetum, quod vocat Theologia intemeratos deos.

14. Proprietates Curetum est reddere opus paterne trinitatis immaculatum, mansionem primi, processum secundi, illustrationem tertii.

15. Per deorum cedes tragice a Theologia septima unitas discretius intellectualis hebdomada designatur.

16. Eadem que Rhea dicitur, ut Saturno coëxistens secundum suam summitatem, ut Iouem producit et cum Ioue totales et partiales deorum ordines, dicitur Ceres.

17. Licet, ut tradit Theologia, distincte sint divine hierarchie, intelligendum est tamen omnia in omnibus esse modo suo.

18. Sicut paternalis proprietas est solum in intelligibilibus, ita conditoria, siue factina, solum in Deis nouis paterna simul et conditoria, in exemplaria intelligibili conditoria, et paterna in opificia.

19. Quecunque vel deorum vel nature operationes duplices sunt, immanentes et transeuntes, per immanentes seipsum unumquodque continet, et que in ipso sunt raciones per transeuntes ad exteriore se convertit.

20. Post intellectualem hebodmadam ordinati sunt immediate supermundani Del a partibus universi exempti, et incoordinabiles ad hunc mundum, et secundum causam eum undique circumplectentes.

21. Proprius est super mundanorum deorum assimilare et tradere entibus compassionem illam et inuicem communionem, quam habent ex similitudine unius ad alterum.

22. Licet assimilatiuum ducalium, de quibus dixit precedens conclusio, proprium sit, appropriatur tamen medio ordini trinitatis sue primo ordine intellectualibus deis immediate secundum substanciam coniuncto et tertio secundis generibus se commiscente.

23. Iupiter de quo in Gorgia, non est ille qui universalis conditor tertius, inter intellectuales, sed summus et primus inter ducales.

24. Ducalia trinitatis Iupiter est substantificatiuus, Neptunus divificatiuus, Pluto conversiuus.

25. Quadruplex est fabrica, prima universalia universalium ex toto perornat, secunda universa quidem, sed particulariter, tertia secundum divisa secundum universalitatem, quarta partes particulariter contexti universalibus.
dum universalitatem, quarta partes particulariter contexit universalibus.

26. Iupiter, Saturnus, et Pluto, Saturni regnum partientes, a Saturno regnum non accipiunt nisi per medium conditoris Iouis.

27. Sub primo ducalis trinitatis est esse substantiale, omnia anima nobilis generationi non subdita, primum mobile, ignis, et suprema aëris pars, que super terram crescunt, et pars orientalis.

28. Sub secundo ducalis trinitatis est vita et generatio, omnia anima sub generationem ueniens, erratice sphere, aque et infinia aëris pars, que sub antra minere et terre motus, media pars terre et circa centrum.

29. Sub tertio eiusdem ordinis est specialium divisionum conversio, animarum purgatio, sphere actiuorum et passiuorum, terra cum terrestribus, que circa tartarum, et pars occidentalis.

30. Et si secunda trinitas deorum supermundanorum tota dicatur Proserpina, tamen prima eius unitas apud grecos dicitur Diana, secunda Persephone, tertia Minerua, apud barbaros vero prima Hecate, secunda anima, tertia virtus.

31. Secundum precedens conclusionem ex Procli mente potest exponi unus ex dictis Zoroastris, secundum quod apud grecos legitur quanquam apud Chaldeos aliter et legitur ex exponitur.

32. Tertia trinitas Deorum supermundanorum dicitur Apollo, et conversiuum ei appropriatur.

33. Trinitas Proserpine comitantur a latere trinitas custoditiua et conseruatiua.

34. Duodecim Dei, de quibus in Phedro, dei sunt medii inter supermundanos et mundanos vinculum eorum.

35. Dei, de quibus in Phedro, in quatuor trinitates sunt distinguendi, Opificatiuam, Custoditiuam, Vitalem, et Conseruatiuam.

36. Quatuor sunt exercitus iuniorum Deorum. Primus habitat a primo celo usque ad principium aëris, secundus inde usque ad dimidium aëris, tertius inde usque ad terram.

37. Cuilibet istorum proportionaliter correspondet quadruplex exercitus Angelorum, Demonum et Animarum.

38. In per se viuente apparet primo trinitas unius entis, unius entalis, et entis unialis.

39. Opifex ad quaternitatem respiciens per se animalis, quatuor fabri est partes partes principales mundi.

40. In quantum opifex ad exemplar forme unius in per se viuente, respicit primam partem corporis mundani facit.

41. In quantum opifex in forma unius videt unum unius essencialis, facit deos mundanos illius partis, in quantum ens unius essencialis facit angelos in eadem parte, in quantum videt unum entis unialis facit demones ibi, in quantum esse entis unialis, animalia ibidem facit.

42. Facit opifex alias partes proportionaliter ad suarum formarum exemplaria, sicut de primo est dictum, nec oportet explicare, quia quilibet sciens, quia analogizandi ex se poteris deducere.

43. Ad sapiens, pulchrum, bonumque dominum, per intellectum, amorem, et fidem ascendimus.

44. Sicut fides, que est credulitas, est infra scienciam, ita fides, que est vere fides, est supersubstantialiter supra scienciam et intellectum, nos Deo inmediate coniungens.

45. Sicut non omne corpus, sed perfectum, ita secundum nature et gradus sublimitatem hec per ordinem se inuicem excedunt, animal, intellectus, vita, ens, et unum.

46. Sicut secundum causalitatis ambitum, ita secundum nature et gradus sublimitatem hec per ordinem ad inuicem excedunt, animal, intellectus, vita, ens, et unum.

47. Omnis ordo medius manet in antecedente stabiliter, et in se firmat consequentem.

48. Sicut prima trinitas post unitatem est omnis intelligibiliter commensurata et finiformiter, ita secunda trinitas est omnia vitaliter, vera, et infinitiformiter. Tertia est omne secundum mixti proprietatem, et pulchriformiter.

49. Prima trinitas manet tantum, secunda trinitas manet et procedit, tertia post processum convertit.

50. Aeuum supra per se animal in secunda et media trinitate.

51. Sicut intelligibilis causa sunt universarum senerum, ita intellectualis dinisionum secundum genera communia, supermundana differentium secundum speciem, mundana differentium secundum individuum.

52. Per supercelestem locum habemus intelligere, quod de secunda trinitate plus est intelligibile, quam intellecuale, per subcelestem concauitatem quod magis intellectuale quam intelligibile, per celum id, quod eque utroque participet.

53. Quecunque de supercelesti loco in Phedro affirmative dicuntur, de eo dicuntur non ut simpliciter primum, sed ut habet ante se supera genera quibus participet. Quecunque negative dicuntur, dicuntur ut analogice se habet ad primum bonum quod est absoluta caput omnium non determinati ordinis huius vel illius.

54. Ambrosia est analoga termini, et nectar infinito.

55. Sicut intellectus perfectus ab intelligibilibus querendum est, ita virtus sursum ductiua ab intellectualibus, operatio absoluta et sequestrata a materia, ab ultramundanis vita alata, a mundanis expressio divinorum, vera et angelicis choris, replatio eius, que a diis est aspirationis, a bonis demonibus.

[25] Conclusiones secundum Mathematicam Pythagore, numero XêV.

1. Unum, alteritas et id quod est, sunt cause numerorum. Unum unitorum, alteritas generatiuorum, id quod est substantialium.

2. In participatis numeris alia sunt species numerorum, alia specierum uniones.

3. Ubi unitas punctualis vadit in alteritatem binarii, ibi est primo triangulum.

4. Qui I, II, III, IV, V, XII, ordines cognoverit, prouidentie distributionem exacte tenebit.

5. Per unum, tria, et septem scimus in Pallade unificatiuum discrecionis, causatiuam et beatificatiuam intellectus potestatem.

6. Triplex proportio, Arithmetica, Geometrica, et Harmonica, tres nobis Themidos filias indicat: judicii, justicie, pacisque existentes symbola.

7. Per secretum radii recti, reflexi et refracti in sciencia perspectiue triplicis nature admonemur: intellectualis, animalis et corporalis.

8. Ratio ad concupiscentiam habet proportionem diapason.

9. Irrascibilis ad concupiscentiam habet proportionem diapente.

10. Ratio ad iram habet proportionem diatessaron.

11. Iudicium sensus in musica non est adhibendum, sed solum intellectus.

12. In formis numerandis non debemus extendere quadragenarium.

13. Quilibet numerus planus aequilaterus animam symbolizat.

14. Quilibet numerus linealis symbolizat Deos.

[26] Conclusiones secundum opinionem Chaldeorum Theologorum, numero VI.

1. Ordo separatorum principalis non est primus, ut putant Egyptii, sed super eum est ordo fontalis unialiter superexaltatus.

2. Fatum non est necessitas prima potencie seminalis, sed est intellectualiter participata habitudo animalium racionum indeclinans a superioribus, ineuitabilis ab inferioribus.

3. Substantiales rerum visibilium qualitates non a virtute separata particulari, ut credunt Egyptii, sed a primo receptaculo fontis luminum per animalem splendorem dependenter resultant.

4. Anime partiales non immediate, ut dicunt Egyptii, sed mediantibus totalibus animis demoniacis ab intellectuali splendore illuminantur.

5. Coordinatio intellectualis non est in intellectuali coordinatione, ut dixit Amosis Aegyptius, sed est super omnem intellectualem hierarchiam in abysso primo unitatis, et sub caligine primarum tenebrarum imparticipaliter abscondita.

6. Quicquid est Luna supra, purum est lumen, et illud est substancia orbium mundanorum.

[27] Conclusiones secundum priscam doctrinam Mercurii Trismegisti Aegyptii, numero X.

1. Ubicumque vita, ibi anima, ubicumque amina, ibi mens.

2. Omne motum corporeum, omne mouens incorporeum.

3. Anima in corpore, mens in anima, in mente verbum, tum horum pater Deus.

4. Deus circa omnia, atque per omnia, mens circa animam, anima circa aërem, aër circa materiam.

5. Nichil est in mundo expers vite.

6. Nichil est in universo possibilis mortis vel corruptionis.

Correlarium. Ubique vita, ubique prouidencia, ubique immortalitas.

7. Sex viis futura homini Deus denunciat, per somnia, Portenta, Aues, Intestina, Spiritus, et Sybillam.

8. Verum est, quod non perturbatum, non determinatum, non coloratum, non figuratum, non concussum, nudum, perspicuum, a se ipso comprehensibile, intransmutabile bonum et penitus incorporeum.

9. Decem intra unumquemque sunt ultores: ignorancia, tristitia, inconstancia, cupiditas, iniusticia, luxuries, deceptio, inuidia, fraus, ira, temeritas, malitia.

10. Decem ultores, de quibus dixit secundum Mercurium precedens conclusio, uidebit profundus contemplator correspondere male coordinationi denarie in Cabala, et prefectis illius, de quibus ego in cabalisticis conclusionibus nichil posui, quia est secretum.

[28] Conclusiones numero XLVII. secundum doctrinam sapientum hebreorum Cabalistarum, quorum memoria sit semper in bonum.

1. Sicut homo et sacerdos inferior sacrificat Deo animas animalium irracionalium, ita Michaë [Michaelem] sacerdos superior sacrificat animas animalium racionalium.

2. Nouem sunt angelorum hierarchie, quarum nomina, Cherubim, Seraphim, Hasmaïm, Haiot, Aralim, Tarsisim, Ophanim, Thepharsim, Isim.

3. Quamuis nomen inefabile sit proprietas clemencie, negandum tamen non est qui contineat proprietatem iudicii.

4. Peccatum Ade fuit truncacio regni a ceteris plantis.

5. Cum arbore sciencie boni et mali, in quo peccauit primus homo, creauit Deus seculum.

6. Magnus Aquilo fons est animarum omnium simpliciter, sicut alii Dies quarundam et non omnium.

7. Cum dixit Salomon in oratione sua in libro Regum, Exaudi o celum, per celum lineam viridem debemus intelligere, que gyrat universum.

8. Anime a tertio lumine ad quartam diem, et inde ad quintam descendunt, inde exeuntes corporis noctem subintrant.

9. Per sex dies geneseos habemus intelligere sex extremitates edificii procedentes a bresit, sicut procedunt cedri a Libano.

10. Rectius dicitur quod paradisus sit totum edificium, quam quod sit decima, et in medio eius est collocatus magnus Adam, qui est Tipheret.

11. Dictum est ex Heden exire fluuium, qui dividitur in quatuor capita, ad significandum, quo ex secunda numeracione procedit tertia, que in quartam, quintam, sextam et decimam dividitur.

12. Verum erit omnia pendere ex fato, si per fatum fatum supremum intellexerimus.

13. Qui noverit in Cabala mysterium portarum intelligencie, cognoscet mysterium Magni Iobelei.

14. Qui noverit proprietatem meridionalem in dextrali coordinatione, sciet cur omnis processio Abraam semper fit versus austrum.

15. Nisi nomini Abraam litera ä, id est ha, addita fuisset, Abraam non generasset.

16. Omnes ante Moysem prophetarunt per ceruam unicornem.

17. Ubicumque in scriptura fit mentio amoris maris et femine, nobis mystice designatur coniunctio Tipheret et Chneseth Israël, vel Beth et Tipheret.

18. Qui media nocte cum Tipheret copulabitur, prospera erit ei omnis generatio.

19. Eadem sunt litere numinis cacodemonis, qui est princeps mundi huius et nominis Dei Triagrammaton, et qui sciverit ordinare transpositionem deduceret unum ex alio.

20. Cum fiet lux speculi non lucentis, sicut speculi lucentis, erit nox sicut dies, ut dicit Dauid.

21. Qui sciet proprietatem, que est secretum tenebrarum, scit cur mali demones plus in nocte, quem in die nocent.

22. Licet quod fiet multiplex coordinatio curruum, tamen inquantum attinet ad Phylacteriorum mysterium, duo sunt currus ordinandi: ita, ut ex secunda, tertia, quarta, quinta, fiat unus currus, et sunt quatuor phylacteria, que induit vau, et ex sexta, septima, octaua et nona fit secundus currus, et sunt phylacteria, que induit ä, ultima ha.

23. Supra proprietatem penitencie non est utendum verbo dixit.

24. Cum dixit Iob, qui fecit pacem in excelsis suis, aquam intellexit australem et ignem septentrionalem, et prefectos illorum, de quibus non est ultra dicendum.

25. Idem est Bresith, id est, in principio creauit, ac si dixisset in sapientia creauit.

26. Quod dixit Anchelos Chaldeus becadmin, id est, cum eternis vel per eterna, triginta duas vias sapiencie intellexit.

27. Sicut congregatio aquarum est iustus, ita mare ad quod tendunt omnia flumina, est divinitas.

28. Per volatile, quod creatum est die quinta, debemus intelligere angelos mundanos, qui hominibus apparent, non eos qui non apparent, nisi in spiritu.

29. Nomen Dei quatuor litterarum, quod es ex mem, sade, pe et sade, regno Dauidis debet appropriari.

30. Nulius angelus habens sex alas unquam transformatur.

31. Data est circumcisio ad liberacionem a virtutibus immundis, que in circuitu ambulant.

32. Idem circumcisio fit octaua die, quia est superior quam sponsa universalizata.

33. Nulle sunt littere in tota lege, que in formis, coniunctionibus, separacionibus, maioritate, coronatione, clausura, apertura, et ordine, decem numerationum secreta non manifestent.

34. Qui intellexerit, cur sit dictum, quod Moyses abscondit faciem suam, et quod Ezechias vertit facies suas ad parietem, sciet que esse debeat orantis habitudo et dispositio.

35. Nulla res spiritualis descendens inferius operatur sine indumento.

36. Peccatum Soddome, fuit per truncationem ultime plante.

37. Per secretum orationis antelucane, nihil aliud intelligere, quam proprietatem pietatis.

38. Sicut extrinsecus timor est inferior amore, ita intrinsecus est superior amore.

39. Ex precedenti conclusione intelligitur, cur in Genesi a timore laudatur Abraham, quem tamen scimus per proprietatem pietatis omnia fecisse ex amore.

40. Quocienscunque ignoramus proprietatem a qua est influxus super peticione, quam petimus, ad domum naris recurrendum est.

41. Omnia anima bona est anima noua, veniens ab oriente.

42. Ideo Joseph ossibus sepultus est et non corpore, quia eius ossa erant virtutes et milicia arboris superioris vocati Sadich influentis ad terram superiorem.

43. Ideo Moysis sepulchrum nemo nouit, quia exaltatus est in Iobeleo superiore, et super Iobeleum misit radices suas.

44. Cum anima comprehenderit quidquid poterit comprehendere, et coniungetur anime superiori, expoliebit indumentum terrenum a se, ut ex(s)tirpabitur de loco suo, et coniungetur cum divinitate.

45. Sapientes Israhel post cessacionem prophecie per spiritum, prophetarunt per filiam vocis.

46. Non punitur Rex terre in terra, quia prius humiliatur milicia celestia in celo.

47. Per dictionem Amen, ordo habetur expressus, quomodo numerationum procedant influxus.

[V] Conclusiones numero quingente secundum opinionem propriam, que denaria divisione dividuntur in Conclusiones Physicas, Theologicas, Platonicas, Mathematicas, Paradoxas dogmatizantes, Paradoxas conciliantes, Caldaicas, Orphicas, Magicas et Cabalisticas, in quibus omnibus nihil assertiue vel probabiliter pono, nisi quatenus id verum vel probabile iudicat sacrosancta Romana ecclesia, et caput eius benedictus Summus Pontifex Innocentius octauus, cuius iudicio, qui mentis sue iudicium non summittit, mentem non habet.

[29] Conclusiones paradoxe numero XVII secundum propriam opinionem, dicta primum Aristotelis et Platonis, deinde aliorum doctorum conciliantes, qui maxime discordare videntur.

1. Nullum est quesitum naturale aut divinum, in quo Aristoteles et Plato sensu et re non consentiant, quamuis verbis dissentire videantur.

2. Qui dicunt innascibilitatem esse positiuam proprietatem constituentem patrem in esse hypostatico incommunicabili, ab opinione sancti doctoris, a qua multum secundum verba videntur discordare, nichil discordant.

3. De ponenda sexta nocione, que est inspirabilitas, non debent discordare Thomiste et Scotiste, si recte suorum doctorum fundamenta introspiciunt.

4. De subiecto Theologie fundamentaliter et radicaliter concordant Thomas, Scotus, et Egidius, quamuis, et in ramis et verborum superficie, quilibet eorum a quolibet dissentire plurimum videatur.

5. De questione illa: Utrum sit unum esse in Christo, aut plura esse, dico Scotum et Thomam non discordare.

6. De distinctione ex natura rei non debent discordare Thomiste et Scotiste, si suos doctores fundamentaliter intelligunt.

7. De attributorum distinctione non discordant Thomas et Scotus.

8. In hoc articulo precise a suis appendiciis: Utrum angelus potuerat divinam equalitatem simpliciter appetere, non discordat Thomas et Scotus.

9. In materia, quid prius conguoscatur, magis an minus universale concordant Thomas et Scotus, qui maxime in eo discordare existimantur, de qua pono infra tres scriptas conclusiones ex utriusque mente.

10. De re nominaliter concepta, primus conceptus qui habetur, est conceptus universalissimus.

11. De re diffinitiue concepta, primus conceptus qui habetur, est conceptus rei proprius et convertibilis.

12. In distinctissima cognicione ultimo nota nobis sunt predicata maxime universalia.

13. Opinio Commentatoris de dimensione interminatis principiis et fundamentis doctrine sancti Thome nichil repugnat.

14. In materia de obiecto intellectus non discordat, ut creditur, sed concordat Thomas et Scotus.

15. In questione de contingencia ad utrumlibet in materia de casu et fortuna, re et fundamentaliter non discordant Avenrois et Avicenna, licet superficie tenus et in verbis eorum, oppositum appareat.

16. An corpus compositum accipiat physicus a Metaphysico, discordare fundamentaliter non possunt Avenrois et Avicenna, etsi verbis discrepant.

17. De modo, quo angeli sint in loco, non differunt Thomas et Scotus.

[30] Conclusiones philosophice secundum propriam opinionem numero LXXX, que licet a communi philosophia dissentiant, a communi tamen philosophandi modo non multum abhorrent.

1. Potest a specie in sensu exteriori existens immediate abstrahi species universalis.

2. Intencio secunda est ens rationis, habens semper modum forme qualitatiue,

ab operacione intellectus proueniens consequutiue, non effectiue.

3. Nec prima intentio, nec secunda intentio, alicubi sunt subiectiue.

4. Est deuenire in corporibus ad aliquid, quod ita corporaliter locat, quod corporaliter non locatur, et illud est ultima sphera, sicut in intelligibilibus est deuenire ad aliquid, quod ita intelligibiliter locat, quod nullo modo locatur, et illud est Deus.

Correlarium. Non est querendum, quomodo ultima sphera locatur, sed absolute concedendum, quod non locatur.

5. Singulare non intelligitur ab intellectu, nec secundum veritatem, nec secundum eciam opinionem Aristotelis commentatoris et Thome.

6. Licet intellectus non intelliget singulariter, ab ipso tamen est quod perfecte cognoscatur singulare.

7. Quelibet res quecunque sit illa, in puritate sui esse constituta, est intelligens, intellectus et intellectum.

8. Ex predicta conclusione habetur, quare materia sit principium incognoscibilitatis, et intellectus agens cognoscibilitatis.

9. Illa dicitur actio immanens, que non est subiectiue in illo, quod passiue per causam denominatur, et per hoc distinguitur a transcunte.

10. Omnis alius modus preter eum, quem predixit precedens conclusio, est insufficiens ad distinguendum actionem immanentem atranseunte.

11. Cum dicit Auenrois, non esse aliud medium ad probandum abstractum preter eternitatem motus, non intelligit de quocunque abstracto, sed de eo quod ultimato gradu abstractionis est abstractum a corpore.

12. Esse corporeum non habet res ab aliqua forma substantiali, vel gradu forme substantialis.

13. Sex transcendentia, que posuit communis doctrina, a iunioribus latinis sunt efficta: ea et Greci peripatetici, et princeps eorum Aristotelis nescit.

14. Necessarium est apud Aristotelem primam causam movere de necessitate.

15. Impossibile est, et omnino irrationale apud Aristotelem omnis euenire de necessitate, respectu cuiusque cause illa necessitas accipiatur.

16. Tractatus suppositionum ad Logicum non pertinent.

17. Non potuit mundus esse a Deo ab eterno efficienter, efficientia vera, que est reductio de potentia ad actum.

18. Potuit produci et fuit de facto secundum Aristotelem et Commentatorem productus ab eterno mundus a deo, efficiencia que est naturalis fluxus et effectualis consecutio.

19. Qui negat celum esse animatum, ita ut motor eius non sit forma eius, non solum Aristoteli repugnat, sed totius philosophie fundamenta destruit.

20. In actibus nostri intellectus non est successio racione potenciarum sensitiuarum et deseruiencium, ut credunt moderni, sed eo quia rationalis est.

21. Noticia de nouo acquisita fit ex precedenti cognitione tanquam ex termino a quo, et tanquam ex causa effectiua parciali, formali, directiua, et tanquam ex causa predisponente materiali.

22. Ille habitus est practicus, qui est formaliter regulatiuus alicuius operationis habituati.

23. Habitus habet esse practicum et speculatiuum ab obiecto relato ad subiectum in quo est: Intellectus autem dicitur practicus vel speculatiuus a fine, quam sibi proponit habituatus.

24. Habitus practicus a speculatiuo finibus distinguitur.

25. Praxis est operacio, que non est formaliter cognicio, et potest esse recta et non recta, rectificabilis per habitum, et per parciale rectificacionis effectiuum, quo practicans habituatur.

26. Practicum et speculatiuum sunt differencie accidentales habitus.

27. Theologia viatoris ut viatoris est, simpliciter practica dicenda est.

28. Totam medicinam practicam esse, et ut verum asserimus, et ut consonum dictis et sentencie Auenrois.

29. Logica est practica.

30. Sensus communis non est distinctus a sensu visus, auditus, odoratus, gustus, et tactus.

31. Non dari species intelligibiles a phantasmatibus abstractas, et ut veram, et Commentatoris et Alberti sentencias asserimus.

32. In omni questione per demonstracionem scibili oportet precognoscere quid subiecti et passionis, non intelligendo per quid, quid nominis, ut intelligunt expositores, sed quid rei.

33. Possibilis est regressus a causa ad effectum absque negociacione quam somniat Burleus.

34. Tenentes minima naturalis in qualitatibus, non propterea habent negare motum alterationis fieri in tempore succesiue.

35. Necessarium est tenere secundum Auenroem, quod forma generis sit realiter alia a forma speciei, nec oppositum stat cum principiis doctrine sue.

36. Demonstratio Aristotelis in VII. physicorum quod omne, quod mouetur, mouetur ab alio, nichil probat eorum, que vel Thomas, vel Scotus, vel Egidius, quem sequitur Johannes de Gandauo, vel Gratiadeus, vel Burleus, vel alii, quos ego legerim, intendunt. Sed tantum, quod optime dixit Commentator, a latinis omnibus expositoribus male intellectus, et est, quod in quolibet moto, motor est alius a mobili vel secundum naturam, vel secundum subiectum.

37. Demonstracio VII. physicorum probat euidenter, quod celum non mouetur a se, datis principils Auenrois, veris utique et firmissimis.

38. Ordo librorum naturalis philosophie ab Aristotele tradite est iste: liber physicorum, celi et mundi, de generatione, meteorum, mineralium, de plantis, de generibus animalium, de partibus animalium, de progressu animalium, de anima, tum libri que dicuntur parui naturales.

Correlarium. Qui librum de anima sextum naturalium vocant, ab Aristotelis mente omnino discordant.

39. Omnis via saluans dictum Aristotelis, quod venti orientales sint calidiores occidentalibus, preter viam animacionis celi, est friuola et nulla.

40. Nec ab Aristotele, nec ab expositoribus adducte rationes, de salsadine maris sunt sufficientes, nec potest ulla, maxime stante Mosaica veritate sufficiencior assignari, quam causalitas eiusdem universalis prouidencie, que et in terra discooperitionem operata est.

41. Nuila pars celi differt ab alia secundum lucidum et non lucidum, sed secundum magis et minus lucidum.

42. Modus ab Aristotele datum, quomodo calefiant inferiora a superioribus, nullo modo rectus apparet.

43. Nec duo stant simul, et ambo credo simul esse vera, et quod ratio Avenrois ubi commento ultimo primi physicorum contra Avicennam concludat, et omnes hec rationes Avicenne ad probandum primum principum sunt bone et efficaces.

44. Si intelligencias esse in genere secundum Aristotelem, dixerit Thomas, non minus sibi, quam Aristoteli repugnabit.

45. Si unitas generis non est solum ex parte concipientis, sed etiam ex parte concepti, necesse est quecunque sunt in eodem genere logico esse in eodem genere physico.

46. Sciencia est realiter relatiua, et scibile ad eam per accidens refertur.

47. Tenendo communem modum doctorum, quod scilicet de Deo aliquid formaliter predicetur, dico duas conclusiones proximas, quarum hec est prima: Quod solum Deus ita est substantia, quod nullo modo est non substantia.

48. Secunda: Deus ideo non est in genere, quia est substantialiter substantia.

49. Ponere differencias inter simitatem et albedinem, aut consimilia accidentia, per hoc quod illud separabile sit, illud inseparabile a certo subiecto, fictiuum est.

50. Differencia que inter suprascripta accidencia apparet ex sola voluntaria nominum impositione originatur.

51. Necessarium est dicere secundum Auenroem, quod substancia est de intrinseca quiditate accidentis, et est opinio et Aristotelis et philosophie maxime consona.

52. In definicione substanciarum naturalium non esse ponendam materiam, et Auenroi et Alberto consentanea sentencia est.

53. Si Thomas dixerit, in intelligentiis secundum Aristotelem esse accidencia, non Aristoteli modo, sed sibi ipso contradicet.

54. Iste propositiones sunt concedende, ut omnino vere. Materia prima sit asinus, bos et similis.

55. In composito materiali non sunt due precise entitates et distincte, sed una entitas.

56. Sonus non est motus aëris intercepti inter duo corpora se percutiente, ut tenet Aristoteles et expositores eius, sed ex contactu talium vel talium corporum, talem vel talem sonum causari dico.

57. Rationes quas adducunt peripatetici ad probandum, quod in causis essencialiter ordinatis non eatur in infinitum, non conuincunt de necessitate falsitatem positi.

58. Virtutem sensitiuam sensus communis, sicuti non a virtutibus sensitivis sensuum exteriorum, ut dixit conclusio XXX, ita nec a virtutibus sensitivis sensuum interiorum, phantastica, siue imaginatiua, cogitatiua, et memoratiua, subiecto, id est, re differre, et ut veram, et ut Aristotelis Platonisque sententiam asserimus.

59. Dico omnes qualitates elementorum symbolas esse diuversarum specierum.

60. Si qua est ponenda figura quarta syllogismorum, illa est ponenda, quam Galienus ponit, non ut Franciscus Maironis, et Petrus Mantuanus pueriliter confinxerunt, rectius est tamen nullam ponere.

61. De materia, ut ex ea per se fiunt res, tractare metaphysicum, physicum autem, ut ex ea res fiunt per accidens, habemus dicere secundum doctrinam Aristotelis.

62. Dictio exclusiua addita uni relatiuo, correlarium non excludit.

63. Non debet concedi partem in toto quantitatiuo a suo toto esse aliquo modo actu distinctam.

64. Opinio que Avicenne ascribitur, quod illud unum, quod cum ente convertitur, sit unum quod est principum numeri, et ita consequenter, quod unqueque res sit una per intencionem additam essencie sue, si non est necessario vera, est tamen probabilis, et defendetur a se.

65. Licet potencia intellectiua in nobis sit accidens, in angelis tamen est substancia.

66. Formalitas est actualitas apta per se perficere possibilem intellectum.

67. Si ex concursu elementorum fiat mixtum, quocunque modo ponantur elementa manere, immixto fiet mixtum ex elementis, ut ex materia digesta a calido spirituali vaporoso eleuato in eis.

68. In omnibus infra Deum eadem est materia secundum essenciam, diversa secundum esse.

69. Quiditates physicarum naturarum adequato concepto et proprio, concipi possunt sine accidentibus, siue a metaphysico, siue a physico considerantur.

70. Corpus organicum, quod est materia anime, et ponitur in diffinicione eius ab Aristotele, est corpus et organicum per formam essentialiter distinctam ab anima eum perficiente.

71. Secundum omnes philosophos dicendum est, Deum necessario agere quicquid agit.

72. Qui dubitat ex inteiligibili et intellectu magis vere et substantialiter fieri unum, quam ex materia et forma materiali, non est philosophus.

73. Tenendo opinionem de anima intellectiua, quam tenet commentator, uidetur michi racionabiliter tenendum illam animam nullius accidentis esse subiectum, et positionem hanc tanquam veram defendam, quamquam utrum hoc ille tenuerit, ego non definio.

74. Dico secundum Thomam dicendum esse, in actu reflexo intellectus consistere beatitudinem nostram.

75. Diffinitio nature celestis comprehendit, et ly, et copulatiue tenetur, et non disiunctiue.

76. Sicut quilibet philosophus habet dicere, quod virtutes sensitiue sunt in corde, ita quilibet medicus habet dicere, quod sint in cerebro.

77. Quod dicitur a communi schola philosophantium omnium latinorum de prima operatione intellectus, error est, quia non est alia operatio partis rationalis quam ille due, quas ipsi secundam et terciam ponunt. Compositio scilicet et discursus.

78. Accidentia nullo modo debent dici essencia, sed entis.

79. Sex principia sunt forme absolute.

80. Si qua est lingua prima et non casualis, illam esse hebraicam multis patet coniecturis.

[31] Conclusiones paradoxe numero LXXI. secundum opinionem propriam noua in philosophia dogmata inducentes.

1. Sicut esse proprietatum preceditur ab esse quiditatiuo, ita esse quiditatiuum proceditur ab esse uniali.

2. Non possumus dicere, quod de re precisissime sumpta, aliquid predicetur predicatione proprie dicta.

3. Qui attingit rem in diffinitione, attingit rem in alteritate.

4. Solus ille, qui attingit rem in precisione sue unionis, attingit rem, ut est ipsa.

5. Quanto unusquisque modus cognitionis est eminentior, tanto in intellectu disproportionate imperfectior euadit et illi inutilior.

6. Sicut cognitio per demonstrationem habita homini pro communi statu, quem hic experiamur, est perfectissima cognicio, ita simpliciter inter cognitiones est imperfectissima.

7. Sicut Deus est simpliciter cognicio totius esse, ita intellectus est diffinitio totius esse, et anima sciencia totius esse.

8. Si theologia theologice traditur, erit ut de primo subiecto, de eo, quod est unialiter unum, et de quolibet, quod est secundum suum esse uniale tanquam de subiecto secundano.

9. Vera Metaphysica, tradita metaphysicaliter, est de quolibet quod est vera forma, ut de primo subiecto, et de quolibet quod est secundum suum esse formale tanquam de obiecto secundario in modo procedendi demonstracionem negligens.

10. Sicut in creatura non valet consequencia. Est ens, ergo est, ita in Deo non valet, est, ergo est ens.

11. Eadem res in creature racione sue actualitatis dicitur esse, et racione sue determinacionis dicitur essencia.

12. Sicut angelus necessano componitur ex essencia et esse, ita anima necessario componitur ex substantia et accidente.

13. Contradictoria in natura actuali se compatiuntur.

14. Licet sit vera precedens conclusio, tamen magis proprie dicitur, quod in natura intellectuali non sint contradictoria, quam quod se compaciuntur.

15. Contradictoria coincidunt in natura uniali.

16. Racionabiliter posuit Aristoteles in suis scienciis, primum principium de quolibet dici alterum contradictorium, et de nullo simul.

17. In intellectu est hoc et illud, sed non est hoc extra illud.

18. Ideo in anima apparet incompossibilitas contradictorium, quia est prima quantitas ponens partem in extra partem.

19. Unumquodque in natura intellectuali habet a suo intelligibili unitate, et quod quodlibet sibi uniat, et quod immaculatum ac impermixtam sibi suam seruet proprietatem.

20. Ipseitas uniuscuiusque tunc maxime est ipsa cum in ipsa sunt omnia, ut in ipsa omnia sint ipsa.

21. Per predictas conclusiones intelligi potest, que sit omiomeria Anaxagore, quam Opifex intellectus distinguit.

22. Nemo miretur, quod Anaxagoras intellectum appellaverit immixtum, cum sit maxime mixtus, quia maxime mixcio coincidit cum maxima simplicitate in natura intellectuali.

23. Sicut forme substantiales in secundo mundo sunt per modum accidencium, ita forme accidentales sunt in primo mundo per modum substantiarum. Correlatiuum. Sicut in primo mundo non est album, sed albedo, ita in secundo mundo non est ignis, sed igneum.

24. Non potest dici, quod in intellectu ideo, verbi gratia, ignis, aqua, et aëris, sint tres idee, sed oportet dicere quod sunt ternarius.

25. Nisi destruemus naturam intellectualem, non possumus intelligere ideas numerari, nisi per intentionem idee numeri per reliquas, sicut est cuiuslibet per omnes.

26. Ex precedentibus conclusionibus potest intelligi, qui sit formalis numerus, quem dixit Pythagoras esse principium omnium rerum.

27. Quinque ponenda sunt prima predicamenta: Unum, Substancia, Quantitas, Qualitas, et ad aliquid.

28. Rectius ad quinque suprascripta reducitur encium diversitas, quam ad decem, qua Architas primum, deinde Aristoteles posuit, vel quinque, que ponit Plotinus, vel ad quatuor, que ponunt Stoici.

29. Ratio predicamenti unius est absoluta precisio ab omni extraneo.

30. Ratio predicamenti substancie est unita perfectio imparticipate substancie.

31. Ratio predicamenti quantitatis est extrapositio partis ad partem.

32. Ratio predicamenti qualitatis, est veritas denominationis per inherentem participacionem.

33. Ratio predicamenti ad aliquid est esse imaginarium.

34. Nullum est predicatum formale inparticipatum, quod parcialiter predicari non possit de intelligencia.

35. Sicut de solo intellectu vere dicitur, quod est ignis, et quod est aqua, quod est motus, et quod est status, ita de sola anima vere dicitur, quod frigefit, quod calefit, quod stat, quod mouetur.

36. Sicut intellectus dei unitatem multiplicat, ita anima intellectus multitudinem quantificat et extendit.

37. Primum intelligibile cum primo intellectu, et primum mobile cum primo sciente coincidit.

38. In animis deterioris nota est ratio per modum sensus, in animis sublimioribus est sensus per modum racionis.

39. Dictum illud mirabile illius barbari Nympharum et Daemonum consortis de CLXXXIIII mundis in figura triangulari cum tribus unitatibus angularibus, et una media constitutis, rectissime intelligetur, si ab unitate intelligibili trinitatem intellectualem, animalem, et seminalem, et principalium mundi partium per primum sphericum numerum computacionem intellexerimus.

40. Posse animam per viam purgatoriam absque alio studio vel investigacione per solam modicam et facillimam collacionem et advertenciam super iam desuper habita intelligibilia perfectam omnium scibilium scienciam acquirere, non solum Platonici philosophi, sed eciam inter Peripateticos hi, de quibus minus videtur, Avenrois sequaces, habent concedere.

41. Sicut se habet sensus communis in cognitione accidentalium qualitatum, et qualitatis materialis, ita se habet racio in cognicione substancialium qualitatum et quantitatis formalis, seruata proporcione, quod ille sensualiter, hec racionaliter agit.

42. Infinitas Dei per superexcedenciam ad esse intellectuale et viam mystice Theologie probari potest, et ad id probandum omnia alia via inefficax est.

43. Actus que felicitatur natura angelica et racionalis ultima felicitate, non est actus intellectus, nec voluntatis, sed est unio unitatis, que est in alteritate anime cum unitate, que est sine alteritate.

44. Aristoteles in libro Metaphysice de Deo non tractat nisi in ultimo capitulo duodecimi quod incipit: Considerandum est eciam vtronam modo universum habet bonum.

45. Ordo librorum metaphysice post naturales eo modo, quo eos ordinauit Aristoteles, secundum nullum processum, siue compositiuum, siue resolutiuum, potest esse rectus.

46. Dato quocunque obiecto practicabili, nobilior est operatio, que eum practicat, quam que eum contemplatur, Si cetera sint paria.

47. Melius potest saluari textus Aristotelis, qui dicit omnem animam esse immortalem, quam qui dicit omnem animam esse mortalem.

48. Preter tria demonstrationis genera: quia, propter quid, et simpliciter, que ponunt Aristoteles et Commentator, datur quartus genus demonstrationis, que dici potest demonstratio conversibilitatis fortius omnibus predictis.

49. Magis improprie dicitur de Deo, quod sit intellectus vel intelligens, quam de anima rationali, quod sit angelus.

50. Sola materia sufficit ad id saluandum, cuius gracia Aristoteles et alii philosophi priuacionem inter principia naturalis posverunt.

Correlarium. Priuacio non est ponenda inter principia naturalia.

51. Tria sunt principia rerum naturalium, materia, motus, et forma.

52. Eadem est sciencia de Deo, homine, et materia prima, et qui de vno scienciam habuerit, habebit et de reliquis seruata proporcione extremi ad extremum, medii ad extrema, et extremorum ad media.

53. Qui primam materiam negat, nec sensui contradicit, nec rationem physicam negat.

54. Ad probandum primam materiam esse, magis certificat vel via numerorum, vel via catholice philosophie, quam vlla ratio physica, in qua sensus habeat introitum.

55. Qui ordinem hebraice lingue profunde et radicaliter tenuerit, atque illum proporcionaliter in scientiis seruare noverit, cuiuscunque scibilis perfecte inveniendi norman et regulam habebit.

56. Preter distinctionem rei et racionis ponenda est distinccio tercia, quam ego appello inadequationis.

57. Species inimicitie, que a lupo ad ouis estimatiuam multiplicantur, non accidentis alicuius, sed substancie species sunt.

58. Formalitas cst adequatum obiectum intellectus.

59. vbicunque datur aliqua natura composita cx pluribus naturis actu in ea remanentibus, semper in ea nobilior est susbtantialiter, alia accidentaliter.

60. Nichil intlligit actu ct distincte anima nisi ipsam.

61. Tota substancia anime rationalis est pars intellectualis.

62. Anima se ipsam semper intelligit, et se intelligendo quodammodo omnia encia intelligit.

63. Quamuis in anima ita sit actu natura intellectualis, per quam cum angelo conuenit, sicut est natura racionalis, per quam ab eo distinguitur. Nichil tamen intrinsecum est in ea, per quod possit sine propria specie aliquid a se distinctum intelligere.

64. Intellectualis natura que est in anima rationali, supra naturam rationalem, precise differt a natura intellectuali pura, sicut differt pars a toto.

65. Quia intellectus animalis differt ab intellectu intellectuali, vt pars media, non vt pars tantum, ideo intellectuali totalitati magis pacificatur.

66. Potest anima per intrinsecam informacionem ad hoc deuenire, vt omnia per substancialem suam formam indivisibiliter intelligat.

67. Cuilibet seriei animarum vnus correspondet purus intellectus.

68. Omnes anime celestes in primo intellectu vnum sunt.

69. Racionabile est secundum philosophiam omnem seriem animalem in proprio beatificari intellectu, quod tamen non, assertiue, sed probabiliter dictum sit.

70. Cum tres fuerint, qui dicerent omnis esse vnum, Zenophanes, Parmenides, et Melissus, dicebit qui diligenter eorum dicta perscrutabitur, Zenophanis unum illud esse, quod est simpliciter vnum. vnum Parmenidis non vnum absolute, vt creditur, sed ens vnum. vnum Melissi esse vnum habens ad vnum Zenophanis extremalem correspondenciam.

71. Empedocles per litem et amiciciam in anima nichil aliud intelligit, quam potenciam sursum ductiuam et deorum ductiuam in quas ego credo proporcionari in sciencia Sephirot eternitati et decori.

[32] Conclusiones in Theologia numero XXIX. secundum opinionem propriam a communi modo dicendi Theologorum satis diverse.

1. Qui dixerit accidens existere non posse, nisi inexistat, Eucharistie poterit sacramentum tenere, eciam tenendo panis substanciam non remanere, vt tenet communis via.

2. Si teneatur communis via de possibilitate suppositacionis in respectu ad quantumque creaturam, dico, quod sine conversione panis in corpus Christi vel paneitatis annichilatione potest fieri, vt in altari sit corpus Christi secundum veritatem sacramenti Eucharistie, quod sit dictum loquendo de possibili, non de sic esse.

3. Ideales rerum formalesque rationes effectiue a deo in prima creata mente formaliter primo reperiri, cum theologica veritate tenemus.

Correlarium. vbi idee sunt idealiter, ibi non sunt formaliter, vbi sunt formaliter, ibi non sunt idealiter.

4. Si ponamus Deum cognoscere creaturas, vt obiectum secundarium sue intuicionis, vt communiter ponitur, dico, quod pater prius producit verbum, quam creatura cognoscat.

5. Attributales perfectiones nec in Deo, nec secundum se quiditatiue sumpta dicunt diversas raciones in recto, et principaliter diffinibiles, vel descriptibiles.

6. Intuitus divine cognitionis ad creaturas tanquam ad obiecta primaria vel secundaria formaliter non terminatur, vt dicit communis scola theologorum, sed se tantum, et nichil aliud a se intuens primarie nec secondarie.

Correlarium. Non est aliqua multitudo intellectorum in Deo nec creature, ut intellecte ponunt in numerum cum divina essentia vt intellecta, sed est penitus vnum simplicissimum intellectum.

7. Tria transcendentia in quibus consistit imago, non dicunt diversas rationes in recto, et principaliter diffinibiles vel descriptibiles.

8. Cristus non veraciter, et quantum ad realem presentiam descendit ad inferos, vt ponit Thomas et communis via, sed solum quoad effectum.

9. Licet ita michi videatur probabile, non est tamen pertinaciter asserendum, quod anima christi per alium modum nobis ignotum non potuerit in infernum descendere.

10. Illa verba, Hoc est corpus, etc., que in consecracione dicuntur, materialiter tenentur non significatiue.

11. Si teneatur communis via, quod actu intellectus attingatur Deus, dico duas sequentes conclusiones, quarum haec est prima, quod videntes verbum eo actu, quo essenciam diuninam attingunt, creaturas non attingunt nisi eminenter aequipollenter ad formalem cognitionem, equipollencia non actus, sed obiecti.

12. Beati duplicem habent cognicionem de creaturis eas formaliter attingentem, quarum altera illatiue est ex ea qua verbum attingunt, altera secundum quam in re creata creaturam contemplantur.

13. Non assentior communi sentencie theologorum dicentium, posse Deum quamlibet naturam suppositare, sed de rationali tantum hoc concedo.

14. Nec crux Cristi, nec ulla imago, adoranda est adoracione latrie, eciam eo modo quo ponit Thomas.

15. Si non peccasset Adam, Deus fuisset incarnatus, sed non crucificatus.

16. In quo lumine Iohannes Apocalipsim vidit, in eo apocalipsim non intellexit.

17. Primum peccatum angeli fuit peccatum ommissionis, secundum peccatum luxurie, tertium peccatum superbie.

18. Dico probabiliter, et nisi esset communis modus dicendi Theologorum, in oppositum firmiter assererem: assero tamen hoc dictum in se esse probabile, id est, quod sicut nullus opinatur aliquid ita esse precise, quia vult sic opinari, ita nullus credit aliquid esse verum precise, qula vult credere id esse verum.

Correlarium. Non est in potestate libera hominis credere articulum fidei esse verum, quando placet, et credere eum esse falsum, quando sibi placet.

19. Nisi essent dicta sanctorum, que in manifesto sui sermonis videntur dicere oppositum, firmiter assererem hanc, et sequentem conclusionem, essere tamen eas probabiles esse et defendi posse rationabiliter, quarum prima est, quod peccatum mortale in se est malum finitum.

20. Secunda est, quod peccato mortali finiti temporis non debetur pena infinita secundum tempus, sed finita tantum.

21. Non omnis voluntas Dei beneplaciti est efficax.

22. Dictum apostoli dicentis, Deus vult omnes homines salus fieri, positiue de voluntate beneplaciti antecedente intelligenda est.

23. Voluntas antecedens sic potest describi. Voluntas Dei antecedens est illa, que Deus dat alicui naturalia vel antecedencia, quibus potest aliquid consequi, cui Deus paratus est coagere si alius velit, nec sibi contrarium manifestabit cum precepto vel consilio exequendi, permittens eum libere velle agere ad consequutionem sue salutis.

24. Tenendo communem viam Theologorum, quod felicitas sit in intellectu vel in voluntate, dico duas conclusiones, quarum prima est hec: Quod intellectus ad felicitatem non perueniret nisi esset actus voluntatis, qui in hoc est ipso actu intellectus pocior.

25. Secunda conclusio est hec. Licet actus intellectus formaliter felicitantis attingat obiecti essenciam, tamen quod actus suus circa ilium actus sit felicitatis, formaliter habet ab actu voluntatis.

26. Persone in divinis numero distinguuntur.

27. Personalitates in divinis sunt primo diverse.

28. Theologice loquendo, dico, quod in aevo non est successio formaliter intrinseca continuatiua, sed bene terminatiua, secundum phiiosophos tamen aliter dicerem.

29. Racionabilius est credere Origenem esse saluum, quam credere ipsum esse damnatum.

[33] Conclusiones secundum propriam opinionem numero LXII. in doctrinam Platonis, de qua pauca hic adducuntur, quia prima paradoxa conclusio totam sibi assumit Platonis doctrinam discutiendam.

1. Per numeros triplares, quas a Platone in Timeo ponuntur in triangulo animam significante, admonemur quousque in formis numerandis sit progrediendum per naturam illius, quod est prima forma formans. Per numeros vero duplares ibidem positos admonemur, quatenus positis duobus extremis terminis coordinanda sunt media per naturam eius, quod est medium in universo.

2. Cum queritur a Platone, an ad exemplar genitum an ingenitum factum sit mundus, nichil aliud queritur, nisi an ad animales raciones, an ad ideas intellectuales.

3. Qui noverit modum illuminacionis superiorum super media, intelligat idem significare et Platonicos per congregationem animarum in monte Ida, et Hebreos per congregacionem in monte Synao in auditione legis.

4. Qui sciverit racionem cause presupponere rationem perfecti, intelliget iuxta platonicam doctrinam, quare dixerit Pherecides, non prius Iouem mundum fabricasse, quam in amorem fuerit transformatus.

5. Empedocles per spheram intelligibilem a Venere contentam, nichil aliud intelligit, quam mundum archetypum ab ordine intra ea manentia prime prouidencie contentum.

6. Ideo amor ab Orpheo sine oculis dicitur, quia est supra intellectum.

7. Cum dicit Plato in Timaeo, in medio mundi positam animam, quicquid dicant ceteri Platonici, ego per medium Lunam intelligo.

8. Infra habitum terminati entis, recte quinque illa Platonis pro transcendentibus ponuntur: Ens, Idem, Alterum, Status, et Motus.

9. Platonice loquendo de anima, dico animam vivere cum Saturno vitam contemplatiuam, cum Joue politicam et practicam, cum Marte irascibilem et ambiciosam, cum Venere concupiscibilem et voluptuosam, cum Mercurio vegetalem cum stupido sensu.

10. Ex precedenti conclusione habetur, que sit virga Mercurii soporifera.

11. Prima septenerius vite humane est sub Mercurio, secundus sub Venere, tercius sub Marte, Quartus sub Ioue, quintus sub Saturno, et reliqui septenarii secundum eum, qui fuerit predominatus in precedentibus.

12. Predictis vitis cooperantur Sol et Luna, ut cause universales, et per appropriationem, Luna Mercuno et Saturno, Sol Veneri et Marti, simul uterque Ioui.

13. Si Syriani theologiam sequamur, racionabile est ecciesiastice hierarchie sacerdotes in celestia hierarchia anagogice virtutibus proporcionari.

14. Cum Platonem audimus Palladem et amorem philosophos deos vocantem, ita intelligemus, ut amor sit philosophus ratione vie, Pallas racione termini.

15. Per extremorum et medii racionem, cognoscere possumus conuenienter universi gradus sic in quinque posse dividi. Insuper ens, vere ens, non vere non ens, vere non ens.

16. Per ipsum tale, vere tale, semper tale, in Platonis doctrina debemus intelligere proprietatem intellectus, anime, et primorum corporum.

17. Si Syriani doctrinam sequamur, conueniens est per unitatem totalis, intellectualis, que et trifariam diniditur, in substancialem, potencialem, et operatiuam, ponere trinarium intelleccionis, parcialis scilicet participate et imaginarie.

18. Quidquid dicant ceteri Platonici de racionalis anime parcium distinctione assero ego, si noun id est racionalem partem, in dianoian et aisJhsin dividamus, eandem partem ut phantasie coniungitur doxasticon dici, ut intellectui logisticon, ut sibi ipsi.

19. Possibile est ut pars racionalis anime nostre, quam secundum peripateticos possibilem intellectum voco, ad hoc perueniet, ut sine coniunctione ad phantasmata discurret et operetur.

20. Perfectius et verius reperitur pluchritudo in intelligibilibus, quam in sensibus.

21. Cum dicit Plato, amorem natum ex congressu Panis et Pori in ortis Iouis, in natalibus Veneris diis discumbentibus, nichil aliud intelligit, quam in angeli mente tunc primum amorem, id est desiderium pluchritudinis esse natum, cum in eo idearum splendor imperfectior tamen refulsti.

22. Amor de quo in Symposio loquiritur Plato, in deo nullo modo esse potest.

23. Per duplicem Venerem, de quo in Symposio Platonis, nichil aliud intelligere debemus, quam duplicem pulchritudinem, sensibilem et intellectualem.

24. Pulchritudo est in Deo per causam, in totali intellectu vere essencialiter totaliter, in particulari intellectu vere parcialiter essencialiter, in anima racionali vere participaliter, in visibilibus celi accidentalibus imaginarie parcialiter essencialiter, in substancialibus qualitatibus visibilibus imaginarie parcialiter essencialiter, in quantitatibus imaginarie participaliter.

27. Cum dicit Plato, Omne quod fit a causa fierit, referendum est per se ad per se, et per accidens ad per accidens.

28. Cum dixit Plato in Timeo, ex individua dividuaque substancia conflatam animam, per individuam substanciam animalem intellectum significauit, per dividuam animalem rationem.

29. Non est credendum in doctrina Platonis animam quicquam intelligere per inspectionem ad ideas, nisi cum paruenit ad illum statum, qui est supremus gradus contemplatiue perfectionis.

Correlarium. Errant qui credunt secundum Platonem, quod ea, que nos quotidie cognoscimus et intellegimus, in idearum lumine cognoscamus.

30. Modus cognoscendi per ideas est ille, cuius dixit Plato in Timmeo paucos homines esse participes, sed bene deos omnes.

31. Exponere in Fabula Cricie per quinque partus, quinque formas corporis, omnino est inconueniens.

32. Per aliam vitam in Epinomide intelligere debemus connexionem partis cum suo toto, et credo idem esse, quod apud Cabalistas dicitur seculum venturum.

33. Qualiter verum sit, quod in Epinomide dicitur, Arithmeticam scienciam inter omnes speculatinas maxime facere ad felicitatem, intelligi potest per conclusiones nostras de mathematicis.

34. Per celum in Epinomide, quod dicit Plato, esse nobis causam omnium bonorum, non ideam celi, sed ipsum celum, quod celeste animal intelligere debemus.

35. Per necessitatis regnum in Symposio Platonis, nichil aliud intelligere debemus quam superabundanciam nature alterius supra naturam eiusdem, et infiniti supra terminum.

36. Per demonstrationem Platonis in Phedro de anime immortalitate, nec de nostris animis, ut Proclus, Hermias, et Syrianus credunt, nec de omni anima, ut Plotinus et Numenius, nec de mundi tantum anima, ut Poseidonius, sed de celesti qualibet anima probatur, et concluditur immortalitas.

37. Tempus essencialiter est in incorporeis, participatine in corporeis.

38. Tempus, ubi habet esse essenciale, habet esse totaliter extra animam.

39. Tempus habet ab anima suum esse participatum, a prima quidem anima per modum effectiue causalitatis, ut ultima vero per modum obiectiue consequutionis.

40. Motus primi celi, et universaliter, quilibet motus eius localis, siue alteracionis, secundario et per accidens tempore mensuratur.

41. Licet natura intellectualis simul omnia intelligat, non tamen hoc est per virtualem et unitiuam continenciam, sed per mutuam penetracionem formarum, et indissociatam concatenacionem totius esse participati, id est, formalis.

42. Per demonstracionem Platonis in Phedro de immortalitate anime, firmius demonstratur eternitas mundi, quam per ullam racionem Aristotelis in VIII. Physicorum.

43. Cur homo non possit non videri si sit presens, a recte disposito in potencia visiua, demon autem tunc solum videatur, cum vult videri, ex modo quo unusquisque eorum videtur haberi potest.

44. Sicut et videtur et auditur homo ab homine, per motionem sensus ad extra, ita et videtur et auditur demon ab homine et demone per motionem sensus ad intra.

45. Sensus nature, quam ponunt Alchindus, Bacon, Guillielmus Parisiensis, et quidem alii, maxime autem omnes Magi, nichil est aliud quam sensus vehiculi, quam ponunt Platonici.

46. Cum dicit Plato, neminem nisi inuitum peccare, nichil aluid intelligitur, quam illud quod Thomas tenet, scilicet, non posse esse peccatum in voluntate, nisi sit defectus in racione.

47. Prouidentia est statuitiua in Deo, ordinatiua in intelligencia, executiua in anima, denunciatiua in celo, terminatiua in toto universo.

48. Non solum per dicta in Epimenide et Philebo a Platone, in quibus dialogis expresse ponit Plato felicitatem in contemplacione, sed per dicta in Phedro de furore amatorio, constat secundum Platonem non esse felicitatem in actu amoris, quia furor non est felicitas, sed impetus et estrum concitans, urgens et impellens ad felicitatem.

49. Ex eo nomine, que dei nominant amorem, patet diligenter advertenti, quod in actu amoris non est felicitas.

50. Ista propositio in Phedro. Omnia anima tocius inanimati curam habet simpliciter de quacunque vere anima, intelligenda est.

51. Ex dicto illo Platonis in Phedro, quod nisi anima hominis ea, que vere sunt intuita esset, in hoc animal non venisset, si recte intelligatur, quod opinio Plotini ponens transmigrationem animarum in bruta, non est ad mentem Platonis.

52. Ex oratione Socratis in Phedro ad Pana, habetur complete opinio Platonis de felicitate.

53. Opinio Cratili de nominibus ita est intelligenda, non quod talia sint nomina, sed quod talia esse debent, si sint recta.

54. Ideo dixit Socrates in Cratilo se somniare circa ideas, quia ideis non utimur in hoc statu, sed earum imaginibus proximis vel secondariis.

55. Per unum in Sophiste intellige unum in alteritate.

56. Dictum illud in Sophiste, Qui unum non dicit, nichil dicit, illud quod ab Aristotele dicitur, Qui unum non intelligit, nichil intelligit.

57. Dictum illud Platonis in Sophiste de simulachris, que dicit demonica machinacione conficta, et si multis aliis modis possit verificari: conueniens tamen est exponere per hoc, quod illa ut gradum medium in entitate tenent, demonico ordine proportionantur.

58. Venatio illa Socratis, de qua in Protagora, conuenienter per sex gradus potest sic distribui, ut prima sit esse materie extrinsece, Secundus esse particulare immateriale, Tertius esse universale, Quartus esse racionale, Quintus esse particulare intellectuale, Sextus esse totale intellectuale. In septimo tanquam in sabbato, cessandum est a venacione.

59. Qui dicitur in Euthidemo, non in habitu, sed actu consistere felicitatem, intelligo de actu reflexo.

60. Per id quod in Lachete dicitur, Quorumcunque est sciencia, non esse aliam eorundam ut preteritorum, aliam ut presentium, aut aliam ut futurorum, illud potest intelligi tritum apud peripateticos, non esse scienciam nisi universalium.

61. Dictum illud Platonis in Gorgia, Si orator scit iusta, est iustus, dico absoluta secundum se non, ut ad hominem tantum posse saluari, si unum ab alio esse intelligamus non formaliter, sed illatiue.

62. Licet ratio Platonis in Phedone per viam contrariorum absolute non concludat, expositis tamen a Cebete ad hominem, aliquid concludit.

[34] Conclusiones secundum opinionem propriam in doctrina Albucaten Auenan, qui dicitur auctor De Causis, numero X.

1. Cum dixit Abucaten Auenam, animam esse supra tempus, intelligendum est de anima absoluta secundum substanciam, prescindendo ab omni operacione, que competit ei in quantum est anima.

2. Cum dicit Abucaten, omnis anima nobilis tres habet operaciones, divinam, intellectualem, et animalem, ita est intelligendum, quod primam habeat per imaginem proporcionalitatis, secundam per formalitatem participationis, terciam per proprietatem essencialitatis.

3. Cum dixit Abucaten, Omnem causam primariam plus influere, per plus intelliges eminenciam modi causandi, et intimitatem eius quod in re producitur.

4. Quamuis dicat Abucaten, quod esse quod est primum creatum est super intelligenciam, non credas tamen illud secundum hipostasim esse distinctum ab intelligencia.

5. Cum dixit Abucaten, causam primam superiorem esse omni narracione, non tam propter id habet veritatem, quod prio affert, quia scilicet causam ante se non habet, quam propter id quod secundario innuit, quia omne intelligibile unialiter antecedit.

6. Quod dicit Abucaten, intelligenciam esse substanciam, que non dividitur, maxime est verum, per indiscretam in ea intelligibilium ad inuicem penetracionem.

7. Ex precedenti conclusione potest haberi, quomodo intelligendum est dictum Abucaten, quod omnis intelligencia est plena formis.

8. Per ultinam proposicionem Abucaten possumus intelligere, quid sibi velit illa divisio, quam fecit Plato in principio tractatus Timei, et possumus scire, quod sub ea non comprehenditur anima, nisi per viam extremalis combinacionis.

9. Ex antepenultima proposicione Abucaten colligi potest, quod declinare plus ad sensum quam ad intellectum, non est anime ut anima est, sed ut cadens est.

10. Cum dicit Abucaten intelligenciam, ut diuma, est regere res, intelligendum est de regirnine statuitiuo, non ordinatiuo, qui Si competit, ut intelligencia est.

[35] Conclusiones de mathematicis secundum opinionem propriam, numero LXXXV.

1. Mathematice non sunt vere scientie.

2. Si felicitas sit in speculatiua perfectione, mathematice non faciunt ad felicitatem.

3. Mathematice sciencie non sunt propter se, sed ut via ad alias sciencias querenda.

4. Sicut subiecta mathematicorum, si absolute accipiantur, intellectum nihil perficiunt, ita si ut (imagines) accipiantur superiorum, immediate nos ad intelligibilium speculationem manu ducunt.

5. Sicut dictum Aristotelis de antiquis dicentis, quod ideo errarunt in physica contemplatione, quia mathematice res physicas tractarunt, verum esset, si illi materialiter mathematica non formaliter accipissent, ita est verissimum modernos, qui de naturalibus mathematice disputant, naturalis philosophie fundamenta destruere.

6. Nichil magis nociuum theologo, quam frequens et assidua in mathematicis Euclidis exercitacio.

7. Sicut medicina mouet spiritus principaliter, ut regunt corpus, ita musica mouet spiritus, ut seruiunt anime.

8. Medicina sanat animam per corpus, musica autem corpus per animam.

9. Per arithmeticam non materialem, sed formalem, habetur optima via ad propheciam naturalem.

10. Joachim in propheciis suis alia via non processet, quam per numeros formales.

11. Per numeros habetur via ad omnia scibilis inuestigationem et intellectionem, ad cuius conclusionis verificationem polliceor se ad infrascriptas LXXIIII questiones per viam numerorum responsurum.

[36] Questiones ad quas pollicetur se per numeros responsurum.

1. Utrum sit Deus.

2. Utrum sit infinitus.

3. Utrum sit causa omnium rerum.

4. Utrum sit simplicissimus.

5. Utrum sit intelligens.

6. Quomodo Deus intelligat.

7. An sit dare naturam superiorem natura intellectuali.

8. An esse quiditatiuum rei sit intimius esse quod habet res.

9. Quid de humanitate in sua precisissima abstraccione possit predicari, et quid non.

10. Quomodo elementa sint in celo.

11. Quis modus habeat teneri in inuestigacione uniuscuiusque scibilis.

12. Utrum supra naturam rerum corporalium sit dare naturam rationalem incorpoream.

13. Utrum supra naturam racionalem sit dare naturam intellectualem.

14. Utrum inter naturam racionalem et intellectualem sit aliqua natura media.

15. Utrum inter naturam intellectualem et Deum sit aliqua natura media.

16. Utrum in aliqua natura contradictoria se compaciuntur.

17. Utrum in aliqua natura coincidant contradictoria.

18. Quis numerus annorum sit naturaliter debitum vite boni hominis.

19. Quis sit numerus annorum naturaliter debitum vite mali hominis.

20. Quot sint gradus principales naturanim universi.

21. Utrum natura corporea, ut talis, sit actiua, vel tantum sit passiua.

22. Quid dicat corpus.

23. Utrum sint in materia dimensiones interminate.

24. Utrum sit melius Deum causare res, quam non causare.

25. Utrum creatio rerum ad extra, procedat necessario a divina essencia in tribus personis hypostatizata.

26. Utrum inter causam et causatum necessario mediet aliquid.

27. Utrum recte multitudo scibilium ad decem predicamentorum numerum sit reducta.

28. Que sit differencia inter modum intelligendi angelorum, et animarum racionalium.

29. Que sit differencia inter modum intelligendi Dei et angelorum.

30. Utrum natura angelica sit quodammodo omnia.

31. Utrum natura racionalis sit quodammodo omnia.

32. Utrum possint esse plures dei.

33. Utrum datur infinitum in natura.

34. Quomodo differat infinitas, quam theologi attribuunt Deo ab illa, quam dicunt philosophi impossibile est dari.

35. Utrum Deus sit omnis in omnibus.

36. Quomodo differat esse creaturarum ab esse dei.

37. Que pertineant ad considerationem theologi.

38. Quando futura sit seculi consumatio.

39. Quis et qualia erit rerum status in seculi consumacione.

40. Que opinio verior de trinitate, Arii, Sabelli, Eucliph, aut fidei catholice.

41. Utrum forme sensibiles sint intelligibiliter in angelo.

42. Utrum in angelo sit aliud quam intelligens intelleccio, et intellectum.

43. Utrum hec in angelo realiter, an ratione distinguitur.

44. Utrum sit eadem natura mouentis et moti motu physico.

45. Utrum sit dare aliquid quod secundum suam naturam sit pura potencia, quam philosophi vocant materiam primam.

46. Utrum mediata vel immediata, et quomodo, materia prima dependeat a Deo.

47. Utrum omne, quod est infra Deum, sit compositum ex actu et potencia.

48. Utrum sit materia eiusdem racionis in omnibus.

49. Utrum aliqua res creata possit esse immunis ab imperfectione.

50. Que nature sint apte felicitati.

51. Utrum felicitas consistat in intellectu, an in voluntate.

52. Utrum quantitas sit per se vel participatiue visibilis.

53. Utrum natura intellectualis sit Deo semper unita.

54. Utrum in natura intellectuali pius sit imperfeccionis, quam perfeccionis.

55. Cuius nature proprie sit vera nobilitas.

56. Utrum anime conueniat modus sciencie per viam numerorum.

57. Quis sit primus modus predicandi per se.

58. Quis sit secundus modus predicandi per se.

59. Utrum diffinicio investigatur per demonstrationem.

60. Quare solum de inherencia passionis ad subiectum habetur sciencia.

61. Utrum anima racionalis sit materialis.

62. Utrum sit incorruptibilis.

63. Utrum universaliter intelligat.

64. Utrum sicut est dare mundum sensibilem, ita sit dare mundum intelligibilem.

65. Utrum sit maior vel minor numerus separatarum specierum, quam materialium.

66. Quare in opere secunde diei non est dictum, Et vidit Deus quoniam bonum.

67. Quare sexta numeracio homo dicitur.

68. Quare sex diebus dicitur Deus omnia perfecisse.

69. Quid significet Deum septima die quieuisse.

70. Utrum distinguetur irascibilis a concupiscibili.

71. Que sit distinccio inter potenciam anime cognoscitiue.

72. Cur homines naturaliter appetant victoriam.

73. Cur naturalis sit homini modus cognoscendi per racionem phantasie coniunctam.

74. Utrum in celo sint descripta et significata omnia cuilibet scienti legere.

[37] Conclusiones numero XV secundum propriam opinionem de intelligencia dictorum Zoroastris et expositorum eius Chaldeorum.

1. Quod dicut interpretes chaldei super primum dictum Zoroastris de scala a tartaro ad primum ignem, nichil aliud significat, quam seriem naturarum universi a non gradu materie ad eum, qui est super omnem gradum graduate potensum.

2. Ibidem dico, interpretes nichil aliud per virtutes mysteriales intelligere, quam naturalem magiam.

3. Quod dicunt interpretes super dictum secundum Zoroastris de duplici aëre, aqua, et terra, nichil aliud sibi vult, nisi quodlibet elementum, quod potest dividi per purum et impurum, habere habitatores racionales et irracionales, quod vero purum est tantum, rationales tantum.

4. Ibidem per radices terre nichil aliud intelligere possunt, quam vitam vegetalem, conuenienter addicta Empedoclis, qui ponit transanimacionem eciam in plantis.

5. Ex dicto illo Zoroastris, Ha ha hos, terra deflet usque ad filios, sequendo expositionem Osie Chaldei, expressam habemus veritatem de peccato originali.

6. Dicta interpretum Chaldeorum super XI. aphorismo de duplice ebriacione Bachi et Sileni, perfecte intelligentur per dicta Cabalistarum de duplici vino.

7. Que dicunt interpretes super XIV. aphorismo, perfecte intelligentur per ea, que dicunt Cabaliste de morte osculi.

8. Magi in XVII. aphorismo nichil aliud intelligunt per triplex indumentum, ex lino, panno et pellibus, quam triplex anime habitaculum, celeste, spirituale, et terrenum.

9. Poteris ex precedenti conclusione aliquid intelligere de pelliceis tunicis, quas sibi fecit Adam, et de pellibus, que erant in tabernaculo.

10. Per canem nichil aliud intelligit Zoroaster, quam partem irracionalem anime et proporcionalia, quod ita esse nidebit, qui diligenter dicta omnia expositorum consideraverit, qui et ipis sicut et Zoroaster enigmatice loquuntur.

11. Dictum illud Zoroastris, nec exeas cum transit lictor, perfecte intelligitur per illud Exodi, quando sunt prohibiti Israhelite exire domos suas in transito angeli interficientis primogenita egyptiorum.

12. Per Syrenam apud Zoroastrem nichil aliud intelligere, quam partem anime rationalem.

13. Per puerum apud interpretes nichil aliud inteilige, quam intellectus.

14. Per dictum illud Zoroastris, ad huc tres dies sacrificabis, et non ultra, apparuit muchi per arithmeticam superioris merchiaue illos computandi dies esse, in eo dicto expresse predictum aduentum Christi.

15. Quid sit intelligendum per capras apud Zoroastrem, intelliget qui legerit in libro Bair, que sit affinitas capris et que agnis cum spiritibus.

[38] Conclusiones Magice numero XXVI secundum opinionem propriam.

1. Tota Magia, que in usu est apud modernos, et quem merito exterminat ecclesia, nullam habet firmitatem, nullum fundamentum, nullam veritatem, quia pendet ex manu hostium prime veritatis, potestatum harum tenebrarum, que tenebras falsitatis, male dispositis intellectibus obfundunt.

2. Magia naturalis licita est, et non prohibita, et de huius scientie universalibus theoricis fundamentis pono infrascriptas conclusiones secundum propriam opinionem.

3. Magia est pars practica sciencie naturalis.

4. Ex ista conclusione et conclusione paradoxa dogmatizante XLVII. sequitur, quod magia sit nobilissima pars scientie naturalis.

5. Nulla est virtus in celo et in terra seminaliter et separata, quam et actuare et unire magus non possit.

6. Quodcumque fiat opus mirabile, siue sit magicum, siue cabalisticum, siue cuiuscunque alterius generis, principatissime referendum est in Deum gloriosum et benedictum, cuius gracia supercelestes mirabilium virtutum aquas super contemplatiuos homines bone voluntatis quotidie pluit liberaliter.

7. Non potuerunt opera Cristi vel per viam magie, vel per viam Cabale fieri.

8. Miracula Cristi non racione rei facte, sed racione modi faciendi sue divinitatis argumentum certissimum sunt.

9. Nulla est sciencia, que nos magis certificet de divinitate Cristi, quam magia et cabala.

10. Quod magus homo facit per artem, fecit natura naturaliter faciendo hominem.

11. Mirabilia artis magice non sunt nisi per unionem et actuacionem eorum, que seminaliter et separate sunt in natura.

12. Forma totius magice virtutis est ab anima hominis stante et non cadente.

13. Magicam operari non est aliud quam maritare mundum.

14. Si qua est natura immediata nobis, que sit vel simpliciter, vel saltem ut multum racionaliter racionalis, magicam habet in summo, et eius participacione potest in hominibus esse perfeccior.

15. Nulla potest esse operatio magica alicuius efficacie, nisi annexu habeat opus cabale explicatum, vel implicitum.

16. Illa natura, que est Orizon temporis et eternitatis propria est Mago, sed infra eum.

17. Illius nature, que est Orizon temporis et eternitatis propria est Magia, inde est petenda per modos debitos, notos sapientibus.

18. Illius natura, que est Orizon eternitatis temporalis, est Mago proxima, sed super eum et ei propira est cabala.

19. Ideo voces et verba in magico opere afficienciam habent, quia illud in quo primum magicam exercet natura, vox est Dei.

20. Quelibet vox virtutes habet in magia, in quantum Dei voce formatur.

21. Non significatiue voces plus possunt in magia, quam significatiue, et racionem conclusionis intelligere potest, qui est profundus ex precedenti conclusione.

22. Nulla nomina ut significatiua, et inquantum nomina sunt, singula et per se sumpta, in magico opere virtutem habere possunt, nisi sint hebraica, vel inde proxime deriuata.

23. Quilibet numerus preter ternarium et denarium sunt materiales in magia, isti formales sunt, et in magica arithmetica sunt numeri numerorum.

24 Ex secretioris philosophie principiis necesse est confiteri, plus posse caracteres et figuras in opere magico, quam possit quecunque qualitas materialis.

25. Sicut caracteres sunt proprii opere magico, ita numeri sunt proprii operi cabale, medio existente inter utrosque, et appropriabili per declinacionem ad extrema usu litterarum.

26. Sicut per primi agentis influxum, si sit specialis et immediatus, fit aliquid quod non attingitur per mediacionem causarum, ita per opus cabale, si sit pura Cabala et immediata, fit aliquid, ad quod nulla Magia attingit.

[39] Conclusiones numero XXXI secundum propriam opinionem de modo intelligendi hymnos Orphei secundum Magiam, id est, secretam divinarum rerum naturaliumque sapientiam a me primum in eis repertam.

1. Sicut secretam magiam a nobis primum ex Orphei hymnis elicitam, fas non est in publicum explicare, ita nutu quodam ut in infrascriptis fiet conclusionibus eam per aphorismorum capita demonstrasse utile erit ad excitandas contemplatiuorum mentes.

2. Nichil efficientius hymnis Orphei in naturali Magia, si debita musica, animi intencio, et cetere circumstancie, que norunt sapientes, fuerint adhibite.

3. Nomina deorum, quod Orpheus canit, non decipientibus demonum, a quibus malum et non bonum prouenit, sed naturalium virtutum, divinarumque sunt nomina, et vero Deo in utilitatem maxime hominis.

4. Sicut hymni Dauid operi Cabale mirabiliter deserniunt, ita hymni Orphei opere vere licite et naturalis Magie.

5. Tantus est numerus hymnorum Orphei, quantus est numerus cum quo Deus triplex creauit seculum, sub quaternarii pythagorici forma numeratus.

6. Quaruncunque virtutum naturalium vel divinarum eadem est proprietatis analogia, idem eciam nomen, idem hymnus, idem opus, seruata proporcione, et qui temptauent exponere, videbit correspondenciam.

7. Qui nescierit perfecte sensibilies proprietates per viam secrete analogie intellectualizare, nichil ex hymnis Orphei sanum intelliget.

8. Qui profunde et intellectualiter divisionem unitatis Veneres in trinitatem Graciarum, et unitatis fatalis, in trinitatem Parcarum, et unitatis Saturni in trinitatem Iouis, Neptuni et Plutonis inteflexerit, videbit, modum debito procedenti in Orphica theologia.

9. Idem sunt Curetes apud Orpheum et potestates apud Dionysium.

10. Qui precedentis conclusionis opus attentauerit, adhibeat opus Cabale secundum apropriata timori Isaac.

11. Frustra Palemonem et Leucotheam adibit, qui Nereum non attraxent, nec Nereum attrahat, qui circa primariam animalem trinitatem operatus non fuerit.

12. Per cotonarium numerum hymnorum maritimorum, corporalis nature nobis proprietates designatur.

13. Idem est Typhon apud Orpheum, et Zemael in Cabala.

14. Si quis in opera precedentis conclusionis intellectualiter operabitum, per meridiem ligabit septentrionem, si vero mundialiter per totum operabitur, iudicium sibi operabitur.

15. Idem est nox apud Orpheum et Ensoph in Cabala.

16. Ex precedenti conclusione potest quis rectius exponere, quam exponat Proclus, quid sibi velit illud dictum theologi inducentis opificem mundi, noctem consulentem de opificio mundano.

17. Ex eiusdem dictis potest intelligi, cur in Symposios Diotima Poros, consilii filius, et Ihjesus in sacris litteris angelus magni consilii nominatur.

18. Anima aquea, ut inferiora generat, superiora contemplatur, in seipsa se sistit, triplici hymno, Maris, Neptuni, et Oceani ab Orpheo decantatur.

19. Nichil habebit firmum in opere, qui Vestam non antraxerit.

20. Per septenarium hymnorum paterne menti attributorum, Protogoni, Palladis, Saturni, Veneris, Rhee, Legis, Bacchi, potest intelligens et profundus contemplator de seculi consumatione aliquid coniectare.

21. Opus precedentium hymnorum nullum est sine opere Cabale, cuius est proprium practicare omnem quantitatem formalem, continuam et discretam.

22. Qui heroas in duplices non diviserit, natiuos et aduenticios, saepe errabit.

23. Qui Apollinem adibit, mediabit opus per Bachum triethericum, et consumabit per nomen inffabile.

24. Non inebriabitur per aliquem Bacchum, qui sue Muse prius copulatus non fuerit.

25. Per quaternarium hymnorum prime forme mundane attributorum sui formabilis nature nobis designatur.

26. Qui perfecte in animarn redierit, prime forme suam formam equaverit.

27. Qui precedentis conclusionis opus tentaverit, Iouem adibit tercium, ut niventem, non ut vivificantem.

28. Frustra adit naturam et Protheum, qui Pana non attraxerit.

29. Sicut post universalem animacionem est particularis animacio, ita post universalem prouidenciam est particularis prouidencia.

30. Ex precedenti conclusione sciri potest, cur Ouidius in execracione in Ibin, post quam inuocauit numen quod terram regit et aquam, terram inuocat et Neptunum.

31. Qui annotaverit diligenter dicta ab Aristotele in exposicione definicionis de anima, videbit cur Orpheus Palladi et Veneri vigilanciam attribuerit.

[40] Conclusiones Cabalistice numero LXXI, secundum opinionem propriam, ex ipsis Hebreorum sapientum fundamentis Cristianam Religionem maxime confirmantes.

1. Quicquid dicant ceteri Cabaliste, ego prima divisione scienciam Cabale in scienciam Sephiroth et Semot, tanquam in practicam et speculatiuam distinguerem.

2. Quicquid dicant alii cabaliste, ego partem specualatiuam Cabale quadruplicem divideram, correspondenter quadruplici particioni philosophie, quam ego solitus sum affere. Prima est scientia, quam ego voco alphabetarie reuolucionis, correspondentem parti philosophie, quam ego philosophiam catholicam voco. Secunda, tercia et quarta pars est triplex merchiaua, correspondentes triplici philosophie particularis, de divinis, de mediis, et sensibilibus naturis.

3. Sciencia, que est pars practica Cabale, practicat totam metaphysicam formalem et theologiam inferiorem.

4. Ensoph non est aliis numeracionibus connumeranda, quia est illarum numeracionum unitas abstracta et incommunicata, non unitas coordinata.

5. Quilibet hebreus Cabalista secundum principia et dicta sciencie Cabale, cogitur ineuitabiliter concedere de trinitate et qualibet persona divina, patre, filio, et spiritu sancto, illud precise sine addicione vel diminucione, aut variacione, quod ponit fides catholica cristianorum.

Correlarium. Non solum qui negat trinitatem, sed qui alio modo eam ponunt, quam ponat catholica ecclesia, sicut Arriani, sicut Sabelliani, et similes, redargui possunt manifeste, si admittantur principia cabale.

6. Tria magna Dei nomina quaternarii, que sunt in secretis Cabalistarum per mirabilem appropriacionem tribus personis trinitatis, ita debere attribui, ut nomen ìëù sit patris, Nomen ìéëùîä sit filii, ìëùåîä Nomen sit spiritus sancti, intelligere potest, qui in sciencia cabale fuerit profundus.

7. Nullus hebreus cabalista potest negare, quod nomen Jhesu, si eum secundum modum et principia Cabale interpretemur, hoc totum precise et nichil aliud signicat, id est, Deum, dei filium patrisque sapienciam per terciam divinitatis personam, que est ardentissimus amoris ignis, nature humane in unitate suppositi unitum.

8. Ex precedenti conclusione intelligi potest, cur dixit Paulus, datum esse Jhesu nomen, quod est super omne nomen, et cur in domine Jhesu dictum sit: omne genu flecti, celestium, terrestrium, et infernorum, quod eciam est maxime cabalisticum, et potest ex se intelligere, qui est profundus in Cabala.

9. Si qua est de nouissimis temporibus humana coniectura, inuestigare possumus per sacratissimam viam Cabale, futuram esse consumacionem seculi hinc ad annos quingentes, et quatuordecim, et dies vigintiquinque.

10. Illud quod apud Cabalistas dicitur äîëç, illud est sine dubio quod ab Orpheo Pallas, a Zoroastre materna mens, a Mercurio Dei filium, a Pythagora sapiencia, a Parmenide sphera intelligibilis nominatur.

11. Modus quo racionabiles anime per archangelum Deo sacrificantur, qui a Cabalistis non exprimitur, non est nisi per separacionem anime a corpore, non corporis ab anima nisi per accidens, ut contigit in morte osculi, de quo scribitur, praeciosa in conspectu domini mors sanctorum eius.

12. Non potest operari per puram Cabalam, qui non est racionaliter intellectualis.

13. Qui operatur in Cabala sine admixcione extranei, si diu erit in opere, morietur ex binsica, et si errabit in opere aut non purificatus accesserit, deuorabitur ab Azazele per proprietatem iudicii.

14. Per litteram Scin, que mediat in nomine Jhesu, significatur nobis cabalistice, quod tum perfecte quieuit tanquam in sua perfeccione mundus, cum Iod coniunctus est cum Vau, quod actum est in Cristo, qui fuit verus Dei filius et homo.

15. Per nomen Iod, he, vahu, he, quod est nomen ineffabile, quod dicunt Cabaliste, futurum esse nomen Messie, euidenter cognoscitur futurum eum Deum dei filium per spiritum sanctum hominem factum, et post eum ad perfectionem humani generis super homines paraclytum descensurum.

16. Ex mysterio trium literarum, que sunt in dictione Sciabat, id est úáù, possumus interpretari cabalistice tunc sabbatizare mundum, cum Dei filius fit homo, et ultimo futurum sabbatum, cum homines in Dei filium regenerabuntur.

17. Qui sciverit quid est vinum purissimum apud cabalistas, sciat cur dixerit Dauid, inebriabor a ubertate Domus tua, et quam ebrietatem dixerit antiquus vates Museus esse felicitatem, et quid significent tot Bacchi apud Orpheum.

18. Qui coniurixerit Astrologiam Cabale, videbit quod sabbatizare et quiescere conuenientius fit post Christum die dominico, quam die sabbati.

19. Si dictum illud prophete, Vendiderunt iustum argento, cabalistice exponamus, nichil aliud nobis significat, quam hoc scilicet, ut Deus redemptor venditus fuit argento.

20. Si interpretacionem suam adverterint Cabaliste super hoc diccione æà, que significat tunc, de trinitate mysterio multum illuminabuntur.

21. Qui coniurixerit dictum Cabalistarum dicentium, quod illa numeracio, que dicitur iustus et redemptor, dicitur eciam Ze, cum dicto Thalmudistarum dicentium, quod ita Isaac ibat, sicut Ze portans crucem suam, videbit illud, quod fuit in Isaac prefiguratum, fuit adimpletum in Cristo, qui fuit verus Deus venditus argento.

22. Per dicta Cabalistarum de rubedine Esau, et dictum illud, quod in libro Bresit Rhaba, quod Esau fuit rubeus, et rubeum eum ulciscetur, de quo dicitur, Quare rubeum vestimentum tuum, habetur expresse, quod Cristus de quo nostri doctores eundem textum exponunt, elle erit, qui ulcionem facit de virtutibus immundis.

23. Per illud dictum Hieremie, lacerauit verbum suum, secundum expositionem Cabalistarum habemus intelligere, quod Deum sanctum et benedictum lacerauit Deus pro peccatoribus.

24. Per responsionem Cabalistarum ad questionem, quare in libro numerorum coniuncta est particula mortis Marie, particula vitule ruffe, et per exposicionem eorum super eo in libro Zoar [Zohar] super eo textu: Et eius liuore sancti sumus, redarguuntur ineuitabiliter Hebrei dicentes, non fuisse conueniens, ut mors Cristi satisfaceret pro peccato humani generis.

25. Quillbet Cabalista habet concedere, quod Massias eos a captivitate Diabolica et non temporali erat liberaturum.

26. Quilibet Cabalista debet concedere ex dictis doctorum huius sciencie hoc manifeste dicentium, quod peccatum originale in aduentu Messie expiabitur.

28. Per dictionem et, úà, que bis ponitur in illo textu, In principio creauit Deus celum et terram, ego credo significari a Moyse creacionem nature intellectualis, et nature animalis, que naturali ordine precessit creacionem celi et terre.

29. Quod dicitur a Cabalistis, quod linea viridis gyrat universum, conuenientissime dicitur ad conclusionem ultimam, quam diximus ex mente Porphyrtii.

30. Necessario habent concedere cabaliste secundum sua principia, quod verus Messias futurus est talis, ut de eo vere dicatur, quod est Deus et Dei filius.

31. Cum audis cabalistas ponere in Thesua irformitatem, intellige informitatem per antecedenciam ad formalitatem non per priuacionem.

32. Si duplex aleph; quod est in textu, Non auferetur sceptrum, etc. coniunxerimus ad duplex aleph, quod est in textu, Deus possedit me ab inicio, et ad duplex aleph, quod est in textu, Terra autem erat inanis, per viam Cabale intelligemus, ibi Jacob de illo vero Messia locutum, qui fuit Iesus Nazarenus.

33. Per hanc diccionem ùéà que scribitur per Aleph, Iod et Scin, (et significatur virum), que Deo attribuitur, cum dicitur Vir belli, de trinitatis mysterio per viam Cabale perfectissime admonemur.

34. Per nomen àåä, id est quod tribus literis scribitur, he, vau, et aleph, quod nomen Deo propriissime attribuitur, et maxime conuenienter, non solum ad cabalistas, qui hoc expressen sepius dicunt, sed eciam ad theologiam Dionysii Areopagite, per viam Cabale trinitatis mysterium cum possibilitate incarnacionis nobis declaratur.

35. Si Deus in se ut infinitum, ut unum, et secundum se intelligatur, ut sic nichil intelligimus ab eo procedere, sed separacionem a rebus, et omnimodam sui in seipso clausionem, et extremam in remotissimo sue divinitatis recessu profundam ac solitariam retractionem, de eo intelligimus ipso penitissime in abysso suarum tenebrarum se contegente, et nullo modo in dilatacione ac profusione suarum bonitatum ac fontali splendoris se manifestante.

36. Ex precedenti conclusione intelligi potest, cur dicatur apud Cabalistas, quod Deus induit se decem vestimentis, quando creauit seculum.

37. Qui intellexerit in dextrali coordinatione subordinationem pietatis ad sapienciam, perfecte intelliget per viam Cabale, quomodo Abraam in die suo per rectam lineam vidit diem Cristi et gauisus est.

38. Effectus, qui sunt sequuti post mortem Cristi, debent conuincere quemlibet cabalistam, quod Jesus Nazarenus fuit verus messias.

39. Ex hac conclusione et trigesima superius posita sequitur, quod quilibet Cabalista habet concedere, quod interrogatus Iesus quis esset, rectissime respondit, dicens, Ego sum principium, qui loquor vobis.

40. Hoc habent ineuitabiliter concedere Cabaliste, quod verus Messias per aquam homines purgabit.

41. Sciri potest in Cabala per mysterium mem clausi, cur post se Cristus miserit paracletum.

42. Scitur per fundamenta Cabale, quod recte dixerit Iesus, Antequam nasceretur Abraam, ego sum.

43. Per mysterium duarum litterarum uau, et iod, scitur quomodo ipse Messias, ut Deus, fuit principium sui ipsisu ut homo.

44. Scitur ex Cabala per mysterium partis setentrionalis, cur iudicabit Deus seculum per ignem.

45. Scitur in Cabala apertissime, cur dei filius, cum aqua baptismi venerit, et spiritus sanctus cum igne.

46. Per eclipsacionem Solis, que accidit in morte Cristi, sciri potest secundum fundamenta cabale, quod tunc passus est filius Dei et verus messias.

47. Qui sciat proprietatem Aquilonis in cabala, sciet cur Sathan Cristo promisit regna mundi, si cadens eum adorasset.

48. Quicquid dicant ceteri cabaliste, ego decem spheras sic decem numeracionibus correspondere dico, ut edificio incipiendo, Iupiter sit quarte, Mars quinte, Sol sexte, Saturnus septime, Venus octaue, Mercurius none, Luna decime, cum supra edificium firmamentum tercia, primum mobile secunda, celum Empyreum prima.

49. Qui sciverit correspondenciam decem preceptorum ad prohibencia per coniunctionem veritatis astrologice cum veritate theologica, videbit ex fundamento nostro precedentis conclusionis, quicquid alii dicant cabaliste, primum preceptum prime numeracioni correspondere, secundum secunde, tertius tercie, quartum septime, quintum quarte, sextum quinte, septimum none, octauum octaue, nonum sexte, decimum decime.

50. Cum dicunt Cabaliste a septima et octaua petendos filios, ita dicas in marchiaue inferiori accipi, ut ab una petatur ut det, ab altera ne prohibeat. Et que det et que prohibeat potest intelligere ex precedentibus conclusionibus, qui fuerit intelligens in Astrologia et Cabala.

51. Sicut suit Luna plena in Salomone, ita fuit plenus Sol in vero Messia, qui fuit Iesus, et de correspondencia ad diminucionem in Sedechia potest quis coniectare, si profundat in Cabala.

52. Ex precedenti conclusione intelligi potest, cur Euangelista Mattheus in quatuordecim illis generacionibus ante Cristum quasdam dimiserit.

53. Cum fieri lucem nichil sit aliud quam participare lucem, conueniens est ualde illa cabalistarum exposicio, ut in li, fiat lux, per lucem speculum lucens intelligamus, et in ly. facta est lux, speculum non lucens.

54. Quoc dicunt Cabaliste, beatificandos nos in speculo lucente resposito sanctis in futuro seculo, idem sit precise sequendo fundamenta eorum, cum eo, quod nos dicimus beatificandos sanctos in filio.

55. Quod dicunt Cabaliste lumen repositum in septuplo lucere plus quam lumen relictum, mirabiliter conuenit arithmetice pythagorice.

56. Qui sciverit explicare quaternarium in denarium, habebit modum, si sit peritus cabale deducendi ex nomine ineffabili nomen LXXII. litterarum.

57. Per precedentem conclusionem potest intelligens in Arithmetica formali intelligere, quod operari per Scemamphoras [schemhamphoras] est est proprium racionali nature.

58. Reccius forent illud Becadmin, quod ponit glossa Chaldaica super dictionem Bresit, exponere sapientialibus ideis, quam de triginta duabus viis, ut dicunt alii Cabaliste, utrumque tamen est rectum in Cabala.

59. Qui profunde considerauit quadruplices rerum statum, primo unionis et stabilitate mansionis, secundo processionis, tercio reversionis, quarto beatifice reunionis, videbit literam beth cum prima littera; primum cum media, medium cum ultimis, ultima operari.

60. Ex precedenti conclusione potest contemplatiuus homo intelligere, cur lex Dei a beth littera incipit, de qua scribitur, quod est immaculata, quod erat cum eo cuncta componens, quod est convertens animas, quod facit dare fructum in tempore suo.

61. Per eandem conclusionem sciri potest, quod idem filius qui sapiencia patris, est qui omnia unit in patre, et per quem omnia facta sunt, et a quo omnia convertuntur, in qua demum li. sabbatizant omnia.

62. Qui profunde consideraverit nouenarium beatudinum numerum, de quo apud Matheum in euangelio, videbit illas mirabiliter conuenire nouenario nouem numerationum, que sunt infra primam, que est inaccessibilis divinitatis abyssus.

63. Sicut Aristoteles diviniorem philosophiam, quam philosophi antiqui sub fabulis et apologia velarunt, ipse sub philosophice specualacionis facie dissimulauit, et verborum breuitate obscurauit, ita Rabi Moyses Aegyptius in libro, qui a latinis dicitur dux neutrorum, dum per superficialem verborum corticem videtur cum philosophia ambulare, per latentes profundi sensus intelligencias mysteria complectitur Cabal.

64. In textu, Audi Israel, dominus deus noster dominus unus, rectius est, ut intelligatur ibi colleccio ab inferiori ad superius, et a superiori ad inferius, quam ab inferiori ad superius bis.

65. Reccius est, ut Amen Tipheret dicat et regnum, ut per viam numeri ostenditur, quam quod dicat regnum tantum, ut quidam volunt.

66. Ego animam nostram sic decem Sephirot adapto, ut per unitatem suam sit cum prima, per intellectum cum secunda, per racionem cum tercia, per superiorem concupiscibilem cum quarta, per superiorem irrascibilem cum quinta, per liberum arbitrium cum sexta, et per hoc totum ut ad superiora se convertitur cum septima, ut ad inferiora cum octaua, et mixtum ex utroque pocius per indifferenciam vel alternariam adhesionem, quam simultaneam continenciam cum nona, et per potenciam qua inhabitat primum; habitaculum cum decima.

67. Per dictum Cabalistarum, quod celi sunt ex igne et aqua, simul et veritatem Theologicam de ipsis Sephirot nobis manifestat, et philosophorum veritatem, quod elementa in celo sint tantum secundum actiuam virtutem.

68. Qui sciverit quid sit denarius in Arithmetica formali, et cognoverit naturam primi numeri spherici, sciet illud quod ego adhuc apud aliquem cabalistam non legi, et est, quod sit fundamentum secreti magni Iobelei in Cabala.

69. Ex fundamento precedentis conclusionis sciri pariter potest, secretum quinquaginta portatum intelligencie, et millesime generacionis, et regni omnium seculorum.

70. Per modum legendi sine punctis in lege, et modus scribendi res divinas, et unialis continencie per indeterminatum ambitum rerum divinarum nobis ostenditur.

71. Per id quod dicunt Cabaliste, de Egypto, et attestata est experiencia, abemus credere, quod terra Egypti sit in analogia, et sub ordinacione proprietatis potencie.

72. Sicut vera Astrologia docet nos legere in libro Dei, ita Cabala docet nos legere in libro legis.

Finis.</text>
      <sha1>k8fxyv8o9mv4fwfcyat92l737t926bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De nominum analogia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1528</id>
    <revision>
      <id>263858</id>
      <parentid>2242</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>titulus</comment>
      <origin>263858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81870" sha1="l472943yuykotlzr9a2upz619mx4j69" xml:space="preserve">
{{titulus
|Scriptor         = Thomas de Vio
|OperaeTitulus    = De nominum analogia
|OperaeWikiPagina = 
|Liber            = 
|SubTitulus       = 
|Annus            = 
|Editio           = 
|Recensor         = 
|Fons             = 
|Genera           = Philosophia
}}


{{c|CAPUT I}}

{{c|QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI}}

1. Inuitatus et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri aeui flebili
profundarum litterarum penuria, de nominuin analogia in his
uacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia
necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam quispiam
discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia errores
procedant. Quod si ullo usquam tempore accidit, hac aetate id euenire
clara luce uidemus, dum analogiam, uel indisiunctionis, uel ordinis,
uel conceptus praecisi unitate, cum inaequalis participatione
constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a
ueritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deuiasse.

2. Analogiae igitur uocabulum proportionem siue proportionalitatem (ut
a Graecis accepimus) in proposito sonat. Adeo tamen extensum
distinctumque est, ut multa nomina analoga abusiue dicamus; et
multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem pareret. Ne
tamen rectum obliqui iudicio priuetur, et singularitas in loquendo
accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a
minus proprie analogis ad uere analoga procedemus.

3. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur: scilicet ad
analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam
proportionalitatis. Quamuis secundum ueram uocabuli proprietatem et
usum Aristotelis, ultimus modus tantum analogiam constituat, primus
autem alienus ab analogia omnino sit.

4. Analoga secundum inaequalitatem uocantur, quorum nomen est commune,
et ratio secundum illud nomen est omnino eadem, inaequaliter tamen
participata.  Et loquimur de inaequalitate perfectionis: ut corpus
nomen commune est corporibus inferioribus et superioribus, et ratio
omnium corporum (in quantum corpora sunt) eadem est. Quaerenti enim
quid est ignis in quantum corpus, dicetur: substantia trinae
dimensioni subiecta. Et similiter quaerenti: quid est caelum in
quantum corpus, etc. Non tamen secundum aequalem perfectionem ratio
corporeitatis est in inferioribus et superioribus corporibus.

5. Huiusmodi autem analoga Logicus uniuoca appellat, Philosophus uero
aequiuoca, eo quod ille intentiones considerat nominum, iste autem
naturas.  Unde et in X Metaph., text. ultim. Aristoteles dicit quod
corruptibili et incorruptibili nihil est commune uniuocum, despiciens
unitatem rationis seu conceptus tantum. Et in VII Physic., text. 13
dicitur iuxta genus latere aequiuocationes; quia huiusmodi analogia
cum unitate conceptus non dicit unam naturam simpliciter, sed multas
compatitur sub se naturas, ordinem inter se habentes, ut patet inter
species cuiuslibet generis, specialissimas et subalternas magis. Omne
enim genus analogum hoc modo appellari potest, (licet non multum
consueuerint nisi generalissima et his propinqua sic uocari), ut patet
de quantitate et qualitate in praedicamentis, et corpore, etc.

6. Hanc analogiam S. Thomas, in I Sent., dist. 19 uocat analogiam
secundum esse tantum, eo quod analogata parificantur in ratione
significata per illud nomen commune, sed non parificantur in esse
illius rationis. Perfectius enim esse habet in uno, quam in alio,
cuiuscumque generis ratio, ut in Metaphysica pluries patet. Non solum
enim planta est nobilior minera; sed corporeitas in planta est
nobilior corporeitate in minera: et sic de aliis.

7. Perhibet quoque huic analogiae testimonium Auerroes in XII Metaph.,
text.  2 dicens, cum unitate generis stare prioritatem et
posterioritatem eorum, quae sub genere sunt. Haec pro tanto analoga
uocantur, quia considerata inaequali perfectione inferiorum, per prius
et posterius ordine perfectionis de illis dicitur illud nomen
commune. Et iam in usum uenit, ut quasi synonime dicamus aliquid dici
analogice et dici per prius et posterius.  Abusio tamen uocabulorum
haec est; quoniam dici per prius et posterius, superius est ad dici
analogice. In huius modi autem analogis, quomodo inueniantur unitas,
abstractio, praedicatio, comparatio, demonstratio et alia huiusmodi,
non oportet determinare; quoniam uniuoca sunt secundum ueritatem, et
uniuocorum canones in eis seruandi sunt.

{{c|CAPUT II}}

{{c|ANALOGIA ATTRIBUTIONIS QUID SIT, ET QUOT}}
{{c|MODIS FIAT, ET QUAE EIUS CONDITIONES}}

8. Analoga autem secundum attributionem sunt, quorum nomen commune
est, ratio autem secundum illud nomen est eadem secundum terminum, et
diuersa secundum habitudines ad illum: ut sanum commune nomen est
medicinae, urinae et animali; et ratio omnium in quantum sana sunt, ad
unum terminum (sanitatem scilicet), diuersas dicit habitudines. Si
quis enim assignet quid est animal in quantum sanum, subiectum dicet
sanitatis; urinam uero in quantum sanam, signum sanitatis; medicinam
autem in quantum sanam, causam sanitatis proferet. Ubi clare patet,
rationem sani esse nec omnino eamdem, nec omnino diuersam; sed eamdem
secundum quid, et diuersam secundum quid. Est enim diuersitas
habitudinum, et identitas termini illarum habitudinum.

9. Quadrupliciter autem fieri potest huiusmodi analogia, secundum
quatuor genera causarum (uocando pro nunc causam exemplarem causam
formalem).  Contingit siquidem multa ad unum finem, et ad unum
efficiens, et ad unum exemplar, et ad unum subiectum, secundum aliquam
unam denominationem et attributionem diuersimode habere: ut patet ex
exemplis Aristotelis, IV Metaph., text. 2. Ad causam enim finalem
pertinet exemplum de sano in III Metaph., text. 2, ad efficientem uero
exemplum de medicinali ibidem positum; ad materialem autem analogia
entis ibidem subiuncta; ad exemplarem demum analogia boni, posita in I
Ethic., cap. 7.

10. Attribuuntur autem huic analogiae multae conditiones, ordinate se
consequentes: scilicet quod analogia ista sit secundum denominationem
extrinsecam tantum; ita quod primum analogatorum tantum est tale
formaliter, caetera autem denominantur talia extrinsece. Sanum enim
ipsum animal formaliter est; urina uero, medicina et alia huiusmodi,
sana denominantur, non a sanitate eis inhaerente, sed extrinsece, ab
illa animalis sanitate, significatiue uel causaliter, uel alio
modo. Et similiter idem est de medicatiuo et de substantia, quae sunt
formaliter in primo; in caeteris uero denominatiua significatione
denominantur et extrinsece. Boni quoque ratio in bono per essentiam
saluata, quo exemplariter caetera denominantur bona, in solo primo
bono formaliter inuenitur; reliqua uero extrinseca denominatione,
secundum illud bonum, bona dicuntur.

11. Sed diligenter aduertendum est, quod haec huiusmodi analogiae
conditio, scilicet quod non sit secundum genus causae formalis
inhaerentis, sed semper secundum aliquid extrinsecum, est formaliter
intelligenda et non materialiter: idest non est intelligendum per hoc,
quod omne nomen quod est analogum per attributionem, sit commune
analogatis sic, quod primo tantum conueniat formaliter, caeteris autem
extrinseca denominatione, ut de sano et medicinali accidit; ista enim
uniuersalis est falsa, ut patet de ente et bono; nec potest haberi ex
dictis, nisi materialiter intellectis. Sed est ex hoc intelligendum,
quod omne nomen analogum per attributionem ut sic, uel in quantum sic
analogum, commune est analogatis sic, quod primo conuenit formaliter,
reliquis autem extrinseca denominatione.  Hoc siquidem uerum est, ex
formali intellectu praecedentium; ex eisque manifeste sequitur. Ens
enim quamuis formaliter conueniat omnibus substantiis et accidentibus
etc., in quantum tamen entia, omnia dicuntur ab ente subiectiue ut
sic, sola substantia est ens formaliter; caetera autem entia dicuntur,
quia entis passiones uel generationes etc. sunt; licet entia
formaliter alia ratione dici possint.  Et simile est de bono. Licet
enim omnia entia bona sint, bonitatibus sibi formaliter inhaerentibus,
in quantum tamen bona dicuntur, bonitate prima effectiue aut finaliter
aut exemplariter, omnia alia nonnisi extrinseca denominatione bona
dicuntur: illamet bonitate, qua Deus ipse bonus formaliter in se est.

12. Et ex hac conditione statim infertur alia: scilicet quod illud
unum, ad quod diuersae habitudines terminantur in huiusmodi analogis,
est unum non solum ratione, sed numero. Quod dupliciter intelligi
potest, secundum quod analogata dupliciter sumi possunt: scilicet
uniuersaliter et particulariter.

Si enim sumantur analogata particulariter, illud unum necessario est
unum numero uere et positiue. Si autem sumantur uniuersaliter, illud
unum necessario est unum numero negatiue, idest non numeratur in illis
analogatis ut sic, quamuis in se sit uniuersale quoddam, et non unum
numero. Verbi gratia, si sumantur haec urina sana, haec medicina sana,
et hoc animal sanum: haec omnia dicuntur sana a sanitate quae est in
hoc animali, quam constat unam numero uere esse. Sortes enim dicitur
sanus, quia habet hanc sanitatem; medicina, quia illam facit; urina,
quia eamdem significat, etc.  Si uero sumantur animal sanum in
communi, et urina sana in communi et medicina sana in communi: sic,
formaliter loquendo, sanitas a qua huiusmodi sana dicuntur, non est
una numero in se: eo quod causae uniuersales effectibus uniuersalibus
comparandae sunt, ut II Phys., text. 39 dicitur. Et simile est de
signis, et instrumentis, et conseruatiuis, et aliis huiusmodi; sed est
una numero in istis analogatis negatiue. Non enim numeratur sanitas in
animali, urina et diaeta; quoniam non est alia sanitas in urina, et
alia in animali, et alia in diaeta.

13. Et sequitur conditio ista ex praecedenti: quoniam commune secundum
denominationem extrinsecam non numerat id a quo denominatio sumitur in
denominatis, sicut uniuocum multiplicatur in suis uniuocatis; et
propter hoc dicitur unum ratione tantum, et non unum numero in suis
uniuocatis. Alia est enim animalitas hominis, et alia equi, et alia
bouis, animalis nomine adunatae in una ratione.

14. Ex hac autem conditione infertur alia, quod scilicet primum
analogatum ponitur in definitione caeterorum, secundum illud nomen
analogum; quoniam caetera non suscipiunt illud nomen, nisi per
attributionem ad primum, in quo formaliter saluatur eius ratio. Cadit
siquidem in ratione medicinae, et diaetae, et urinae etc., in quantum
sanae sunt, animalis sanitas: sine qua intelligi caetera sana non
possunt. Et simile est de aliis iudicium.

15. Ex hoc autem sequitur ulterius, quod nomen sic analogum, unum
certum significatum commune omnibus partialibus eius modis, seu
omnibus analogatis, non habet. Et consequenter, quod nec conceptum
obiectiuum, nec conceptum formalem abstrahentem a conceptibus
analogatorum habet; sed sola uox cum identitate termini diuersimode
respecti communis est: ita quod cum in hac analogia sint tria: uox
scilicet, terminus et respectus diuersi ad illum; nomen analogum
terminum quidem distincte significat, ut sanum sanitatem; respectus
autem diuersos ita indeterminate et confuse importat, ut primum
distincte uel quasi distincte ostendat, caeteros autem confuse, et per
reductionem ad primum. Sanum enim respectus multos ad sanitatem, puta
habentis, significantis, causantis, etc., sic in una uoce sanitatem
distincte importante confundit, ut respectum primum scilicet habentis
seu subiecti, distincte significet (Sanum enim absolute dicimus
sanitatem habentem, ut subiectum); caeteros autem respectus
indeterminate importat et per attributionem ad primum, sicut patet ex
dictis.

16. Et propter hoc tria de huiusmodi analogo dicuntur: scilicet quod
commune est omnibus analogatis non secundum uocem tantum; - et quod
simpliciter prolatum stat pro primo; - et quod non est prius primo
analogato, in quo tota sua ratio formaliter saluatur. Primum quidem
peculiarius significat, et super omnia analogata superius significatum
non habet.

17. Diuiditur autem a sancto Thoma analogia haec in analogiam duorum
ad tertium, ut urinae et medicinae ad animal sanum; et in analogiam
unius ad alterum, ut urinae uel medicinae ad animal sanum

18. Nec habet ista diuisio alia membra a supradictis: quoniam haec
circuit analogiam secundum omnia genera causarum. Sed ad hoc facta
est, ut ostendatur differenter suscipi nomen analogum, quando ponitur
primum analogatum ex una parte, et caetera ex altera parte; et quando
secundorum analogatorum unum hinc et alterum inde ponitur, secundum
quodcumque genus causae analogia fiat. Primo enim et caeteris sic
commune est analogum, ut nihil eis prius ponat aut significet: et
propterea uocatur analogia unius ad alterum, ponendo omnia alia a
primo, loco unius. Secundis autem analogatis sic commune est nomen
analogum, ut aliquid omnibus eis prius ponat: primum scilicet ad quod
omnia secunda attribuuntur. Et uocatur analogia duorum ad tertium, uel
multorum ad unum: quia non inter se est attributio, sed ad primum.

19. Appellantur autem haec analoga a Logico aequiuoca, ut in principio
Praedicamentorum patet, ubi animal aequiuocum dicitur ad animal uerum
et animal pictum. Animal enim pictum non pure aequiuoce, sed per
attributionem ad animal uerum, animal dicitur; et in ratione eius in
quantum animal manifeste patet animal uerum accipi. Quaerenti enim:
quid est animal pictum in eo quod animal? respondebitur: imago
animalis ueri.

20. A philosophis uero Graecis, nomina ex uno, uel ad unum, aut in
uno, et media inter aequiuoca et uniuoca dicuntur, ut pluries in
Metaphysica patet; et expresse in I Ethic. huiusmodi nomina contra
analoga distinguuntur, ut infra amplius dicetur. A Latinis autem
uocantur analoga uel aequiuoca a consilio.

21. Hanc analogiam S. Thomas in I Sent., dist. 19, q. 5 a. 2 ad 1
uocat analogiam secundum intentionem, et non secundum esse: eo quod,
nomen analogum non sit hic commune secundum esse, idest formaliter;
sed secundum intentionem, idest secundum denominationem. Ut enim ex
dictis patet, in hac analogia nomen commune non saluatur formaliter
nisi in primo; de caeteris autem extrinseca denominatione
dicitur. Haec ideo apud Latinos analoga dicuntur: quia proportiones
diuersas ad unum dicunt, extenso proportionis nomine ad omnem
habitudinem. Abusiua tamen locutio haec est, quamuis longe minor quam
prima.

22. Quomodo autem de huiusmodi analogis sit scientia, et
contradictiones et demonstrationes, et consequentiae et alia huiusmodi
de eis fiant, ex dictis, et consuetudine Aristotelis patet. Oportet
enim significationes diuersas prius distinguere (propter quod ambigua
apud Arabes haec dicuntur), et deinde a primo ad alia procedere, sicut
a centro ad circumferentiam diuersis proceditur uiis.

{{c|CAPUT III}}

{{c|DE ANALOGIA PROPORTIONALITATIS: QUID SIT ET QUOTUPLEX}}
{{c|SIT, ET QUOD SOLA PROPRIE ANALOGIA VOCETUR}}

23. Ex abusiue igitur analogis ad proprie analogiam ascendendo,
dicimus: analoga secundum proportionalitatem dici, quorum nomen est
commune, et ratio secundum illud nomen est proportionaliter eadem. Vel
sic: Analoga secundum proportionalitatem dicuntur, quorum nomen
commune est, et ratio secundum illud nomen est similis secundum
proportionem: ut uidere corporali uisione, et uidere intellectualiter,
communi nomine uocantur uidere; quia sicut intelligere, rem animae
offert, ita uidere corpori animato.

24. Quamuis autem proportio uocetur certa habitudo unius quantitatis
ad aliam, secundum quod dicimus quatuor duplam proportionem habere ad
duo; et proportionalitas dicatur similitudo duarum proportionum,
secundum quod dicimus ita se habere octo ad quatuor quemadmodum sex ad
tria: utrobique enim dupla proportio est, etc.; transtulerunt tamen
Philosophi proportionis nomen ad omnem habitudinem conformitatis,
commensurationis, capacitatis, etc. Et consequenter proportionalitatem
extenderunt ad omnem similitudinem habitudinum. Et sic in proposito
uocabulis istis utimur.

25. Fit autem duobus modis analogia haec: scilicet metaphorice et
proprie.  Metaphorice quidem, quando nomen illud commune absolute unam
habet rationem formalem, quae in uno analogatorum saluatur, et per
metaphoram de alio dicitur: ut ridere unam secundum se rationem habet,
analogum tamen metaphorice est uero risui, et prato uirenti, aut
fortunae successui; sic enim significamus haec se habere, quemadmodum
homo ridens. Et huiusmodi analogia sacra Scriptura plena est, de Deo
metaphorice notitiam tradens.

26. Proprie uero fit, quando nomen illud commune in utroque
analogatorum absque metaphoris dicitur: ut principium in corde
respectu animalis, et in fundamento respectu domus saluatur. Quod, ut
Auerroes in comm. septimo I Ethic. ait, proportionaliter de eis
dicitur.

27. Praeponitur autem analogia haec caeteris antedictis dignitate et
nomine.  Dignitate quidem, quia haec fit secundum genus causae
formalis inhaerentis: quoniam praedicat ea, quae singulis
inhaerent. Altera uero secundum extrinsecam denominationem fit.

28. Nomine autem, quia analoga nomina apud Graecos (a quibus uocabulum
habuimus) haec tantum dicuntur; ut ex Aristotele etiam colligitur, qui
in Metaphysica nomina quae dicimus analoga per attributionem, ex uno,
uel ad unum, uel in uno uocat: ut patet in principio IV et in VII,
text. 15. In V autem Metaphysicae, cap. de uno, text. 12, definiens
unum secundum analogiam, ut synonimis utitur unum analogia et unum
proportione; et definit ea esse, « quaecumque se habent ut aliud ad
aliud »: aperte insinuans illam esse proprie analogatorum
definitionem, quam diximus. Quod tamen clarius habetur in Arabica
translatione, ubi dicitur: « Illa quae sunt unum secundum
aequalitatem, scilicet proportionalem, sunt quorum proportio est una,
sicut proportio alicuius rei ad aliam rem ». Ubi Auerroes exponens
ait: « Et illa dicuntur unum, quae sunt unum secundum
proportionalitatem; sicut dicitur, quod proportio rectoris ad
ciuitatem et gubernatoris ad nauem, est una ». In secundo quoque
Posteriorum, cap. XIII huiusmodi nomina proportionalia, analoga uocat.
Et quod plus est, in I Ethic., cap. 7 distinguit supradicta nomina ad
unum aut ex uno, contra analoga; dum, loquens de communitate boni ad
ea quae bona dicuntur, ait: « Non assimilantur a casu aequiuocis; sed
certe ei, quod est ab uno esse, uel ad unum omnia contendere, uel
magis secundum analogiam ».  Et subdens exemplum analogiae dicit: «
Sicut enim in corpore uisus, in anima intellectus ». In quibus uerbis
diligenti lectori, non solum nomen analogiae hoc, quod diximus, sonare
docuit; sed praeferendam esse in praedicationibus metaphysicis hanc
insinuauit analogiam (in ly magis), ut S. Thomas ibidem propter
supradictam rationem optime exponit.

29. Scimus quidem secundum hanc analogiam rerum intrinsecas entitates,
bonitates, ueritates etc., quod ex priori analogia non scitur. Unde
sine huius analogiae notitia, processus metaphysicales absque arte
dicuntur.  Acciditque huiusmodi ignorantibus, quod antiquis
nescientibus logicam, ut in II Elenchorum dicitur. Nec fuit forte ab
Aristotelis tempore tam periculosus casus iste, sicut modo apud nos
est; quoniam blasphemare fere uidetur, qui metaphysicales terminos
analogos dicens, secundum proportionalitatem communes exponit. Cum
tamen Auerroes dicat super praedicto textu: « Et dignius his tribus
modis est, ut sit nomen boni dictum de eis secundum uiam, quae dicitur
de proportionalibus ».

30. Vocatur quoque a Sancto Thoma in I Sent., dist. 19, ubi supra,
analogia secundum esse et secundum intentionem; eo quod analogata
ista, nec in ratione communis nominis, nec in esse illius rationis
parificantur, et tamen tam in ratione illius nominis, quam in esse
eiusdem, proportionaliter, conueniunt. Sed quoniam, ut dictum est,
obscura et necessaria ualde res haec est, accurate distincteque
dilucidanda est per plura capitula.

{{c|CAPUT IV}}

{{c|QUOMODO ANALOGUM AB ANALOGATIS DISTINGUATUR}}

31. Quoniam autem analogia media est inter aequiuocationem puram et
uniuocationem, ex extremis natura medii declaranda est. Et quia in
nominibus tria inueniuntur, scilicet uox, conceptus in anima, et res
extra, seu conceptus obiectiuus: ideo singula perlustrando, dicendum
est, quomodo analogum ab analogatis distinguatur

32. Et a rebus incipiendo, quia priores conceptibus et nominibus sunt,
dicimus quod, nomine aequiuoco ita diuersae res significantur, quod ut
sic non nisi uoce adunantur. Uniuoco uero diuersae res ita
significantur, quod, ut sic, ad rem in se simpliciter unam abstractam
et praecisam in esse cognito ab eis, adunantur. Analogo autem nomine
res diuersae ita significantur, quod ut sic ad res diuersas secundum
proportionem unam uniuntur. Vocatur autem in proposito res, non solum
natura aliqua, sed quicumque gradus, quaecumque realitas, et
quodcumque reale in rebus inuentum.

33. Unde inter uniuocationem et analogiam haec est differentia: quod
res fundantes uniuocationem sunt sic ad inuicem similes, quod
fundamentum similitudinis in una est eiusdem rationis omnino cum
fundamento similitudinis in alia: ita quod nihil claudit in se unius
ratio, quod non claudat alterius ratio. Ac per hoc fundamentum
uniuocae similitudinis, in utroque extremorum aeque abstrahit ab ipsis
extremis. Res autem fundantes analogiam, sic sunt similes, quod
fundamentum similitudinis in una, diuersae est rationis simpliciter a
fundamento illius in alia: ita quod unius ratio non claudit id quod
claudit ratio alterius. Ac per hoc fundamentum analogae similitudinis,
in neutro extremorum oportet esse abstractum ab ipsis extremis; sed
remanent fundamenta distincta, similia tamen secundum proportionem;
propter quod eadem proportionaliter uel analogice dicuntur.

34. Et ut possint omnibus praedicta patere, declarantur exemplariter
in uniuocatione huius nominis animal, et analogia huius nominis
ens. Homo, bos, leo et caetera animalia, quia habent in se singulas
naturas sensitiuas, seu proprias animalitates, quas constat diuersas
secundum rem esse, et mutuo similes: sic quod in quocumque extremo,
puta homine aut leone, consideretur secundum se animalitas, quae est
similitudinis fundamentum, inuenitur aequaliter abstrahens ab eo in
quo est, et nihil includens in uno quod non in alio. Ideo et in rerum
natura fundant secundum suas animalitates similitudinem uniuocam, quae
identitas generica uocatur; et in esse cognito adunantur non ad duas
uel tres animalitates, sed unam tantum, quae animalis nomine in
concreto per se primo significatur, et uniuoce uocatur communi nomine
animal.  Omnium siquidem eorum, secundum quod naturas sensitiuas
habent, indistincta omnino est ratio ab omnibus abstracta, quae illius
rei, quam animalitatem uocauimus, adaequata est definitio. Substantia
autem quantitas, qualitas etc., quia non habent in suis quidditatibus
aliquid praedicto modo abstrahibile, puta entitatem, (quoniam supra
substantialitatem nihil amplius restat), ideo nullam substantialem
uniuocationem inter se compatiuntur.

35. Et quia cum hoc, quod non solum eorum quidditates sunt diuersae,
sed etiam primo diuersae; retinent similitudinem in hoc, quod
unumquodque eorum secundum suam proportionem habet esse; ideo et in
rerum natura non secundum aliquam eiusdem rationis in extremis sed
secundum proprias quidditates, ut commensuratas his propriis esse
fundant analogam idest proportionalem similitudinem.  Et in intellectu
adunantur ad tot res, quot sunt fundamenta, proportionis similitudine
unitas, significatas (propter illam similitudinem) entis nomine, et
analogice communi nomine uocantur ens. Differenter ergo res adunantur
sub nomine Analogo et Uniuoco.

36. Conceptus quoque mentalis non eodem modo inuenitur in uniuocis et
analogis: quoniam nomen uniuocum et omnia uniuocata ut sic, unum
tantum conceptum in mente habent perfecte et adaequate eis
correspondentem; quia fundamentum uniuocae similitudinis (quod
significatum formale est nominis uniuoci), unius omnino rationis est
in omnibus uniuocatis; ac per hoc in uno repraesentato, omnia
repraesentari necesse est.  In analogis uero, quoniam fundamenta
analogae similitudinis diuersarum rationum sunt simpliciter, et
eiusdem secundum quid, idest secundum proportionem: oportet duplicem
analogi mentalem conceptum distinguere, perfectum et imperfectum; et
dicere quod analogo et suis analogatis respondet unus conceptus
mentalis imperfectus, et tot perfecti, quot sunt analogata. Quia enim
unum analogatorum ut sic, simile est alteri: consequens est, quod
conceptus repraesentans unum, repraesentet alterum, iuxta illam
maximam: Quidquid assimilatur simili ut sic, assimilatur etiam illi,
cui illud tale est simile.

37. Quia uero talis similitudo secundum proportionem tantum est, quae
diuersam rationem in altero fundamento habet: conceptus perfecte
repraesentans unum analogatorum, a perfecta repraesentatione alterius
deficit; et per consequens oportet alterius analogati alterum
adaequatum conceptum esse. Unde et analogum unum habere mentalem
conceptum, et plures habere conceptus mentales: uerum est diuersimode;
quamuis simpliciter loquendo, magis debeat dici, analogi esse plures
conceptus; nisi loquendi occasio aliud exigat. Dico autem hoc: quoniam
cum secundum dicentes, analoga omnino carere uno conceptu mentali,
sermo est; unum eorum conceptum absolute dicere non est
reprehendendum.  Propter quod oportet solerti discretione lectorem uti
quando inuenitur scriptum, quod analogata conueniunt in una ratione,
et quando inuenitur dictum alibi, quod analogata non conueniunt in una
ratione.

38. Est ergo differentia inter analogiam et uniuocationem quoad
conceptum mentalem, ita quod uniuoci et uniuocatorum ut sic, unus est
conceptus perfecte et adaequate eis respondens, ut de conceptu
animalis patet.  Analogi uero et analogatorum ut sic, plures
necessario sunt conceptus perfecte ea repraesentantes, et unus est
conceptus imperfecte repraesentans.  Non tamen ita quod sit unus
conceptus adaequate respondens nomini analogo, et inadaequate
analogatis: quoniam secundum ueritatem nomen illud uniuocum esset; sed
ita quod conceptus unus repraesentans perfecte alterurn analogatum ut
sic, imperfecte repraesentat reliquum. Quoad uocem autem, non est
inter analoga et uniuoca differentia.

39. His autem praelibatis, intentum facile patere potest: quomodo
scilicet disfinguitur analogum, puta ens, ab analogatis, puta
substantia, quantitate et qualitate. Uniuocum enim, puta animal,
distinguitur ab uniuocatis, puta homine et leone, quoad rem
significatam seu conceptum obiectiuum, et quoad conceptum mentalem,
sicut unum simpliciter abstractum etc., a multis simpliciter etc.
Analogum uero, quoad rem, seu conceptum obiectiuum, distinguitur sicut
unum proportione a multis simpliciter; uel (et idem est) sicut multa
ut similia secundum proportiones a multis absolute. Verbi gratia, ens
distinguitur a substantia et quantitate, non quia significat rem
quamdam eis communem; sed quia substantia quidditatem tantum
substantiae importat, et similiter quantitas quidditatem quantitatis
absolute significat; ens autem significat ambas quidditates, ut
similes secundum proportiones ad sua esse; et hoc est dicere ut easdem
proportionaliter.

40. Quoad conceptum autem mentalem adaequatum, hoc quoque eodem omnino
modo distinguitur. Secundum uero conceptum mentalem imperfectum,
quamuis distinguatur sicut unum simpliciter a multis simpliciter; non
tamen sicut unum abstrahens in repraesentando ab illis multis,
quemadmodum in uniuocis contingit. Quoniam, ut ex dictis patet,
conceptus ille, puta qualitatis, in quantum ens, alterius analogati,
idest ipsius qualitatis, secundum quod se habet ad suum esse, est
adaequate repraesentatiuus, et a qualitatis quidditate non abstrahens;
caeterorum uero, puta quantitatis et substantiae, imperfecte tantum
est repraesentatiuus, in quantum eis similis est proportionaliter.

{{c|CAPUT V}}

{{c|QUALIS SIT ABSTRACTIO ANALOGI AB ANALOGATIS}}

41. Oportet autem ex praemissis ostendere, qualiter analogum abstrahat
ab his, quibus commune secundum analogiam dicitur, puta qualiter ens
abstrahat a substantia et quantitate. Insurgit siquidem difficultas
quaedam in re hac, et ex parte rerum, et ex parte conceptus.  Ex parte
siquidem rerum, quia uidetur analogi nominis res significata, eodem
abstrahibilis et abstracta modo, quo res uniuoco nomine
significata. Quoniam cum, ut in V Metaph. dicitur, unum in qualitate
faciat simile, nulla apparet ratio, cur a quibusdam similibus sit una
res abstrahibilis, et a quibusdam non; licet euidens ratio sit, cur ab
his similibus, puta Sorte et Platone, abstrahibilis sit res magis una,
et ab illis, puta homine et lapide, minus una. Unde si substantia et
quantitas assimilantur in hoc, quod utraque est ens, et consequenter
in eis est aliquid unum, quod est fundamentum illius similitudinis:
quid uetat ab eis abstrahi rem unam utrique communem?

42. Ex parte uero conceptus, quia uidetur eodem modo conceptus analogi
abstrahere ab analogatis, sicut uniuocum ab uniuocatis: eo quod
analogum nomen importat in confuso singulas proportiones analogatorum,
et distincte non significat nisi proportionem in communi. Verbi
gratia, ens non significat habens se ad esse sic uel sic, puta ut
substantia, aut ut quantitas; sed si proportionale nomen est,
significare uidetur, habens se ad esse secundum aliquam proportionem,
quaecumque illa sit. Hoc autem constat esse aeque abstractum a
substantia et a quantitate; et consequenter per modum uniuoci in
analogis abstractio conceptus apparet.

43. Ut autem euidens fiat huius ambiguitatis determinatio, sciendum
est, quod licet abstrahere diuersa significet, cum dicimus intellectum
abstrahere animal ab homine et equo, et cum dicimus animal abstrahere
ab homine et equo: eo quod tunc significat ipsam intellectus
operationem attingentem in eis unum et non alia; nunc uero significat
extrinsecam denominationem ab illa intellectus operatione, qua res
cognita abstracta denominatur: in unum tamen et idem semper tendit,
quoniam semper sonat intelligi unum, non intellecto altero.

44. Ideoque nihil aliud est agere de abstractione analogi ab
analogatis quam inquirere et determinare, quomodo res significata
analogo nomine intelligi possit, non cointellectis analogatis; et
quomodo conceptus illius habeatur, absque conceptibus istorum.

45. Cum igitur ex supradictis, et ex ipso analogiae uocabulo pateat,
quod analogo nomine non simpliciter una res, sed res proportione una
significatur, talis autem idem est quod res diuersae, ut similes
proportionaliter: facile deduci potest, quod res analoga potest quidem
intelligi, non cointellectis analogatis, et consequenter abstrahere ab
eis.

46. Sed non sicut in uniuocis res una, (puta natura sensitiua, seu
animal intelligitur, non cointellectis omnino natura humana et equina
ut sic), sed sicut duae res ut proportionaliter similes intelliguntur,
non cointellectis ipsismet duabus rebus secundum suas proprias naturas
absolute. Ita quod analogi abstractio non consistit in cognitione
unius et non cognitione alterius; sed in unius et eiusdem
intellectione ut sic, et non intellectione absolute. Verbi gratia,
entis abstractio non consistit in hoc, quod entitas apprehenditur, et
substantia aut quantitas non; sed in hoc: quod substantia aut
quantitas apprehenditur ut sic se habens ad proprium esse; (in hoc
enim similitudo proportionalis attenditur) et non apprehenditur
substantia, aut quantitas absolute. Et simile est de aliis rebus
analogis, quales sunt fere omnes metaphysicales.

47. Unde concedi potest, rem analogam abstrahere, et non abstrahere ab
analogatis diuersimode. Abstrahit quidem, pro quanto abstrahit ab eis,
quemadmodum res ut sic, idest ut res similis alteri proportionaliter
abstrahit a se absolute sumpta. Non abstrahit uero, pro quanto res ut
sic accepta seipsam necessario includit, et absque seipsa intelligi
non potest.  Quod de uniuocis dici non potest: quia res uniuoca,
absque aliis quibus est uniuoce communis, intelligitur sic, quod res
in suo intellectu nullo modo actualiter includit ea quibus est comm
unis, ut patet de animali

48. Obiectioni autem in oppositum adductae, ex analogae similitudinis
natura facile satisfit, dicendo, quod cum unum multipliciter dicatur,
non oportet omnem similitudinem attendi secundum unum simpliciter; sed
quandoque sufficit, quod unum secundum proportionem faciat
simile. Unum autem proportionaliter non est simpliciter unum; sed
multa similia secundum proportiones, a quibus ideo non potest abstrahi
res una simpliciter: quia similitudo ipsa proportionalis tantum est,
et fundamentum non est unum nisi proportionaliter

49. De ratione siquidem unius proportionaliter est habere quatuor
terminos (ut in V Ethicorum dicitur). Quoniam proportionalitas qua
similitudo proportionum fit, inter quatuor ad minus, (quae duarum
proportionum extrema sunt), necessario est; et consequenter unum
proportione non unificatur simpliciter, sed distinctionem retinens,
unum pro tanto est et dicitur, pro quanto proportionibus dissimilibus
diuisum non est. Unde sicut non est alia ratio quare unum
proportionaliter non est unum absolute, nisi quia ista est eius ratio
formalis; ita non est quaerenda alia ratio, cur a similibus
proportionaliter non potest abstrahi res una; hoc enim ideo est, quia
similitudo proportionalis talem in sua ratione diuersitatem
includit. Et accidit ulterius procedentibus, ut quaerant id, quod sub
quaestione non cadit: ut quare homo est animal rationale, etc.

50. De abstractione quoque conceptus, eodem modo est dicendum:
abstrahit enim conceptus analogi nominis non sicut unum simpliciter,
sed sicut unum proportione, seu simile secundum proportiones a multis
absolute.

51. Sed quia in obiciendo tangitur de abstractione conceptus analogi a
specialibus conceptibus illius analogiae, et abusiue analogata ibidem
uocantur partiales analogi rationes; ideo diligenter cauendum est, ne
apparentia in obiectione tacta in illum errorem ducat, qui ibi
tangitur.  Sciendum siquidem est, quod licet in analogis secundum
attributionem in hoc omnia analogata conueniant, quod eamdem formam
omnino respiciunt, ita quod non solum conueniunt in uno termino, sed
in hoc, quod est respicere illum: erroneum tamen est, analogo per
attributionem conceptum unum respectus in communi ad illum terminum,
per abstractionem a tali et tali respectu, attribuere. Verbi gratia:
animal in quantum sanum, urina in quantum sana, et medicina in quantum
sana, licet conueniant et in sanitate tamquam termino: cuius animal
est subiectum, urina signum, et medicina causa; et conueniant in hoc,
quod est respicere sanitatem (quodlibet enim eorum sanitatem respicit,
licet diuersimode); ab his tamen specialibus respectibus non
abstrahitur respectus in communi ad sanitatem, importatus nomine sani,
in cuius conceptu omnes speciales respectus ad sanitatem, confuse et
in potentia clauduntur.

52. Falsum enim est, quod sanum significet hoc quod dico, respiciens
uel aliqualiter se habens ad sanitatem. Tum quia sic sani nomen
uniuocum uere esset ad urinam et animal etc., ut patet ex uniuocorum
definitione. Tum quia hoc est contra intentionem dicentium, urinam aut
diaetam sanam.  Percunctantibus siquidem, quid est urina in quantum
sana, non respondetur: respiciens sanitatem; sed omnes respectum illum
specificant respondentes: signum sanitatis; et similiter de diaeta
respondetur, quod est conseruatiua sanitatis, etc. Tum quia contra
omnes Philosophos et Logicos (hucusque a me uisos) hoc est.

53. Sicut autem in praedictis analogis praedictus cauendus est error,
ita in analogis secundum proportionem (quae sola simpliciter analoga
sunt) similis cauendus est error, ex simili causa apparentiae
firmitatem trahens.  Quia enim analogata conueniunt in hoc, quod
unumquodque eorum commensuratum seu proportionatum est (licet
diuersimode), credi potest quod ab his specialibus proportionibus
abstrahatur proportionatum in communi, et nomine analogo
significetur. Ac per hoc analogum habeat conceptum unum, in quo
confuse et in potentia claudantur omnes speciales proportiones
analogatorum; uerbi gratia, ut quia substantia proportionata est suo
esse, et similiter quantitas et qualitas (licet diuersimode) ideo a
substantia et quantitate et qualitate etc., diuersimode proportionatis
suis esse, abstrahatur res seu quidditas proportionem habens ad esse,
qualiscumque sit illa proportio, et hoc sit entis primarium
significatum, in quo omnes speciales proportiones substantiae
quantitatis et qualitatis etc., ad sua esse confuse claudantur et in
potentia.

54. Sed hoc falsissimum est. Tum quia hoc quod dicitur, scilicet res
proportionata ad hoc quod sit, non est res una simpliciter etiam in
esse obiectiuo, nisi chimerice. Tum quia proportionalia nomina uniuoca
essent (ut patet ex uniuocorum definitione), et consequenter periret
proportionalitatis ratio, quae extrema unum simpliciter esse non
compatitur; et sic essent proportionalia et non proportionalia: quod
intellectus capere nullo modo potest. Tum quia contra Aristotelis
auctoritatem, in II Poster. inferius adducendam, et adductam ex I
Ethic., et S. Doctorem et Auerroem et Albertum expresse est.  Unde
confusio, qua analogum tam secundum attributionem quam secundum
proportionem, importat speciales habitudines aut proportiones: non est
confusio plurium conceptuum in uno communi conceptu; sed est confusio
significationum in una uoce, licet difformiter. Quoniam in analogia
attributionis uox analoga primum distincte significat, caetera autem
confuse. In analogia uero proportionis, nomen analogum ad omnes suas
significationes indistincte se habere permittitur.

55. Cautum tamen et attentum oportet hic esse; quia cum analogi
rationes dupliciter sumi possint: scilicet secundum se, et ut eaedem
et ipsae ut eaedem propter identitatis proportionalis naturam non
abstrahant a seipsis, et tamen aliquid conuenit eis ratione
identitatis, seu in quantum eaedem sunt, quod non conuenit eis ratione
diuersitatis, ut patet de communibus eis: uidetur quod duo
incompossibilia secundum apparentiam, analogi rationibus conueniant;
scilicet quod ipsae ut eaedem non abstrahant a seipsis, et quod ipsae
ut eaedem aliquid causent et habeant, quod non ut diuersae;
reduplicarique possint ut eaedem, non reduplicatis ut diuersae sunt.
Haec enim non solum compossibiliter, sed necessario sibi simul
uindicat identitas proportionalis; quoniam et extrema uniri omnino non
patiens, ab eis abstrahi omnino non permittit; et extrema aliqualiter
indiuisa et eadem ponens, ut eadem ea considerabilia et reduplicabilia
exigit.

56. Sicque fit, ut in analogo secundum identitatem in se clausam, ad
diuersitatem rationum in se quoque clausam comparato, abstractio
quaedam, quae non tam abstractio quam quidam abstractionis modus est
inueniatur; propter quam non solum ab analogatis (puta substantia et
quantitate), analogum (puta ens), abstrahere dicitur, ut supra
diximus; sed ab ipsis eius rationibus, seu a diuersitate ipsarum
rationum eius: puta rationis entis in substantia, et rationis entis in
quantitate.  Non quia quamdam rationem eis communem dicat: quia hoc
est fatuum; nec quia illae rationes sint omnino eaedem, aut eas omnino
uniat: quia sic non esset analogum, sed uniuocum; sed quia eas
proportionaliter adunans, et ut easdem proportionaliter significans,
ut easdem considerandas offert: annexa inseparabiliter, diuersitate
quasi seclusa; et identitate proportionali unit, et confundit
quodammodo diuersitatem rationum.

57. Sicque non sola significationum in uoce confusio, analogo
conuenit, sed confusio quaedam conceptuum, seu rationum fit in
identitate eorum proportionali, sic tamen ut non tam conceptus, quam
eorum diuersitas confundatur.  Et quoniam analogum talem identitatem
praecipue importat, et tali confusione frequenter utimur; analoga
nomina ab omni rationum eius diuersitate abstrahere dicentes, dum
confuse pro omnibus supponere ipsum pluries exponimus, ideo non
mediocri opus est uigilantia, ne in uniuocationem labi contingat.

58. Abstrahit ergo analogum a suis analogatis, puta ens a substantia
et quantitate, sicut unum proportione a multis; seu sicut similia
proportionaliter a seipsis absolute, tam quoad conceptum obiectiuum,
quam mentalem, siue sit sermo de abstractione totali siue de
formali. Hae enim abstractiones non differunt in eodem, nisi secundum
praecisionem et non praecisionem, ut alibi declarauimus. Unde nihil
aliud est dicere ens abstractum a naturis praedicamentorum
abstractione formali, quam dicere naturas praedicamentales
proportionales ad sua esse ut sic praecise; a specialibus autem seu
singulis analogiae rationibus extremis, non tertio conceptu simplici,
sed uoce communi et identitate proportionali earumdem, quodammodo
abstrahit.

{{c|CAPUT VI}}

{{c|QUALIS SIT PRAEDICATIO ANALOGI DE SUIS ANALOGATIS}}

59. Videbitur autem forte alicui ex his, quod praedicatio analogi de
suis analogatis, puta entis de substantia et quantitate, aut formae de
anima et albedine etc., sit sicut praedicatio aequiuoci de suis
aequiuocatis; ita quod non sit praedicatio superioris de suis
inferioribus, nec communioris de minus communi, nisi sola uoce; sed
eiusdem de seipso. Non est enim analogo una res significata, quae in
utroque analogatorum saluetur; absque hoc autem praedicatio
communioris aut superioris non inuenitur secundum intrinsecam
denominationem, seu inexsistentiam. Sic enim analogum secundum
proportionalitatem commune esse dictum est.

60. Fouere quoque potest non parum opinionem hanc processus iuxta I
Topicorum. Aut scilicet analogum est praedicatum conuertibile, aut
inconuertibile, seclusa uocis communitate. Et cum constet non esse
inconuertibile, - quoniam substantia ut sic se habens ad suum esse,
quod ens de substantia dictum praedicat, conuertitur cum substantia:
et similiter quantitas sic commensurata suo esse, cum quantitate
conuertitur, et sic de aliis, - consequens est, quod analogum tamquam
superius, de analogatis praedicari non possit. Superioris enim
intentionem suscipere non potest, quod conuertibile esse comprobatur.

61. Et quoniam secundum ueritatem analogum ut superius praedicatur de
analogatis, et non sola uoce commune est eis, sed conceptu unico
proportionaliter: cuius unitas ad hoc, quod praedicatum aliquod
superioris rationem habeat, sufficit: quia superius nihil aliud sonat,
quam unum praedicatum ad plura se extendens; unum autem non per
accidens, neque aggregatione, sicut aceruum lapidum; sed per se,
constat esse etiam unum proportione: ideo ad huius ueritatis
claritatem ex extremis procedendo, sciendum est, quod quia analogum
medium est inter uniuocum et pure aequiuocum: consequens est, quod
analogum aliquo modo idem, et non idem aliquo modo de suis praedicet
analogatis.  Et quia praedicat aliquid abstrahens aliquo modo a suis
analogatis, ut ex praemisso patet capite; consequens est, quod
comparetur ad sua analogata ut maius ad minora, seu ut superius ad
inferiora; licet non omnino unum secundum rationem sit, quod imponit.

62. Quod ut clarius pateat, figuraliter declaratur sic: Tam in
uniuocis, quam in aequiuocis, quam in analogis quatuor inueniuntur,
scilicet duae res ad minus, aequiuocatae, uniuocatae, aut analogatae;
et duae res, seu rerum rationes, aequiuocationem, uniuocationem aut
analogiam fundantes. Verbi gratia: In aequiuocatione canis inueniuntur
haec quatuor: scilicet canis marinus, et canis terrestris, et ratio
illius, et ratio istius secundum canis nomen. In uniuocatione quoque
animalis inueniuntur quatuor: scilicet homo, et bos, et natura
sensitiua hominis et natura sensitiua bouis, quae animalis
uniuocationem fundant. In analogia similiter entis quatuor sunt:
scilicet substantia et quantitas, et substantia in quantum
commensurata suo esse, et quantitas secundum quod suo esse
proportionatur.

63. Et licet prima duo, scilicet aequiuocata et analogata, eodem modo
quantum ad propositum spectat in omnibus his distinguantur, quia
ubilibet ex opposito condistincta sunt; altera tamen duo
uniuocationem, aequiuocationem et analogiam fundantia, diuersimode
unita aut distincta sunt.  In aequiuocis namque rationes illae, puta
canis marini et terrestris, sunt omnino diuersae secundum rationem; et
propter hoc id quod praedicat canis de marino cane, nullo modo
praedicat de terrestri, et e conuerso; et ideo sola uoce communius aut
maius aequiuocatis dicitur et est.

64. In uniuocis uero res illae, puta animalitatis in boue et
animalitatis in leone, licet et numero et specie diuersae sint,
ratione tamen omnino eaedem sunt; ratio enim unius est omnino eadem
quod ratio alterius, et, e conuerso; et propter hoc id quidem quod
praedicat animal de homine, idem praedicat omnino de boue, et uniuocum
dicitur et superius homine, leone boueque.

65. In analogis autem res analogiam fundantes (puta quantitas ut sic
se habens ad esse, et substantia ut sic se habens ad esse), licet
diuersae sint et numero et specie et genere; ratione tamen eaedem sunt
non omnino, sed proportionaliter; quoniam unius ratio proportionaliter
eadem est alteri.

66. Et propterea, id quod praedicat analogum, puta ens de quantitate,
illud idem proportionaliter praedicat de substantia, et e conuerso;
est enim illudmet proportionaliter id quod in substantia ponit, et e
conuerso. Et propter hoc analogum, puta ens, non sola uoce communius,
maius aut superius analogatis est; sed conceptu, ut dictum est,
proportionaliter uno. Ita quod analogum et uniuocum conueniunt in hoc,
quod utrumque communioris et superioris rationem habet. Differunt
autem in hoc, quod illud est superius analogice seu proportionaliter,
hoc uero uniuoce.

67. Et merito, quia fundamentum superioritatis utrobique saluatur,
uniuocationis autem non. Fundatur enim superioritas super identitate
rationis rei significatae, idest super hoc quod res significata
inuenitur non in hoc tantum, sed illamet non numero sed ratione
inuenitur in alio.  Uniuocatio autem supra modo identitatis omnimodae
scilicet identitate rationis rei significatae, idest super hoc quod
ratio rei significatae in illo et in isto est eadem omnino.

68. Quamuis enim in analogis hic identitatis modus non inueniatur,
quem in uniuocis inueniri pluries dictum est, identitas tamen ipsa
rationum inuenitur. Est namque identitas proportionalis, identitas
quaedam. Et ideo non minus analogum (puta ens) est praedicatum
superius, quam uniuocum (puta animal), sed alio modo: analogum enim
est superius proportionaliter, quia fundatur supra identitate
proportionali rationis rei significatae; uniuocum autem praecise et
simpliciter, quia supra omnimoda identitate rationis rei significatae
eius superioritas fundatur. Propter quod S. Thomas, superioritatis
fundamentum aspiciens, in V Metaph. dicit, quod ens est superius ad
omnia, sicut animal ad hominem et bouem.

69. Unde obiectiones ad oppositum adductae in hoc peccant, quod inter
identitatem et modum identitatis non distinguunt. Fatendum enim est,
quod ad hoc, quod aliquis terminus denominetur superior aut communior,
oportet ut rem unam et eamdem in utroque ponat; sed sophisma
consequentis committitur inferendo ex hoc: ergo oportet quod dicat rem
unam et eamdem omnino. Et est semper sermo de identitate secundum
rationem, seu definitionem. Identitas enim et unitas continent sub se
non solum unitatem et identitatem omnimodam, sed proportionalem, quae
in analogi nominis ratione saluatur. Negandum est igitur quod in
analogis non praedicetur idem de uno et de alio analogato: quoniam
unum et idem proportionaliter de omnibus analogatis dicitur; et
propterea inter praedicata non conuertibilia numerandum est. Quantitas
enim licet adaequet ens de quantitate uerificatum secundum rationem
omnino eamdem, non tamen secundum rationem illam proportionaliter:
quoniam entis ratio non alia proportionaliter ad substantiam et
quantitatem se extendit.  Verum quia analogum sonat identitatem
proportionalem, ideo huiusmodi rationibus formaliter respondendo,
nullo pacto concedendum est conuerti analogum cum analogato aliquo.

70. Ad materiam tamen descendendo, potest intrepide dici, quod quia
analogum rationem unam tantum proportionaliter praedicat, et unum
proportionaliter plura esse proportionibus similia manifestum est;
dupliciter potest secundum singulas rationes ad analogata
comparari. Uno modo absolute: et sic secundum singulas rationes cum
singulis analogatis conuertitur; quia nulla omnino una analogi ratio
in duobus analogatis inuenitur. Alio modo secundum identitatem
proportionalem, quam habet una cum altera: et sic cum nullo analogato
conuertitur, quoniam omnes analogi rationes indiuisae sunt
proportionaliter, et una est altera proportionaliter.  Et quia, ut
dictum est, analogum hanc sonat identitatem, ideo formaliter et
simpliciter loquendo, analogum inconuertibile et communius
praedicatum, concedendum est esse. Non tamen genus, aut species, aut
proprium, aut definitio, aut differentia, aut accidens uniuersaliter
est.  Nec propterea Aristoteles diminutus fuit aut Porphyrius, quoniam
praedicabile, quod unum est simpliciter, edocebant; ac per hoc inter
aequiuoca, analoga numerarunt.

71. Ex praedictis autem manifeste patet, quod analogum non conceptum
disiunctum, nec unum praecisum inaequaliter participatum, nec unum
ordine; sed conceptum unum proportione dicit et praedicat. De ordine
tamen in analogis incluso inferius tractabitur. Unde cum dicitur de
homine, aut albedine, aut quocumque alio, quod est ens: non est
sensus, quod sit substantia, uel accidens; sed sic se habens ad esse.

72. Utor autem ly sic, quoniam de propriis nominibus proportionum ad
esse in actu exercito eas importantibus, disputare nolo ad praesens;
quoniam Metaphysici negotii opus hoc est, et exemplariter hic de ente
loquimur.  Simile siquidem est de actu, potentia, forma, materia,
principio, causa, et aliis huiusmodi, indicium.

{{c|CAPUT VII}}

{{c|QUALIS SIT ANALOGATORUM SECUNDUM ANALOGI NOMEN DEFINITIO}}

73. Apparere quoque alicui poterit, quod in ratione unius analogati,
(puta qualitatis) secundum analogi (puta entis) nomen, alterius
analogati, puta substantiae, uel quantitatis ratio secundum idem nomen
analogi cadere debeat, sicut in analogia attributionis contingere
dictum est. Fundamentum autem inde apparentia haec sumit: quia ratio
unius analogati ut eadem proportionaliter est alteri, absque illa
altera exprimi nequit complete.  Dictum est autem, quod analogo nomine
rationes hae importantur, ut eadem proportionaliter sunt.

74. Et confirmat hoc expositio ipsa analogiae ab Aristotele, Auerroe
et S.  Thoma in I Ethic. posita. Exponunt enim quod bonum, seu
perfectio, analogice dicitur de uisu et intellectu, quia sicut uisus
in corpore, ita intellectus in anima perfectio est. Constat autem,
quod non est intelligibile hoc se habere sicut illud, nisi utrumque
extremorum percipiatur. Necessario igitur uidetur, unum analogatorum
secundum analogi nomen per aliud definiendum esse.

75. Ut autem liqueat huius ambiguitatis solutio, recolendum est
analoga haec dupliciter inueniri, scilicet proprie et
metaphorice. Diuersimode enim haec se habent ad propositam
quaestionem. In analogia siquidem secundum metaphoram, oportet unum in
alterius ratione poni, non indifferenter; sed proprie sumptum, in
ratione sui metaphorice sumpti claudi necesse est; quoniam impossibile
est intelligere quid sit aliquid secundum metaphoricum nomen, nisi
cognito illo, ad cuius metaphoram dicitur. Neque enim fieri potest, ut
intelligam quid sit pratum in eo quod ridens, nisi sciam quid
significet risus nomen proprie sumptum, ad cuius similitudinem dicitur
pratum ridere.

76. Est autem huius ratio radicalis, quia analogum metaphorice
sumptum, nihil aliud praedicat, quam hoc se habere ad similitudinem
illius, quod absque altero extremo intelligi nequit. Et propter hoc
huiusmodi analoga prius dicuntur de his, in quibus proprie saluantur,
et posterius de his, in quibus metaphorice inueniuntur et habent in
hoc affinitatem cum analogis secundum attributionem, ut patet.

77. In analogia uero, in qua nominis saluatur proprietas, nullum
analogi membrum per alterum definiri oportet, nisi forte gratia
materiae, ut S.  Thomas in qq. de Verit., q. 2, a. 11 docuit. Sunt
enim analogatorum rationes secundum analogi nomen quodammodo mediae
inter analoga secundum attributionem, et uniuoca. In analogis enim
secundum attributionem, primum definit reliqua. In uniuocis uero
neutrum alterum definit, sed unius definitio est completa alterius
definitio, et e conuerso. In analogis autem neutrum alterum definit;
sed unius definitio est proportionaliter alterius definitio. Et
loquimur semper de ratione secundum nomen commune. Verbi gratia, in
definitione cordis, secundum quod principium animalis, non ponitur
fundamentum secundum quod principium domus, nec e conuerso; sed eadem
proportionaliter est principii ratio utrobique, ut Commentator ubi
supra dicit.

78. Duabus autem opus est distinctionibus uti in hac re: ea scilicet,
quae in logica, traditur de actu signato et exercito; et ea quae a
metaphysico ut plurimum tractatur, de ordine rerum sub uno nomine ex
parte rei, et ex parte impositionis nominis.

79. Ex prima siquidem distinctione scimus duo. Primo, quod sicut
animal dictum de homine et de equo importans uniuocationem in actu
exercito, non praedicat de homine totum hoc, scilicet naturam
sensitiuam eamdem omnino secundum rationem naturae sensitiuae equi et
bouis, sed naturam sensitiuam simpliciter; quam tamen ad hoc, quod
uniuoca sit praedicatio, oportet omnino esse eamdem secundum rationem
naturae sensitiuae equi et bouis, - ita ens importans
proportionalitatem in actu exercito, non praedicat de quantitate totum
hoc, scilicet habens se ad esse sic proportionaliter sicut substantia,
aut qualitas ad suum esse; sed habens se ad esse sic absque alia
additione; quod tamen oportet, ad hoc quod analoga sit praedicatio,
idem proportionaliter esse cum altero, sic se habere ad esse quod de
substantia aut qualitate ens praedicat.

80. Secundo, quod sicut ex declaratione, qua manifestatur animal esse
uniuocum, quia dicit unam et eamdem omnino rationem in omnibus, non
fallimur, nec confundimur, nec uagamur circa hominis et bouis secundum
animalis nomen rationem; sed quiescimus, intuentes quod animal
exercet, quod uniuocorum definitio et expositio significat: - ita ex
hoc, quod declaratur ens aut bonum, aut quodcumque aliud esse
analogum, quia dicit rationes plures easdem proportionaliter, et
importat hoc se habere quemadmodum proportionaliter illud se habet ad
esse uel appetitum etc., non debemus turbari et inquirere in analogi
nominis (puta boni) ratione significationem istam; sed sat sit,
distinguendo inter actum signatum et exercitum, inspicere quod analogi
nominis ratio id exercet, quod analogi ratio et declaratio significat.

81. Ex his autem duobus patere iam potest intentum, quod scilicet non
oportet unum analogiae membrum per alterum definire, ex eo quod
analogum significat ea esse eadem proportionaliter, quoniam haec in
actu exercito significat.

82. Ex secunda uero distinctione scimus, non solum - quod praeposterus
est ordo rerum et significationum quandoque sub nomine analogo, ita
quod prior secundum rem ratio, posterior interdum significatione est
(ut de ente et bono et aliis huiusmodi communibus Deo et creaturis
accidit: ratio enim quam in Deo quodlibet horum ponit, significatione
quidem posterior, re autem prior est); et quod propter alterum horum
dicitur analogum praedicari de suis analogatis secundum prius et
posterius ipsam analogi rationem. - Sed etiam scimus, quod quando
ratio, quam ponit analogum in uno, ex ratione quam in altero ponit,
exponitur: non ideo fit, quia unum in alterius ratione cadat; sed quia
unius ratio posterior altera est significatione; et per priorem,
utpote notiorem declaratur: ut S. Thomas in I p., q. XIII, art. 2
fecit: declarans quod, dicendo: Deus est bonus: sensus est, id quod
bonitatem in creaturis dicimus, praeexsistit in Deo proportionaliter
etc. Et eadem intelligendum est ratione fieri, si posterior secundum
rem per priorem declaretur.  Non definit ergo analogum secundum unam
rationem, seipsum secundum alteram, licet exponat et declaret.

83. Obiectionibus autem in oppositum, quamuis ex dictis satisfactum
sit, formaliter responderi potest, quod cognosci aliqua ut eadem
proportionaliter, seu hoc se habere sicut illud, dupliciter
contingit. Uno modo formaliter, idest quoad relationem identitatis et
similitudinis, et sic absque extremis cognitio haec haberi non
potest. Alio modo fundamentaliter, et sic in ratione unius non cadit
reliquum; sed ratio unius est ratio alterius omnino, uel
proportionaliter. Constat autem quod analogum nomen, puta ens aut
bonum, non relationem identitatis aut similitudinis significat, sed
fundamentum; et ideo obiectiones quae iuxta primum sensum procedunt,
nihil concludunt contra intentum.  Patet autem facillime, haec esse
uera exempla de uniuocis, ponendo et applicando ad identitatem
uniuocationis. Significat namque nomen uniuocum plura, in quantum
eadem sunt uniuoce, seu secundum rationem omnino. Et identitatis
relatio in nullo extremorum absque altero intelligibilis est.

{{c|CAPUT VIII}}

{{c|QUALIS SIT IN ANALOGO COMPARATIO}}

84. Difficultas etiam non parua, quae multos inuasit ac superauit, de
comparatione in analogo, dilucidanda est. Creditum enim est a
quibusdam, quod non posset, analogia posita, sermo ille nisi extorte
exponi, quo unum analogatum magis aut perfectius tale secundum analogi
nomen diceretur. Verbi gratia: substantia est magis, aut perfectius
ens quam quantitas. Moti sunt autem ex eo, quod comparatio in uno
communi, utrinque facienda est, etiam secundum grammaticos; quod in
analogo non inueniri uidetur.

85. Et potest formari ratio pro eis talis: Aut comparantur analogata
in una communi eis ratione, aut in suis rationibus. Non in ratione
communi: quia illa analogum caret; nec in rationibus propriis: quia
tunc falsum est, substantiam magis esse ens quam quantitatem. Non enim
minus aut imperfectius quantitas est sua ratio, quam ens in ea ponit,
quam substantia sua etc.  Nullo igitur modo uidetur comparationem cum
analogia saluari posse.

86. Succumbitur autem difficultati huic, quia proprium comparationis
fundamentum non consideratur. Fundatur enim super identitate seu
unitate rei, in qua fit comparatio, et non super modo identitatis aut
unitatis; sicut de intentione superioritatis praedictum est. Unde cum
analogum ex dictis constet rem unam, licet proportionaliter, dicere;
nihil prohibet in ipso comparari analogata, licet non eo modo, quo
uniuoca fit comparatio.

87. Ad comparationem siquidem cum requirantur et sufficiant haec tria:
scilicet distinctio extremorum, et identitas eius, in quo fit
comparatio, et modus essendi illius in extremis, scilicet eaque, uel
magis aut minus perfecte; sub identitate autem seu unitate,
proportionalis unitas seu identitas contineatur, consequens est, quod
si in diuersis idem proportionaliter eaque uel magis aut minus
perfecte esse habet, comparatio secundum illud proportionale fieri
possit, comparatione non uniuoca, sed analoga.

88. Sicut enim, quia natura sensitiua est in boue, et illamet omnino
secundum rationem est in homine, et perfectius esse habet in homine
quam in boue: homo perfectius animal boue dicitur, uniuoca
comparatione; sic quia sic se habere ad esse est in substantia, et hoc
idem proportionaliter est in quantitate, et imperfectius esse habet in
quantitate quam in substantia: dicitur substantia magis seu perfectius
ens, quam quantitas, analoga comparatione.  Unde S. Thomas in art. 7,
quaest. VII de Potentia Dei, tripliciter comparationem fieri docens,
duos modos analogicae comparationis ponit: aperte ex hoc insinuans,
comparationem non solum super identitate numerali, specifica aut
generica fundari, sed etiam proportionali.

89. Modi autem comparationis ibidem traditi sunt, hi scilicet secundum
solam quantitatem rei participatae: et sic unum album dicitur altero
albius. Vel extendendo, propter praesens propositum, hunc modum ad
omnem comparationem uniuocam, dicatur quod primus attenditur secundum
quantitatem rei participatae, eiusdem omnino secundum rationem, siue
illa ratio sit specifica, siue generica: ut calidum magis calidum
altero dicitur, et homo perfectius animal leone est.

90. Secundus uero modus attenditur secundum quod res aliqua in uno
inuenitur participatiue, in altero uero est per essentiam: quemadmodum
homo Platonicus longe perfectior homo esset nobis. Et abstractione
intellectus utendo, quemadmodum bonitas longe melior est quocumque
bono, quod participatiue bonum dicitur.

91. Tertius autem modus attenditur secundum quod res aliqua in uno
inuenitur formaliter et secundum se, in altero autem uirtualiter et
eleuatum ad rem superioris ordinis. Quemadmodum dicitur quod sol est
magis calidus quam ignis; uel quod calor perfectius esse habet in
sole, quam in igne.

92. Nec est dubium hos duos modos uniuocam comparationem impedire, ut
S.  Thomas ibidem dicit, et Aristoteles in I Ethic. de primo modo
testatur: ubi bonum commune non uniuoce, sed secundum
proportionalitatem dicendum docet, bonitati separatae et bonis
caeteris per participationem. Patet igitur ex his, eadem
proportionaliter ut sic esse comparabilia; quamuis, physice loquendo,
in sola specie aut genere comparatio fiat.

93. Ad obiectionem autem in oppositum, dicitur quod utroque modo in
analogis comparatio fit. Comparantur siquidem analogata, puta
substantia et quantitas, in ratione una et communi proportionaliter,
quam analogi nomen, puta ens, dicit, et addit supra analogata, ut ex
dictis patet. Et comparantur secundum suas rationes, secundum tamen
analogi nomen, quae earum sit perfectior, secundum quod dicimus
substantiam esse perfectius ens quantitate; quia ratio entis in
substantia perfectior est ratione entis in quantitate.  Ita quod iuxta
istam comparationem est sensus: Substantia habet, secundum entis
nomen, perfectiorem rationem quam quantitas; et non quod substantia
est magis aut perfectius substantia quam quantitas sit quantitas, ut
quidam somniare uidentur.

94. Unde comparatio ista extenditur usque ad analoga secundum
attributionem, licet in tali analogia non nisi abusiue comparatio
fieri possit. Dicimus enim quod ens reale est magis et perfectius ens
ente rationis, quod per attributionem ad illud ens dicitur in IV
Metaph. text. com. II; quia ens reale habet, secundum entis nomen,
perfectiorem rationem. Iuxta quem modum, si usus admitteret,
diceremus: animal est magis sanum urina; quia perfectiorem secundum
sani nomen rationem habet.

{{c|CAPUT IX}}

{{c|QUALIS SIT ANALOGI DIVISIO ET RESOLUTIO}}

95. Qualiter autem analogum diuidendum sit, ex dicendis manifestum
est.  Potest siquidem trifariam analogi diuisio intelligi. Primo, ut
diuidatur uox in suas significationes. Dictum est enim, quod analogum
plures rationes significat immediate, et haec diuisio conuenit sibi,
in quantum aequiuocum quoddam est.

96. Secundo, ut diuidatur significatum eius in quasi membra eius: eo
modo quo eius, quod proportionaliter unum est, sic et sic
proportionatum, membra dici possunt. Dictum est enim, quod analogum
non ita diuersas rationes significat, quin significet unam rationem
proportionaliter. Omnes namque rationes analogo nomine immediate
significatae eaedem proportionaliter sunt.  Ratio autem una
proportionaliter, cum constituatur ex pluribus rationibus
proportionalibus, in eas secari potest.  Haec autem non est diuisio
analogi in sua analogata: quoniam rationes hae in ipsius analogi
ratione intrinsece clauduntur, et analogata ea sunt, in quibus
rationes illae saluantur, et non ipsae rationes. Entis enim analogata
sunt substantia et quantitas, et non rationes entis in substantia et
quantitate. Rationes enim ut dictum est, analogae sunt.

97. Unde tertio modo potest diuidi analogum, diuidendo significatum
eius in sua analogata per diuersos modos, quibus analogi rationem
proportionalem analogata ipsa diuersimode suscipiunt: ita quod diuisum
est significatum unum proportionaliter, diuidentia sunt modi fundantes
et facientes in analogatis proprias proportiones, secundum quas fit
analogia; constituta autem per diuisionem, ut partes subiectiuae, sunt
analogata ipsa.  Verbi gratia: quando ens diuiditur in substantiam et
quantitatem, diuisum est ratio entis nomine significata, quae omnes in
se entis nomine significatas rationes claudit, utpote una
proportionaliter; diuidentia sunt substantiuum et mensuratiuum, seu
per se et in alio, sicut ex quibus substantia et quantitas habent quod
diuersas entis rationes subintrent; partes autem subiectiuae sunt
substantia et quantitas, quae in entis ratione analogantur.

98. Et quia haec est propria analogi diuisio, idcirco distincte
explicandum est, quomodo differat diuisio haec ad uniuoca. Tripliciter
siquidem differunt. Primo ex parte diuisi: quia diuisione uniuoca unum
omnino secundum rationem secatur; hic autem unum proportionaliter.

99. Secundo ex parte diuidentium: quia differentiae secantes genus,
extra genus sunt; modi autem secantes analogum, in ipsius analogi
ratione clauduntur, quemadmodum ipsa analogata (ut in capitulo de
abstractione declaratum est); propter quod in III
Metaph. text. comm. X ens genus esse negatur.

100. Tertio ex parte ipsarum partium subiectiuarum, quae per
diuisionem fiunt: quia partes diuisionis uniuocae, licet ordinem
habeant secundum se, et originis: ut dualitas est prior trinitate; et
perfectionis: ut albedo est perfectior nigredine; tamen secundum
diuisi rationem, puta numeri, aut coloris, neutra altera prior, aut
posterior est; sed omnes aequaliter in diuisi ratione communicant.
Analogata uero, quae analoga diuisione constituuntur, non solum
secundum se, sed etiam in ipsius analogi quod diuiditur ratione
ordinem habent; et aliud prius aliud posterius est; adeo ut in uno
eorum, tota ratio diuisi saluari dicatur; in alio autem imperfecte et
secundum quid.  Quod non est sic intelligendum quasi analogum habeat
unam rationem, quae tota saluetur in uno, et pars eius saluetur in
alio. Sed cum totum idem sit quod perfectum, et analogo nomine multae
importentur rationes, quarum una simpliciter et perfecte constituit
tale secundum illud nomen, et aliae imperfecte et secundum quid: ideo
dicitur, quod analogum sic diuiditur, quod non tota ratio eius in
omnibus analogatis saluatur, nec aequaliter participant analogi
rationem, sed secundum prius et posterius.

101. Cum grano tamen salis accipiendum est, analogum simpliciter
saluari in uno et secundum quid in alio. Sufficit enim hoc uerificari:
uel absolute, ut patet in diuisione entis in substantiam et accidens;
(illa enim absolute loquendo dicitur ens simpliciter, hoc autem
secundum quid); uel in respectu, ut patet in diuisione entis in Deum
et creaturam. Utrumque enim licet ens simpliciter sit et dicatur,
absolute loquendo; creatura tamen in respectu ad Deum, ens secundum
quid, et quasi non ens est et dicitur.

102. Circa resolutionem autem analogatorum, sciendum est: quod cum
uniuersaliter, primum in compositione sit ultimum in resolutione, et
per diuisionem in ea, quae actu in aliquo sunt resolutio fiat: eodem
modo resoluenda sunt analogata in suum analogum, quo caetera
resoluuntur, scilicet utendo diuisione praedicta (quae uocatur diuisio
in partes essentiae uel rationis), et a posterioribus secundum
consequentiam ad priora procedendo, si longa esset resolutio facienda.

103. Ad rationem autem analogi cum deuentum fuerit, singulis
analogatis in suas rationes secundum analogi nomen resolutis: cum illa
analogi ratio ex multis constituatur rationibus, ordinem inter se et
proportionalem similitudinem habentibus: uel ordinate ad primam
resolutio fiat, ueniendo semper ad similius et propinquius primae, et
id, in quo dissimilitudo est, relinquendo. Vel si non sic ordinatas
inter se contingit esse rationes illas, ad primam omnes modo praedicto
reducendae sunt. Ordinem enim ad primam nulla subterfugere potest. Nec
refert in proposito, an fiat resolutio ad rationem primam,
significatione, uel secundum rem. Intelligenda enim sunt haec in suo
ordine, scilicet, significationum aut rerum.

{{c|CAPUT X}}

{{c|QUALITER DE ANALOGO SIT SCIENTIA}}

104. Visum est autem quibusdam de analogo scientiam esse non posse,
nisi quemadmodum de aequiuocis scientia habetur: eo quod plures
rationes dicit licet similes. Imo fallaciam aequiuocationis committi
in syllogismis, in quibus, analogo pro medio sumpto, certum analogatum
subsumitur, (nisi forte gratia materiae bonus esset processus)
astruunt ex eadem ratione. Nec posse ex unius analogati ratione,
secundum analogi nomen, concludi alterum analogatum tale formaliter
esse; sed semper praedictum incidere uitium, ratione praedicta,
confirmant.

105. Verbi gratia: si ponamus sapientiam esse analogice communem Deo
et homini, ex hoc quod sapientia, in homine inuenta, secundum formalem
rationem praecise sumpta, dicit perfectionem simpliciter: non potest
concludi: ergo Deus est formaliter sapiens, sic arguendo: Omnis
perfectio simpliciter est in Deo; sapientia est perfectio simpliciter;
ergo etc.  Minor enim distinguenda est: et si ly sapientia pro ratione
sapientiae, quae est in homine stat, argumentum est ex quatuor
terminis: quia in conclusione, sapientia stat pro ratione sapientiae
quam ponit in Deo, cum concluditur: ergo sapientia est in Deo. Si
autem pro ratione sapientiae in Deo, stat in minore; non concluditur,
ex perfectione sapientiae creatae, Deum esse sapientem; cuius
oppositum et philosophi et theologi omnes clamant.

106. Decipiuntur autem isti, Scotum (cuius est ratio haec I Sent.,
dist. 3, q. I) sequentes: quia in analogo diuersitatem rationum
inspicientes, id quod in eo unitatis et identitatis latet, non
considerant. Rationes enim analogi (ut superius etiam diximus) possunt
dupliciter accipi: Uno modo secundum se, in quantum ab inuicem
distinguuntur, et ea quae conueniunt eis ut sic, seu ex hoc. Alio modo
in quantum eadem sunt proportional iter. Primo modo acceptae, uitium
aequiuocationis inducerent, si quis eis uteretur, ut patet.  Secundo
autem modo eis utendo, peccatum nullum incurritur: eo quod quidquid
conuenit uni, conuenit et alteri proportionaliter; et quidquid negatur
de una, et de altera negatur proportionaliter: quia quidquid conuenit
simili, in eo quod simile, conuenit etiam illi, cui est simile,
proportionalitate semper seruata.

107. Unde si ex immaterialitate animae, concluditur eam esse
intellectualem; ex immaterialitate proportionaliter posita in Deo
optime concluderetur, Deum esse intellectualem proportionaliter: ut
quantum immaterialitas illa excedit istam, tantum intellectualitas
illa excedit istam etc. Propter quod S.  Thomas in quaestione II De
Potentia Dei, art. 5, analogata omnia sub una analogi distributione
cadere dixit. Et merito, quia unitas analogiae non esset in
coordinatione unitatum numeranda, nisi unum proportionaliter, unum
esset affirmabile et negabile, et consequenter distribuibile et
scibile, ut subiectum, et medium, et passio.

108. Unde ad obiecta in oppositum dicitur, quod quia, ut in II
Elenchorum cap. X dicitur, aequiuocatio latens in huiusmodi
proportionalibus peritissimos etiam latet: ideo oportet, huiusmodi
analogis nominibus utendo ex parte unitatis, semper modum
proportionalitatis subintelligi; aliter in uniuocationem lapsus
fieret. Nisi enim prae oculis haberetur proportionalitas, cum dicitur
immateriale omne esse intellectuale, tamquam uniuoce dictum
acciperetur, et latens aequiuocatio non uisa obreperet.

109. Proportionalitate autem seruata, de analogis scientiam esse: et
diui Thomae processus de bono et uero et aliis huiusmodi, et
quotidianum conuincit exercitium. Testatur quoque demonstratiuae artis
pater Aristoteles, in II Poster., cap. XIII incipiente: Ut habeamus
autem proposita (uel problemata) analogum causam adaequatam esse
alicuius passionis, et in medium oportere quandoque a demonstratore
assumi, dum uenationem propter quid docens, inquit: « Amplius alius
modus est secundum analogiam eligere. Unum enim idem non est accipere
quod oportet uocare sepion, et spinam, et os. Sunt autem quae
sequuntur et hoc, tamquam natura una huiusmodi exsistente ». Et
sequenti cap. ait: « Secundum autem analogiam eiusdem, et medium se
habet secundum analogiam ». In quibus uerbis non solum docuit,
analogum ut medium assumi quandoque in demonstrationibus; sed etiam
ipsum non esse unum in se expressit, et cum hoc habere passionem
adaequatam, ac si unius esset naturae.

110. Nec impedit analogia haec processum formalem ad concludendum de
Deo et creaturis praedicatum aliquod eis commune: quoniam accepta
sapientiae ratione, et segregatis ab ea per intellectum eis, quae sunt
imperfectionis, ex hoc quod id, quod est sibi proprium formaliter
sumptum, perfectionem absque imperfectione claudit, concluditur ergo
sapientiae ratio non omnino alia, nec omnino haec, sed haec
proportionaliter est in Deo: quia similitudo inter Deum et creaturam
non est uniuoca, sed analoga.

111. Nec pari ratione potest concludi, Deum esse lapidem
proportionaliter: quia ratio lapidis formaliter sumpta, quantumcumque
expoliata, imperfectionem aliquam claudit, quae prohibet tam ipsam
secundum se, quam ipsam proportionaliter in Deo reperiri, nisi
metaphorice: quemadmodum dictum est: Petra autem erat Christus.  Unde,
cum fit huiusmodi processus: Omnis perfectio simpliciter est in Deo;
sapientia est perfectio simpliciter; ergo etc.; in minore ly sapientia
non stat pro hac uel illa ratione sapientiae, sed pro sapientia una
proportionaliter, idest, pro utraque ratione sapientiae non coniunctim
uel disiunctim; sed in quantum sunt indiuisae proportionaliter, et una
est altera proportionaliter, et ambae unam proportionaliter
constituunt rationem

112. Significantur enim analogo nomine in quantum eaedem sunt; unde
non oportet analogum distinguere, ad hoc quod contradictionem fundet,
et enuntiationis subiectum, aut praedicatum fiat; sed ratione
identitatis preportionalis in se clausae, et quam principaliter dicit,
ex se ad hoc sufficit.  Contradictio enim dicitur consistere in
affirmatione et negatione eiusdem de eodem etc., et non in
affirmatione et negatione uniuoci de eodem uniuoco.  Identitas
siquidem tam rerum quam rationum, ut pluries replicatum est, ad
identitatem proportionalem se extendit.

113. Ex hoc autem apparet, Scotum in I Sent., dist. 3, q. I, uel male
exposuisse conceptum uniuocum uel sibi ipsi contradicere: dum, uolens
uniuocationem entis fingere, alt: « Conceptum uniuocum uoco, qui ita
est unus, quod eius unitas sufficit ad contradictionem, affirmando et
negando ipsum de eodem ». Et sic uniuocum uult esse ens. Si enim
identitas sufficiens ad contradictionem, uniuocatio dicitur; constat
quod, ponendo ens esse analogum, et secundum proportionalitatem tantum
unum, satisfiet uniuocationi: quod scoticae doctrinae aduersatur,
tenenti ens habere conceptum unum simpliciter, et omnino indiuisum,
(ut de uniuocis diximus).  Si autem non omnis talis identitas sufficit
ad uniuocationem, non recte igitur uniuocatio conceptus declarata est
esse eam, quae ad contradictionem sufficit, quasi proportionalis
identitas ad hoc non sufficiat.

{{c|CAPUT XI}}

{{c|DE CAUTELIS NECESSARIIS CIRCA ANALOGORUM}}
{{c|NOMINUM INTELLECTUM ET USUM}}

114. Quia uero Aristoteles in praedicta ex Elenchis auctoritate,
doctissimos uiros circa horum nominum conceptus errare dicit, ob
latentem eorum unitatis modum: idcirco necessarium fore duximus, in
fine huius tractatus cautelas quasdam tradere, quibus possit se quis
ab errore multiplici in re hac praeseruare.

115. Cauendum est igitur in primis, ne ex uniuocatione ipsius nominis
analogi respectu quorumdam, credamus simpliciter ipsum esse uniuocum:
omnia enim fere analoga proprie, prius fuerunt uniuoca, et deinde
extensione, analoga communia proportionaliter illis quibus sunt
uniuoca et aliis uel alii, facta sunt. Sapientiae enim nomen primo
impositum est humanae sapientiae, et uniuocum omnium hominum
sapientiis erat. Deinde, ad diuinae naturae cognitionem ascendentes,
proportionalemque similitudinem inter nos ut sapientes et Deum
contemplantes, sapientiae nomen extenderunt ad id in Deo
significandum, cui nostra sapientia proportionalis est; sicque
uniuocum nobis, analogum factum est nobis et Deo. Et similiter de
aliis accidit.

116. Falli autem contingit faciliter ex hoc, quia illa ratio prior,
utpote notior et familiarior et prior quoad nos, semper profertur ab
illustribus uiris, et ab eorum sequacibus, cum analogi significatio
quaeritur; et dicitur esse tota analogi ratio, pro qua simpliciter
prolatum stat, et omnia analogata illam participare: ut patet cum
sapientiae ratio redditur.  Assignatur enim differentialis eius
conceptus pro ratione, secundum quam communis ponitur Deo et
creaturis.  Et similiter est in aliis. Creditur enim ex hoc, quod illa
sit ipsa analogi ratio, et incaute uniuocatio acceptatur: non enim
illa ratio est ratio analogi, sed eius origo quoad nos; quoniam non
illa, sed illa proportionaliter in altero analogato inuenitur, ut ex
dictis patet.

117. Cauendum secundo est, ne nominis unitas, aut diuersitas rationum,
analogam unitatem obnubilet; hoc enim tamquam quoddam accidens, in re
hac suscipiendum est. Nihil enim minus analogice idem sunt sepion, os,
et spina, unum non habentia nomen, quam si unum nomen haberent. Nec
magis idem essent, si unum nomen haberent, et tamen si communi nomine
ossa uocarentur, ita quod defectu uocabulorum, uel rerum proportionali
similitudine ossis nomen ad caetera extensum esset, crederemus eiusdem
esse naturae et rationis, ossa, sepion, et spinas. Praesertim quia, ut
dictum fuit, ad ea quae sunt proportionaliter eadem, consequuntur
passiones tamquam si eorum esset natura una.

118. Cauendum tertio est, ne uocalis unitas rationis analogi nominis
mentem inuoluat. Ex eo namque uerbi gratia, quod principium dicitur
esse id ex quo res fit, aut est, aut cognoscitur; et haec ratio in
omnibus quae principia dicuntur, saluatur: principii nomen uniuocum
creditur. Erratur autem, quia ratio ipsa non est una simpliciter, sed
proportione et uoce. Vocabula enim, ex quibus integratur, analoga
sunt, ut patet; neque enim fieri, neque esse, neque cognosci, neque ly
ex unius omnino est rationis, sed proportionalis saluatur. Et
propterea ratio illa in omnibus utpote proportionalis saluatur: sicut
et principii nomen proportionaliter commune dicitur.

119. Cauendum demum est, ne diuersa doctorum dicta de analogis nos
perturbent. Considerandum quippe est quod, quia analogum medium inter
uniuocum et aequiuocum est, et medium extremorum naturam sapiens: ad
alterum comparatum, alterum induit; adeo ut quando medio, secundum id
quod de uno extremo habet, utimur, illius extremi conditiones ei
attribuamus, ut in V Physic., text. comm. 6 et 52 patet.  Ideo
plerumque doctores utentes analogo ex parte unitatis, quam ex uniuocis
participat, uniuocorum non solum conditiones, puta abstractionem,
indistinctionem, etc. sed etiam nomen ei attribuunt. Utentes uero
analogo ex parte diuersitatis, quam ex aequiuocis trahit, conditiones
quoque supradictis oppositas, et nomen illi imponunt aequiuoci.

120. Et ut de multis pauca dicantur, Aristoteles in II Metaph.,
text. comm.  4, ens et uerum uniuoca uocat; quia ex parte identitatis
illis utitur, ut processus suus aperte ostendit.  S. Thomas quoque
pluries dicit, in ratione alicuius analogi, puta paternitatis communis
diuinae et humanae paternitati, omnia contenta esse indiuisa et
indistincta; et quod paternitas, uerbi gratia, abstrahit a paternitate
humana et diuina: quia utitur analogo ex parte identitatis.

121. Nec tamen falsae sunt aut abusiuae praedictae utriusque
locutiones et similes; sed amplae potius et largae, quemadmodum
pallidum nigro contrarium est et dicitur. Saluatur siquidem in
analogis identitas nominis et rationis, in qua (ut ex dictis patet)
non solum analogata, sed etiam singulae analogi rationes uniuntur, et
quodammodo confunduntur, utpote abstrahentes aliqualiter ab earum
diuersitate.

122. Rursus pater Aristoteles in I Physic., ex parte diuersitatis ente
utens contra Parmenidem et Melissum, multiplex seu aequiuocum, (ut
ipsemet illum textum sic exponendum specialiter in II Elenchorum
tradit) uocauit. Unde et Porphyrius, Aristotelem dicere ens esse
aequiuocum accepisse uidetur, utens ente ex parte diuersitatis. Quod
tamen Scotus, in I Sent., dist. 3, q. 3, in Logica Aristotelis non
inueniri ideo dixit: quia praedictos textus non coniugauit. Propter
quod, ibidem quoque contra textum, glossauit principium Aristotelis
contra Parmenidem in I Physic., text. comm. 13, ut in Elenchis (ut
dictum est) clare patet.

123. S. Thomas etiam, ens prius non esse primo analogato, nihilque Deo
prius secundum intellectum esse, dicit pluries: utens analogo ex parte
diuersitatis rationum eius. Quaelibet siquidem eius ratio secundum se,
quia proprium analogatum in se claudit, et in sui abstractione illud
secum trahens, cum illo conuertitur, ut supra diximus: ideo prior
secundum consequentiam, aut abstractior suo analogato negatur. Ac per
hoc, primo analogato et Deo nihil est prius: quia eius ratio secundum
analogi nomen, quae ipso prior secundum se non est, sed conuertitur,
caeteris prior est rationibus.

124. Cum his tamen stat, quod ratio illa in Deo ut eadem est
proportionaliter alteri rationi, secundum idem nomen superior, et
secundum consequentiam prior logice loquendo sit, ut ex dictis
patet. Dico autem logice: quia physice loquendo, analogum nec est
prius secundum consequentiam omnibus analogatis (quia ab eorum
propriis abstrahere non potest, quamuis ut saluatur in uno sit prius
altero), nec potest esse sine primo analogato, ubi analogata
consequenter se habent.

125. Unde si quis falli non uult, solerter sermonis causam coniectet,
et extremorum conditiones medio applicaturum se recolat; sic enim
facile erit omnia sane exponere, et ueritatem assequi, quae a prima
est Veritate. Cuius cognitio ex hoc exaltetur et firmetur Opusculo.

Completo in conuentu S. Apollinaris, Papiae suburbio, die primo
Septembris MCCCCXCVIII.

EXPLICIT TRACTATUS DE NOMINUM ANALOGIA</text>
      <sha1>l472943yuykotlzr9a2upz619mx4j69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263859</id>
      <parentid>263858</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>263859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81874" sha1="dhvqciqw67by2ljd4lv73389uue5phb" xml:space="preserve">
{{titulus
|Scriptor         = Thomas de Vio
|OperaeTitulus    = De nominum analogia
|OperaeWikiPagina = 
|Liber            = 
|SubTitulus       = 
|Annus            = 1498
|Editio           = 
|Recensor         = 
|Fons             = 
|Genera           = Philosophia
}}


{{c|CAPUT I}}

{{c|QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI}}

1. Inuitatus et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri aeui flebili
profundarum litterarum penuria, de nominuin analogia in his
uacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia
necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam quispiam
discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia errores
procedant. Quod si ullo usquam tempore accidit, hac aetate id euenire
clara luce uidemus, dum analogiam, uel indisiunctionis, uel ordinis,
uel conceptus praecisi unitate, cum inaequalis participatione
constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a
ueritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deuiasse.

2. Analogiae igitur uocabulum proportionem siue proportionalitatem (ut
a Graecis accepimus) in proposito sonat. Adeo tamen extensum
distinctumque est, ut multa nomina analoga abusiue dicamus; et
multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem pareret. Ne
tamen rectum obliqui iudicio priuetur, et singularitas in loquendo
accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a
minus proprie analogis ad uere analoga procedemus.

3. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur: scilicet ad
analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam
proportionalitatis. Quamuis secundum ueram uocabuli proprietatem et
usum Aristotelis, ultimus modus tantum analogiam constituat, primus
autem alienus ab analogia omnino sit.

4. Analoga secundum inaequalitatem uocantur, quorum nomen est commune,
et ratio secundum illud nomen est omnino eadem, inaequaliter tamen
participata.  Et loquimur de inaequalitate perfectionis: ut corpus
nomen commune est corporibus inferioribus et superioribus, et ratio
omnium corporum (in quantum corpora sunt) eadem est. Quaerenti enim
quid est ignis in quantum corpus, dicetur: substantia trinae
dimensioni subiecta. Et similiter quaerenti: quid est caelum in
quantum corpus, etc. Non tamen secundum aequalem perfectionem ratio
corporeitatis est in inferioribus et superioribus corporibus.

5. Huiusmodi autem analoga Logicus uniuoca appellat, Philosophus uero
aequiuoca, eo quod ille intentiones considerat nominum, iste autem
naturas.  Unde et in X Metaph., text. ultim. Aristoteles dicit quod
corruptibili et incorruptibili nihil est commune uniuocum, despiciens
unitatem rationis seu conceptus tantum. Et in VII Physic., text. 13
dicitur iuxta genus latere aequiuocationes; quia huiusmodi analogia
cum unitate conceptus non dicit unam naturam simpliciter, sed multas
compatitur sub se naturas, ordinem inter se habentes, ut patet inter
species cuiuslibet generis, specialissimas et subalternas magis. Omne
enim genus analogum hoc modo appellari potest, (licet non multum
consueuerint nisi generalissima et his propinqua sic uocari), ut patet
de quantitate et qualitate in praedicamentis, et corpore, etc.

6. Hanc analogiam S. Thomas, in I Sent., dist. 19 uocat analogiam
secundum esse tantum, eo quod analogata parificantur in ratione
significata per illud nomen commune, sed non parificantur in esse
illius rationis. Perfectius enim esse habet in uno, quam in alio,
cuiuscumque generis ratio, ut in Metaphysica pluries patet. Non solum
enim planta est nobilior minera; sed corporeitas in planta est
nobilior corporeitate in minera: et sic de aliis.

7. Perhibet quoque huic analogiae testimonium Auerroes in XII Metaph.,
text.  2 dicens, cum unitate generis stare prioritatem et
posterioritatem eorum, quae sub genere sunt. Haec pro tanto analoga
uocantur, quia considerata inaequali perfectione inferiorum, per prius
et posterius ordine perfectionis de illis dicitur illud nomen
commune. Et iam in usum uenit, ut quasi synonime dicamus aliquid dici
analogice et dici per prius et posterius.  Abusio tamen uocabulorum
haec est; quoniam dici per prius et posterius, superius est ad dici
analogice. In huius modi autem analogis, quomodo inueniantur unitas,
abstractio, praedicatio, comparatio, demonstratio et alia huiusmodi,
non oportet determinare; quoniam uniuoca sunt secundum ueritatem, et
uniuocorum canones in eis seruandi sunt.

{{c|CAPUT II}}

{{c|ANALOGIA ATTRIBUTIONIS QUID SIT, ET QUOT}}
{{c|MODIS FIAT, ET QUAE EIUS CONDITIONES}}

8. Analoga autem secundum attributionem sunt, quorum nomen commune
est, ratio autem secundum illud nomen est eadem secundum terminum, et
diuersa secundum habitudines ad illum: ut sanum commune nomen est
medicinae, urinae et animali; et ratio omnium in quantum sana sunt, ad
unum terminum (sanitatem scilicet), diuersas dicit habitudines. Si
quis enim assignet quid est animal in quantum sanum, subiectum dicet
sanitatis; urinam uero in quantum sanam, signum sanitatis; medicinam
autem in quantum sanam, causam sanitatis proferet. Ubi clare patet,
rationem sani esse nec omnino eamdem, nec omnino diuersam; sed eamdem
secundum quid, et diuersam secundum quid. Est enim diuersitas
habitudinum, et identitas termini illarum habitudinum.

9. Quadrupliciter autem fieri potest huiusmodi analogia, secundum
quatuor genera causarum (uocando pro nunc causam exemplarem causam
formalem).  Contingit siquidem multa ad unum finem, et ad unum
efficiens, et ad unum exemplar, et ad unum subiectum, secundum aliquam
unam denominationem et attributionem diuersimode habere: ut patet ex
exemplis Aristotelis, IV Metaph., text. 2. Ad causam enim finalem
pertinet exemplum de sano in III Metaph., text. 2, ad efficientem uero
exemplum de medicinali ibidem positum; ad materialem autem analogia
entis ibidem subiuncta; ad exemplarem demum analogia boni, posita in I
Ethic., cap. 7.

10. Attribuuntur autem huic analogiae multae conditiones, ordinate se
consequentes: scilicet quod analogia ista sit secundum denominationem
extrinsecam tantum; ita quod primum analogatorum tantum est tale
formaliter, caetera autem denominantur talia extrinsece. Sanum enim
ipsum animal formaliter est; urina uero, medicina et alia huiusmodi,
sana denominantur, non a sanitate eis inhaerente, sed extrinsece, ab
illa animalis sanitate, significatiue uel causaliter, uel alio
modo. Et similiter idem est de medicatiuo et de substantia, quae sunt
formaliter in primo; in caeteris uero denominatiua significatione
denominantur et extrinsece. Boni quoque ratio in bono per essentiam
saluata, quo exemplariter caetera denominantur bona, in solo primo
bono formaliter inuenitur; reliqua uero extrinseca denominatione,
secundum illud bonum, bona dicuntur.

11. Sed diligenter aduertendum est, quod haec huiusmodi analogiae
conditio, scilicet quod non sit secundum genus causae formalis
inhaerentis, sed semper secundum aliquid extrinsecum, est formaliter
intelligenda et non materialiter: idest non est intelligendum per hoc,
quod omne nomen quod est analogum per attributionem, sit commune
analogatis sic, quod primo tantum conueniat formaliter, caeteris autem
extrinseca denominatione, ut de sano et medicinali accidit; ista enim
uniuersalis est falsa, ut patet de ente et bono; nec potest haberi ex
dictis, nisi materialiter intellectis. Sed est ex hoc intelligendum,
quod omne nomen analogum per attributionem ut sic, uel in quantum sic
analogum, commune est analogatis sic, quod primo conuenit formaliter,
reliquis autem extrinseca denominatione.  Hoc siquidem uerum est, ex
formali intellectu praecedentium; ex eisque manifeste sequitur. Ens
enim quamuis formaliter conueniat omnibus substantiis et accidentibus
etc., in quantum tamen entia, omnia dicuntur ab ente subiectiue ut
sic, sola substantia est ens formaliter; caetera autem entia dicuntur,
quia entis passiones uel generationes etc. sunt; licet entia
formaliter alia ratione dici possint.  Et simile est de bono. Licet
enim omnia entia bona sint, bonitatibus sibi formaliter inhaerentibus,
in quantum tamen bona dicuntur, bonitate prima effectiue aut finaliter
aut exemplariter, omnia alia nonnisi extrinseca denominatione bona
dicuntur: illamet bonitate, qua Deus ipse bonus formaliter in se est.

12. Et ex hac conditione statim infertur alia: scilicet quod illud
unum, ad quod diuersae habitudines terminantur in huiusmodi analogis,
est unum non solum ratione, sed numero. Quod dupliciter intelligi
potest, secundum quod analogata dupliciter sumi possunt: scilicet
uniuersaliter et particulariter.

Si enim sumantur analogata particulariter, illud unum necessario est
unum numero uere et positiue. Si autem sumantur uniuersaliter, illud
unum necessario est unum numero negatiue, idest non numeratur in illis
analogatis ut sic, quamuis in se sit uniuersale quoddam, et non unum
numero. Verbi gratia, si sumantur haec urina sana, haec medicina sana,
et hoc animal sanum: haec omnia dicuntur sana a sanitate quae est in
hoc animali, quam constat unam numero uere esse. Sortes enim dicitur
sanus, quia habet hanc sanitatem; medicina, quia illam facit; urina,
quia eamdem significat, etc.  Si uero sumantur animal sanum in
communi, et urina sana in communi et medicina sana in communi: sic,
formaliter loquendo, sanitas a qua huiusmodi sana dicuntur, non est
una numero in se: eo quod causae uniuersales effectibus uniuersalibus
comparandae sunt, ut II Phys., text. 39 dicitur. Et simile est de
signis, et instrumentis, et conseruatiuis, et aliis huiusmodi; sed est
una numero in istis analogatis negatiue. Non enim numeratur sanitas in
animali, urina et diaeta; quoniam non est alia sanitas in urina, et
alia in animali, et alia in diaeta.

13. Et sequitur conditio ista ex praecedenti: quoniam commune secundum
denominationem extrinsecam non numerat id a quo denominatio sumitur in
denominatis, sicut uniuocum multiplicatur in suis uniuocatis; et
propter hoc dicitur unum ratione tantum, et non unum numero in suis
uniuocatis. Alia est enim animalitas hominis, et alia equi, et alia
bouis, animalis nomine adunatae in una ratione.

14. Ex hac autem conditione infertur alia, quod scilicet primum
analogatum ponitur in definitione caeterorum, secundum illud nomen
analogum; quoniam caetera non suscipiunt illud nomen, nisi per
attributionem ad primum, in quo formaliter saluatur eius ratio. Cadit
siquidem in ratione medicinae, et diaetae, et urinae etc., in quantum
sanae sunt, animalis sanitas: sine qua intelligi caetera sana non
possunt. Et simile est de aliis iudicium.

15. Ex hoc autem sequitur ulterius, quod nomen sic analogum, unum
certum significatum commune omnibus partialibus eius modis, seu
omnibus analogatis, non habet. Et consequenter, quod nec conceptum
obiectiuum, nec conceptum formalem abstrahentem a conceptibus
analogatorum habet; sed sola uox cum identitate termini diuersimode
respecti communis est: ita quod cum in hac analogia sint tria: uox
scilicet, terminus et respectus diuersi ad illum; nomen analogum
terminum quidem distincte significat, ut sanum sanitatem; respectus
autem diuersos ita indeterminate et confuse importat, ut primum
distincte uel quasi distincte ostendat, caeteros autem confuse, et per
reductionem ad primum. Sanum enim respectus multos ad sanitatem, puta
habentis, significantis, causantis, etc., sic in una uoce sanitatem
distincte importante confundit, ut respectum primum scilicet habentis
seu subiecti, distincte significet (Sanum enim absolute dicimus
sanitatem habentem, ut subiectum); caeteros autem respectus
indeterminate importat et per attributionem ad primum, sicut patet ex
dictis.

16. Et propter hoc tria de huiusmodi analogo dicuntur: scilicet quod
commune est omnibus analogatis non secundum uocem tantum; - et quod
simpliciter prolatum stat pro primo; - et quod non est prius primo
analogato, in quo tota sua ratio formaliter saluatur. Primum quidem
peculiarius significat, et super omnia analogata superius significatum
non habet.

17. Diuiditur autem a sancto Thoma analogia haec in analogiam duorum
ad tertium, ut urinae et medicinae ad animal sanum; et in analogiam
unius ad alterum, ut urinae uel medicinae ad animal sanum

18. Nec habet ista diuisio alia membra a supradictis: quoniam haec
circuit analogiam secundum omnia genera causarum. Sed ad hoc facta
est, ut ostendatur differenter suscipi nomen analogum, quando ponitur
primum analogatum ex una parte, et caetera ex altera parte; et quando
secundorum analogatorum unum hinc et alterum inde ponitur, secundum
quodcumque genus causae analogia fiat. Primo enim et caeteris sic
commune est analogum, ut nihil eis prius ponat aut significet: et
propterea uocatur analogia unius ad alterum, ponendo omnia alia a
primo, loco unius. Secundis autem analogatis sic commune est nomen
analogum, ut aliquid omnibus eis prius ponat: primum scilicet ad quod
omnia secunda attribuuntur. Et uocatur analogia duorum ad tertium, uel
multorum ad unum: quia non inter se est attributio, sed ad primum.

19. Appellantur autem haec analoga a Logico aequiuoca, ut in principio
Praedicamentorum patet, ubi animal aequiuocum dicitur ad animal uerum
et animal pictum. Animal enim pictum non pure aequiuoce, sed per
attributionem ad animal uerum, animal dicitur; et in ratione eius in
quantum animal manifeste patet animal uerum accipi. Quaerenti enim:
quid est animal pictum in eo quod animal? respondebitur: imago
animalis ueri.

20. A philosophis uero Graecis, nomina ex uno, uel ad unum, aut in
uno, et media inter aequiuoca et uniuoca dicuntur, ut pluries in
Metaphysica patet; et expresse in I Ethic. huiusmodi nomina contra
analoga distinguuntur, ut infra amplius dicetur. A Latinis autem
uocantur analoga uel aequiuoca a consilio.

21. Hanc analogiam S. Thomas in I Sent., dist. 19, q. 5 a. 2 ad 1
uocat analogiam secundum intentionem, et non secundum esse: eo quod,
nomen analogum non sit hic commune secundum esse, idest formaliter;
sed secundum intentionem, idest secundum denominationem. Ut enim ex
dictis patet, in hac analogia nomen commune non saluatur formaliter
nisi in primo; de caeteris autem extrinseca denominatione
dicitur. Haec ideo apud Latinos analoga dicuntur: quia proportiones
diuersas ad unum dicunt, extenso proportionis nomine ad omnem
habitudinem. Abusiua tamen locutio haec est, quamuis longe minor quam
prima.

22. Quomodo autem de huiusmodi analogis sit scientia, et
contradictiones et demonstrationes, et consequentiae et alia huiusmodi
de eis fiant, ex dictis, et consuetudine Aristotelis patet. Oportet
enim significationes diuersas prius distinguere (propter quod ambigua
apud Arabes haec dicuntur), et deinde a primo ad alia procedere, sicut
a centro ad circumferentiam diuersis proceditur uiis.

{{c|CAPUT III}}

{{c|DE ANALOGIA PROPORTIONALITATIS: QUID SIT ET QUOTUPLEX}}
{{c|SIT, ET QUOD SOLA PROPRIE ANALOGIA VOCETUR}}

23. Ex abusiue igitur analogis ad proprie analogiam ascendendo,
dicimus: analoga secundum proportionalitatem dici, quorum nomen est
commune, et ratio secundum illud nomen est proportionaliter eadem. Vel
sic: Analoga secundum proportionalitatem dicuntur, quorum nomen
commune est, et ratio secundum illud nomen est similis secundum
proportionem: ut uidere corporali uisione, et uidere intellectualiter,
communi nomine uocantur uidere; quia sicut intelligere, rem animae
offert, ita uidere corpori animato.

24. Quamuis autem proportio uocetur certa habitudo unius quantitatis
ad aliam, secundum quod dicimus quatuor duplam proportionem habere ad
duo; et proportionalitas dicatur similitudo duarum proportionum,
secundum quod dicimus ita se habere octo ad quatuor quemadmodum sex ad
tria: utrobique enim dupla proportio est, etc.; transtulerunt tamen
Philosophi proportionis nomen ad omnem habitudinem conformitatis,
commensurationis, capacitatis, etc. Et consequenter proportionalitatem
extenderunt ad omnem similitudinem habitudinum. Et sic in proposito
uocabulis istis utimur.

25. Fit autem duobus modis analogia haec: scilicet metaphorice et
proprie.  Metaphorice quidem, quando nomen illud commune absolute unam
habet rationem formalem, quae in uno analogatorum saluatur, et per
metaphoram de alio dicitur: ut ridere unam secundum se rationem habet,
analogum tamen metaphorice est uero risui, et prato uirenti, aut
fortunae successui; sic enim significamus haec se habere, quemadmodum
homo ridens. Et huiusmodi analogia sacra Scriptura plena est, de Deo
metaphorice notitiam tradens.

26. Proprie uero fit, quando nomen illud commune in utroque
analogatorum absque metaphoris dicitur: ut principium in corde
respectu animalis, et in fundamento respectu domus saluatur. Quod, ut
Auerroes in comm. septimo I Ethic. ait, proportionaliter de eis
dicitur.

27. Praeponitur autem analogia haec caeteris antedictis dignitate et
nomine.  Dignitate quidem, quia haec fit secundum genus causae
formalis inhaerentis: quoniam praedicat ea, quae singulis
inhaerent. Altera uero secundum extrinsecam denominationem fit.

28. Nomine autem, quia analoga nomina apud Graecos (a quibus uocabulum
habuimus) haec tantum dicuntur; ut ex Aristotele etiam colligitur, qui
in Metaphysica nomina quae dicimus analoga per attributionem, ex uno,
uel ad unum, uel in uno uocat: ut patet in principio IV et in VII,
text. 15. In V autem Metaphysicae, cap. de uno, text. 12, definiens
unum secundum analogiam, ut synonimis utitur unum analogia et unum
proportione; et definit ea esse, « quaecumque se habent ut aliud ad
aliud »: aperte insinuans illam esse proprie analogatorum
definitionem, quam diximus. Quod tamen clarius habetur in Arabica
translatione, ubi dicitur: « Illa quae sunt unum secundum
aequalitatem, scilicet proportionalem, sunt quorum proportio est una,
sicut proportio alicuius rei ad aliam rem ». Ubi Auerroes exponens
ait: « Et illa dicuntur unum, quae sunt unum secundum
proportionalitatem; sicut dicitur, quod proportio rectoris ad
ciuitatem et gubernatoris ad nauem, est una ». In secundo quoque
Posteriorum, cap. XIII huiusmodi nomina proportionalia, analoga uocat.
Et quod plus est, in I Ethic., cap. 7 distinguit supradicta nomina ad
unum aut ex uno, contra analoga; dum, loquens de communitate boni ad
ea quae bona dicuntur, ait: « Non assimilantur a casu aequiuocis; sed
certe ei, quod est ab uno esse, uel ad unum omnia contendere, uel
magis secundum analogiam ».  Et subdens exemplum analogiae dicit: «
Sicut enim in corpore uisus, in anima intellectus ». In quibus uerbis
diligenti lectori, non solum nomen analogiae hoc, quod diximus, sonare
docuit; sed praeferendam esse in praedicationibus metaphysicis hanc
insinuauit analogiam (in ly magis), ut S. Thomas ibidem propter
supradictam rationem optime exponit.

29. Scimus quidem secundum hanc analogiam rerum intrinsecas entitates,
bonitates, ueritates etc., quod ex priori analogia non scitur. Unde
sine huius analogiae notitia, processus metaphysicales absque arte
dicuntur.  Acciditque huiusmodi ignorantibus, quod antiquis
nescientibus logicam, ut in II Elenchorum dicitur. Nec fuit forte ab
Aristotelis tempore tam periculosus casus iste, sicut modo apud nos
est; quoniam blasphemare fere uidetur, qui metaphysicales terminos
analogos dicens, secundum proportionalitatem communes exponit. Cum
tamen Auerroes dicat super praedicto textu: « Et dignius his tribus
modis est, ut sit nomen boni dictum de eis secundum uiam, quae dicitur
de proportionalibus ».

30. Vocatur quoque a Sancto Thoma in I Sent., dist. 19, ubi supra,
analogia secundum esse et secundum intentionem; eo quod analogata
ista, nec in ratione communis nominis, nec in esse illius rationis
parificantur, et tamen tam in ratione illius nominis, quam in esse
eiusdem, proportionaliter, conueniunt. Sed quoniam, ut dictum est,
obscura et necessaria ualde res haec est, accurate distincteque
dilucidanda est per plura capitula.

{{c|CAPUT IV}}

{{c|QUOMODO ANALOGUM AB ANALOGATIS DISTINGUATUR}}

31. Quoniam autem analogia media est inter aequiuocationem puram et
uniuocationem, ex extremis natura medii declaranda est. Et quia in
nominibus tria inueniuntur, scilicet uox, conceptus in anima, et res
extra, seu conceptus obiectiuus: ideo singula perlustrando, dicendum
est, quomodo analogum ab analogatis distinguatur

32. Et a rebus incipiendo, quia priores conceptibus et nominibus sunt,
dicimus quod, nomine aequiuoco ita diuersae res significantur, quod ut
sic non nisi uoce adunantur. Uniuoco uero diuersae res ita
significantur, quod, ut sic, ad rem in se simpliciter unam abstractam
et praecisam in esse cognito ab eis, adunantur. Analogo autem nomine
res diuersae ita significantur, quod ut sic ad res diuersas secundum
proportionem unam uniuntur. Vocatur autem in proposito res, non solum
natura aliqua, sed quicumque gradus, quaecumque realitas, et
quodcumque reale in rebus inuentum.

33. Unde inter uniuocationem et analogiam haec est differentia: quod
res fundantes uniuocationem sunt sic ad inuicem similes, quod
fundamentum similitudinis in una est eiusdem rationis omnino cum
fundamento similitudinis in alia: ita quod nihil claudit in se unius
ratio, quod non claudat alterius ratio. Ac per hoc fundamentum
uniuocae similitudinis, in utroque extremorum aeque abstrahit ab ipsis
extremis. Res autem fundantes analogiam, sic sunt similes, quod
fundamentum similitudinis in una, diuersae est rationis simpliciter a
fundamento illius in alia: ita quod unius ratio non claudit id quod
claudit ratio alterius. Ac per hoc fundamentum analogae similitudinis,
in neutro extremorum oportet esse abstractum ab ipsis extremis; sed
remanent fundamenta distincta, similia tamen secundum proportionem;
propter quod eadem proportionaliter uel analogice dicuntur.

34. Et ut possint omnibus praedicta patere, declarantur exemplariter
in uniuocatione huius nominis animal, et analogia huius nominis
ens. Homo, bos, leo et caetera animalia, quia habent in se singulas
naturas sensitiuas, seu proprias animalitates, quas constat diuersas
secundum rem esse, et mutuo similes: sic quod in quocumque extremo,
puta homine aut leone, consideretur secundum se animalitas, quae est
similitudinis fundamentum, inuenitur aequaliter abstrahens ab eo in
quo est, et nihil includens in uno quod non in alio. Ideo et in rerum
natura fundant secundum suas animalitates similitudinem uniuocam, quae
identitas generica uocatur; et in esse cognito adunantur non ad duas
uel tres animalitates, sed unam tantum, quae animalis nomine in
concreto per se primo significatur, et uniuoce uocatur communi nomine
animal.  Omnium siquidem eorum, secundum quod naturas sensitiuas
habent, indistincta omnino est ratio ab omnibus abstracta, quae illius
rei, quam animalitatem uocauimus, adaequata est definitio. Substantia
autem quantitas, qualitas etc., quia non habent in suis quidditatibus
aliquid praedicto modo abstrahibile, puta entitatem, (quoniam supra
substantialitatem nihil amplius restat), ideo nullam substantialem
uniuocationem inter se compatiuntur.

35. Et quia cum hoc, quod non solum eorum quidditates sunt diuersae,
sed etiam primo diuersae; retinent similitudinem in hoc, quod
unumquodque eorum secundum suam proportionem habet esse; ideo et in
rerum natura non secundum aliquam eiusdem rationis in extremis sed
secundum proprias quidditates, ut commensuratas his propriis esse
fundant analogam idest proportionalem similitudinem.  Et in intellectu
adunantur ad tot res, quot sunt fundamenta, proportionis similitudine
unitas, significatas (propter illam similitudinem) entis nomine, et
analogice communi nomine uocantur ens. Differenter ergo res adunantur
sub nomine Analogo et Uniuoco.

36. Conceptus quoque mentalis non eodem modo inuenitur in uniuocis et
analogis: quoniam nomen uniuocum et omnia uniuocata ut sic, unum
tantum conceptum in mente habent perfecte et adaequate eis
correspondentem; quia fundamentum uniuocae similitudinis (quod
significatum formale est nominis uniuoci), unius omnino rationis est
in omnibus uniuocatis; ac per hoc in uno repraesentato, omnia
repraesentari necesse est.  In analogis uero, quoniam fundamenta
analogae similitudinis diuersarum rationum sunt simpliciter, et
eiusdem secundum quid, idest secundum proportionem: oportet duplicem
analogi mentalem conceptum distinguere, perfectum et imperfectum; et
dicere quod analogo et suis analogatis respondet unus conceptus
mentalis imperfectus, et tot perfecti, quot sunt analogata. Quia enim
unum analogatorum ut sic, simile est alteri: consequens est, quod
conceptus repraesentans unum, repraesentet alterum, iuxta illam
maximam: Quidquid assimilatur simili ut sic, assimilatur etiam illi,
cui illud tale est simile.

37. Quia uero talis similitudo secundum proportionem tantum est, quae
diuersam rationem in altero fundamento habet: conceptus perfecte
repraesentans unum analogatorum, a perfecta repraesentatione alterius
deficit; et per consequens oportet alterius analogati alterum
adaequatum conceptum esse. Unde et analogum unum habere mentalem
conceptum, et plures habere conceptus mentales: uerum est diuersimode;
quamuis simpliciter loquendo, magis debeat dici, analogi esse plures
conceptus; nisi loquendi occasio aliud exigat. Dico autem hoc: quoniam
cum secundum dicentes, analoga omnino carere uno conceptu mentali,
sermo est; unum eorum conceptum absolute dicere non est
reprehendendum.  Propter quod oportet solerti discretione lectorem uti
quando inuenitur scriptum, quod analogata conueniunt in una ratione,
et quando inuenitur dictum alibi, quod analogata non conueniunt in una
ratione.

38. Est ergo differentia inter analogiam et uniuocationem quoad
conceptum mentalem, ita quod uniuoci et uniuocatorum ut sic, unus est
conceptus perfecte et adaequate eis respondens, ut de conceptu
animalis patet.  Analogi uero et analogatorum ut sic, plures
necessario sunt conceptus perfecte ea repraesentantes, et unus est
conceptus imperfecte repraesentans.  Non tamen ita quod sit unus
conceptus adaequate respondens nomini analogo, et inadaequate
analogatis: quoniam secundum ueritatem nomen illud uniuocum esset; sed
ita quod conceptus unus repraesentans perfecte alterurn analogatum ut
sic, imperfecte repraesentat reliquum. Quoad uocem autem, non est
inter analoga et uniuoca differentia.

39. His autem praelibatis, intentum facile patere potest: quomodo
scilicet disfinguitur analogum, puta ens, ab analogatis, puta
substantia, quantitate et qualitate. Uniuocum enim, puta animal,
distinguitur ab uniuocatis, puta homine et leone, quoad rem
significatam seu conceptum obiectiuum, et quoad conceptum mentalem,
sicut unum simpliciter abstractum etc., a multis simpliciter etc.
Analogum uero, quoad rem, seu conceptum obiectiuum, distinguitur sicut
unum proportione a multis simpliciter; uel (et idem est) sicut multa
ut similia secundum proportiones a multis absolute. Verbi gratia, ens
distinguitur a substantia et quantitate, non quia significat rem
quamdam eis communem; sed quia substantia quidditatem tantum
substantiae importat, et similiter quantitas quidditatem quantitatis
absolute significat; ens autem significat ambas quidditates, ut
similes secundum proportiones ad sua esse; et hoc est dicere ut easdem
proportionaliter.

40. Quoad conceptum autem mentalem adaequatum, hoc quoque eodem omnino
modo distinguitur. Secundum uero conceptum mentalem imperfectum,
quamuis distinguatur sicut unum simpliciter a multis simpliciter; non
tamen sicut unum abstrahens in repraesentando ab illis multis,
quemadmodum in uniuocis contingit. Quoniam, ut ex dictis patet,
conceptus ille, puta qualitatis, in quantum ens, alterius analogati,
idest ipsius qualitatis, secundum quod se habet ad suum esse, est
adaequate repraesentatiuus, et a qualitatis quidditate non abstrahens;
caeterorum uero, puta quantitatis et substantiae, imperfecte tantum
est repraesentatiuus, in quantum eis similis est proportionaliter.

{{c|CAPUT V}}

{{c|QUALIS SIT ABSTRACTIO ANALOGI AB ANALOGATIS}}

41. Oportet autem ex praemissis ostendere, qualiter analogum abstrahat
ab his, quibus commune secundum analogiam dicitur, puta qualiter ens
abstrahat a substantia et quantitate. Insurgit siquidem difficultas
quaedam in re hac, et ex parte rerum, et ex parte conceptus.  Ex parte
siquidem rerum, quia uidetur analogi nominis res significata, eodem
abstrahibilis et abstracta modo, quo res uniuoco nomine
significata. Quoniam cum, ut in V Metaph. dicitur, unum in qualitate
faciat simile, nulla apparet ratio, cur a quibusdam similibus sit una
res abstrahibilis, et a quibusdam non; licet euidens ratio sit, cur ab
his similibus, puta Sorte et Platone, abstrahibilis sit res magis una,
et ab illis, puta homine et lapide, minus una. Unde si substantia et
quantitas assimilantur in hoc, quod utraque est ens, et consequenter
in eis est aliquid unum, quod est fundamentum illius similitudinis:
quid uetat ab eis abstrahi rem unam utrique communem?

42. Ex parte uero conceptus, quia uidetur eodem modo conceptus analogi
abstrahere ab analogatis, sicut uniuocum ab uniuocatis: eo quod
analogum nomen importat in confuso singulas proportiones analogatorum,
et distincte non significat nisi proportionem in communi. Verbi
gratia, ens non significat habens se ad esse sic uel sic, puta ut
substantia, aut ut quantitas; sed si proportionale nomen est,
significare uidetur, habens se ad esse secundum aliquam proportionem,
quaecumque illa sit. Hoc autem constat esse aeque abstractum a
substantia et a quantitate; et consequenter per modum uniuoci in
analogis abstractio conceptus apparet.

43. Ut autem euidens fiat huius ambiguitatis determinatio, sciendum
est, quod licet abstrahere diuersa significet, cum dicimus intellectum
abstrahere animal ab homine et equo, et cum dicimus animal abstrahere
ab homine et equo: eo quod tunc significat ipsam intellectus
operationem attingentem in eis unum et non alia; nunc uero significat
extrinsecam denominationem ab illa intellectus operatione, qua res
cognita abstracta denominatur: in unum tamen et idem semper tendit,
quoniam semper sonat intelligi unum, non intellecto altero.

44. Ideoque nihil aliud est agere de abstractione analogi ab
analogatis quam inquirere et determinare, quomodo res significata
analogo nomine intelligi possit, non cointellectis analogatis; et
quomodo conceptus illius habeatur, absque conceptibus istorum.

45. Cum igitur ex supradictis, et ex ipso analogiae uocabulo pateat,
quod analogo nomine non simpliciter una res, sed res proportione una
significatur, talis autem idem est quod res diuersae, ut similes
proportionaliter: facile deduci potest, quod res analoga potest quidem
intelligi, non cointellectis analogatis, et consequenter abstrahere ab
eis.

46. Sed non sicut in uniuocis res una, (puta natura sensitiua, seu
animal intelligitur, non cointellectis omnino natura humana et equina
ut sic), sed sicut duae res ut proportionaliter similes intelliguntur,
non cointellectis ipsismet duabus rebus secundum suas proprias naturas
absolute. Ita quod analogi abstractio non consistit in cognitione
unius et non cognitione alterius; sed in unius et eiusdem
intellectione ut sic, et non intellectione absolute. Verbi gratia,
entis abstractio non consistit in hoc, quod entitas apprehenditur, et
substantia aut quantitas non; sed in hoc: quod substantia aut
quantitas apprehenditur ut sic se habens ad proprium esse; (in hoc
enim similitudo proportionalis attenditur) et non apprehenditur
substantia, aut quantitas absolute. Et simile est de aliis rebus
analogis, quales sunt fere omnes metaphysicales.

47. Unde concedi potest, rem analogam abstrahere, et non abstrahere ab
analogatis diuersimode. Abstrahit quidem, pro quanto abstrahit ab eis,
quemadmodum res ut sic, idest ut res similis alteri proportionaliter
abstrahit a se absolute sumpta. Non abstrahit uero, pro quanto res ut
sic accepta seipsam necessario includit, et absque seipsa intelligi
non potest.  Quod de uniuocis dici non potest: quia res uniuoca,
absque aliis quibus est uniuoce communis, intelligitur sic, quod res
in suo intellectu nullo modo actualiter includit ea quibus est comm
unis, ut patet de animali

48. Obiectioni autem in oppositum adductae, ex analogae similitudinis
natura facile satisfit, dicendo, quod cum unum multipliciter dicatur,
non oportet omnem similitudinem attendi secundum unum simpliciter; sed
quandoque sufficit, quod unum secundum proportionem faciat
simile. Unum autem proportionaliter non est simpliciter unum; sed
multa similia secundum proportiones, a quibus ideo non potest abstrahi
res una simpliciter: quia similitudo ipsa proportionalis tantum est,
et fundamentum non est unum nisi proportionaliter

49. De ratione siquidem unius proportionaliter est habere quatuor
terminos (ut in V Ethicorum dicitur). Quoniam proportionalitas qua
similitudo proportionum fit, inter quatuor ad minus, (quae duarum
proportionum extrema sunt), necessario est; et consequenter unum
proportione non unificatur simpliciter, sed distinctionem retinens,
unum pro tanto est et dicitur, pro quanto proportionibus dissimilibus
diuisum non est. Unde sicut non est alia ratio quare unum
proportionaliter non est unum absolute, nisi quia ista est eius ratio
formalis; ita non est quaerenda alia ratio, cur a similibus
proportionaliter non potest abstrahi res una; hoc enim ideo est, quia
similitudo proportionalis talem in sua ratione diuersitatem
includit. Et accidit ulterius procedentibus, ut quaerant id, quod sub
quaestione non cadit: ut quare homo est animal rationale, etc.

50. De abstractione quoque conceptus, eodem modo est dicendum:
abstrahit enim conceptus analogi nominis non sicut unum simpliciter,
sed sicut unum proportione, seu simile secundum proportiones a multis
absolute.

51. Sed quia in obiciendo tangitur de abstractione conceptus analogi a
specialibus conceptibus illius analogiae, et abusiue analogata ibidem
uocantur partiales analogi rationes; ideo diligenter cauendum est, ne
apparentia in obiectione tacta in illum errorem ducat, qui ibi
tangitur.  Sciendum siquidem est, quod licet in analogis secundum
attributionem in hoc omnia analogata conueniant, quod eamdem formam
omnino respiciunt, ita quod non solum conueniunt in uno termino, sed
in hoc, quod est respicere illum: erroneum tamen est, analogo per
attributionem conceptum unum respectus in communi ad illum terminum,
per abstractionem a tali et tali respectu, attribuere. Verbi gratia:
animal in quantum sanum, urina in quantum sana, et medicina in quantum
sana, licet conueniant et in sanitate tamquam termino: cuius animal
est subiectum, urina signum, et medicina causa; et conueniant in hoc,
quod est respicere sanitatem (quodlibet enim eorum sanitatem respicit,
licet diuersimode); ab his tamen specialibus respectibus non
abstrahitur respectus in communi ad sanitatem, importatus nomine sani,
in cuius conceptu omnes speciales respectus ad sanitatem, confuse et
in potentia clauduntur.

52. Falsum enim est, quod sanum significet hoc quod dico, respiciens
uel aliqualiter se habens ad sanitatem. Tum quia sic sani nomen
uniuocum uere esset ad urinam et animal etc., ut patet ex uniuocorum
definitione. Tum quia hoc est contra intentionem dicentium, urinam aut
diaetam sanam.  Percunctantibus siquidem, quid est urina in quantum
sana, non respondetur: respiciens sanitatem; sed omnes respectum illum
specificant respondentes: signum sanitatis; et similiter de diaeta
respondetur, quod est conseruatiua sanitatis, etc. Tum quia contra
omnes Philosophos et Logicos (hucusque a me uisos) hoc est.

53. Sicut autem in praedictis analogis praedictus cauendus est error,
ita in analogis secundum proportionem (quae sola simpliciter analoga
sunt) similis cauendus est error, ex simili causa apparentiae
firmitatem trahens.  Quia enim analogata conueniunt in hoc, quod
unumquodque eorum commensuratum seu proportionatum est (licet
diuersimode), credi potest quod ab his specialibus proportionibus
abstrahatur proportionatum in communi, et nomine analogo
significetur. Ac per hoc analogum habeat conceptum unum, in quo
confuse et in potentia claudantur omnes speciales proportiones
analogatorum; uerbi gratia, ut quia substantia proportionata est suo
esse, et similiter quantitas et qualitas (licet diuersimode) ideo a
substantia et quantitate et qualitate etc., diuersimode proportionatis
suis esse, abstrahatur res seu quidditas proportionem habens ad esse,
qualiscumque sit illa proportio, et hoc sit entis primarium
significatum, in quo omnes speciales proportiones substantiae
quantitatis et qualitatis etc., ad sua esse confuse claudantur et in
potentia.

54. Sed hoc falsissimum est. Tum quia hoc quod dicitur, scilicet res
proportionata ad hoc quod sit, non est res una simpliciter etiam in
esse obiectiuo, nisi chimerice. Tum quia proportionalia nomina uniuoca
essent (ut patet ex uniuocorum definitione), et consequenter periret
proportionalitatis ratio, quae extrema unum simpliciter esse non
compatitur; et sic essent proportionalia et non proportionalia: quod
intellectus capere nullo modo potest. Tum quia contra Aristotelis
auctoritatem, in II Poster. inferius adducendam, et adductam ex I
Ethic., et S. Doctorem et Auerroem et Albertum expresse est.  Unde
confusio, qua analogum tam secundum attributionem quam secundum
proportionem, importat speciales habitudines aut proportiones: non est
confusio plurium conceptuum in uno communi conceptu; sed est confusio
significationum in una uoce, licet difformiter. Quoniam in analogia
attributionis uox analoga primum distincte significat, caetera autem
confuse. In analogia uero proportionis, nomen analogum ad omnes suas
significationes indistincte se habere permittitur.

55. Cautum tamen et attentum oportet hic esse; quia cum analogi
rationes dupliciter sumi possint: scilicet secundum se, et ut eaedem
et ipsae ut eaedem propter identitatis proportionalis naturam non
abstrahant a seipsis, et tamen aliquid conuenit eis ratione
identitatis, seu in quantum eaedem sunt, quod non conuenit eis ratione
diuersitatis, ut patet de communibus eis: uidetur quod duo
incompossibilia secundum apparentiam, analogi rationibus conueniant;
scilicet quod ipsae ut eaedem non abstrahant a seipsis, et quod ipsae
ut eaedem aliquid causent et habeant, quod non ut diuersae;
reduplicarique possint ut eaedem, non reduplicatis ut diuersae sunt.
Haec enim non solum compossibiliter, sed necessario sibi simul
uindicat identitas proportionalis; quoniam et extrema uniri omnino non
patiens, ab eis abstrahi omnino non permittit; et extrema aliqualiter
indiuisa et eadem ponens, ut eadem ea considerabilia et reduplicabilia
exigit.

56. Sicque fit, ut in analogo secundum identitatem in se clausam, ad
diuersitatem rationum in se quoque clausam comparato, abstractio
quaedam, quae non tam abstractio quam quidam abstractionis modus est
inueniatur; propter quam non solum ab analogatis (puta substantia et
quantitate), analogum (puta ens), abstrahere dicitur, ut supra
diximus; sed ab ipsis eius rationibus, seu a diuersitate ipsarum
rationum eius: puta rationis entis in substantia, et rationis entis in
quantitate.  Non quia quamdam rationem eis communem dicat: quia hoc
est fatuum; nec quia illae rationes sint omnino eaedem, aut eas omnino
uniat: quia sic non esset analogum, sed uniuocum; sed quia eas
proportionaliter adunans, et ut easdem proportionaliter significans,
ut easdem considerandas offert: annexa inseparabiliter, diuersitate
quasi seclusa; et identitate proportionali unit, et confundit
quodammodo diuersitatem rationum.

57. Sicque non sola significationum in uoce confusio, analogo
conuenit, sed confusio quaedam conceptuum, seu rationum fit in
identitate eorum proportionali, sic tamen ut non tam conceptus, quam
eorum diuersitas confundatur.  Et quoniam analogum talem identitatem
praecipue importat, et tali confusione frequenter utimur; analoga
nomina ab omni rationum eius diuersitate abstrahere dicentes, dum
confuse pro omnibus supponere ipsum pluries exponimus, ideo non
mediocri opus est uigilantia, ne in uniuocationem labi contingat.

58. Abstrahit ergo analogum a suis analogatis, puta ens a substantia
et quantitate, sicut unum proportione a multis; seu sicut similia
proportionaliter a seipsis absolute, tam quoad conceptum obiectiuum,
quam mentalem, siue sit sermo de abstractione totali siue de
formali. Hae enim abstractiones non differunt in eodem, nisi secundum
praecisionem et non praecisionem, ut alibi declarauimus. Unde nihil
aliud est dicere ens abstractum a naturis praedicamentorum
abstractione formali, quam dicere naturas praedicamentales
proportionales ad sua esse ut sic praecise; a specialibus autem seu
singulis analogiae rationibus extremis, non tertio conceptu simplici,
sed uoce communi et identitate proportionali earumdem, quodammodo
abstrahit.

{{c|CAPUT VI}}

{{c|QUALIS SIT PRAEDICATIO ANALOGI DE SUIS ANALOGATIS}}

59. Videbitur autem forte alicui ex his, quod praedicatio analogi de
suis analogatis, puta entis de substantia et quantitate, aut formae de
anima et albedine etc., sit sicut praedicatio aequiuoci de suis
aequiuocatis; ita quod non sit praedicatio superioris de suis
inferioribus, nec communioris de minus communi, nisi sola uoce; sed
eiusdem de seipso. Non est enim analogo una res significata, quae in
utroque analogatorum saluetur; absque hoc autem praedicatio
communioris aut superioris non inuenitur secundum intrinsecam
denominationem, seu inexsistentiam. Sic enim analogum secundum
proportionalitatem commune esse dictum est.

60. Fouere quoque potest non parum opinionem hanc processus iuxta I
Topicorum. Aut scilicet analogum est praedicatum conuertibile, aut
inconuertibile, seclusa uocis communitate. Et cum constet non esse
inconuertibile, - quoniam substantia ut sic se habens ad suum esse,
quod ens de substantia dictum praedicat, conuertitur cum substantia:
et similiter quantitas sic commensurata suo esse, cum quantitate
conuertitur, et sic de aliis, - consequens est, quod analogum tamquam
superius, de analogatis praedicari non possit. Superioris enim
intentionem suscipere non potest, quod conuertibile esse comprobatur.

61. Et quoniam secundum ueritatem analogum ut superius praedicatur de
analogatis, et non sola uoce commune est eis, sed conceptu unico
proportionaliter: cuius unitas ad hoc, quod praedicatum aliquod
superioris rationem habeat, sufficit: quia superius nihil aliud sonat,
quam unum praedicatum ad plura se extendens; unum autem non per
accidens, neque aggregatione, sicut aceruum lapidum; sed per se,
constat esse etiam unum proportione: ideo ad huius ueritatis
claritatem ex extremis procedendo, sciendum est, quod quia analogum
medium est inter uniuocum et pure aequiuocum: consequens est, quod
analogum aliquo modo idem, et non idem aliquo modo de suis praedicet
analogatis.  Et quia praedicat aliquid abstrahens aliquo modo a suis
analogatis, ut ex praemisso patet capite; consequens est, quod
comparetur ad sua analogata ut maius ad minora, seu ut superius ad
inferiora; licet non omnino unum secundum rationem sit, quod imponit.

62. Quod ut clarius pateat, figuraliter declaratur sic: Tam in
uniuocis, quam in aequiuocis, quam in analogis quatuor inueniuntur,
scilicet duae res ad minus, aequiuocatae, uniuocatae, aut analogatae;
et duae res, seu rerum rationes, aequiuocationem, uniuocationem aut
analogiam fundantes. Verbi gratia: In aequiuocatione canis inueniuntur
haec quatuor: scilicet canis marinus, et canis terrestris, et ratio
illius, et ratio istius secundum canis nomen. In uniuocatione quoque
animalis inueniuntur quatuor: scilicet homo, et bos, et natura
sensitiua hominis et natura sensitiua bouis, quae animalis
uniuocationem fundant. In analogia similiter entis quatuor sunt:
scilicet substantia et quantitas, et substantia in quantum
commensurata suo esse, et quantitas secundum quod suo esse
proportionatur.

63. Et licet prima duo, scilicet aequiuocata et analogata, eodem modo
quantum ad propositum spectat in omnibus his distinguantur, quia
ubilibet ex opposito condistincta sunt; altera tamen duo
uniuocationem, aequiuocationem et analogiam fundantia, diuersimode
unita aut distincta sunt.  In aequiuocis namque rationes illae, puta
canis marini et terrestris, sunt omnino diuersae secundum rationem; et
propter hoc id quod praedicat canis de marino cane, nullo modo
praedicat de terrestri, et e conuerso; et ideo sola uoce communius aut
maius aequiuocatis dicitur et est.

64. In uniuocis uero res illae, puta animalitatis in boue et
animalitatis in leone, licet et numero et specie diuersae sint,
ratione tamen omnino eaedem sunt; ratio enim unius est omnino eadem
quod ratio alterius, et, e conuerso; et propter hoc id quidem quod
praedicat animal de homine, idem praedicat omnino de boue, et uniuocum
dicitur et superius homine, leone boueque.

65. In analogis autem res analogiam fundantes (puta quantitas ut sic
se habens ad esse, et substantia ut sic se habens ad esse), licet
diuersae sint et numero et specie et genere; ratione tamen eaedem sunt
non omnino, sed proportionaliter; quoniam unius ratio proportionaliter
eadem est alteri.

66. Et propterea, id quod praedicat analogum, puta ens de quantitate,
illud idem proportionaliter praedicat de substantia, et e conuerso;
est enim illudmet proportionaliter id quod in substantia ponit, et e
conuerso. Et propter hoc analogum, puta ens, non sola uoce communius,
maius aut superius analogatis est; sed conceptu, ut dictum est,
proportionaliter uno. Ita quod analogum et uniuocum conueniunt in hoc,
quod utrumque communioris et superioris rationem habet. Differunt
autem in hoc, quod illud est superius analogice seu proportionaliter,
hoc uero uniuoce.

67. Et merito, quia fundamentum superioritatis utrobique saluatur,
uniuocationis autem non. Fundatur enim superioritas super identitate
rationis rei significatae, idest super hoc quod res significata
inuenitur non in hoc tantum, sed illamet non numero sed ratione
inuenitur in alio.  Uniuocatio autem supra modo identitatis omnimodae
scilicet identitate rationis rei significatae, idest super hoc quod
ratio rei significatae in illo et in isto est eadem omnino.

68. Quamuis enim in analogis hic identitatis modus non inueniatur,
quem in uniuocis inueniri pluries dictum est, identitas tamen ipsa
rationum inuenitur. Est namque identitas proportionalis, identitas
quaedam. Et ideo non minus analogum (puta ens) est praedicatum
superius, quam uniuocum (puta animal), sed alio modo: analogum enim
est superius proportionaliter, quia fundatur supra identitate
proportionali rationis rei significatae; uniuocum autem praecise et
simpliciter, quia supra omnimoda identitate rationis rei significatae
eius superioritas fundatur. Propter quod S. Thomas, superioritatis
fundamentum aspiciens, in V Metaph. dicit, quod ens est superius ad
omnia, sicut animal ad hominem et bouem.

69. Unde obiectiones ad oppositum adductae in hoc peccant, quod inter
identitatem et modum identitatis non distinguunt. Fatendum enim est,
quod ad hoc, quod aliquis terminus denominetur superior aut communior,
oportet ut rem unam et eamdem in utroque ponat; sed sophisma
consequentis committitur inferendo ex hoc: ergo oportet quod dicat rem
unam et eamdem omnino. Et est semper sermo de identitate secundum
rationem, seu definitionem. Identitas enim et unitas continent sub se
non solum unitatem et identitatem omnimodam, sed proportionalem, quae
in analogi nominis ratione saluatur. Negandum est igitur quod in
analogis non praedicetur idem de uno et de alio analogato: quoniam
unum et idem proportionaliter de omnibus analogatis dicitur; et
propterea inter praedicata non conuertibilia numerandum est. Quantitas
enim licet adaequet ens de quantitate uerificatum secundum rationem
omnino eamdem, non tamen secundum rationem illam proportionaliter:
quoniam entis ratio non alia proportionaliter ad substantiam et
quantitatem se extendit.  Verum quia analogum sonat identitatem
proportionalem, ideo huiusmodi rationibus formaliter respondendo,
nullo pacto concedendum est conuerti analogum cum analogato aliquo.

70. Ad materiam tamen descendendo, potest intrepide dici, quod quia
analogum rationem unam tantum proportionaliter praedicat, et unum
proportionaliter plura esse proportionibus similia manifestum est;
dupliciter potest secundum singulas rationes ad analogata
comparari. Uno modo absolute: et sic secundum singulas rationes cum
singulis analogatis conuertitur; quia nulla omnino una analogi ratio
in duobus analogatis inuenitur. Alio modo secundum identitatem
proportionalem, quam habet una cum altera: et sic cum nullo analogato
conuertitur, quoniam omnes analogi rationes indiuisae sunt
proportionaliter, et una est altera proportionaliter.  Et quia, ut
dictum est, analogum hanc sonat identitatem, ideo formaliter et
simpliciter loquendo, analogum inconuertibile et communius
praedicatum, concedendum est esse. Non tamen genus, aut species, aut
proprium, aut definitio, aut differentia, aut accidens uniuersaliter
est.  Nec propterea Aristoteles diminutus fuit aut Porphyrius, quoniam
praedicabile, quod unum est simpliciter, edocebant; ac per hoc inter
aequiuoca, analoga numerarunt.

71. Ex praedictis autem manifeste patet, quod analogum non conceptum
disiunctum, nec unum praecisum inaequaliter participatum, nec unum
ordine; sed conceptum unum proportione dicit et praedicat. De ordine
tamen in analogis incluso inferius tractabitur. Unde cum dicitur de
homine, aut albedine, aut quocumque alio, quod est ens: non est
sensus, quod sit substantia, uel accidens; sed sic se habens ad esse.

72. Utor autem ly sic, quoniam de propriis nominibus proportionum ad
esse in actu exercito eas importantibus, disputare nolo ad praesens;
quoniam Metaphysici negotii opus hoc est, et exemplariter hic de ente
loquimur.  Simile siquidem est de actu, potentia, forma, materia,
principio, causa, et aliis huiusmodi, indicium.

{{c|CAPUT VII}}

{{c|QUALIS SIT ANALOGATORUM SECUNDUM ANALOGI NOMEN DEFINITIO}}

73. Apparere quoque alicui poterit, quod in ratione unius analogati,
(puta qualitatis) secundum analogi (puta entis) nomen, alterius
analogati, puta substantiae, uel quantitatis ratio secundum idem nomen
analogi cadere debeat, sicut in analogia attributionis contingere
dictum est. Fundamentum autem inde apparentia haec sumit: quia ratio
unius analogati ut eadem proportionaliter est alteri, absque illa
altera exprimi nequit complete.  Dictum est autem, quod analogo nomine
rationes hae importantur, ut eadem proportionaliter sunt.

74. Et confirmat hoc expositio ipsa analogiae ab Aristotele, Auerroe
et S.  Thoma in I Ethic. posita. Exponunt enim quod bonum, seu
perfectio, analogice dicitur de uisu et intellectu, quia sicut uisus
in corpore, ita intellectus in anima perfectio est. Constat autem,
quod non est intelligibile hoc se habere sicut illud, nisi utrumque
extremorum percipiatur. Necessario igitur uidetur, unum analogatorum
secundum analogi nomen per aliud definiendum esse.

75. Ut autem liqueat huius ambiguitatis solutio, recolendum est
analoga haec dupliciter inueniri, scilicet proprie et
metaphorice. Diuersimode enim haec se habent ad propositam
quaestionem. In analogia siquidem secundum metaphoram, oportet unum in
alterius ratione poni, non indifferenter; sed proprie sumptum, in
ratione sui metaphorice sumpti claudi necesse est; quoniam impossibile
est intelligere quid sit aliquid secundum metaphoricum nomen, nisi
cognito illo, ad cuius metaphoram dicitur. Neque enim fieri potest, ut
intelligam quid sit pratum in eo quod ridens, nisi sciam quid
significet risus nomen proprie sumptum, ad cuius similitudinem dicitur
pratum ridere.

76. Est autem huius ratio radicalis, quia analogum metaphorice
sumptum, nihil aliud praedicat, quam hoc se habere ad similitudinem
illius, quod absque altero extremo intelligi nequit. Et propter hoc
huiusmodi analoga prius dicuntur de his, in quibus proprie saluantur,
et posterius de his, in quibus metaphorice inueniuntur et habent in
hoc affinitatem cum analogis secundum attributionem, ut patet.

77. In analogia uero, in qua nominis saluatur proprietas, nullum
analogi membrum per alterum definiri oportet, nisi forte gratia
materiae, ut S.  Thomas in qq. de Verit., q. 2, a. 11 docuit. Sunt
enim analogatorum rationes secundum analogi nomen quodammodo mediae
inter analoga secundum attributionem, et uniuoca. In analogis enim
secundum attributionem, primum definit reliqua. In uniuocis uero
neutrum alterum definit, sed unius definitio est completa alterius
definitio, et e conuerso. In analogis autem neutrum alterum definit;
sed unius definitio est proportionaliter alterius definitio. Et
loquimur semper de ratione secundum nomen commune. Verbi gratia, in
definitione cordis, secundum quod principium animalis, non ponitur
fundamentum secundum quod principium domus, nec e conuerso; sed eadem
proportionaliter est principii ratio utrobique, ut Commentator ubi
supra dicit.

78. Duabus autem opus est distinctionibus uti in hac re: ea scilicet,
quae in logica, traditur de actu signato et exercito; et ea quae a
metaphysico ut plurimum tractatur, de ordine rerum sub uno nomine ex
parte rei, et ex parte impositionis nominis.

79. Ex prima siquidem distinctione scimus duo. Primo, quod sicut
animal dictum de homine et de equo importans uniuocationem in actu
exercito, non praedicat de homine totum hoc, scilicet naturam
sensitiuam eamdem omnino secundum rationem naturae sensitiuae equi et
bouis, sed naturam sensitiuam simpliciter; quam tamen ad hoc, quod
uniuoca sit praedicatio, oportet omnino esse eamdem secundum rationem
naturae sensitiuae equi et bouis, - ita ens importans
proportionalitatem in actu exercito, non praedicat de quantitate totum
hoc, scilicet habens se ad esse sic proportionaliter sicut substantia,
aut qualitas ad suum esse; sed habens se ad esse sic absque alia
additione; quod tamen oportet, ad hoc quod analoga sit praedicatio,
idem proportionaliter esse cum altero, sic se habere ad esse quod de
substantia aut qualitate ens praedicat.

80. Secundo, quod sicut ex declaratione, qua manifestatur animal esse
uniuocum, quia dicit unam et eamdem omnino rationem in omnibus, non
fallimur, nec confundimur, nec uagamur circa hominis et bouis secundum
animalis nomen rationem; sed quiescimus, intuentes quod animal
exercet, quod uniuocorum definitio et expositio significat: - ita ex
hoc, quod declaratur ens aut bonum, aut quodcumque aliud esse
analogum, quia dicit rationes plures easdem proportionaliter, et
importat hoc se habere quemadmodum proportionaliter illud se habet ad
esse uel appetitum etc., non debemus turbari et inquirere in analogi
nominis (puta boni) ratione significationem istam; sed sat sit,
distinguendo inter actum signatum et exercitum, inspicere quod analogi
nominis ratio id exercet, quod analogi ratio et declaratio significat.

81. Ex his autem duobus patere iam potest intentum, quod scilicet non
oportet unum analogiae membrum per alterum definire, ex eo quod
analogum significat ea esse eadem proportionaliter, quoniam haec in
actu exercito significat.

82. Ex secunda uero distinctione scimus, non solum - quod praeposterus
est ordo rerum et significationum quandoque sub nomine analogo, ita
quod prior secundum rem ratio, posterior interdum significatione est
(ut de ente et bono et aliis huiusmodi communibus Deo et creaturis
accidit: ratio enim quam in Deo quodlibet horum ponit, significatione
quidem posterior, re autem prior est); et quod propter alterum horum
dicitur analogum praedicari de suis analogatis secundum prius et
posterius ipsam analogi rationem. - Sed etiam scimus, quod quando
ratio, quam ponit analogum in uno, ex ratione quam in altero ponit,
exponitur: non ideo fit, quia unum in alterius ratione cadat; sed quia
unius ratio posterior altera est significatione; et per priorem,
utpote notiorem declaratur: ut S. Thomas in I p., q. XIII, art. 2
fecit: declarans quod, dicendo: Deus est bonus: sensus est, id quod
bonitatem in creaturis dicimus, praeexsistit in Deo proportionaliter
etc. Et eadem intelligendum est ratione fieri, si posterior secundum
rem per priorem declaretur.  Non definit ergo analogum secundum unam
rationem, seipsum secundum alteram, licet exponat et declaret.

83. Obiectionibus autem in oppositum, quamuis ex dictis satisfactum
sit, formaliter responderi potest, quod cognosci aliqua ut eadem
proportionaliter, seu hoc se habere sicut illud, dupliciter
contingit. Uno modo formaliter, idest quoad relationem identitatis et
similitudinis, et sic absque extremis cognitio haec haberi non
potest. Alio modo fundamentaliter, et sic in ratione unius non cadit
reliquum; sed ratio unius est ratio alterius omnino, uel
proportionaliter. Constat autem quod analogum nomen, puta ens aut
bonum, non relationem identitatis aut similitudinis significat, sed
fundamentum; et ideo obiectiones quae iuxta primum sensum procedunt,
nihil concludunt contra intentum.  Patet autem facillime, haec esse
uera exempla de uniuocis, ponendo et applicando ad identitatem
uniuocationis. Significat namque nomen uniuocum plura, in quantum
eadem sunt uniuoce, seu secundum rationem omnino. Et identitatis
relatio in nullo extremorum absque altero intelligibilis est.

{{c|CAPUT VIII}}

{{c|QUALIS SIT IN ANALOGO COMPARATIO}}

84. Difficultas etiam non parua, quae multos inuasit ac superauit, de
comparatione in analogo, dilucidanda est. Creditum enim est a
quibusdam, quod non posset, analogia posita, sermo ille nisi extorte
exponi, quo unum analogatum magis aut perfectius tale secundum analogi
nomen diceretur. Verbi gratia: substantia est magis, aut perfectius
ens quam quantitas. Moti sunt autem ex eo, quod comparatio in uno
communi, utrinque facienda est, etiam secundum grammaticos; quod in
analogo non inueniri uidetur.

85. Et potest formari ratio pro eis talis: Aut comparantur analogata
in una communi eis ratione, aut in suis rationibus. Non in ratione
communi: quia illa analogum caret; nec in rationibus propriis: quia
tunc falsum est, substantiam magis esse ens quam quantitatem. Non enim
minus aut imperfectius quantitas est sua ratio, quam ens in ea ponit,
quam substantia sua etc.  Nullo igitur modo uidetur comparationem cum
analogia saluari posse.

86. Succumbitur autem difficultati huic, quia proprium comparationis
fundamentum non consideratur. Fundatur enim super identitate seu
unitate rei, in qua fit comparatio, et non super modo identitatis aut
unitatis; sicut de intentione superioritatis praedictum est. Unde cum
analogum ex dictis constet rem unam, licet proportionaliter, dicere;
nihil prohibet in ipso comparari analogata, licet non eo modo, quo
uniuoca fit comparatio.

87. Ad comparationem siquidem cum requirantur et sufficiant haec tria:
scilicet distinctio extremorum, et identitas eius, in quo fit
comparatio, et modus essendi illius in extremis, scilicet eaque, uel
magis aut minus perfecte; sub identitate autem seu unitate,
proportionalis unitas seu identitas contineatur, consequens est, quod
si in diuersis idem proportionaliter eaque uel magis aut minus
perfecte esse habet, comparatio secundum illud proportionale fieri
possit, comparatione non uniuoca, sed analoga.

88. Sicut enim, quia natura sensitiua est in boue, et illamet omnino
secundum rationem est in homine, et perfectius esse habet in homine
quam in boue: homo perfectius animal boue dicitur, uniuoca
comparatione; sic quia sic se habere ad esse est in substantia, et hoc
idem proportionaliter est in quantitate, et imperfectius esse habet in
quantitate quam in substantia: dicitur substantia magis seu perfectius
ens, quam quantitas, analoga comparatione.  Unde S. Thomas in art. 7,
quaest. VII de Potentia Dei, tripliciter comparationem fieri docens,
duos modos analogicae comparationis ponit: aperte ex hoc insinuans,
comparationem non solum super identitate numerali, specifica aut
generica fundari, sed etiam proportionali.

89. Modi autem comparationis ibidem traditi sunt, hi scilicet secundum
solam quantitatem rei participatae: et sic unum album dicitur altero
albius. Vel extendendo, propter praesens propositum, hunc modum ad
omnem comparationem uniuocam, dicatur quod primus attenditur secundum
quantitatem rei participatae, eiusdem omnino secundum rationem, siue
illa ratio sit specifica, siue generica: ut calidum magis calidum
altero dicitur, et homo perfectius animal leone est.

90. Secundus uero modus attenditur secundum quod res aliqua in uno
inuenitur participatiue, in altero uero est per essentiam: quemadmodum
homo Platonicus longe perfectior homo esset nobis. Et abstractione
intellectus utendo, quemadmodum bonitas longe melior est quocumque
bono, quod participatiue bonum dicitur.

91. Tertius autem modus attenditur secundum quod res aliqua in uno
inuenitur formaliter et secundum se, in altero autem uirtualiter et
eleuatum ad rem superioris ordinis. Quemadmodum dicitur quod sol est
magis calidus quam ignis; uel quod calor perfectius esse habet in
sole, quam in igne.

92. Nec est dubium hos duos modos uniuocam comparationem impedire, ut
S.  Thomas ibidem dicit, et Aristoteles in I Ethic. de primo modo
testatur: ubi bonum commune non uniuoce, sed secundum
proportionalitatem dicendum docet, bonitati separatae et bonis
caeteris per participationem. Patet igitur ex his, eadem
proportionaliter ut sic esse comparabilia; quamuis, physice loquendo,
in sola specie aut genere comparatio fiat.

93. Ad obiectionem autem in oppositum, dicitur quod utroque modo in
analogis comparatio fit. Comparantur siquidem analogata, puta
substantia et quantitas, in ratione una et communi proportionaliter,
quam analogi nomen, puta ens, dicit, et addit supra analogata, ut ex
dictis patet. Et comparantur secundum suas rationes, secundum tamen
analogi nomen, quae earum sit perfectior, secundum quod dicimus
substantiam esse perfectius ens quantitate; quia ratio entis in
substantia perfectior est ratione entis in quantitate.  Ita quod iuxta
istam comparationem est sensus: Substantia habet, secundum entis
nomen, perfectiorem rationem quam quantitas; et non quod substantia
est magis aut perfectius substantia quam quantitas sit quantitas, ut
quidam somniare uidentur.

94. Unde comparatio ista extenditur usque ad analoga secundum
attributionem, licet in tali analogia non nisi abusiue comparatio
fieri possit. Dicimus enim quod ens reale est magis et perfectius ens
ente rationis, quod per attributionem ad illud ens dicitur in IV
Metaph. text. com. II; quia ens reale habet, secundum entis nomen,
perfectiorem rationem. Iuxta quem modum, si usus admitteret,
diceremus: animal est magis sanum urina; quia perfectiorem secundum
sani nomen rationem habet.

{{c|CAPUT IX}}

{{c|QUALIS SIT ANALOGI DIVISIO ET RESOLUTIO}}

95. Qualiter autem analogum diuidendum sit, ex dicendis manifestum
est.  Potest siquidem trifariam analogi diuisio intelligi. Primo, ut
diuidatur uox in suas significationes. Dictum est enim, quod analogum
plures rationes significat immediate, et haec diuisio conuenit sibi,
in quantum aequiuocum quoddam est.

96. Secundo, ut diuidatur significatum eius in quasi membra eius: eo
modo quo eius, quod proportionaliter unum est, sic et sic
proportionatum, membra dici possunt. Dictum est enim, quod analogum
non ita diuersas rationes significat, quin significet unam rationem
proportionaliter. Omnes namque rationes analogo nomine immediate
significatae eaedem proportionaliter sunt.  Ratio autem una
proportionaliter, cum constituatur ex pluribus rationibus
proportionalibus, in eas secari potest.  Haec autem non est diuisio
analogi in sua analogata: quoniam rationes hae in ipsius analogi
ratione intrinsece clauduntur, et analogata ea sunt, in quibus
rationes illae saluantur, et non ipsae rationes. Entis enim analogata
sunt substantia et quantitas, et non rationes entis in substantia et
quantitate. Rationes enim ut dictum est, analogae sunt.

97. Unde tertio modo potest diuidi analogum, diuidendo significatum
eius in sua analogata per diuersos modos, quibus analogi rationem
proportionalem analogata ipsa diuersimode suscipiunt: ita quod diuisum
est significatum unum proportionaliter, diuidentia sunt modi fundantes
et facientes in analogatis proprias proportiones, secundum quas fit
analogia; constituta autem per diuisionem, ut partes subiectiuae, sunt
analogata ipsa.  Verbi gratia: quando ens diuiditur in substantiam et
quantitatem, diuisum est ratio entis nomine significata, quae omnes in
se entis nomine significatas rationes claudit, utpote una
proportionaliter; diuidentia sunt substantiuum et mensuratiuum, seu
per se et in alio, sicut ex quibus substantia et quantitas habent quod
diuersas entis rationes subintrent; partes autem subiectiuae sunt
substantia et quantitas, quae in entis ratione analogantur.

98. Et quia haec est propria analogi diuisio, idcirco distincte
explicandum est, quomodo differat diuisio haec ad uniuoca. Tripliciter
siquidem differunt. Primo ex parte diuisi: quia diuisione uniuoca unum
omnino secundum rationem secatur; hic autem unum proportionaliter.

99. Secundo ex parte diuidentium: quia differentiae secantes genus,
extra genus sunt; modi autem secantes analogum, in ipsius analogi
ratione clauduntur, quemadmodum ipsa analogata (ut in capitulo de
abstractione declaratum est); propter quod in III
Metaph. text. comm. X ens genus esse negatur.

100. Tertio ex parte ipsarum partium subiectiuarum, quae per
diuisionem fiunt: quia partes diuisionis uniuocae, licet ordinem
habeant secundum se, et originis: ut dualitas est prior trinitate; et
perfectionis: ut albedo est perfectior nigredine; tamen secundum
diuisi rationem, puta numeri, aut coloris, neutra altera prior, aut
posterior est; sed omnes aequaliter in diuisi ratione communicant.
Analogata uero, quae analoga diuisione constituuntur, non solum
secundum se, sed etiam in ipsius analogi quod diuiditur ratione
ordinem habent; et aliud prius aliud posterius est; adeo ut in uno
eorum, tota ratio diuisi saluari dicatur; in alio autem imperfecte et
secundum quid.  Quod non est sic intelligendum quasi analogum habeat
unam rationem, quae tota saluetur in uno, et pars eius saluetur in
alio. Sed cum totum idem sit quod perfectum, et analogo nomine multae
importentur rationes, quarum una simpliciter et perfecte constituit
tale secundum illud nomen, et aliae imperfecte et secundum quid: ideo
dicitur, quod analogum sic diuiditur, quod non tota ratio eius in
omnibus analogatis saluatur, nec aequaliter participant analogi
rationem, sed secundum prius et posterius.

101. Cum grano tamen salis accipiendum est, analogum simpliciter
saluari in uno et secundum quid in alio. Sufficit enim hoc uerificari:
uel absolute, ut patet in diuisione entis in substantiam et accidens;
(illa enim absolute loquendo dicitur ens simpliciter, hoc autem
secundum quid); uel in respectu, ut patet in diuisione entis in Deum
et creaturam. Utrumque enim licet ens simpliciter sit et dicatur,
absolute loquendo; creatura tamen in respectu ad Deum, ens secundum
quid, et quasi non ens est et dicitur.

102. Circa resolutionem autem analogatorum, sciendum est: quod cum
uniuersaliter, primum in compositione sit ultimum in resolutione, et
per diuisionem in ea, quae actu in aliquo sunt resolutio fiat: eodem
modo resoluenda sunt analogata in suum analogum, quo caetera
resoluuntur, scilicet utendo diuisione praedicta (quae uocatur diuisio
in partes essentiae uel rationis), et a posterioribus secundum
consequentiam ad priora procedendo, si longa esset resolutio facienda.

103. Ad rationem autem analogi cum deuentum fuerit, singulis
analogatis in suas rationes secundum analogi nomen resolutis: cum illa
analogi ratio ex multis constituatur rationibus, ordinem inter se et
proportionalem similitudinem habentibus: uel ordinate ad primam
resolutio fiat, ueniendo semper ad similius et propinquius primae, et
id, in quo dissimilitudo est, relinquendo. Vel si non sic ordinatas
inter se contingit esse rationes illas, ad primam omnes modo praedicto
reducendae sunt. Ordinem enim ad primam nulla subterfugere potest. Nec
refert in proposito, an fiat resolutio ad rationem primam,
significatione, uel secundum rem. Intelligenda enim sunt haec in suo
ordine, scilicet, significationum aut rerum.

{{c|CAPUT X}}

{{c|QUALITER DE ANALOGO SIT SCIENTIA}}

104. Visum est autem quibusdam de analogo scientiam esse non posse,
nisi quemadmodum de aequiuocis scientia habetur: eo quod plures
rationes dicit licet similes. Imo fallaciam aequiuocationis committi
in syllogismis, in quibus, analogo pro medio sumpto, certum analogatum
subsumitur, (nisi forte gratia materiae bonus esset processus)
astruunt ex eadem ratione. Nec posse ex unius analogati ratione,
secundum analogi nomen, concludi alterum analogatum tale formaliter
esse; sed semper praedictum incidere uitium, ratione praedicta,
confirmant.

105. Verbi gratia: si ponamus sapientiam esse analogice communem Deo
et homini, ex hoc quod sapientia, in homine inuenta, secundum formalem
rationem praecise sumpta, dicit perfectionem simpliciter: non potest
concludi: ergo Deus est formaliter sapiens, sic arguendo: Omnis
perfectio simpliciter est in Deo; sapientia est perfectio simpliciter;
ergo etc.  Minor enim distinguenda est: et si ly sapientia pro ratione
sapientiae, quae est in homine stat, argumentum est ex quatuor
terminis: quia in conclusione, sapientia stat pro ratione sapientiae
quam ponit in Deo, cum concluditur: ergo sapientia est in Deo. Si
autem pro ratione sapientiae in Deo, stat in minore; non concluditur,
ex perfectione sapientiae creatae, Deum esse sapientem; cuius
oppositum et philosophi et theologi omnes clamant.

106. Decipiuntur autem isti, Scotum (cuius est ratio haec I Sent.,
dist. 3, q. I) sequentes: quia in analogo diuersitatem rationum
inspicientes, id quod in eo unitatis et identitatis latet, non
considerant. Rationes enim analogi (ut superius etiam diximus) possunt
dupliciter accipi: Uno modo secundum se, in quantum ab inuicem
distinguuntur, et ea quae conueniunt eis ut sic, seu ex hoc. Alio modo
in quantum eadem sunt proportional iter. Primo modo acceptae, uitium
aequiuocationis inducerent, si quis eis uteretur, ut patet.  Secundo
autem modo eis utendo, peccatum nullum incurritur: eo quod quidquid
conuenit uni, conuenit et alteri proportionaliter; et quidquid negatur
de una, et de altera negatur proportionaliter: quia quidquid conuenit
simili, in eo quod simile, conuenit etiam illi, cui est simile,
proportionalitate semper seruata.

107. Unde si ex immaterialitate animae, concluditur eam esse
intellectualem; ex immaterialitate proportionaliter posita in Deo
optime concluderetur, Deum esse intellectualem proportionaliter: ut
quantum immaterialitas illa excedit istam, tantum intellectualitas
illa excedit istam etc. Propter quod S.  Thomas in quaestione II De
Potentia Dei, art. 5, analogata omnia sub una analogi distributione
cadere dixit. Et merito, quia unitas analogiae non esset in
coordinatione unitatum numeranda, nisi unum proportionaliter, unum
esset affirmabile et negabile, et consequenter distribuibile et
scibile, ut subiectum, et medium, et passio.

108. Unde ad obiecta in oppositum dicitur, quod quia, ut in II
Elenchorum cap. X dicitur, aequiuocatio latens in huiusmodi
proportionalibus peritissimos etiam latet: ideo oportet, huiusmodi
analogis nominibus utendo ex parte unitatis, semper modum
proportionalitatis subintelligi; aliter in uniuocationem lapsus
fieret. Nisi enim prae oculis haberetur proportionalitas, cum dicitur
immateriale omne esse intellectuale, tamquam uniuoce dictum
acciperetur, et latens aequiuocatio non uisa obreperet.

109. Proportionalitate autem seruata, de analogis scientiam esse: et
diui Thomae processus de bono et uero et aliis huiusmodi, et
quotidianum conuincit exercitium. Testatur quoque demonstratiuae artis
pater Aristoteles, in II Poster., cap. XIII incipiente: Ut habeamus
autem proposita (uel problemata) analogum causam adaequatam esse
alicuius passionis, et in medium oportere quandoque a demonstratore
assumi, dum uenationem propter quid docens, inquit: « Amplius alius
modus est secundum analogiam eligere. Unum enim idem non est accipere
quod oportet uocare sepion, et spinam, et os. Sunt autem quae
sequuntur et hoc, tamquam natura una huiusmodi exsistente ». Et
sequenti cap. ait: « Secundum autem analogiam eiusdem, et medium se
habet secundum analogiam ». In quibus uerbis non solum docuit,
analogum ut medium assumi quandoque in demonstrationibus; sed etiam
ipsum non esse unum in se expressit, et cum hoc habere passionem
adaequatam, ac si unius esset naturae.

110. Nec impedit analogia haec processum formalem ad concludendum de
Deo et creaturis praedicatum aliquod eis commune: quoniam accepta
sapientiae ratione, et segregatis ab ea per intellectum eis, quae sunt
imperfectionis, ex hoc quod id, quod est sibi proprium formaliter
sumptum, perfectionem absque imperfectione claudit, concluditur ergo
sapientiae ratio non omnino alia, nec omnino haec, sed haec
proportionaliter est in Deo: quia similitudo inter Deum et creaturam
non est uniuoca, sed analoga.

111. Nec pari ratione potest concludi, Deum esse lapidem
proportionaliter: quia ratio lapidis formaliter sumpta, quantumcumque
expoliata, imperfectionem aliquam claudit, quae prohibet tam ipsam
secundum se, quam ipsam proportionaliter in Deo reperiri, nisi
metaphorice: quemadmodum dictum est: Petra autem erat Christus.  Unde,
cum fit huiusmodi processus: Omnis perfectio simpliciter est in Deo;
sapientia est perfectio simpliciter; ergo etc.; in minore ly sapientia
non stat pro hac uel illa ratione sapientiae, sed pro sapientia una
proportionaliter, idest, pro utraque ratione sapientiae non coniunctim
uel disiunctim; sed in quantum sunt indiuisae proportionaliter, et una
est altera proportionaliter, et ambae unam proportionaliter
constituunt rationem

112. Significantur enim analogo nomine in quantum eaedem sunt; unde
non oportet analogum distinguere, ad hoc quod contradictionem fundet,
et enuntiationis subiectum, aut praedicatum fiat; sed ratione
identitatis preportionalis in se clausae, et quam principaliter dicit,
ex se ad hoc sufficit.  Contradictio enim dicitur consistere in
affirmatione et negatione eiusdem de eodem etc., et non in
affirmatione et negatione uniuoci de eodem uniuoco.  Identitas
siquidem tam rerum quam rationum, ut pluries replicatum est, ad
identitatem proportionalem se extendit.

113. Ex hoc autem apparet, Scotum in I Sent., dist. 3, q. I, uel male
exposuisse conceptum uniuocum uel sibi ipsi contradicere: dum, uolens
uniuocationem entis fingere, alt: « Conceptum uniuocum uoco, qui ita
est unus, quod eius unitas sufficit ad contradictionem, affirmando et
negando ipsum de eodem ». Et sic uniuocum uult esse ens. Si enim
identitas sufficiens ad contradictionem, uniuocatio dicitur; constat
quod, ponendo ens esse analogum, et secundum proportionalitatem tantum
unum, satisfiet uniuocationi: quod scoticae doctrinae aduersatur,
tenenti ens habere conceptum unum simpliciter, et omnino indiuisum,
(ut de uniuocis diximus).  Si autem non omnis talis identitas sufficit
ad uniuocationem, non recte igitur uniuocatio conceptus declarata est
esse eam, quae ad contradictionem sufficit, quasi proportionalis
identitas ad hoc non sufficiat.

{{c|CAPUT XI}}

{{c|DE CAUTELIS NECESSARIIS CIRCA ANALOGORUM}}
{{c|NOMINUM INTELLECTUM ET USUM}}

114. Quia uero Aristoteles in praedicta ex Elenchis auctoritate,
doctissimos uiros circa horum nominum conceptus errare dicit, ob
latentem eorum unitatis modum: idcirco necessarium fore duximus, in
fine huius tractatus cautelas quasdam tradere, quibus possit se quis
ab errore multiplici in re hac praeseruare.

115. Cauendum est igitur in primis, ne ex uniuocatione ipsius nominis
analogi respectu quorumdam, credamus simpliciter ipsum esse uniuocum:
omnia enim fere analoga proprie, prius fuerunt uniuoca, et deinde
extensione, analoga communia proportionaliter illis quibus sunt
uniuoca et aliis uel alii, facta sunt. Sapientiae enim nomen primo
impositum est humanae sapientiae, et uniuocum omnium hominum
sapientiis erat. Deinde, ad diuinae naturae cognitionem ascendentes,
proportionalemque similitudinem inter nos ut sapientes et Deum
contemplantes, sapientiae nomen extenderunt ad id in Deo
significandum, cui nostra sapientia proportionalis est; sicque
uniuocum nobis, analogum factum est nobis et Deo. Et similiter de
aliis accidit.

116. Falli autem contingit faciliter ex hoc, quia illa ratio prior,
utpote notior et familiarior et prior quoad nos, semper profertur ab
illustribus uiris, et ab eorum sequacibus, cum analogi significatio
quaeritur; et dicitur esse tota analogi ratio, pro qua simpliciter
prolatum stat, et omnia analogata illam participare: ut patet cum
sapientiae ratio redditur.  Assignatur enim differentialis eius
conceptus pro ratione, secundum quam communis ponitur Deo et
creaturis.  Et similiter est in aliis. Creditur enim ex hoc, quod illa
sit ipsa analogi ratio, et incaute uniuocatio acceptatur: non enim
illa ratio est ratio analogi, sed eius origo quoad nos; quoniam non
illa, sed illa proportionaliter in altero analogato inuenitur, ut ex
dictis patet.

117. Cauendum secundo est, ne nominis unitas, aut diuersitas rationum,
analogam unitatem obnubilet; hoc enim tamquam quoddam accidens, in re
hac suscipiendum est. Nihil enim minus analogice idem sunt sepion, os,
et spina, unum non habentia nomen, quam si unum nomen haberent. Nec
magis idem essent, si unum nomen haberent, et tamen si communi nomine
ossa uocarentur, ita quod defectu uocabulorum, uel rerum proportionali
similitudine ossis nomen ad caetera extensum esset, crederemus eiusdem
esse naturae et rationis, ossa, sepion, et spinas. Praesertim quia, ut
dictum fuit, ad ea quae sunt proportionaliter eadem, consequuntur
passiones tamquam si eorum esset natura una.

118. Cauendum tertio est, ne uocalis unitas rationis analogi nominis
mentem inuoluat. Ex eo namque uerbi gratia, quod principium dicitur
esse id ex quo res fit, aut est, aut cognoscitur; et haec ratio in
omnibus quae principia dicuntur, saluatur: principii nomen uniuocum
creditur. Erratur autem, quia ratio ipsa non est una simpliciter, sed
proportione et uoce. Vocabula enim, ex quibus integratur, analoga
sunt, ut patet; neque enim fieri, neque esse, neque cognosci, neque ly
ex unius omnino est rationis, sed proportionalis saluatur. Et
propterea ratio illa in omnibus utpote proportionalis saluatur: sicut
et principii nomen proportionaliter commune dicitur.

119. Cauendum demum est, ne diuersa doctorum dicta de analogis nos
perturbent. Considerandum quippe est quod, quia analogum medium inter
uniuocum et aequiuocum est, et medium extremorum naturam sapiens: ad
alterum comparatum, alterum induit; adeo ut quando medio, secundum id
quod de uno extremo habet, utimur, illius extremi conditiones ei
attribuamus, ut in V Physic., text. comm. 6 et 52 patet.  Ideo
plerumque doctores utentes analogo ex parte unitatis, quam ex uniuocis
participat, uniuocorum non solum conditiones, puta abstractionem,
indistinctionem, etc. sed etiam nomen ei attribuunt. Utentes uero
analogo ex parte diuersitatis, quam ex aequiuocis trahit, conditiones
quoque supradictis oppositas, et nomen illi imponunt aequiuoci.

120. Et ut de multis pauca dicantur, Aristoteles in II Metaph.,
text. comm.  4, ens et uerum uniuoca uocat; quia ex parte identitatis
illis utitur, ut processus suus aperte ostendit.  S. Thomas quoque
pluries dicit, in ratione alicuius analogi, puta paternitatis communis
diuinae et humanae paternitati, omnia contenta esse indiuisa et
indistincta; et quod paternitas, uerbi gratia, abstrahit a paternitate
humana et diuina: quia utitur analogo ex parte identitatis.

121. Nec tamen falsae sunt aut abusiuae praedictae utriusque
locutiones et similes; sed amplae potius et largae, quemadmodum
pallidum nigro contrarium est et dicitur. Saluatur siquidem in
analogis identitas nominis et rationis, in qua (ut ex dictis patet)
non solum analogata, sed etiam singulae analogi rationes uniuntur, et
quodammodo confunduntur, utpote abstrahentes aliqualiter ab earum
diuersitate.

122. Rursus pater Aristoteles in I Physic., ex parte diuersitatis ente
utens contra Parmenidem et Melissum, multiplex seu aequiuocum, (ut
ipsemet illum textum sic exponendum specialiter in II Elenchorum
tradit) uocauit. Unde et Porphyrius, Aristotelem dicere ens esse
aequiuocum accepisse uidetur, utens ente ex parte diuersitatis. Quod
tamen Scotus, in I Sent., dist. 3, q. 3, in Logica Aristotelis non
inueniri ideo dixit: quia praedictos textus non coniugauit. Propter
quod, ibidem quoque contra textum, glossauit principium Aristotelis
contra Parmenidem in I Physic., text. comm. 13, ut in Elenchis (ut
dictum est) clare patet.

123. S. Thomas etiam, ens prius non esse primo analogato, nihilque Deo
prius secundum intellectum esse, dicit pluries: utens analogo ex parte
diuersitatis rationum eius. Quaelibet siquidem eius ratio secundum se,
quia proprium analogatum in se claudit, et in sui abstractione illud
secum trahens, cum illo conuertitur, ut supra diximus: ideo prior
secundum consequentiam, aut abstractior suo analogato negatur. Ac per
hoc, primo analogato et Deo nihil est prius: quia eius ratio secundum
analogi nomen, quae ipso prior secundum se non est, sed conuertitur,
caeteris prior est rationibus.

124. Cum his tamen stat, quod ratio illa in Deo ut eadem est
proportionaliter alteri rationi, secundum idem nomen superior, et
secundum consequentiam prior logice loquendo sit, ut ex dictis
patet. Dico autem logice: quia physice loquendo, analogum nec est
prius secundum consequentiam omnibus analogatis (quia ab eorum
propriis abstrahere non potest, quamuis ut saluatur in uno sit prius
altero), nec potest esse sine primo analogato, ubi analogata
consequenter se habent.

125. Unde si quis falli non uult, solerter sermonis causam coniectet,
et extremorum conditiones medio applicaturum se recolat; sic enim
facile erit omnia sane exponere, et ueritatem assequi, quae a prima
est Veritate. Cuius cognitio ex hoc exaltetur et firmetur Opusculo.

Completo in conuentu S. Apollinaris, Papiae suburbio, die primo
Septembris MCCCCXCVIII.

EXPLICIT TRACTATUS DE NOMINUM ANALOGIA</text>
      <sha1>dhvqciqw67by2ljd4lv73389uue5phb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reply of Menumorut to Árpád</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1772</id>
    <redirect title="Gesta Hungarorum" />
    <revision>
      <id>263862</id>
      <parentid>4418</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>Redirigens ad [[Gesta Hungarorum#Qualiter contra byhor missum est]]</comment>
      <origin>263862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="l8pssr3bxf57wapc54ufa6d6om8qs5l" xml:space="preserve">#Redirect [[Gesta_Hungarorum#Qualiter_contra_byhor_missum_est]]</text>
      <sha1>l8pssr3bxf57wapc54ufa6d6om8qs5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Thomas de Vio</title>
    <ns>102</ns>
    <id>45534</id>
    <revision>
      <id>263860</id>
      <parentid>149057</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>263860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="5v82l91eafz040ro2e9jbrttys9k4jy" xml:space="preserve">{{Scriptor
|IndicisNomen=Vio, Thomas de 
|Alias=sive '''Thomas Caietanus''' aut '''Gaetanus'''
|Natio=Italia
}}

== Opera ==
* In De ente et essentia (1495)
* [[De nominum analogia]] (1498)
* Commentaria in De anima Aristotelis (1509)
* Opuscula aurea de diversis ac curiosissimis materiis tam practicis quam speculativis (1511) 
* Tractatus reverendissimi patris fratris Thome de Vio Caietani de Comparatione auctoritatis Papae et conciliorum ad invicem (1512)
* Apologia
* De Monte Pietatis (1515)
* De divina institutione Pontificatus Romani Pontificis super totam ecclesiam a Christo in Petro (1521)
* Summula de peccatis (1525)
* Jentacula Novi Testamenti, expositio literalis sexaginta quatuor notabilium sententiarum Novi TestTestamenti (1525)
* Opuscula omnia (1530)
* In Evangelia Matt., Marci, Lucae, Joannis (1530)
* In Acta Apostolorum (1530)
* In psalmos (1530)
* In quinque libros Mosis juxta sensum lit. commentarii (1531)
* In Epistolas Pauli (1532)
* In libros Jehosuae, Judicum, Ruth, Regum, Paralipomenon, Hezrae, Nechemiae et Esther (1533)
* In librum Job (1535)
* Commentaria in Summam Theologiam (1540)
* In parabolas Salomonis, in Ecclesiasten, in Esaiae tria priora capita (1542)
* Opuscula omnia tribus tomis distincta (1558)
* In Porphyrii Isagogen ad Praedicamenta Aristotelis (1587)
* Peccatorum Summula (1613)
* Opera omnia quotquot in sacrae Scripturae expositionem reperiuntur, cura atque industria insignis collegii S. Thomae Complutensis, O.P. (1639)
* De conceptu entis (1934)</text>
      <sha1>5v82l91eafz040ro2e9jbrttys9k4jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Etsi longissimo terrarum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49862</id>
    <revision>
      <id>263833</id>
      <parentid>160778</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="4yu1hxk1s41f1oon1914srhjgd2c397" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Pius VII
|OperaeTitulus= Etsi longissimo terrarum
|OperaeWikiPagina= 
|Annus= 1816
|SubTitulus= 
|Genera=brevia
}}
Venerabilibus Fratribus Archiepiscopis et Episcopis, ac dilectis filii Clero Americae catholicae, Hispaniarum Regi subiecti.

PIUS PP. VII.

Venerabiles Fratres ac dilecti filii salutem. Etsi longissimo terrarum ac marium intervallo dissiti a nobis sitis, vestra tamen pietas vestrumque religionis colendae praedicandaeque studium, satis, VV. Fratres dilectique filii, sat compertum Nobis est.

Com igitur inter luculenta et praecipua sanctissimae quam profitemur religionis praecepta, illud sit quo omnis anima potestatibus sublimioribus subdita esse iubetur, vos in seditiosis cordique nostro acerbissimis istarum regionum motibus, eorumdem firmo sapientique animo abhorrendorum assiduos gregi vestro fuisse hortatores persuasum habemus.

Nihilo tamen minus, cum illius

vices in terris geramus qui Deus pacis est, quique redimendo a daemonum tirannide humano generi nascens, pacem per angelos suos hominibus nuntiari voluit: Apostolici quo immerentes fungimur muneris esse duximus, vos magis magisque per nostras hasce litteras excitare, ut funestissima turbarum ac seditionum zizania, quae inimicus homo istic seminavit, eradicare penitusque delere omni ope contendatis.

Quod facile, VV. Fratres, consequemini, si teterrima ac gravissima defectionum damna, si praestantes eximiasque carissimi in Crirto Filii nostri Ferdinandi Hispaniorum vestrumque Catholici regis, qui nihil religione et subditorum suorum felicitate potius habet, virtutes; si denique illustria et nullo unquam aevo interitura hispanorum Europae exempla, qui fortunam vitamque suam projicere non dubitarunt, ut se religionis fideique erga Regem  retinentissimos ostenderent, ob oculos gregis quisque sui, quo par est zelo, posueritis.

Agite ergo, VV. Fratres dilectique filii, paternis hortationibus, studiisque hisce nostris morem ex; animo gerentes, debitamque Regi vestro obedientiam et fidelitatem ennixe commendantes, bene de populis vestrae custodiae traditis meremini; nostram Regisque vestri qua jam fruimini gratiam amplificate, promissam curis laboribusquc vestris ab eo mercedem, qui beatos Deique filios appellat pacificos, in coelo consequuturi.

Interim tam praeclari tamque frugiferi operis feliciter a vobis perficiendi auspicem apostolicam benedictionem, Vobis, Venerabiles Fratres dlilectique filii, peramanter impertimur.

Datum Romae apud Sanctam Mariam Maiorem sub annulo Piscatoris die 30 ianuarii l816.

Pontificatus nostri anno decimosexto.</text>
      <sha1>4yu1hxk1s41f1oon1914srhjgd2c397</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola et privilegia (Coelestinus II)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50478</id>
    <revision>
      <id>263792</id>
      <parentid>163060</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139693" sha1="ayq0rizc76j7c5ggt4bckehk77m2924" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Coelestinus II
|OperaeTitulus=Epistola et privilegia 
|OperaeWikiPagina=Epistola et privilegia (Coelestinus II)
|Annus=  Saeculo III
|SubTitulus= 
|Genera=Epistulae Paparum
|Editio=Migne 1846
|Fons=
}}

''CoeIi.EpEtPr28 179 Coelestinus II Parisiis J. P. Migne 1855 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin 

I. Privilegium pro ecclesia S. Mariani Eugubina. (Anno 1143, Oct. 19.)[UGHELLI, Italia sacra, I, 637.]''

COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis BENEDICTO praeposito, ejusque fratribus in ecclesia episcopalis sedis Beati Mariani Eugubinae civitatis Domino famulantibus, tam praesentibus, quam futuris in perpetuum.

Desiderium, quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter, delicti in Domino filii, postulationibus vestris clementer impertimur assensum, et ecclesiam B. Mariani, in qua divinis estis obsequiis mancipati, apostolici privilegii pagina communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem locus inpraesentiarum canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis in perpetuum et illibata permaneant; in quibus propriis haec duximus exprimenda vocabulis, plebem scilicet S. Joannis de Civitate, plebem S. Mariae serrata, plebem de Fisciano, plebem S. Mariae de Glodiano cum plebe Sancti Donati, et Sancti Viriani, plebem S. Gervasii, curtem de Lavari, cum aliis omnibus ecclesiis, ac bonis praedictae ecclesiae pertinentibus, capellam S. Bartholomaei, capellam S. Crucis, capellam S. Verecundi, capellam S. Angeli, capellam S. Georgii, capellam S. Savini, capellam S. Angeli, capellam S. Christophani, capellam S. Salvatoris, capellam S. Mariae de Mediano, capellam S. Bartholomaei de Castro Venali, capellam S. Mariae, et capellam S. Georgii de Cortiva, capellam S. Mariae, capellam S. Margaritae cum omnibus suis pertinentiis, castrum montis Juliani cum curte sua, castrum Galgate cum curte sua, castrum vallis Marculae cum curte sua, castrum Algnanir, castrum Agelli. Prohibemus quoque, ut infra antiquos terminos majoris, sive baptismalis Ecclesiae absque vestra permissione nullus Ecclesiam aedificare praesumat, nec ab hominibus infra eosdem terminos habitantibus decimas, vel oblationes exigat, nec eas ad sepulturam ad alia loca transire compellat, sed, juxta Apostolum, quibus spiritualia seminatis eorum carnalia nullo prohibente metatis clericos vero, sive laicos liberos, qui de saeculari habitu converti, et in vestra ecclesia religiose vivere voluerint, recipiendi facultatem liberam vobis concedimus, sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni, et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salvo jure matricis ecclesiae. Decernimus ergo, etc. Amen.

Locus + sigilli. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episc. Ego Conradus Sabinensis episc. Ego Stephanus Praenestinus episc. Ego Gregorius presb. card. tit. S. Callixti. Ego Thomas presb. card. tit. Vestinae. Ego Petrus card. presb. tit. S. Susannae. Ego Gregorius diac. card. SS. Sergii et Bacchi. Ego Otto diaconus card. tit. S. Georgii ad Velum Aureum. Ego . . . Bald. diac. card. S. Mariae in Via Lata. Ego Petrus diac. card. S. Mariae in Porticu. Ego Nicolaus diac. S. R. E.

Datum Later. per manum Gerardi S. R. E. presb. card. ac bibliothecarii XIV Kal. Novemb., ind. VII, Incarn. Dom. an. 1143, pontif. vero D. Coelestini papae anno I.

II. De sui electione certiores facit Cluniacenses, eorumque preces postulat. Claromontani episcopi culpam ipsis condonat. (Anno 1143, Nov. 6.)[MANSI, Concil., XXI, 592.]
COELESTINUS epicopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PETRO abbati, et monachis Cluniacens., salutem et apostolicam benedictionem.

Charitatem vestram de statu sanctae Romanae Ecclesiae matris vestrae sollicitam cognoscentes, quae circa nos acta sunt, vobis significare curavimus Notum igitur facimus dilectioni vestrae quod Domino nostro bonae memoriae papa Innocentio, VIII Kal. Octobris defuncto, et in Lateranensi ecclesia cum maxima cleri ac populi Romani frequentia tumulato, cardinales presbyteri et diaconi, una cum fratribus nostris episcopis et subdiaconis, clero ac populo Romano acclamante, partim et expetente, tertia die in ipsa ecclesia unanimi voto et pari consensu, me indignum, et prorsus tanti officii imparem, nescio quo Dei judicio, in Romanum pontificem concorditer elegerunt. Ego autem considerans, infirmitatem meam ad apostolicae sedis culmen non posse pertingere, onus hoc malui declinare, ne in pastorali regimine imparis administrationis actione succumberem. Sed quia contraire non est Domini disponentis arbitrio, obedienter secutus sum quod misericors de me regentis manus voluerit operari. Dispositioni itaque divini consilii colla submittens, tanto pondere pressum me recognosco, ut non per prophetiae spiritum, sed per experimentum dicam: Incurvatus sum et humiliatus sum usquequaque (Psal. CXVIII). Tanta quippe occupationum onera deprimunt, ut ad superna vix aliquando animus erigatur. Multis causarum fluctibus quatior; et post illa quietis otia, quae ante hoc officium me recolo habuisse, tantis tumultuosae vitae tempestatibus affligor, ut recte dicam: Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me (Psal. LXVIII).

Unde, fratres charissimi, per omnipotentem Dominum rogo, ut me sub hoc pastoralis curae onere lassescentem orationum vestrarum intercessionibus adjuvetis, ut ejusdem omnipotentis Dei misericordiam totis nisibus et plenis desideriis imploretis, quatenus mihi inter undas pelagi laboranti majestatis suae dexteram porrigat, et sic naviculae suae praeesse concedat, ut ad aeternae quietis portum cum susceptae navis onere, ipso ducente, perveniam.

Nos autem Cluniacense monasterium tanquam B. Petri proprium, more praedecessorum nostrorum diligere volumus et fovere, et suam ei justitiam conservare.

Quod autem Claromontensis episcopus praeterita B. Lucae festivitate a praedecessore nostro bonae memoriae papa Innocentio evocatus non venit, nec canonicam excusationem praetendit, pro vestra dilectione ad praesens aequanimiter toleramus.

Datum Laterani VIII Idus Novembris.

III. Ad Alvisum Atrebatensem episcopum. Causam matrimonii cujusdam ad se advocat. (Anno 1143, Nov. 6.)[MANSI, ibid., col. 595.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri ALVISO Atrebatensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.

Litteras a tua fraternitate transmissas recepimus, et quod de consanguinitate inter charissimi filii nostri Stephani illustris Blesensis comitis filium et filiam nobilis viri Theodorici Flandrensis comitis in eis continebatur diligenter expendimus. Verum quoniam episcopos Galliae in justitia et observatione mandatorum sedis apostolicae tepidos invenimus, et idem filius noster . . . . . . . . . comes in causa matrimonii R. de Perona omnino inordinate et contra justitiam ab ipsis tractatus est, causam ipsam judicio sedis apostolicae duximus reservandam. Si vero tu ipse, vel quislibet alius in causa canonice procedere volueritis, proxima Dominica, qua cantatur. Isti sunt dies, etc., vos conspectui nostro praesentetis, ut in utriusque partis praesentia causam ipsam diligenter inquirere, et quod canonica aequitas dictaverit exinde statuere valeamus.

Datum Laterani VIII Idus Novemb.

IV. Ad A. praepositum et canonicos Rosatenses. (Anno 1143, Nov. 6.)[GIULINI, Memorie della Hist. di Milano, t. V, p. 578.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis A. praeposito, et canonicis de Rosata, salutem et apostolicam benedictionem.

A sede apostolica statutum est, ut religiosae personae de laboribus, quos propriis manibus aut sumptibus excolunt, sive de nutrimentis suorum animalium decimas solvere non cogantur. Quo contra perlatus est clamor ad aures nostras, quod a sanctimonialibus Sanctae Mariae de Montano decimas exigitis, et violenter ab eis extorquetis. Quia igitur in his quae a sede apostolica statuuntur absque sui status periculo nulli licuit deviare, per praesentia vobis scripta praecipimus, quatenus decimas ab eisdem sanctimonialibus exigere nullatenus praesumatis, sed si quam ibidem justitiam vos habere confiditis, in nostra praesentia ostendatis.

Data Laterani VIII Idus Novembris.

V. Privilegium confirmationis ecclesiae S. Joannis Modoetiensis. (Anno 1143, Nov. 23.)[FRIZI, Memorie stor. di Mouza, t. II, p. 56.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis UBRANDO Modoetiensi archipresbytero ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis, in perpetuum.

Piae postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, et ut devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et utilitas postulata vires indubitantes assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et ecclesiam Beati Joannis de Modoetia in qua divino mancipati estis obsequio ad exemplum praedecessorum nostrorum beatae memoriae Calixti et Innocentii Romanorum pontificum sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, liberalitate principum, oblatione fidelium, vel aliis justis modis, largiente Domino, poterit adipisci, firma et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: ipsam videlicet ecclesiam Sancti Joannis Baptistae cum omnibus capellis suis, etc., ecclesiam Sancti Joannis de Varena, Sanctae Mariae de Sara, Sancti Petri de Sirone, etc. In Coliate ecclesiam Sancti Carpofori, etc., Sanctae Mariae de Teneblaco et Sanctae Mariae de Sundri; confirmationem quoque electionis Cremellensis abbatissae, sicut a venerabili fratre nostro Robaldo Mediolanensi archiepiscopo rationabiliter vobis concessa est et scripto suo firmata. Jus etiam ac rationabiles consuetudines quas in eadem Beati Petri ecclesia de Remella habetis, vobis pariter confirmamus. Sane illa feudorum beneficia quae venerabilis frater Jordanus Mediolanensis archiepiscopus vestrae ecclesiae in praenominatis ecclesiis ad communem fratrum sustentationem concessit, vobis vestrisque successoribus auctoritate apostolica confirmamus. Prohibemus autem ut nullus infra parochiam vestram absque vestro assensu ecclesiam vel capellam aedificare praesumat, salva auctoritate Romani pontificis, etc. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem vestrae ecclesiae justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.

Ego Coelestinus, Catholicae Ecclesiae episcopus, subscripsi.

In circulo:

FIAT PAX IN VIRTUTE TUA ET ABUNDANTIA IN TURRIBUS TUIS.

In monogrammate:

Bene valete. Ego Otto diac. cardin. Sancti Georgii ad Velum Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi. Aureum subscripsi. Ego Thomas presbyt. cardin. tit. Vestinae subscripsi. Ego Stephanus Praenestinus episcopus subscripsi. Ego Octavianus diac. cardin. Sancti Nicolai in Carcere subscripsi. Ego Rainerius presb. cardin. tit. Sanctae Priscae subscripsi.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presb. card. ac bibliothecarii, IX Kal. Decembris, indict. VII, Incarnat. Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

VI. Privilegium pro ecclesia Cellae Superioris Wirzeburgensi. (Anno 1143, Nov. 24.)[HUGO, Annal. Praem., I, Pr., p. 385.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis CONRADO praeposito de Cella, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis, in perpetum.

Piae postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, ut et devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et utilitas postulata vires indubitanter assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum locum, in quo divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona inpraesentiarum juste et canonice possidetis, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poteritis adipisci, firma vobis, vestrisque successoribus, et illibata permaneant. Sancimus autem ut ordo canonicus secundum B. Augustini regulam et fratrum Praemonstratensium institutionem perpetuis ibi temporibus inviolabiliter conservetur. Nulli quoque fratrum post factam professionem, absque praepositi totiusque congregationis permissione, liceat ex eodem claustro discedere; discedentem vero, absque communium litterarum cautione, nullus audeat retinere. Concambium vero quod de loco, qui Cella dicitur, cum Wirtzeburgensi episcopo a vobis rationabiliter factum est, confirmamus, ut nullus ipsius loci advocatiam sibi usurpare praesumat, apostolica auctoritate interdicimus. Decimam autem de Mosa sicut ab episcopo vobis concessa est, vobis nihilominus confirmamus. Decernimus ergo ut nulli hominum liceat praefatam Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet aliis molestiis fatigare: sed omnia integra conserventur eorum pro quorum sustentatione et gubernatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco jura sua servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, VIII Kal. Decembris, indictione VI, Incarnat. Dominicae anno 1143, pontificatus domni Coelestini II papae anno primo.

VII. Privilegium pro ecclesia majori Augustensi. (Anno 1143, Nov. 26.)[ Monumenta Boica, XXXIII, I, p. 714.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis SIGEFRIDO praeposito, caeterisque canonicis Augustensis majoris ecclesiae, tam praesentibus quam futuris canonice substituendis, in perpetuum.

Commissae nobis apostolicae sedis auctoritas nos hortatur, ut locis et personis ejus auxilium devotione debita implorantibus tuitionis praesidium impendere debeamus. Quia sicut injusta petentibus nullus est tribuendus effectus, ita legitima et justa poscentium non est differenda petitio. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et beatae Dei genitricis semperque virginis Mariae Augustensem ecclesiam in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque inpraesentiarum bona juste et canonice possidetis, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poteritis adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Strubingen, Gisenhusen, Aitingen; item Aitingen, Muron, Sigelbach, Gershoven, Lanchwate, Biberbach, Mardingen, Altheim, Lebezzingen, Ecke, Flinhusen, Regnibolthesoven, Almintingen, Powele vineta in Bozon. Praeterea honores ecclesiasticos et quascunque praelationes in ipsa ecclesia rationabiliter hactenus habuistis, vobis nihilominus confirmamus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva episcopi vestri canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus ss. Ego Conradus Sabinensis episcopus ss. Ego Theodewinus Sanctae Rufinae episcopus ss. Ego Stephanus Praenestinus episcopus ss. Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi ss. Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum ss. Ego Hubaldus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Via Lata ss. Ego Octavianus diaconus cardinalis Sancti Nicolai in Carcere Tulliano ss. Ego Gregorius presbyt. cardinalis tituli Calixti ss. Ego Thomas presbyter cardinalis tit. Vestinae ss. Ego Petrus cardinalis presbyter tit. Sanctae Susannae ss

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, VI Kalend. Decemb., indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini papae II anno primo.

VIII. Privilegium pro monasterio S. Martini Ahusani. (Anno 1143, Nov. 26.)[PETRI, Suevia eccles., 91.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis monachis S. Martini de Ahusen, tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis, in perpetuum, etc.

Desiderium quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter, dilecti in Domino filii, venerabilis fratris nostri Gualteri Augustensis episcopi precibus inclinati, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, quod ab egregiae recordationis viro Manegoldo palatino comite ejusque filiis, praefato videlicet fratre nostro Gualtero nunc Augustensi episcopo, Adelberto et Odelrico in proprio allodio constructum est, et beato Petro cum omnibus ad ipsum pertinentibus oblatum, sub ejusdem apostolorum principis et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones vel decimas, quaecunque etiam bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Concambium vero quod de loco, in quo ipsum monasterium situm est, cum ecclesia S. Petri de Totingen, ad cujus parochiam pertinebat, utriusque partis assensu rationabiliter factum est, auctoritate apostolica confirmamus. Liceat autem vobis communi consilio advocatum, quem ad defensionem ejusdem monasterii utilem esse noveritis, libere eligere, ipsumque, si inutilis apparuerit, removere, et alium quem utiliorem praevideritis substituere. Obeunte vero abbate qui pro tempore ibidem fuerit, nullus quolibet subreptionis astutia vel violentia praeponatur, sed liceat vobis communi consilio, vel partis consilii sanioris, secundum Dei timorem et B. Benedicti Regulam, absque ullius contradictione abbatem eligere. Chrisma, oleum sanctum, consecrationes altarium, seu basilicarum, ordinationes monachorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipietis episcopo, si quidem Catholicus fuerit, et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerit, et ea gratis et absque aliqua pravitate vobis voluerit exhibere; alioquin liceat vobis Catholicum quemcunque malueritis adire antistitem, qui nimirum nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse concedimus, ut quicunque se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salva tamen justitia matricis ecclesiae. Ad indicium autem hujus a sede apostolica perceptae libertatis, aureum unum nobis nostrisque successoribus annis singulis persolvetis. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva dioecesani episcopi auctoritate. Si quae igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini nostri Redemptoris Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi. Ego Theodewinus Sanctae Rufinae episcopus ss. Ego Stephanus Praenestinus episcopus ss. Ego presbyter cardinalis tituli S. Calixti ss. Ego Thomas cardinalis presbyter tituli Vestinae ss. Ego Petrus cardinalis presbyter tituli S. Susannae ss. Ego Gregorius diaconus cardinalis SS. Sergii et Bacchi subscripsi. Ego Otto diaconus card. S. Gregorii [S. Georgii ad Velum Aureum ss. Ego Hubaldus diacon. card. S. Mariae in Via Lata ss. Ego Octavianus diacon. card. S. Nicolai in Carcere Tulliano ss.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et bibliothecarii, sexto Kalendas Decembris, indictione septima, Incarnationis Dominicae anno millesimo centesimo quadragesimo tertio, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

IX. Privilegium pro monasterio Thenoliensi. (Anno 1143, Nov. 29.)[HUGO, Annal. Praem., II, p. 582.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo filio WALFRIDO abbati Theloniensis Ecclesiae ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.

Desiderium quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: locum videlicet ipsum de Thenolio, et totam decimam ejusdem territorii, cum debita libertate . . . . . Sancimus autem ut ordo canonicus secundum B. Augustini regulam et Praemonstratensium fratrum instituta, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur, nulli quoque fratrum post factam in eodem loco professionem absque abbatis totiusque congregationis permissione liceat ex eodem claustro discedere; discedentem vero absque communi litterarum cautione, nullus audeat retinere. Decernimus ergo ut nulli omnino fas sit eamdem ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet aliis vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum sustentatione ac gubernatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus, Catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Conradus Sabinensis Ecclesiae episcopus. Ego Albericus Ostiensis Ecclesiae episcopus. Ego Raynerus, presbyter cardinalis Sanctae Priscae.

Data Laterani per manum . . . . . sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et bibliothecarii, tertio Kalendas Decembris, indictione VI, Incarnationis Dominicae anno 1143.

X. Privilegium pro ecclesia S. Alexandri Bergomate. (Anno 1143, Dec. 1.)[LUPI, Cod. diplom. Berg., II, 1043.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis OBERTO praeposito et fratribus Sancti Alexandri Pergamensis Ecclesiae, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis, in perpetuam memoriam.

Justitiae et rationis ordo suadet ut qui sua a successoribus desiderant mandata servari decessoris sui voluntatem et statuta custodiant. Eapropter nos qui in regimine sedis apostolicae praedecessori nostro felicis memoriae papae Innocentio, licet indigni, successimus, ipsius voluntatem ac statutum custodire volentes, sententiam, quae inter vos et canonicos Sancti Vincentii ab ipso promulgata est, confirmamus et ratam manere censemus. Hanc videlicet et quoties canonici Sancti Alexandri in solemnitatibus et exsequiis mortuorum cum canonicis Sancti Vincentii, sive in aliis convenerint, praepositus Sancti Alexandri teneat primum locum in sinistra parte chori; capellani ecclesiarum Sancti Salvatoris, Sanctae Agathae, Sancti Joannis, Sanctae Gratae, Sancti Vigilii, in Dominicis diebus et praecipuis festivitatibus veniant ad ecclesiam Sancti Alexandri ad majores missas. Criminosi de parochia S. Alexandri praesente praeposito vel uno de presbyteris ejusdem Ecclesiae poenitentiam suscipiant. Item statuimus ut presbyteri qui jurant fidelitatem Beato Vincentio jurent et Beato Alexandro. Unus quoque de sacerdotibus Sancti Alexandri portet capsam cum reliquiis; in mutatione vero ecclesiae duo de presbyteris Sancti Alexandri portent archam cum duobus de presbyteris Sancti Vincentii. Ad scrutinia in Coena Domini ad baptismum et in aliis solemnitatibus more solito conveniant. Cum canonici Sancti Vincentii ad ecclesiam Sancti Alexandri venerint, et in campanis pulsandis et in aliis sicut consuetudo est, honorifice suscipiantur, et totum chorum, sicut consueverunt, obtineant. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem Ecclesia inpraesentiarum juste et canonica possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec duximus propriis exprimenda vocabulis: ecclesias de Licina, de Lemene et Sancti Faustini, de Villa, de Gromole; de Virgil, salva dioecesani episcopi canonica justitia. Concessionem quoque decimarum a bonae memoriae Adelberto Pergamensi episcopo ecclesiae vestrae praeposito canonice factam, quemadmodum in scriptis ejusdem episcopi et canonicorum Beatorum martyrum Alexandri et Vincentii continetur, confirmamus, ut eaedem decimae perpetuis fratrum usibus cedant. Porro bonos usus et rationabiles consuetudines a praedecessore nostro piae recordationis papa Innocentio et Honorio vobis firmatas nos quoque auctoritate apostolica roboramus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat super hac nostra confirmatione Beati Alexandri Bergomensis Ecclesiam de caetero perturbare, aut qualibet occasione jam infringere vel mutare. Sed omnia vobis perpetuum integra conserventur quemadmodum praesentis scripti sanctione instituta esse noscuntur. Si quis autem huic nostrae confirmationi temerario ausu contraire tentaverit, secundo tertiove commonitus, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui periculum patiatur atque excommunicationi subjaceat. Amen, amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi. Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi. Ego Theodewinus episcopus S. Rufinae subscripsi. Ego Stephanus Praenestinus episcopus subscripsi. Ego Rainerius presbyter cardinalis tit. Sanctae Priscae subscripsi. Ego Thomas presbyter cardinalis tit. Vestinae subscripsi. Ego Hubaldus presbyter cardinalis tit. Sanctae Praxedis subscripsi. Ego Petrus card. presb. tit. S. Susannae subscripsi. Ego Gregorius diaconus card. Sanctorum Sergii et Bacchi subscripsi. Ego Otto diac. card. Sancti Georgii ad Velum Aureum subscripsi. Ego Gerardus diac. card. S. Mariae in Dominica subscripsi. Ego Gisilbertus diac. card. S. Romanae Ecclesiae subscripsi. Ego Guido sanctae Romanae Ecclesiae diac. card. subscripsi. Ego Nicolaus sanctae Romanae Ecclesiae diac. card. subscripsi.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii Kalend. Decembris, indictione VI, Incarnationis Dominicae anno 1145, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

XI. G[regorium] episcopum Bergomatem de praecedente privilegiorum confirmatione certiorem facit. (Anno 1143, Dec.)[LUPI, Cod. dipl. Berg., II, 1047.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri G[REGORIO] Bergomensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.

Fraternitati tuae notum fieri volumus quod sententiam Beati Vincentii et Alexandri a praedecessore nostro beatae memoriae papa Innocentio promulgata est, sedis apostolicae auctoritate firmavimus, unde per praesentia scripta fraternitati tuae mandamus quatenus quod de presbyteris interdictis et aliis quae ad observationem hujus sententiae pertinent ab eodem praedecessore nostro tibi injunctum est ut observes et facias observari.

XII. Privilegium pro monasterio SS. Salvatoris et Quirici. (Anno 1143, Dec. 5.)[UGHELLI, Italia sacra, III, 711.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio ALBERTO abbati monasterii Sancti Salvatoris, et B. Quirici Populonien. ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.

Officii nostri nos hortatur auctoritas, ut religiosas personas, et loca eorum regimini deputata paternis affectibus diligamus, et ipsorum quieti salubriter auxiliante Domino provideri curemus. Proinde, dilecte in Domino fili Alberte abbas, tuis rationabilibus postulationibus clementer annuendum duximus, et Salvatoris Domini nostri Jesu Christi ac Sancti Quirici monasterium, cui Deo auctore praeesse dignosceris, sub B. Petri tutelam protectionemque suscipimus, et apostolicae sedis privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et legitime possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis praestante Domino poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis nominibus duximus annotanda: totam videlicet terram illam, quae est acala Sancti Ambrosii usque ad collem Scultatorii, quemadmodum usque ad haec tempora cum silvis, vineis, terris, cultis vel incultis, pacifice videmini possedisse; montem videlicet civitatis destructae, quae antiquitus Populonia vocata est cum omnibus suis appendiciis ibidem consistentibus; ecclesiam Sancti Christophori cum omnibus suis pertinentiis, quae in Livellino sita est, ecclesiam Sancti Blasii, quae sita est in Laborcone cum omnibus suis pertinentiis, in Corsica ecclesiam Sancti Nicolai in Monario cum omnibus suis pertinentiis, et aedificiis. Piscina Lifredi, Falconaia, Franciola, Castellone cum omnibus suis pertinentiis. Molendinum de Guidalto, la Cosella, Fabricianum, Saline, Caldanella. Decimas quoque possessionum vestrarum, sicut hactenus quiete possidetis, vobis nihilominus confirmamus. Porro ordinationes clericorum, seu monachorum vestrorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, pro libertate, et reverentia ejusdem loci hoc decreto nostro indulgemus, ut quem malueritis adeatis antistitem, si quidem Catholicus fuerit, et gratiam apostolicae sedis habuerit, eaque gratis et absque pravitate quod postulatur indulgeat. Item constituimus ut, obeunte abbate, non alius ibi, quacunque obreptionis auctoritate ordinetur, nisi quem fratres ejusdem coenobii cum communi consensu secundum timorem Dei elegerint, maxime si de eadem congregatione idoneus inventus fuerit. Quod si talis qui huic regimini congruat, inter eos inveniri non possit, aliunde sibi Patrem et magistrum exspectent. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integre conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si qua igitur, etc. Amen. Ego Gregorius diac. card. SS. Sergii et Bacchi Ego Coelestinus Ecclesiae Catholicae episcopus ss. Ego Corradus Sabinensis episcopus subscripsi. Ego Theodewinus Sanctae Rufinae episcopus ss. Ego Albericus Ostiensis episcopus subscripsi. ss. Ego Otho diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum ss. Ego Ubaldus diac. card. S. Mariae in Via Lata ss.

Datum Laterani per manum Gerardi S. R. E. cardinalis ac bibliothecarii, Non. Decembris, indict. VI, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero D. Coelestini II papae anno I.

XIII. Privilegium pro monasterio Praemonstratensi. (Anno 1143, Dec. 6.)[HUGO, Annal. Praem., I, p. 14.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HUGONI Praemonstratensi abbati, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis, in perpetuum.

Justis votis assensum praebere et religiosorum preces benignis auribus exaudire, apostolicae convenit dignitati: nec dubium quod si servorum Dei petitionibus benigne concurrimus, nostris opportunitatibus clementem Dominum reperimus, ut quemadmodum divina providentia patres in Dei populo dicimur, ita etiam effectu prosequente operis salubriter praeesse fidelibus mereamur. Cum igitur universis personis ecclesiasticis nos oporteat generaliter providere, erga illas tamen propensiori cura nos convenit esse sollicitos, quos constat majori studio omnipotentis Dei servitio inhiare, et acriori religione ac morum honestate clarescere. Hoc profecto intuitu, dilecte in Domino fili Hugo abbas, tuae devotionis precibus debita benignitate impertimur assensum; et Praemonstratensem Ecclesiam cui, Deo auctore, praeesse dignosceris, cum omnibus ad eam pertinentibus praesentis privilegii pagina communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem venerabilis locus inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, acquirere poterit, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda nominibus: ambitum scilicet ipsius vallis Praemonstratensis, sicut in vestris scriptis continetur, et certis terminis definitur, ab omni videlicet exactione liberum tam terragii, quam decimae sive census; curiam quoque de Fontenellis, cum vivario et duabus partibus molendinorum subjacentium, caeterisque appendiciis suis: curiam de Penencourt, cum vineis et caeteris appendiciis suis; curtem de Merliu cum vineis suis; curtem de Roseriis, cum pertinentiis et appendiciis suis; curtem de Vercigny cum appendiciis suis; curtem de Souppy, cum molendinis subjacentibus in flumen quod dicitur Axona, caeterisque appendiciis et pertinentiis suis. Duas partes decimae de Crepy; tertiam partem decimae de Chavus. Apud Valavergni decem modios vini de decima ejusdem villae; decimam cum terragio de Vrevin; et terragia de Concivilla, exceptis duobus modiis, quae inde persolvi debent ecclesiae Beatae Mariae Nogenti. Vivarium etiam et molendinum juxta eamdem villam, sicut haec ipsa habuerat in suo dominio Ingelrannus filius Thomae de Marla in praedictis duabus villis: census de Poilly; molendinum de Rochis; molendinum de Proisel, molendinum de Achery, molendinum de Cortun; molendinum de Cenceny; vinagia de Bourguignon; terram de Carenni; duas partes molendini de Aquila, vineas de Broiencourt, Ursignicourt, Brummout, Lizy, Valavrigny, Montarcenne et Montbavin; vineas de Concy-castello et de Coucivilla; vinagia et vineas de Novavilla in Suessionensi episcopatu, in suburbio civitatis, curtem et locum, torcularium et vineas. Apud Pomerias vinagia; census denariorum Branae castri, et Branellae villae; curtem de Bucy, cum vineis caeterisque pertinentiis suis. Molendinum de Rupibus, quod sub eadem villa est; curtem de Clamecy cum torculari, vineis et aliis pertinentiis. Apud Sorny duo torcularia, vineas, et alios reditus; curtem de Tenselva cum pertinentiis suis; curtem de Luilly et dimidium molendinum cum caeteris pertinentiis. Apud Bethencourt vinagia et alios redditus; apud Pinon quemdam censum, et tertiam partem minutae decimae de atrio et sextam partem cujusdam molendini, et decimam quam Josbertus ibidem habuit. Capellam et curtem de Rosel, cum molendino, vivario, torculari, vineis et omnibus pertinentiis suis. In monte de Trosly curtem unam, et in valle aliam cum terris, vineis, et aliis pertinentiis suis, et partem villae cum suis appendiciis, quam Andraeas de Baldimento vobis contulit, sicut eam in dominio suo tenebat: et quaedam alia ab aliis Dei fidelibus oblata; curtem de Biucy cum pertinentiis suis; curtem de Attechi et duas partes decimae, vineas cum caeteris appendiciis. Apud Cauny censum et vinagia; in villa quae dicitur Pons S. Medardi, quamdam partem decimae. Apud Margival dimidium molendinum; medietatem castanearum a Vausaillon. In episcopatu Noviomensi altare et curtem de Bonolio cum pertinentiis suis; curtem de Bolmont; curtem de Calveni; allodium de Germainnes; curtem de Montisel, curtem de Thory, curtem de Landricourt; et in suburbio Noviomensi terram, vineas et prata, curtem cum his quae ad eam pertinent; molendina Despeville, et dimidiam partem decimae ejusdem villae; duas partes decimae Destoily; sextam partem decimae de Duri; molendina de Offois, et duas partes decimae ejusdem villae; tertiam partem decimae de Grecy; dimidiam sedem cujusdam molendini apud Dinisam et medietatem decimae ejusdem villae; duas partes decimae de sancta Radegunde; duas partes decimae de Calveni; tertiam partem decimae de Caullaincourt; duas partes decimae de Gricourt; tres partes dimidiae partis decimae de Leherwes; tertiam partem decimae de Lancy; decimam de Kivres; terram apud Omencourt; terram de Liencourt, et de Curcy; tria jugera apud Greum; capellam S. Nicolai liberam apud S. Quintinum; curtem allodiorum cum suis appendiciis; curtem de Voiana cum appendiciis; curtem de Hanapiis in allodio cum decima; duas partes decimae de Bechincourt, duas partes decimae de Cartigny; totam decimam de Falvi, excepta minuta; quartam partem de Aldeni; molendina de Escauly, cum appendiciis suis; molendina de Hamel; sedes cujusdam molendini apud Pieton. Illud etiam humanitatis ratione perspeximus, et praesenti decreto in perpetuum valituro sancimus, ut sorores quae per laborem fratris nostri bonae memoriae Nordeberti Magdeburgensis archiepiscopi, et vestram exhortationem ad omnipotentis Dei servitium accesserunt, et semetipsas Domino obtulerunt, de bonis ecclesiae vestrae, quorum non modica pars eidem loco per eas noscitur pervenisse, sine cujusquam contradictione nunc et semper in sustentatione temporalium necessaria consequantur. Simili quoque modo decernimus, ut de laboribus quos propriis manibus sumptibusque colligitis, dare decimas, cuiquam non cogamini; sed nec alicui episcopo liceat qualibet occasione in ecclesia vestra divina officia prohibere. Si vero generale interdictum in dioecesi factum fuerit, exclusis excommunicatis et clausis januis nihilominus divina officia celebretis. Porro ordinationes canonicorum, vel consecrationes altarium vel basilicarum seu reliqua ecclesiastica sacramenta a Laudunensi suscipietis episcopo, siquidem Catholicus fuerit, et gratiam atque communionem apostolicae sedis habuerit; alioquin Catholicum quemcunque malueritis adeatis antistitem, qui nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Si quis vero nobilium se ibidem sepeliri deliberaverit, ipsius devotioni et extremae voluntati, nisi forte excommunicatus sit, nullus obsistat, salva justitia matricis ecclesiae. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si quis autem ausu temerario huic nostrae constitutioni scienter contraire praesumpserit, secundo tertiove commonitus, si non praesumptionem suam congrua emendatione correxerit, excommunicationi subjaceat. Conservantes autem haec omnipotentis Dei et BB. Petri et Pauli apostolorum ejus gratiam consequantur. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Conradus Sabinensis episcopus. Ego Leodeninus Sanctae Rufinae episcopus. Ego Thomas presbyter cardinalis, etc., etc.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et bibliothecarii, VIII Idus Decembris, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

XIV. Archiepiscopus et episcopis praecipit ne annuos abbatum praepositorumque Praemonstratensium conventus impediant. (Anno 1143, Dec. 6.)[LEPAIGE, Biblioth. Praem., 422.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus archiepiscopis et episcopis ad quos litterae ipsae pervenerint, salutem et apostolicam benedictionem.

Desiderium nostrum est, ut beneplacens Deo religio propagatur, et quae pro ipsius observantia, rationabili providentia statuta sunt, in sua stabilitate firmentur. Tunc enim noster Deo gratus erit famulatus, si sanctorum locorum salubris institutio, rigor et ordo in religionis fuerint puritate servata. Fraternitatem ignorare non credimus, quod fratrum Praemonstratensium ordo per Dei gratiam jam per diversas mundi partes crevit, et eorum bona conversatio et religio ad bene vivendum plurimos incitavit. Unde nos qui in sedis apostolicae regimine et quamvis indigni, disponente Domino, praesidemus, eosdem fratres, et eorum loca diligere volumus et fovere, et eorum opportunitatibus providere. Pro ipsius ordinis observantia statutum est, ut abbates vel praepositi ipsius ordinis Praemonstratum semel in anno conveniant, ut communi fratrum consilio, quae in eodem ordine corrigenda sunt corrigantur, et statuenda ad honorem Dei rationabiliter statuantur. Quocirca per praesentia vobis scripta mandamus quatenus eosdem abbates vel praepositos in vestris episcopatibus commorantes ad eumdem conventum venire nullatenus prohibeatis. Imo nolentes ire districte cogatis. Illos autem qui ab eodem apostataverint, et de locis ubi professionem fecisse noscuntur, absque praelati totiusque congregationis permissione discesserint, si commoniti redire contempserint, excommunicationis vinculo innodetis, et per parochias vestras excommunicatos denuntietis.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis et bibliothecarii, VIII Idus Decembris, indictione X, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus nostri anno primo.

XV. Ad Arnaldum Narbonensem archiepiscopum et suffraganeos.--Moneant parochianos suos ne Aimoniis, Guillelmo Montispessulani domino rebellibus, receptaculum praebeant, alioquin excommunicandos. (Anno 1143, Dec. 8.)[DOM BOUQUET, Recueil, t. XV, p. 409.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus A[RNALDO] Narbonensi archiepiscopo, ejusque suffraganeis, salutem et apostolicam benedictionem.

Dilectus filius noster, Guillelmus de Montepessulano, sicut vos ignorare non credimus, villam suam per Dei gratiam recuperavit, et maxima pars hominum ejusdem villae ad ipsius fidelitatem rediit. Nunc autem sicut accepimus, quidam proditores ipsius, Aimonii scilicet cum quibusdam complicibus suis, in vestris episcopatibus commorantes, pacem perturbare et guerram facere machinantur. Quia ergo proditores et pacis violatores ecclesiastica sunt coercendi justitia per praesentia vobis scripta mandamus ut parochianos vestros, ne ipsos contra eumdem dominum suum retinere praesumant, districtius moneatis; et si monitis vestris non obtemperare, eosque post commonitionem vestram retinere praesumpserint, in locis ubi recepti fuerint, divina prohibeatis officia celebrari, praeter baptismum puerorum et poenitentiam morientium, parochianos quoque vestros ab eorum auxilio desistere commoneatis, et si contemptores exstiterint, eos a liminibus ecclesiae arceatis.

Datum Laterani VI Idus Decembris.

XVI. Ad Hugonem archiepiscopum Turonensem.--Ut responsurus Dolensi antistiti, qui se Aletensi episcopatu spoliatum querebatur, ad sedem apostolicam accedat. (Anno 1143, Dec. 10.)[MARTÈNE, Thes. Anecd., III, 887.]
Praedecessor noster bonae memoriae papa Innocentius, pro querimonia fratris nostri Dolensis archiepiscopi praeterita beati Lucae festivitate ad suam praesentiam te invitavit, ut et de subjectione, quam ab eo exigis, ecclesiae tuae justitiam ostenderes, et de Aletensi episcopatu, quem te detinere asserit, et se sine ratione et judicio spoliatum esse conqueritur, sibi responderes. Ipse quidem eodem termino nostro se conspectui praesentavit; tu autem nec venisti, nec excusationem canonicam praetendisti. Quod quamvis gravi adversum te foret animadversione plectendum, ex mansuetudine tamen sedis apostolicae et fratrum nostrorum qui pro te rogaverunt, precibus idipsum aequanimiter ad praesens tolerantes, per praesentia tibi scripta mandamus, quod proximis Kalendis Maii nostro te conspectui repraesentes, de praedicta ecclesiae tuae subjectione justitiam ostendere, et de praedicto sibi episcopatu respondere paratus.

Datum Lateranis IV Idus Decembris.

XVII. Ad Guillelmum Montispessulam dominum.--Montispessulani villam ei ab hominibus suis injuriose ablatam redditam fuisse gratulatur (Anno 1143, Dec. 10.)[D. BOUQUET, Recueil, XV, 410.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio GUILLELMO Montispessulani, salutem et apostolicam benedictionem.

Quod villam Montispessulani ab hominibus tuis tibi injuriose ablatam per Dei gratiam recuperasti paterno affectu gaudemus, et omnipotenti Domino gratias agimus, utpote quod personam tuam more praedecessorum nostrorum diligere volumus et fovere, et infestatores tuos pro debito nostri officii animadversione debita coercere. Quia ergo, dilecte in Domino fili, non est potestas nisi a Deo, dilectionem tuam monemus et exhortamur in Domino, ut ad eum semper respicias, et populum tibi a Deo commissum ita in justitia et aequitate regere studeas, ut Deus exinde honoretur, et mater tua sancta Romana Ecclesia de tuis bonis actibus gratuletur.

Datum Laterani VI Idus Decembris.

XVIII. Ad Petrum abbatem S. Aegidii.--Mandat ut nomine suo primum lapidem ponat in fundamento capellae quam Guillelmus Montispessulani dominus aedificare disposuerat in castro suo novo de Montepessulano, acceptaque ipsius capellae donatione, censum Romanae Ecclesiae quotannis persolvendum constituat. (Anno 1143, Dec. 10.)[D. BOUQUET, ibid. ]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio P[ETRO] abbati S. Aegidii, salutem et apostolicam benedictionem.

Dilectus filius noster Guillelmus de Montepessulano per nuntios suos significavit nobis quod in castro suo quod apud Montempessulanum noviter aedificare coepit ad honorem Dei unam capellam aedificare disponat. Quia ergo vota fidelium nostris studiis prosequenda sunt, per praesentia tibi scripta mandamus quatenus ad locum ipsum accedas, et ipsius loci in quo capella aedificanda est, donationem ad opus sanctae Romanae Ecclesiae recipias, atque censum congruum, sicut expedire cognoveris, nobis nostrisque successoribus annualiter persolvendum ibidem constituas; postmodum vero in eodem loco, ex more designatione facta, primum lapidem auctoritate nostra in fundamento ponas, sollicite providens ut idem Guillelmus clericis qui eidem capellae servierint, tantum de bonis suis constituat, ut inde honeste vivere et Deo servire valeant.

Datum Laterani IV Idus Decembris.

XIX. Ecclesiae S. Mariae Halberstadensis protectionem suscipit canonicorumque possessiones confirmat. (Anno 1143, Dec. 23.)
[Exstat in tabulario regio Berolino, teste JAFFÉ Regesta Rom. pont., p. 607.]

XX. Ad archiepiscopum, clerum, et populum Leodiensem. Confirmat latam ab eis excommunicationis sententiam contra infestatores monasterii Stabulensis, hortaturque ut distractiones bonorum a Poppone II factas restitui curent, etc. (Anno 1143, Dec. 28.)[MARTÈNE, Ampl. Collect., II, 117.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri AD. episcopo, et dilectis filiis clero et populo Leodiensi, salutem et apostolicam benedictionem.

Gratum nobis est quia, juxta Apostolum, alter alterius onera portantes, dilectum filium nostrum Wiboldum Stabulensem abbatem, sicut ipso referente didicimus, et commissum sibi monasterium contra infestatores suos adjuvatis, et in eos tanquam in sacrilegos debitae animadversionis sententiam promulgastis. Nos itaque, quorum praecipue interest male acta corrigere et bene gesta firmare, excommunicationis sententiam canonice in eos promulgatam auctoritate apostolica confirmamus, et ratam manere censemus. De aliis vero qui joarias, majorias et villicationes, necnon et beneficia quae a Poppone secundo abbate acceperunt, cujus alienationes et distractiones regum judicio cassatae sunt, contra voluntatem abbatis retinent et necdum eidem sententiae subjacent, vobis mandamus quatenus eos easdem administrationes et bona in manu abbatis libere dimittere districte commoneatis. Quod si comtemptores exstiterint, anathematis eos vinculo innodetis. Tu vero frater episcope, Henricum de Rupe similiter commoneas, ut domum Erheberti fratris jam dicti abbatis, quam infra treuguam in diebus videlicet sacrae Passionis destruxit, et ea quae de bonis abbatiae abstulit cum integritate restituat. Quod si infra XL dies post tuam commonitionem adimplere neglexerit, canonicam in eum sententiam proferas, et nec iste, nec alii, de quibus supradictum est, absolvantur, donec eidem abbati digne satisfaciant. De presbyteris vero de Longia et Wellin et aliis, qui praefatis excommunicatis, sicut accepimus, communicare praesumunt, justitiam faciatis.

Datum Laterani V Kalend. Januarii.

XXI. Privilegium Wibaldo abbati concessum.--Monasterium Stabulense sub sedis apostolica protectione suscipit, ac varia illius privilegia et immunitates confirmat. (Anno 1143, Dec. 30.)[MARTÈNE, ibid. ]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis WIBALDO Stabulensi abbati ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.

Apostolici moderaminis clementiae convenit religiosos diligere et eorum loca pia protectione munire. Dignum namque et honestati conveniens esse cognoscitur, ut qui ad Ecclesiarum regimen assumpti sumus, eas et a pravorum hominum nequitia tueamur, et apostolicae sedis patrocinio foveamus. Eapropter, dilecte in Domino fili Wibolde abbas, tuis justis postulationibus debita benignitate gratum impartientes assensum, Stabulense monasterium, cui, Deo auctore, praeesse dignosceris, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Malmundarium videlicet, quod sicut ab initio fundationis suae fuisse dignoscitur, semper subditum sit Stabulensi loco quemadmodum cella monasterio, monachi vero ipsius loci Stabulaus professionem faciant, et ubi abbas providerit benedicantur et ordinentur, nec pro eodem loco Stabulensis abbas, qui pro tempore fuerit, cogatur Coloniensi archiepiscopo obedientiam promittere, vel animarum curam ab ipso suscipere. Castellum quod Longia vocatur, prohibentes quod nullus advocatus ibi aliquid sibi usurpare praesumat, sed in dispositione abbatis omni tempore permaneat; ecclesiam in Sprimont, in Herram, in Turnines, in Hosammont, in Oiseis, in Praisdis, in Aldendhorph, in Amblavia, in Tumbis, in Clotena, villam Germiniacum et duo molendina super fluvium Suppiam, villam Turnines, villam Sprimont, Lukesenges, Vilippes, Tavernou, Husenebarch, quam dedit vobis liber homo Godefridus villam Bacen. Ordinationes autem ecclesiarum et decimationes earum, sicut hactenus habuistis, vobis nihilominus confirmamus, statuentes ut in parochialibus ecclesiis quas tenetis nullus episcopus absque abbatis assensu presbyterum collocet, sed, juxta decretum praedecessoris nostri bonae memoriae papae Urbani, episcopi parochiae curam cum abbatis consensu sacerdoti committant, ut ejusmodi sacerdotes de plebis quidem cura episcopo rationem reddant, abbati vero pro rebus temporalibus ad monasterium pertinentibus debitam subjectionem exhibeant. Prohibemus quoque ut in possessionibus ipsius monasterii nullus joariam, vel majoriam, aut villicationem haereditario, seu feodi jure per successionem teneant, sed in potestate abbatis sit ordinare, et, cum opportunum cognoverit immutare, securitatem etiam et libertatem in circuitu ipsius monasterii infra leugam, sicut a regibus seu imperatoribus rationabili providentia concessum est, nullus praesumat infringere. Idem vero monasterium tertium advocatum non habeat, sed, juxta antiquam consuetudinem, duos tantum, quorum primus advocatiam cum banno de manu regum vel imperatorum accipiat, alter autem qui de manu primi advocati beneficium acceperit, bannum a regibus vel imperatoribus accipiat, nec liceat eis in possessionibus vel personis monasterio pertinentibus hospitia, placita, precarias, exactiones facere, non palefridos tollere, non freda, non redhibitiones, non consuetudines, quae mortuae manus vulgo appellantur, exigere, sed, sicut in scriptis regum vel imperatorum continetur, ad jus et ordinationem abbatis pertineant. Ministeriales autem, cum ad festa monasterii convenerint, nullum servitium aut pastum exigant, nisi quantum abbas rationabiliter eis providerit impendendum. Addentes etiam auctoritate apostolica interdicimus ut abbatia ipsa nulli in beneficium vel concambium detur, nec a laico unquam regatur, nec liceat abbati, qui pro tempore fuerit, possessiones vel bona ipsius in feodum vel in pignus alicui dare, nec ullam prorsus commutationem vel quamlibet alienationem absque communi capituli consilio exinde facere. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia vel violentia praeponatur, sed liceat vobis communi consilio vel partis consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, absque ullius contradictione, abbatem eligere. Chrisma quidem, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, abbatis benedictionem et monachorum ordinationem, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipiatis episcopo, si quidem Catholicus fuerit et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerit, et ea gratis et absque aliqua pravitate vobis voluerit exhibere; alioquin liceat vobis Catholicum quemcunque malueritis adire antistitem, qui nimirum nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Porro abbas qui pro tempore eidem loco praefuerit, ad nullius nisi dioecesani episcopi synodum ire cogatur. Presbyteri autem sive clerici, qui in vestris ecclesiis deserviunt, debita et consueta vobis servitia absque ulla contradictione persolvant. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse concedimus, ut quicunque se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salva tamen justitia matricis ecclesiae. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum pro quorum gubernatione et sustentatione sunt, usibus omnimodis profutura, salva vero sit antiquae libertatis justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Conradus Sabinensis episcopus. Ego Theodewinus Sanctae Rufinae episcopus. Ego Albericus Hostiensis episcopus. Ego Stephanus Praenestinus episcopus. Ego Guido presbyter cardinalis titulo Sancti Chrisogoni. Ego Goizo presbyter cardinalis titulo Sanctae Caeciliae. Ego Thomas presbyter cardinalis titulo Vestinae. Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi. Ego Gerardus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Dominica. Ego Octavianus diaconus cardinalis Sancti Nicolai in Carcere Tulliano. Ego Gregorius diaconus cardinalis Sancti Angeli.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, III Kalend. Januarii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini secundi papae anno primo.

XXII. Privilegium pro ecclesia Aquensi. (Anno 1143-44.)[PITTON, Annales de l' Eglise d' Aix, p. 130.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis BERTRANDO praeposito Aquensi ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonice subintrantibus, etc.

Aquensem Ecclesiam sub B. apostolorum et nostra protectione suscipimus, et quascunque possessiones, et quaecunque bona quae eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, in quibus haec duximus propriis exprimenda vocabulis: territorium de Ratmont quod Guido archiepiscopus tunc existens praepositus donavit Ecclesiae vestrae et canonicis Deo ibidem servientibus, et clauditur subjectis terminis, a septentrione strata publica, qua itur ad S. Honoratum ( Saint-Honorat de Roquefavour ), ab oriente rivulo, qui descendit per vallem Massiliensem ( lou Plan d' Aguilles ), et cadit in fluvium qui dicitur Arc; a meridie ab eodem fluvio scilicet Arc, ab occidenti sicut aqua vergit, et dividitur cum territorio Sancti Honorati, etc.

XXIII. Privilegium pro monasterio Rotensi. (Anno 1144, Jan. 2.)[ Monumenta Boica, I, p. 358.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus C[ONRADO] Salzburgensi archiepiscopo, HENRICO Ratisponensi et R. Pataviensi episcopis, salutem et apostolicam benedictionem.

Fraternitati vestrae notum esse credimus, quod Rotense monasterium cum omnibus bonis suis, juris beati Petri existit, et ad ejus proprietatem et defensionem specialiter pertinere dignoscitur. Unde tanto propensius ipsum monasterium et fratres inibi Domino servientes juvare et manutenere debemus, quanto specialius eos ad jus sedis apostolicae pertinere, et sub ejus protectione ac defensione permanere cognoscitis. Quocirca per praesentia vobis scripta mandamus, quatenus pro beati Petri et nostra reverentia dilectum filium B. ejusdem loci abbatem fratres quoque ejus, et eorum loca diligatis, et honoretis, juvetis et manuteneatis, atque a pravorum incursibus defensetis. De parochianis vero vestris, de quibus vobis questi fuerint, occasione remota, plenam eis justitiam faciatis.

Datum Laterani IV Nonas Januarii.

XXIV. Waltero episcopo Augustano committit tutelam monasterii Rotensis contra viduam comitis Ottonis. (Anno 1144, Jan. 2.)[ Monumenta Boica, I, p. 359.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri WALTERO Augustensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.

Dilectus filius noster Berticus Rotensis monasterii abbas, ad sedem apostolicam veniens in praesentia nostra questus est, quod G. relicta Ottonis comitis et Sigfridus ministerialis tuus quasdam possessiones ad jus monasterii sibi commissi pertinentes violenter auferant, et injuste detineant: et quoniam ipsum monasterium cum omnibus bonis suis juris beati Petri existit, et ad ejus proprietatem et defensionem specialiter pertinere dignoscitur, per praesentia tibi scripta mandamus, quatenus praefatos invasores bona ejusdem monasterii jam dicto abbati et fratribus reddere, et in pace dimittere districte commoneas. Quod si facere contempserint eos censura coerceas.

Data Laterani IV Nonas Januarii.

XXV. Ad Folmarum Hirsaugiensem et Adamum Eberacensem, abbates. (Anno 1144, Jan. 2.)[ Codex Laureshamensis, I, 241.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis FOLMARO Hirsaugiensi et ADAMO in Ebera abbatibus, salutem et apostolicam benedictionem.

Veniens ad sedem apostolicam Baldemarus abbas Laurishammensis abbatiae ad quam se regulariter electum fuisse asserebat, et exinde absentem et sine judicio spoliatum esse conquerebatur, restitutionem postulavit. Verum cum venerabilis fratris nostri Theodewini Sanctae Rufinae episcopi attestatione et multorum discretorum virorum litteris cognovimus, quod Laurishamum ad discussionem causae suae et objectis respondere, noluit interesse, et a regimine abbatiae Blidenstat, ad ipsam absque Romanae Ecclesiae auctoritate translatus fuerat, et illam ad quam illicite transierat, ei abstulimus, et ab altera quam primum habuerat, eum suspendimus. Caeterum cum frater ille, qui in regimine Laurishammensis abbatiae substitutus est, de crimine simoniae apud nos est diffamatus, et nos tantum crimen indiscussum praeterire non possumus, nec debemus; per praesentia vobis scripta mandamus quatenus si personae apparuerint, quae de simonia ipsum canonice impetant, congruo loco et tempore utraque parte ante vestram evocata praesentiam, causam diligenter audiatis, et fine canonico terminetis; alioquin idem frater quinta manu religiosarum personarum de tanto crimine se expurget. Quod autem a vobis exinde factum fuerit, de electione quoque et modo electionis, et utilitate personae veritatem nobis significare minime differatis, ut tunc veritate plenius cognita, quod ad honorem Dei faciendum fuerit, auctore Domino faciamus.

Datum Laterani IV Nonas Januarii.

XXVI. Privilegium pro ecclesia S. Sepulcri Hierosolymitana. (Anno 1144, Jan. 10.)[ROZIÈRE, Cartulaire du Saint-Sépulcre, 29.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PETRO priori et fratribus Sancti Sepulcri Jerosolymitani, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis in perpetuum.

Si mansuetudo et liberalitas sanctae Romanae Ecclesiae universis Christianis debet opportuna solatia ministrare, multo magis his qui religiosam vitam ducunt et omnipotenti Domino familiarius adhaerere videntur, id ipsum convenit impertiri. Quia igitur, dilecti in Domino filii, juxta Regulam beati Augustini, vivere decrevistis, et in loco, ubi steterunt pedes Domini, adorantes, apud gloriosum sepulcrum ejus, in quo triduo corporaliter requievit, et alia sacratissima loca, in quibus Redemptor mundi pro salute nostra vincula, flagella, crucis ignominiam, vulnera mortemque sustinuit, regulariter militatis, majori vos benevolentia et gratia dignos esse censemus, et paternis vos affectibus volumus confovere. Vestris ergo postulationibus debita benignitate accommodantes assensum, sacrosanctam ecclesiam Sancti Sepulcri, in qua, divinis obsequiis insistentes, passionem Dominicam et victoriosissimae crucis triumphum assidue oculata fide recolitis, necnon etiam personas vestras sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesenti pagina communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum canonice possidet, quaecunque etiam ab egregiae memoriae viris, duce videlicet Godofredo et utroque rege Balduino, Arnulpho quoque et aliis patriarchis, eidem loco juste collata sunt, aut in posterum a patriarchis vel aliis Dei fidelibus rationabiliter conferentur firma vobis et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: medietatem videlicet oblationum Sancti Sepulcri, et omnes oblationes Dominicae Crucis, necnon et omnes oblationes altarium in ecclesia Sancti Sepulcri existentium, sicut patriarcharum dono vobis rationabiliter donatae sunt; domos, stationes et furnos omnes civitatis Jerusalem, exceptis duobus, Hospitalis videlicet et ecclesiae Sanctae Mariae Latinae, sicut dono ducis Godofridi et fratris ejus regis Balduini et aliorum bonorum hominum vobis legitime concessa sunt; casalia, quae possidetis in territorio Jerusalem, Mahumeriam videlicet cum pertinentiis suis, Sabaiet, Cafareab, Calandriam, Armotiam, Ramittam, Beteligel, Bethsuri, Aessens, cum pertinentiis suis; in territorio Ramensi Gith casale cum omnibus pertinentiis suis; in territorio Caesariensi castellum Feniculi cum pertinentiis suis; in territorio Tyri casale Derina cum pertinentiis suis; ortum, quem habetis inter murum et antemurale civitatis Tyri; ortum et molendina et alias possessiones, quas habetis infra et circa Antiochiam; ecclesiam Quarantene cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Petri Ioppe cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Sepulcri in Acon cum terra et domo, quam dedit vobis Lambertus Hals, et aliis pertinentiis suis; in territorio ejusdem civitatis ecclesiam Sanctae Mariae de Mimas cum pertinentiis suis; ecclesiam Sanctae Mariae in civitate Tyro cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Sepulcri in Monte Peregrino cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Georgii in montanis cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Sepulcri in Brundisio civitate cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Sepulcri in Barleto cum pertinentiis suis; ecclesiam quam habetis in Venosa civitate dono Nicholai, ejusdem civitatis episcopi, cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Sepulcri juxta Trojam civitatem cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Theodori martyris ante portam Beneventanae civitatis cum pertinentiis suis; castellum Cerret cum pertinentiis suis, quod nobilis vir Albertus, Blandatensis comes, ecclesiae Sancti Sepulcri donavit; ecclesiam quam habetis in episcopatu Constantiensi, in villa quae vocatur de Kendorf. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva apostolicae sedis et patriarchae Jerosolymitani reverentia et episcoporum in quorum parochiis ecclesiae vestrae sitae sunt canonica justitia. Si qua in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat; cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. Ego Coelestinus, Catholicae Ecclesiae episcopus, subscripsi. Ego Conradus, Sabinensis episcopus, subscripsi. Ego Theodevinus Sanctae Ruffinae episcopus, subscripsi. Ego Albericus, Ostiensis episcopus, subscripsi. Ego Stephanus, Praenestinus episcopus, subscripsi. Ego Imarus, Tusculanus episcopus, subscripsi. Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Calixti, subscripsi. Ego Goizo, presbyter cardinalis tituli Sanctae Caeciliae, subscripsi. Ego Hubaldus, presbyter cardinalis tituli Sanctae Praxedis, subscripsi. Ego Humbaldus, presbyter cardinalis tituli Sanctorum Joannis et Pauli, subscripsi. Ego Gregorius, diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi, subscripsi. Ego Octo, diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum, subscripsi. Ego Ottavianus, diaconus cardinalis Sancti Nicolai in Carcere Tulliano, subscripsi.

Datum Laterani, per manum Gerardi, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, IV Idus Januarii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1144, pontificatus vero domni Coelestini papae II anno primo.

XXVII. Ecclesiae Lucensis fratribus, Almerici bonae memoriae S. R. E. cancellarii et ecclesiae B. Mariae Novae diaconi cardinalis, haeredibus, id privilegii tribuit ut ex eorum numero in posterum deligantur diaconi cardinales ecclesiae B. Mariae Novae. (Anno 1144, Jan. 10.)[ Bullar. Later., 122.] XXVIII. Privilegium pro ecclesia S. Sepulcri Hierosolymitani. (Anno 1144, Jan. 10.)[ROZIÈRE, Cartul. du Saint-Sépulcre, 27.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PETRO priori et fratribus Sancti Sepulcri Jerosolymitani, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis in perpetuum.

Quoties in quibusdam conventionibus noster exspectatur assensus, ne in dubium veniant quae geruntur, ratio eas pro securitate partium debet habita solidare. Dilectus siquidem filius noster Fulco, illustris Jerosolymorum rex, et Milesennis uxor ejus, regina, monasticae religionis viros aut mulieres in ecclesia Sancti Lazari, quae in Bethania sita est, stabiliri desiderant, et id tam suis quam venerabilis fratris nostri Guillelmi, patriarchae Jerosolymitani, necnon archiepiscoporum et episcoporum illius terrae litteris sedis apostolicae auctoritate roborari suppliciter postulant. Ideoque nos, quorum praecipue interest justis votis assensum praebere, piis eorum desideriis debita benignitate gratum impertientes assensum, statuimus ut in eadem Beati Lazari ecclesia, juxta jam dicti fratris nostri patriarchae nec non praefati regis et reginae petitionem et ordinationem, viri aut mulieres monasticae professionis ad honorem et servitium Dei statuantur, et ordo monasticus perpetuis ibi temporibus inviolabiliter conservetur. Concambium quoque de casali Thecuae, sicut praefatus rex libere vobis concessit, et de casalibus, quae ad sustentationem religiosarum personarum in eadem ecclesia ordinandarum vos ei similiter libere concessistis, quemadmodum inter vos et ipsum regem factum est et scriptis hinc inde firmatum, auctoritate apostolica confirmamus et ratum manere censemus. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat; observantibus autem sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.Ego Goizo, presbyter cardinalis tituli Sanctae Ego Coelestinus, Catholicae Ecclesiae episcopus, subscripsi. Ego Conradus, Sabinensis episcopus, subscripsi. Ego Theodovinus, Sanctae Rufinae episcopus, subscripsi. Ego Albericus, Ostiensis episcopus, subscripsi. Ego Stephanus, Praenestinus episcopus, subscripsi. Ego Imarus, Tusculanus episcopus, subscripsi. Ego Gregorius, presbyter cardinalis tituli Calixti, subscripsi. Caeciliae, subscripsi. Ego Hubaldus, presbyter cardinalis tituli Sanctae Praxedis, subscripsi. Ego Humbaldus, presbyter cardinalis tituli Sanctorum Joannis et Pauli, subscripsi. Ego Gregorius, diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi, subscripsi. Ego Octo, diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum, subscripsi. Ego Octavianus, diaconus cardinalis Sancti Nicolai in Carcere Tulliano, subscripsi.

Datum Laterani, per manum Geraldi, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, IV Idus Januarii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domini Coelestini papae II anno primo.

XXIX. Ad Petrum priorem et canonicos S. Sepulcri Hierosolymitani.--Ecclesiam illis in urbe Roma concedit. (Anno 1144, Jan. 12.)[ROZIÈRE, ibid., p. 76.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis P[ETRO] priori et canonicis Sancti Sepulcri, salutem et apostolicam benedictionem.

Fratres vestros, dilectos videlicet filios nostros L. . . et G. . . , cum litteris praedecessori nostro bonae memoriae, papae Innocentio, a fraternitate vestra transmissis debita benignitate suscepimus, et in suis justis postulationibus exaudivimus, utpote qui sanctam Jerosolymitanam Ecclesiam et personas vestras vera in Domino charitate diligimus, et, in quibus secundum Deum possumus, honorare et exaltare volumus. Ideoque pro honestate et religione vestra dignum duximus ut in Romana urbe vobis ecclesiam concedamus, in qua et Domino serviatis, et, cum pro negotiis Ecclesiae vestrae ad curiam veneritis, honestum hospitium habeatis. Vestrae itaque interest, dilecti in Domino filii, ut, quanto gloriosum Domini nostri Jesu Christi Sepulcrum et caetera loca, quae ipse corporali praesentia sua visitare dignatus est, propius cernitis, tanto in ipsius servitio devotiores existatis, et sic ei per omnia placere studeatis, ut post hujus vitae transitum sempiternae retributionis fructum a remuneratore omnium bonorum Domino Jesu Christo percipere mereamini. Praefatos vero fratres vestros, qui honeste apud nos conversati sunt, et pro commissis sibi negotiis fideliter laboraverunt, dilectioni vestrae commendamus, rogantes ut pro nostra charitate de charis chariores habeatis. Orantes vos pro nobis gratia divina custodiat, et ab omnibus peccatis absolvat.

Data Laterani II Idus Januarii.

XXX. Privilegium pro coenobio S. Bertini Sithiensi. (Anno 1144, Jan. 19.)[ Collection des Cartul., III, 314.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio LEONI, abbati Sancti Bertini, ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.

Justitiae et rationis ordo suadet ut qui sua desiderat a successoribus mandata servari, praedecessoris sui procul dubio voluntatem et statuta custodiat, Ideoque, dilecte in Domino fili, Leo abbas, decisionem controversiae, quae est diutius agitata inter te et dilectum filium nostrum Petrum, Cluniasensem abbatem, pro subjectione, quam idem abbas sibi in tuo monasterio vindicabat, quemadmodum a praedecessore nostro bonae memoriae papa Innocentio, nobis quoque et aliis fratribus suis praesentibus et collaudantibus, facta est, et scripti sui munimine roborata, confirmamus et ratam manere censemus. Privilegiis itaque Cluniacensium, quae super hoc se habere ab apostolica sede dicebant, ab eodem praedicto praedecessore nostro, justitia dictante, cassatis, ad exemplar ipsius tam te quam successores ac fratres tuos, seu monasterium Sancti Bertini, ab hujusmodi lite et Cluniacensium subjectione absolvimus; idemque coenobium libertati proprie restitutum, salvo jure Taruanensis Ecclesiae vel episcopi, sub solius Romanae Ecclesiae ditione atque tutela perpetuo manere decernimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem locus inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, liberalitate principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: in Taruanensi parochia, ecclesiam Sanctae Margaretae, ecclesiam Sancti Joannis, Sancti Martini, ecclesiam de Harbela, ecclesiam de Peternesse, ecclesiam de Turbessem, sicut antiquitus ab omni episcopali redditu liberas; ecclesiam de Broburg cum capellis suis; duos etiam manipulos decimae novae terrae ubicunque accreverit in tota parochia de Broburg, quae extenditur usque ad terminos vicinarum parochiarum; ecclesiam de Arkes cum eadem villa, ecclesiam de Poperinghem cum eadem villa, ecclesiam de Steenkerka, ecclesiam de Brusele, ecclesiam de Scales, ecclesiam de Boveringhem cum villis earum, villam de Aldenfort et de Ostresela et de Rokestor, cum terra quam emit Ecclesia ab Arnulpho de Vuenti, et aliis terris adjacentibus; allodium quod Clarembaldus dedit in villa Eustinghem, ecclesiam de Coeka, ecclesiam de Helcin cum villis earum, et quod ex dono Joannis bonae memoriae, Morinensis episcopi, in ecclesia de Valnas possidetis; ecclesiam de Locanes et Acquina, ecclesiam de Hunela cum eadem villa, altare de Merchem, quod venerabilis Joannes episcopus vobis concessit. In Noviomensi parochia, Canetae curtim, id est Calmunt; in Tornacensi, ecclesiam de Rokeshem, ecclesiam de Edingehem, de Vestkerke, et decimam de Claneskerke; ecclesiam de Hildingehem, ecclesiam de Lisnega, ecclesiam de Snelgekerke, ecclesiam de Erningehem, ecclesiam de Bovenkerke; in Atrebatensi parochia, ecclesiam de Verkin, ecclesiam de Salomes, ecclesiam Hautay; in territorio Furnensi, berquariam quadraginta librarum, quam Carolus dedit pro anima Balduini comitis, et terram de Buri, quam ecclesia vestra in Belvacensi pago possidere cognoscitur; in Coloniensi parochia, ecclesiam de Frekene, ecclesiam de Gildestorp, cum appendiciis earum.

Ex quibus praecipimus ut nulla per episcopos vel eorum ministros exactio quibuslibet occasionibus exigatur, salvis episcoporum annuis redditibus; ecclesiam quoque de Coclers, quam Baldricus, Tornacensis Ecclesiae episcopus, Lamberto bonae memoriae abbati suisque successoribus, ordinandam, una cum altari de Rusleta, omni exactione liberam tribuit, praeter decem solidos denariorum, qui, singulis annis, de Rusleta episcopo persolvuntur, totum etiam atrii spatium, quod ab omni parte basilicae vestrae usque ad medium Agnionis fluvii cursum interjacet, cum piscariis Mera et Grath, Mardic et Stranguer, et Laugha, et terris adjacentibus, cultis vel incultis, sicut antiquitus possidetis. Iterum in parochia Taruanensi, ecclesiam de Osclara, ecclesiam de Vuarnestim, ecclesiam sanctae Mariae, quae dicitur Eggafridi capella, ecclesiam de Haveskerke. Praefati quoque praedecessoris nostri vestigiis inhaerentes, concordiamque inter Lambertum praedecessorem tuum, dilecte in Domino fili, Leo abbas, et Everardum, filium Odberti de Helcinio, super altari ejusdem villae et capellis suis, in praesentia Joannis, bonae memoriae Morinensis episcopi, et clericorum ejus, rationabiliter facta est, et scripto suo firmata, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti pagina communimus. Pratum quoque Sancti Martini, et femedir Petri presbyteri, atque sart Alberti, quae, pro conservanda concordia, eidem Everardo, tantum in vita sua, concessa sunt, idem monasterium absque ullius contradictione, juxta tenorem ipsius concordiae, de caetero quiete possideat. Stationes autem publicas ab episcopo in eodem fieri monasterio, eumdem episcopum frequenter venire, nisi ab abbate et fratribus vocatus fuerit, omnino prohibemus. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, nullus ibi qualibet subreptionis astutia vel violentia praeponatur, nisi quam fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, elegerit. In monasterio quoque Sancti Silvini apud Alciacum, juxta antiquam consuetudinem, de vestra congregatione idonea et religiosa persona semper in abbatem praeponatur, eligatur. Statuimus etiam ut, juxta decretum felicis memoriae Urbani papae, in parochialibus ecclesiis quas tenetis, episcoporum consilio presbyteros collocetis, quibus episcopi parochiae curam cum vestro assensu committunt, ut ejusdem sacerdotes de plebis quidem cura rationem reddant; vobis autem pro rebus temporalibus, ad monasterium pertinentibus, debitam subjectionem exhibeant. Sancimus insuper ut infra parochias vestras nullus ecclesiam vel monasterium absque vestro assensu aedificare praesumat, salva nimirum in omnibus apostolicae sedis auctoritate. Ad indicium autem hujus perceptae a Romana Ecclesia libertatis, singulis annis unciam auri nobis nostrisque successoribus persolvatis. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium super hac nostra concessione ac confirmatione temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, etc. » Ut supra in privilegio Innocentii, usque in finem.

« Ego Coelestinus, Catholicae Ecclesiae episcopus, subscripsi.

« Datum Laterani, per manum Gerardi, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, quarto decimo Kal. Februarii, indictione septima, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini secundi papae anno primo.

FIAT PAX IN VIRTUTE TUA, ET ABUNDANTIA IN TURRIBUS TUIS. SANCTUS PETRUS. SANCTUS PAULUS.

XXXI. Ad Gerhoum praepositum Reicherspergensem.--Solatur illum quod multa sustineat ab adversariis, et ut ad se veniat, invitat. (Anno 1144, Jan. 27.)[MANSI, Concil., XXI, 593.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio GERHOO Richerispergensi praeposito, salutem et apostolicam benedictionem.

Super tribulationibus et angustiis, quas pro veritatis et justitiae assertione dilecti filii nostri G. diaconi cardinalis attestatione te sustinere accepimus, paterna tibi affectione compatimur, et in quibus secundum Deum possumus, opem tibi et consilium libenter impendimus. In quibus tanto majorem patientiam te oportet habere, quanto certius est tuam industriam easdem persecutiones pro defensione justitiae sustinere. Scis enim nec novum esse nec insolitum quod, juxta Apostolum, qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur ab impiis et dissimilibus, quos Dominus in Evangelio consolatur, beatitudinem aeternam illis repromittens, Beati, inquit, qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Nos tamen pro debito officii nostri aemulis tuis obviare et censura ecclesiastica eos cohibere volumus. Unde per praesentia tibi scripta mandamus, quatenus proxima Dominica, qua legitur: Ego sum pastor bonus, nostro te conspectui repraesentes, ut per te ipsum causa plenius cognita, quieti et tranquillitati tuae providere, et sicut dilecto filio opportune tibi subvenire valeamus.

XXXII. Privilegium pro parthenone S. Hilarii. (Anno 1144, Febr. 8.)[LAMI, Deliciae erudit., 1737, p. 209.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiabus AGNETI abbatissae monasterii S. Hilarii in episcopatu Festulano siti. . . . . ejusque tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.

Ad hoc universalis Ecclesiae cura nobis a provisore omnium bonorum Deo commissa est, ut religiosas diligamus personas, et beneplacentem Deo religionem studeamus modis omnibus propagare; nec enim Deo gratus aliquando famulatus impenditur, si ex charitatis radice procedens, a puritate religionis fuerit conservatus. Eapropter, dilectae in Domino filiae, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium, in quo divino mancipatae estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut omnia castella, praedia, jura, curtes, ecclesiae, vineae, terrae cultae sive incultae, cum pertinentiis suis, quaecunque etiam idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus succedentibus et illibata permaneant. Ipsum vero monasterium in eodem statu et regimine sanctorum monialium, videlicet feminarum, quotidie in religione proficiens, sicut ab exordio hic. . . . perpetuo manere sancimus. Praedecessoris quoque nostri bonae memoriae Alexandri papae vestigiis inhaerentes, integras decimationes de cultis et incultis terris, et caeteris rebus vestris, ad usum pauperum et peregrinorum, apostolica vobis auctoritate concedimus et firmamus. Consecrationes vero altarium seu basilicarum, et clericorum vestrorum ordinationes, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipietis episcopo, si quidem Catholicus fuerit, et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerit, et ea gratis et absque aliqua pravitate vobis voluerit exhibere. Alioquin liceat vobis Catholicum quemcunque malueritis adire antistitem, qui nimirum nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur vestris, et aliorum usibus, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, omnimodis profutura, salva nimirum in omnibus sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.

In circulo:

FIAT PAX IN VIRTUTE TUA, ET ABUNDANTIA IN TURRIBUS TUIS.

In medio circuli:

S. PETRUS, S. PAULUS, COELESTINUS PAPA II. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Gibi presbyter cardinalis tit. S. Mariae in Trans-Tiberim. Ego Guido presbyter cardinalis tit. S. Laurentii in Damaso. Ego Octavianus diaconus cardinalis Sancti Nicolai in carcere Tulliano. Ego Petrus cardinalis presbyter tituli S. Susannae. Ego Joannes. Ego Guizzo presbyter cardinalis tituli S. Caeciliae. Ego Thomas presbyter cardinalis Sanctae Vestinae.

Datum Laterani per manum Gerardi S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, VI Idus Februar., indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

XXXIII. Privilegium pro monasterio Montis S. Joannis. (Anno 1144, Febr. 12.)[MIRAEUS, Opp. diplom., III, 722.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GISELBERTO abbati ecclesiae Montis S. Joannis, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.

Apostolici moderaminis clementiae convenit religiosos diligere et eorum loca pia protectione unire. Dignum namque et honestati conveniens esse cognoscitur, ut qui ad Ecclesiarum regimen assumpti sumus, eas et a pravorum hominum nequitia tueamur, et apostolicae sedis patrocinio foveamus.

Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et ecclesiam Beatorum apostolorum Joannis et Jacobi in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant, in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Locum videlicet ipsum, cum tota silva et terris adjacentibus, sicut a Gualtero Sancti Gereonis canonico, et fratre ejus Huberto devotionis intuitu vobis concessa sunt; sancimus etiam, ut de novalibus, quas propriis manibus ac sumptibus colitis, nullus omnino clericus sive laicus a vobis decimas exigat. Adjicimus etiam ne pro communi interdicto parochiae praefata ecclesia a divino vacet officio, sed potius clausis januis et exclusis excommunicatis et interdictis, submissa voce divina vobis liceat officia celebrare. Prohibemus quoque ut nulli fratrum post factam ibi professionem, absque abbatis totiusque congregationis permissione, liceat ex eodem claustro discedere, discedentem vero absque communi litterarum cautione nullus audeat retinere. Sepulturam vero ipsius loci liberam esse concedimus, ut quicunque se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salvatamen justitia matricis Ecclesiae. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, aut ablatas retinere vel minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare, bona vero integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva dioecesani episcopi canonica justitia, et apostolicae sedis auctoritate. Ad indicium autem hujus a sede apostolica perceptae protectionis, denarium aureum Coloniensis monetae, nobis nostrisque successoribus annis singulis persolvetis. Si qua ergo in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, honoris sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sanctissimo corpore et sanguine Dei ac Domini nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. Coelestinus papa secundus. Ego Amaedeus Sabinensis episcopus. Ego Theodoricus S. Rufinae episcopus. Ego Albericus Ostiensis episcopus. Ego Imarus Tusculanus episcopus. Ego Petrus Albanensis episcopus. Ego Guido cardinal. presbyter titulo S. Chrysogoni. Ego Petrus cardinalis presbyter titulo Sanctae Susannae. Aubertus presbyter cardinalis titulo Sanctae Anastasiae.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romonae Ecclesiae presbyteri cardinalis, ac bibliothecarii, VI Idus Februarii, indict. VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus domni Coelestini II anno primo.

XXXIV. Privilegium pro monasterio S. Salvatoris de Florentia. (Anno 1144, Febr. 15.)[MITTARELLI, Annal. Camaldul., III, 281.]
Coelestinus papa II recipit sub sua et beati Petri protectione monasterium Sancti Salvatoris juxta Florentiam, ut idem monasterium, quascunque possessiones vel bona habet, vel est in perpetuum habiturum concessione pontificum, largitione regum vel principum, seu oblatione fidelium, vel aliis justis modis auctoritate papali possideat illibata. Quaedam autem bona propriis nominibus exprimenda decrevit, videlicet decimas quas quadraginta annis idem monasterium inconcusse possedit; item jus, quod habet in ecclesia Sancti Christophori; item quod habeat liberam sepulturam eorum qui, devotione vel extrema voluntate, se illic eligerint sepeliri, matricis ecclesiae justitia salva. Subscripserunt omnes cardinales.

Datum Laterani anno Domini 1143, XV Kal. Martii, pontificatus ejus anno I.

XXXV. Ad clerum populumque Pratensem.--Ut A[ttoni] episcopo Pistoriensi obediant. (Anno 1144, Febr. 17.)[ZACHARIA, Anecdota medii aevi, 212.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis clero et populo Pratensi, salutem et apostolicam benedictionem.

Manifestum est quoniam obedientia omnium virtutum stabilitas est et fundamentum, qua infidelis quis esse convincitur, etiamsi fidelis esse videatur. Quocirca per apostolica vobis scripta mandamus quatenus venerabili fratri nostro A. Pistoriensi episcopo, discreto siquidem et religioso viro, tanquam proprio pastori, et animarum vestrarum episcopo absque ulla contradictione debitam obedientiam, et reverentiam humiliter deferatis; de possessionibus vero, et pensionibus Ecclesiae suae nullam ei injuriam faciatis, nec ab aliis fieri permittatis.

Datum Laterani XIII Kal. Martii.

XXXVI. Privilegium pro Ecclesia Pistoriensi. (Anno 1144, Febr. 17.)[ZACHARIA, ibid., p. 229.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri ATTONI Pistoriensi episcopo, ejusque successoribus canonice promovendis in perpetuum.

Pistoriensis Ecclesia largiente auctore omnium bonorum Domino in Tusciae partibus a longis retro temporibus hujus specialis praerogativae munus obtinuit, ut sapientum et discretorum pastorum regimine praefulgeret, et tam in temporalibus quam in spiritualibus per eorum industriam gratum Domino susciperet incrementum. Eadem equidem et debita jucunditate laetamur, quoniam supernae dispositionis providentia te, venerabilis frater Atto episcope, sapientem utique virum et in religione probatum ejusdem loci pastorem constituit, et ad gubernandum et instruendum doctrina et vitae exemplo populum suum miseratio divina vocavit. Quanto ergo persona tua religiosior est, etiam praefata Pistoriensis Ecclesia, cui auctore Deo praesides, exstitit beato Petro devotior, tanto ex injuncto apostolatus officio magis grata nobis incumbit necessitas, ut praenominatam Ecclesiam tibi a Domino commissam auctoritate apostolici privilegii muniamus, et ei jus suum illibate et integre conservemus. Ad exemplar ergo praedecessorum nostrorum felicis memoriae papae Paschalis et Innocentii Romanorum pontificum praesenti decreto statuimus, ut universa quae inpraesentiarum eadem Ecclesia juste et legitime possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, etc. Plebem in Villiano, plebem S. Quirici, plebem de Spanareclo, plebem de Saturnana, plebem de Brandelio, plebem de Calloria cum omnibus capellis et decimationibus ad eas jure pertinentibus, plebem de Vinaciano, plebem de Seiano, plebem S. Pauli, plebem S. Hippolyti, plebem de Ajolo, plebem S. Justi, plebem de Colonica cum populo, et decimis, et caeteris ad eam jure pertinentibus, in prato plebem S. Stephani. Nulli ergo omnino, ut infra in bulla Eugenii III anni 1152, III Id. Decembris. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus ss. Ego Conradus Sabinensis episcopus ss. Ego Teruderinus S. Rufinae episcopus ss. Ego Alberigus Ostiensis episcopus ss. Ego Stephanus Praenestinus episcopus ss. Ego Imatus Tusculanus episcopus ss. Ego Petrus Albanensis episcopus ss. Ego Guido presbyter cardinalis TT. S. Grisogoni ss. Ego Rainerius presbyter cardinalis TT. S. Priscae ss. Ego Petrus cardinalis presbyter TT. S. Susannae ss. Ego Ubaldus presbyter cardinalis TT. S. Praxedis ss. Ego Goizo presbyter, cardinalis TT. S. Caeciliae ss. Ego Thomas presbyter cardinalis TT. Vestinae. Ego Guido presbyter cardinalis TT. S. Laurentii in Damaso. Ego Rainerius presbyter cardinalis TT. S. Stephani ss. Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi ss. Ego Otto diaconus cardinalis S. Georgii ad Velum Aureum. Ego Guido diaconus cardinalis Sanctorum Cosmae et Damiani ss. Ego Gherardus diaconus cardinalis S. Mariae in Domnica. Ego Guido in Romana Ecclesia altaris minister indignus. Ego Joannes diaconus cardinalis S. Mariae Novae ss.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, XIII Kalendas Martii, indictione VII [VI], Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini papae secundi anno primo.

XXXVII. Privilegium pro ecclesia S. Mariae Undersfordensis. (Anno 1144, Febr. 18.)[ Monum. Boic., X, p. 238.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis RICHARDO praeposito ecclesiae Sanctae Mariae de Undinesdorf, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.

Desiderium quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis petitionibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam quae a nobili viro Ottone comite palatino in proprio allodio fundata est, et sub censu unius bysantii nobis nostrisque successoribus annualiter persolvendo beato Petro oblata, praesentis scripti patrocinio, communimus; in primis siquidem statuentes ut ordo canonicus secundum B. Augustini Regulam perpetuis ibi temporibus inviolabiliter conservetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Chrisma vero, oleum Sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipietis episcopo, si quidem catholicus fuerit, et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerit, et ea gratis et absque aliqua pravitate vobis voluerit exhibere; alioquin liceat vobis Catholicum quemcunque malueritis adire antistitem. Sepulturae quoque libertatem praefatae Ecclesiae apostolica auctoritate donamus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei ac Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.

Ego Coelestinus catholicae Ecclesiae episcopus

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, XII Kal. Martii, indict. VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

XXXVIII. Privilegium pro Ecclesia Strombergensi. (Anno 1144, Febr. 19.)[LACOMBLET, Urkundenbuch, I, p. 348.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis WALTHERO ecclesiae Sanctae Mariae de Stromberch praeposito ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regulariter substituendis, in perpetuum.

Apostolici moderaminis clementiae convenit religiosos diligere, et eorum loca pia protectione munire. Dignum namque et honestati conveniens esse cognoscitur, ut qui ad Ecclesiarum regimen assumpti sumus eas et a pravorum hominum nequitia tueamur, et apostolicae sedis patrocinio foveamus. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam in qua divino mancipati estis obsequio sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut ordo canonicus secundum B. Augustini Regulam perpetuis ibi temporibus inviolabiliter conservetur. Praeterea quascunque possessiones quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: curtem in Steintelberch cum suis pertinentiis; curtem in Mechitinheim cum suis pertinentiis; quidquid etiam in terris cultis, sive incultis, vineis, pratis, silvis, pascuis, molendinis, seu aliis bonis rationabiliter possidetis; decimas quoque totius montis in quo vestra ecclesia sita est, et omnium novalium quae excoluntur intra terminum, videlicet intra marcham hominum habitantium in Winthere, et caetera omnia quae ab Arnoldo Coloniensi archiepiscopo vobis rationabili providentia concessa sunt similiter confirmamus. Sane laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus omnino clericus vel laicus decimas a vobis exigere praesumat. Advocatus autem vester nihil a vobis exigat, nec in bonis vel possessionibus vestris aliquam exactionem faciat, sed uno denario aureo Coloniensis monetae sicut inter vos et ipsum statutum est in dedicatione vestrae ecclesiae a vobis sibi annualiter persolvendo contentus existat. Liceat etiam vobis in communi interdicto ipsius episcopatus, clausis januis et exclusis excommunicatis vel interdictis, submissa voce divina officia celebrare. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse concedimus, et quicunque se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salva tamen justitia matricis ecclesiae. Ad indicium autem hujus a sede apostolica perceptae protectionis II tenacula libri nobis nostrisque successoribus annis singulis persolvetis. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praedictam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva Coloniensis archiepiscopi canonica justitia, et apostolicae sedis reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei ac Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.Ego Rainerius presbyter cardinalis tit. Sanctae Ego Coelestinus catholicae Ecclesiae episcopus ss. Ego Conradus Sabinensis episcopus ss. Ego Theodewinus S. Rufinae episcopus ss. Ego Albericus Ostiensis episcopus ss. Ego Stephanus Praenestinus episcopus ss. Ego Imarus Tusculanus episcopus ss. Ego Petrus Albanensis episcopus ss. Ego Gregorius presbyter cardinalis tit. Calixti ss. Ego Guido presbyter card. tit. S. Grysogoni ss. Priscae ss. Ego Goizo presbyter cardinalis tit. S. Caeciliae ss. Ego Hubaldus presbyter cardinalis tit. Sanctae Praxedis ss. Ego Thomas presbyter cardinalis tit. Vestinae ss. Ego Petrus cardinalis presbyter tit. S. Susannae ss. Ego Humbaldus presbyter card. tit. SS. Joannis Pauli ss. Ego Guido presbyter card. tit. S. Laurentii in Damaso ss. Ego Nicolaus presbyter card. tit. S. Cyriaci ss. Ego Rainerius presbyter cardin. tit. Sancti Stephani de Caelio Monte ss. Ego Mantredus presbyter cardinalis tit S. Savinae ss. Ego Haribertus presbyter card. tit. Sanctae Anastasiae ss. Ego Gregorius diaconus cardinaliis SS. Sergii et Bacchi ss. Ego Otto diaconus cardinalis S. Georgii ad Velum Aureum ss. Ego Octavianus diaconus cardinalis S. Nicolai in Carcere Tulliano ss. Ego Petrus diaconus cardinalis S. Mariae in Aquiro ss. Ego Petrus diaconus cardinalis S. Mariae in Porticu. Ego Rudolfus diaconus cardinalis Sanctae Luciae subscr. Ego Joannes . . . . diaconus cardinalis S. Adriani ss. Ego Gregorius diaconus cardinal. S. Angeli ss. Ego Attaldus diacon. cardin. S. Eustachii juxta templum Agrippae ss. Ego Joannes diaconus cardinalis S. Mariae Novae subscr. Ego Hugo Sanctae Romanae Ecclesiae diaconus S. Luciae in Horphea ss.

Datum Laterani per manum Gerardi S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, XI Kalend. Martii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

XXXIX. Monachorum Vivensium et Camaldulensium controversiam dirimit. (Anno 1144, Febr. 23.)[MITTARELLI, Annal. Camaldul., III, append., p. 406.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis BONO priori de Vivo ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.

Apostolicae sedis administratione nobis a Deo concessa compellimur, religiosorum fratrum scandala de medio tollere, et eorum paci et tranquillitati providere, ideoque controversiam, quae inter vos et religiosos fratres Camaldulenses diutius agitata est, auditis hinc inde rationibus et diligenter inquisitis, communicato fratrum nostrorum consilio, hoc ordine duximus decidendam. Quia igitur locus ipse fere a principio suae fundationis per Camaldulenses fratres in religione profecisse dignoscitur, ut vinculum charitatis inter vos conservetur, statuimus ut prior, qui in eodem loco pro tempore fuerit ordinandus, de ipsa congregatione, si idoneus ibi repertus fuerit, secundum B. Benedicti Regulam a fratribus ejusdem loci eligatur. Electus autem infra XL dies Camaldulensi priori de ordinis observantia obedientiam cum omni humilitate promittat. Si vero, quod absit! ibidem idoneus reperiri non poterit, a fratribus de Vivo, de Congregatione Camaldulensi, sicut praedictum est, secundum Regulam eligatur. Cum autem prior et fratres Camaldulenses ad Vivum venerint, in choro, in refectorio, et dormitorio tanquam fratres communiter recipiantur, atque prior tam in capitulo quam in aliis praecipuum locum teneat, et quae in ordine corrigenda fuerint, rationabili providentia corrigat, et statuenda stabi liat. Prior vero de Vivo ad anniversarium capitulum Camaldulensium fratrum vadat, et tanquam unus de majoribus prioribus ejusdem congregationis in loco quam in aliis honoretur. Si vero ipse et fratres sui aliquando Camaldulum venerint, tam in choro quam in aliis communiter in monasterio tractentur. Brevia vero mortuorum fratrum utrinque secundum Camaldulensis Congregationis consuetudinem recipiantur, et pro eis obsequia celebrentur. Si qua igitur in posterum ecclesiastica saecularisve persona, hujus decreti nostri paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei ac Domini Redemptoris nostri aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Observantibus autem sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus hic fructus bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.

FIAT PAX IN + VIRTUTE TUA, SANCTUS PETRUS, + SANCTUS PAULUS CELESTINUS + PAPA II ET ABUNDANTIA + IN TURRIBUS TUIS. Ego Manfredus presbyter cardinalis tit. Sanctae Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus subs. Ego Conradus Sabinensis episcopus subs. Ego Stephanus Praenestinus episcopus subs. Ego Petrus Albanensis episcopus subs. Ego Thomas presbyter cardinalis tituli Vestinae subs. Ego Hubaldus presbyter cardinalis tit. Sanctae Praxedis subs. Sabinae subs. Ego Gilibertus presbyter cardinalis tit. Sancti Marci subs. Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi subs.

Datum Laterani per manum Gerardi Sanctae Romanae Ecclesiae presbyter cardinalis ac bibliothecarii, VII Kalend. Martii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143 pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

Ego Vitalis notarius in audiendo et auscultando cum orginali privilegio interfui et me subscripsi et meum signum apposui.

Ego Robertus notarius in audiendo et auscultando cum originali privilegio interfui et cum meo signo authenticavi.

Ego Octavius notarius hoc privilegium sumptum ab originali privilegio, nihil addendo vel minuendo, quod immutet sensum privilegii, subscripsi et publicavi III Idus Maii anno Domini 1218 indictione IV.

Actum in civitate Arretina feliciter coram supra scriptis notariis, scilicet Vitali et Roberto ad hoc convocatis.

XL. Monasterii Ensdorsensis protectionem suscipit, bona confirmat, jura statuit. (Anno 1144, Febr. 24.)[RIED, Cod. diplom., I, 207.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis THIEDOINO abbati Ensdorfensis Ecclesiae, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.

Desiderium, quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter dilecti in Domino filii vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes, ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Prohibemus autem, ut nulli fratrum, post factam ibidem professionem, absque abbatis totiusque congregationis permissione liceat ex eodem claustro discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Abbas vero, qui pro tempore fuerit, bona ipsius monasterii communi fratrum consilio libere disponat, et quod ibi corrigendum fuerit rationabiliter corrigat. Ut autem divino servitio liberius vacare possitis, prohibemus ut nullus unquam advocatus infra ambitum muri vestri, nisi ab abbate fuerit invitatus, placitum teneat. Sepulturam vero ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremo voluntati, quicunque se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salva tamen justitia matricis ecclesiae.

Sane laborum vestrorum, quos propriis manibus, ac sumptibus excolitis, nullus omnino a vobis decimas exigat. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat jam dictam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet molestiis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva dioecesani episcopi canonica justitia et apostolicae sedis auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat; cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. Ego Coelestinus, Catholicae Ecclesiae episcopus subs. Ego Theodewinus Sanctae Rufinae episcopus subs. Ego Thomas, presbyter cardinalis titulo Vestinae, subs. Ego Alpetrus, Albanensis episcopus, subs. Ego Petrus, cardinalis presbyter titulo Sanctae Susannae, subs. Ego Otto, diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum, subs. Ego Gerardus, diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Dominica, subs. Ego Guido in Romana Ecclesia altaris minister, subs. Ego Astaldus, diaconus cardinalis Sancti Eustachii juxta templum Agrippae, subs. Ego Joannes, diaconus cardinalis Sanctae Mariae Novae, subs.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, VI Kalend. Martii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domini Caelestini papae II, anno primo.

Plumbum. Coelestinus PP. II.

XLI. Ad canonicos S. Alexandri Bergomates. (Anno 1144, Febr. 24.)[LUPI, Cod. diplom. Bergom., II, 1047.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis canonicis Sancti Alexandri Bergomensis, salutem et apostolicam benedictionem.

De discordia quae inter vos et canonicos Sancti Vincentii agitur, paterno affectu dolemus, et ad pacem et concordiam inter vos reformandam libenter intendere volumus. Ideoque per praesentia vobis scripta mandamus quatinus proxima dominica qua legitur Pastor bonus duo ex vobis sapientiores et discretiores ad nostram praesentiam veniant, et ecclesiae vestrae antiqua et moderna praecipue praedecessoris nostri bonae memoriae papae Innocentii privilegia secum afferant; ut tunc inspectis privilegiis et auditis utriusque partis rationibus quod inter vos statuendum fuerit auctore Domino statuamus. De caetero dilectioni vestrae rogando mandamus ut aequanimiter feratis quod sacerdotibus hac occasione interdictis sacerdotale officium restituimus.

Dat. Laterani VI Kalend. Martii.

XLII. Monasterio Cluniacensis asserit ecclesiam S. Vincentii, concessam a Berengario episcopo Salmanticensi. (Anno 1144, Febr. 24.)[MANSI, Concil., XXI, 594.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PETRO Cluniacensi abbati ejusque fratribus, salutem et apostolicam benedictionem.

Cum ex injuncto nobis a Deo apostolatus officio, universis Catholicae Ecclesiae filiis debitores existamus, vobis tamen qui sanctae Romanae Ecclesiae specialius inhaeretis, propensiori nos, convenit charitatis studio imminere. Ideoque tanquam specialibus B. Petri filiis paterna sollicitudine providere volentes, ecclesiam S. Vincentii de Salamantica, quam frater noster Berengarius ejusdem civitatis episcopus, assensu prioris ejusdem loci, et charissimi filii nostri A. regis Hispaniae, canonice vobis concessit, per praesentis vobis scripti paginam confirmamus. Si quis autem hujus nostrae confirmationis paginam sciens, contra eam venire tentaverit, omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, indignationem se noverit incursurum.

Datum Laterani VI Martii.

XLIII. Privilegium pro monasterio S. Mariae de Bonosolatio. (Anno 1144, Febr. 26.)[UGHELLI, Italia sacra, III, 104.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis LANFRANCO abbati S. Mariae de Bonosolatio ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis in perpetuum.

Quoniam sine vere cultu Religionis, etc., usque permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: decimationes videlicet quas hactenus canonice possidetis; quod habetis in monte Caroso, et curte ejusdem castri; in petra Mensola, et curte in Aquaricu, et quidquid habetis in valle de Carza. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet irreptionis astutia vel violentia praeponatur. Sed liceat vobis communi consilio, vel parti sanioris consilii secundum Dei timorem, et B. Benedicti Regulam absque ullius contradictione abbatem eligere. Clericos autem sive laicos liberos saeculariter viventes ad conversionem suscipiendi absque alicujus contradictione facultatem et licentiam habeatis. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse concedimus, ut eorum devotioni, et extremae voluntati quicunque se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salva tamen justitia matricis ecclesiae. Ad judicium autem hujus a sede apostolicae perceptae protectionis, XII denarios Lucensis monetae nobis nostrisque successoribus annis singulis persolvetis. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura; salva dioecesani episcopi canonica justitia et Apostolicae sedis auctoritate. Si qua igitur, etc. Cunctis autem, etc. Amen. Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Conradus Sabinensis episcopus. Ego Petrus Albanensis episcopus. Ego Petrus presb. card. tit. S. Caeciliae. Ego Ubaldus presb. card. tit. S. Praxedis Ego Guido presb. card. tit. S. Laurentii in Damaso. Ego Manfredus presb. card. tit. S. Sabinae. Ego Aribertus presb. card. tit. S. Anastasiae. Ego Guido diac. card. SS. Cosmae et Damiani. Ego Rodulphus diac. card. tit. S. Luciae in Septasalis. Ego Joannes diac. card. S. Mariae Novae.

Datum Laterani per manum Gerardi S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis, ac bibliothecarii IV Kalendas Martii, indictione X; Incarnationis Dominicae ann. 1192, pontificatus vero D. Coelestini papae II anno I.

XLIV. Ad Toletanum archiepiscopum.--Ut aliquot parochias restituat A. episcopo. (Anno 1144, Febr. 26.)[MANSI, Concil., XXI, 594.]
Dilectus filius noster G., diaconus cardinalis et apostolicae sedis legatus, sicut ab ipso accepimus, fratri nostro Asturicensi episcopo varia praecepit, ut parochias de Tepolis, et Caldellis venerabili fratri nostro M. Auriensi episcopo absque ulla conditione restituat. Ipse vero non tantum mandatum ipsius effectui minime mancipavit, sed in eisdem ecclesiis, ab eodem filio nostro pro contemptu et inobedientia interdictis, divina officia celebravit. Verum, quoniam ipsum viam universae carnis ingressum esse accepimus, per praesentium tibi scripta mandamus quod easdem parochias, infra quadraginta dies postquam praesens scriptum susceperis, juxta mandatum ejusdem filii nostri praefato episcopo integre restitui facias. Facta vero restitutione, cum Asturicensis Ecclesia per Dei gratiam pastorem Catholicum obtinuerit, si quam in eisdem Ecclesiis se confidit habere justitiam, congruo loco, et tempore in tua praesentia utriusque partis causa audiatur, et fine debito terminetur. Quod si quis restitutionem ipsam temere impedire tentaverit, interdictum, quod praedictus filius noster cardinalis in eisdem ecclesiis posuit, firmiter facias observari.

Datum Lat. IV Kal. Martii.

XLV. Privilegium pro Monasterio Michaelfeldensi. (Anno 1144, Febr. 28.)[USSERMANN, Episcopatus Bamberg. Prob., 93.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ADELBERTO abbati ecclesiae Michelveldensis ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.

Religiosis desideriis dignum est facilem praebere consensum, ut fidelis devotio celerem sortiatur effectum. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant.

Prohibemus autem ut nulli fratrum post factam ibidem professionem absque abbatis totiusque congregationis permissione liceat ex eodem claustro discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Abbas vero, qui pro tempore fuerit, bona ipsius monasterii communi fratrum consilio libere disponat, et quod ibi corrigendum fuerit rationabiliter corrigat.

Ut autem divino servitio liberius vacare possitis, prohibemus, ut nullus unquam advocatus infra ambitum muri vestri, nisi ab abbate fuerit invitatus, placitum teneat. Sepulturam vero ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, quicunque se illic sepeliri desideraverint, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat, salva tamen justitia matricis ecclesiae. Sane laborum vestrorum, quos infra Cellae vestrae pertinentiis propriis manibus colitis, nullus omnino a vobis decimas exigat. Choreas autem vel saeculares strepitus, unde quies vestra perturbetur vel ordinis observantia infringatur, infra murum claustri vestri fieri prohibemus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat eamdem ecclesiam temere perturbare, etc.

Dat. Lat. per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri card. ac bibliothecarii, II Kal. Martii, indict. VII, Incarnat. Dominicae anno 1143, pontificatus vero domini COELESTINI PP. II, anno primo.

XLVI. Ad Conradum Salzburgensem archiepiscopum. (Anno 1144, Mart. 1.)[MOICHELBEK, Chronicon Benedictobar., p. 93.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri CONRADO Salzburgensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.

Burensium fratrum querelam accepimus, quodquidam Oudalricus nomine cum unica filia sua, et omnibus quae habebat monasterio ipsorum se obtulit. Postea vero fracto voto ab eis discessit, et ad societatem Admontensium se transtulit. Et sicut ex litteris venerabilis fratris nostri Gwalteri Augustensis episcopi accepimus eadem causa in audientia tua ventilata est, et productis idoneis testibus, minime a tua fraternitate unde miramur, terminata. Quia a tua fraternitate unde miramur, terminata. Quia igitur singulis suam volumus justitiam exhiberi per praesentia scripta fraternitati tuae mandamus quatenus utraque parte ad tuam evocata praesentiam, causam ipsam diligenter audias et media aequitate debito fine terminare studeas.

Dat. Lat. Kalendis Martii.

XLVII. Privilegium pro Ecclesia Insulana. (Anno 1144, Mart. 3.)[MIRAEI Opp. diplom., IV, 15.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis DESIDERIO Insulanae Ecclesiae praeposito et canonicis tam praesentibus quam futuris canonice substituendis in perpetuum, salutem et apostolicam benedictionem.

Commissae nobis apostolicae sedis auctoritas. . . . Dilecti in Domino filii venerabilium fratrum nostrorum Simonis Noviomensis et Milonis Morinensis episcoporum, nobilis quoque viri Theodorici Flandrensium comitis precibus inclinato, postulationes vestras rationabiles clementer admittimus, et Insulanam Ecclesiam in honore B. Petri fundatam, sub ejusdem apostolorum principis et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes, ut quascunque possessiones, quaecunque bona ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium; seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis. In eadem insula altare Sancti Stephani cum duabus partibus decimae; altare Sancti Mauritii, et altare Sancti Salvatoris; altare de Leschin, cum duabus partibus decimae; altare de Werwhie cum duabus partibus decimae; altare de Anaspia cum duabus partibus decimae; altare de Werleghehem cum duabus partibus decimae; altare Fleis, altare de Marca, quae dicitur S. Amendi; altare de Wenesbrechies; altare de Perenchies; altare de Long-prato; altare de Quesnois, altare de Lombersart; altare de Ulmo, altare de Segedin, altare de Primeca; altare de Campingehem, altare de Rumh; altare de Haluwin et de Buibesca; altare de Lauba, altare de Huila; altare de Maclines, altare de Ghides. Duas partes decimae de Dehuliesmons, et duas partes decimae de Wasemes, et duas partes decimae de Rollers, et decimam partem omnium redituum comitis Flandrensis ad insulam pertinentium. In Morinensi episcopatu altare de Flambertenges: altare de Drawa nultra. In Atrebatensi episcopatu altare de Moncellis.

Prohibemus quoque, ut parochiani vestri de insula, quandiu infra parochiam suam ecclesiasticam justitiam facere voluerint, sicut a longis retro temporibus fuisse dignoscitur, extra eamdem parochiam exire non cogantur. Canonici vero ejusdem ecclesiae sicut justum et antiquum constitutum est infra claustrum suum commorentur.

Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam Ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodo profutura; salva dioecesani episcopi canonica justitia et apostolicae sedis auctoritate. . . . .

Ego Coelestinus catholicae Ecclesiae episcopus.

Scripserunt etiam cardinales numero tredecim.

Datum Laterani per manum Gerardi Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, V Nonas Martii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.

XLVIII. Privilegium pro ecclesia Sanctae Mariae Magdalenae. (Anno 1144, Mart. 4.)[ Mémoires et documents inédits de la Franche-Comté, II, 317.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, etc. . .

Confirmamus concessam a bonae memoriae Hugone Salinensi Bisuntino archiepiscopo, claustri vestri et domorum ei adhaerentium libertatem et conductum in urbe, sicut in ejusdem archiepiscopi chirographo continetur. Confirmamus etiam possessiones quae ab eodem fratrae collatae sunt, videlicet mansum armarii capellum cum furno et appendiciis suis vicum ad caput vestrae ecclesiae a parte orientis inter mansum Sibonis et Varnerii et mansum Odonis a parte occidente, vicum a parte ejusdem civitatis usque ad refectorium vestrum a porta meridiana, terra quae est a porta Arsenarum usque ad dormitorium canonicorum, sive vestita sit domibus aut vineis, sive vacua sit, nemus quod fetet juxta urbem . . . . Bisuntii ecclesiam Sancti Jacobi infra arenas cum appendiciis suis, mansum Remigii supra dubium; mansum Constantini juxta molendinum in vico Baptenti, partem molendini Baptenti, reditus qui dicuntur Monaydae in torculari Naal, foragium vestrae terrae quod expugnavistis duella contra Hubaldum de Albans, terram ecclesiae vestrae sive sit vestita vineis aut domibus, sive vacua sit, tres solidos censuales in placito generali ex dono Stephani vicecomitis, decimos parochiae vestrae, sicut eas hactenus canonice possedistis antiquas quoque et rationabiles consuetudines ipsius ecclesiae ratus manere censemus.

Datum Laterani per manum Gerardi Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, IV Nonas Martii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontificatus vero domni Coelestini II anno 1.

XLIX. Privilegium pro Ecclesia Faesulana. (Anno 1144, Mart. 6.)[UGHELLI, Italia sacra, III, 242.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri JONATHAE, Fesulano episcopo, ejusque successoribus canonice substituendis in perpetuum.

Ex commisso nobis a Deo apostolatus officio, fratribus nostris, tam vicinis quam longe positis, paterna nos convenit provisione consulere, et Ecclesiis, quae Domino militare noscuntur, suam justitiam conservare, ut, quemadmodum disponente Domino Patres vocamur in nomine, ita nihilominus comprobemus in opere. Hujus rei gratia, dilecte in Domino frater, preces tuas rationabiles clementer admittimus, et Fesulanam ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona in praesentiarum juste et canonice possides, aut in futurum rationabilibus modis, Deo propitio poteris adipisci, firma tibi tuisque successoribus, et per vos Fesulanae Ecclesiae, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: monasterium sancti Bartholomaei, quod Fesulis situm est; monasterium S. Martini in Majano, monasterium S. Gaudentii in pede Alpis, plebem S. Petri de Romena, plebem B. Petri de Cascina, plebem S. Joannis de Caprilia, plebem S. Leonini in Collina. Caeteras vero tam plebes, quam ecclesias, quae Fesulanae ecclesiae juris esse noscuntur, castella quoque, villas, ac alias possessiones, sicut in privilegio praedecessoris nostri bonae memoriae Innocentii papae nominatim vobis confirmata sunt, ordinationes etiam praedictorum monasteriorum, et baptismalium ecclesiarum, quae Fesulanae ecclesiae subditae sunt, nullus absque vestro assensu sibi usurpare praesumat. In capellis autem vestrarum plebium liberam ordinationem, et debitam obedientiam absque alicujus contradictione plebani habeant, sicut per privilegium felicis memoriae Paschalis papae eis concessum est, salva proprii episcopi debita reverentia. Partem vero decimarum, oblationum, testamentorum, et caeterorum redituum ecclesiasticorum per vestrum episcopatum secundum statuta canonum vobis confirmamus, et ut nulla ecclesia in eodem episcopatu construatur, et constructa absque vestra licentia cuilibet subjiciatur interdicimus, salva tamen in omnibus Romanae sedis justitia et auctoritate. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat eamdem ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare, sed omnia integra conserventur tibi et fratribus tuis, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si qua igitur, etc. Cunctis autem, etc. Amen.Ego Raynerius presb. card. tit. Sanctae Priscae Ego Coelestinus Catholicae Ecclesiae episcopus ss. Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi. Ego Albericus Ostiensis episcopus subscripsi. Ego Stephanus Praenestinus episcopus subscripsi. Ego Hymarus Tusculanus episcopus subscripsi. Ego Petrus Albanensis episcopus subscripsi. subsc. Ego Gozzo presb. card. tit. sanctae Caeciliae subsc. Ego Thomas presbyt. card. tit. Vestinae subsc. Ego Nicolaus presbyt. card. tit. S. Cyriaci subsc. Ego Manfredus presb. card. tit. S. Sabinae subscr. Ego Guido diaconus SS. Cosmae et Damiani ss. Ego Gerardus diac. card. S. Mariae in Dominica subsc. Ego Joannes diac. card S. Mariae Novae subsc.

Datum Laterani per manum Gerardi S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii secundo Nonas Martii, indict. VI, Incarnationis Dominicae anno 1143, pontif. vero D. Coelestini papae II anno I, etc.

L. Privilegium pro Ecclesia Ferrariensi. (Anno 1144, Mart. 6.)[COCQUELINES, II, 265.]
COELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GRYPHONI Ferrariensi episcopo ejusque successoribus regulariter substituendis, in perpetuum.

Ad hoc in apostolicae sedis cathedra, disponente Domino, constituti esse conspicimur, ut Ecclesiarum omnium curam gerere, jus suum cuique tribuere, praesertim iis qui beati Petri juris existunt, conservare et integre debeamus. Ad exemplar itaque praedecessoris nostri bonae memoriae papae. Innocentii, juxta tenorem privilegiorum, Ferrariensium episcopum, a cardinalibus nostris eligendum, et a Romanae sedis antistite consecrandum decrevimus; atque Ferrariensem Ecclesiam sub jure et dominio sedis apostolicae hoc decreto manere sancimus. Te igitur, clero et populo Ferrariensi persistentibus ad instar praedecessorum nostrorum felicis memoriae, Vitaliani, Hadriani, Leonis, Benedicti, Joannis, Alexandri, Paschalis, et Innocentii, Romanorum pontificum sanctae Ferrariensi Ecclesiae, tanquam apostolicae sedis filiae fundos ejusdem matris et patrimonia confirmamus: ipsam videlicet massam Babylonicam, quae vocatur Ferraria, cum duodecim fundis suis, cui alias undecim massas nostras minores cum omni obedientia atque servitute subrogamus; id est massam et ripam Palatiolum cum duodecim fundis suis et Constantiacus cum duodecim fundis suis, simulque massam Quartisianam cum duodecim fundis suis, et totam et integram massam Donoro cum duodecim fundis suis, nec non massam Carulum, et massam Salertam cum viginti quatuor fundis suis, et massam Seneticam et Castilionem similiter cum fundis suis: similique modo massam quae vocatur Fermignana cum omnibus fundis suis. Has quidem praedictas massas cum omnibus ad earum jura pertinentibus, de dominio et jure atque potestate hujus sanctae Romanae Ecclesiae, in sanctum Ferrariensem Ecclesiam per hanc donationis et traditionis paginam donamus et tradimus, ut ab hac hora in antea liceat tam tibi, charissime frater Grypho episcope, quam successoribus tuis in singulis massis ecclesias cum clericis, presbyteris, diaconibus ordinare et consecrare; illud omnino sancientes, ut Ferrariensis Ecclesia cum tota parochia sua in jure et dominio ac privilegio nostrae sanctae Romanae Ecclesiae beati Petri, cujus est patrimonium perpetuo conservetur, et sit semper sub nostra electione, ordinatione atque consecratione; ut quicunque per nos illic electus, ordinatus et consecratus fuerit, ille honoris ejus ac potestatis integritate fungatur. Comitatus autem Ferrariensis fines et termini sunt: ab oriente ab una parte fluminis Padi, altera nostra massa Phiscalia et veteraria: a veteraria usque ad fossam Bossonis transeunt flumen Sandali, usque Bucciletum; per Bucciletum transeunt flumen Gabianae per Luduriam, circumdant villam Marazam et Madrariam pervenientes usque Maletum, a Maleto pergunt juxta Argilem Anxianum per paludes et piscarias usque Vitricam, venitur usque fossam Buranam et per fossam Buranam exeunt in Padum, et descendunt ad occidentem usque ad Ulmum formosam, quae certa finis est inter Romaniam et Longobardiam; ab altera autem parte fluminis fines sunt similiter ab oriente collis de Sine, quae finis est inter nostrum comitatum Ferrariensem, et alterum nostrum comitatum Comaclensem, et extendunt se per paludes et piscarias usque ad fossatum de Silvulae, circumdant massam Corneti, et Longanum, quae de nostro comitatu Ferrariensi est, descendunt inde ad occidentem per paludes et piscarias usque in flumen Tartari, et per ipsum flumen Tartari pergunt usque in flumen Padi.

Sane ab habitatoribus ipsius majoris massae Ferrariae, malas et pravas consuetudines removemus: nisi tamen sicuti soliti sunt, ad suffragium nostrae sanctae Romanae Ecclesiae annualiter per illorum nuntium unaquaeque libera persona, capitis massarii de moneta Venetiae denarios singulos dabit. Census vero et tributi atque telonei de ripa et flumine unam medietatem pro benedictione ad communem utilitatem et meliorationem seu restaurationem, jam dictae majoris massae concedimus et alteram medietatem ad nostras manus reservamus; etiam unam, medietatem similiter telonei de mercato nobis conservamus et alteram medietatem praefato episcopo nostro condonamus. Placitum quidem generale similiter in dominio et potestate sanctae Romanae Ecclesiae tenemus, ut ante nostrum nuntium semel in anno faciendo justitiam ab omnibus per tres dies custodiatur. Collectam vero vel fodrum, vel parvam, aut injustam functionem, aut dationem seu consuetudinem nequaquam exigimus, sed omnia pro Dei timore atque amore praefatae nostrae sanctae Ecclesiae Beati Georgii omnibus habitatoribus ipsius majoris massae pepercimus, aliosque minores massas, et sicut supradictum est, cum omnibus servitutibus suis subjugamus. Praeterea quascunque ecclesias, et possessiones, quaecunque etiam bona, quae in praesentiarum juste et canonice possides, aut in futurum rationabiliter, Deo propitio poteris adipisci, firma tibi tuisque successoribus, et per vos Ferrariensi Ecclesiae, illibata permaneant: in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: plebem Sancti Georgii, de ultra Padum, plebem Sanctae Mariae de Pado, plebem Sancti Georgii de Tamara, plebem Sanctae Mariae de Gabiano, plebem Sanctae Mariae de Vicoventia, plebem Sancti Petri de Cupario, plebem Sancti Stephani de Formignana, plebem Sancti Apollinaris de Frisicallo, plebem Sancti Martini de Rupina, plebem Sanctae Mariae de Vicobariono, plebem Sanctae Mariae de Septempolicinio, plebem Sancti Stephani de Caligo, plebem Sancti Donati de Peduvio, plebem Sancti Antonini de Picazolio, plebem Sancti Georgii de Trecenta, plebem Sanctae Mariae de Cinisello, plebem Sancti Michaelis de Bregantio, cum capellis et earum pertinentiis: salva in omnibus apostolicae sedis auctoritate.

Si qua sane ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, et aut Ferrariensem Ecclesiam his quae supra dicta sunt diminuere, aut sanctae sedis apostolicae sua in eis jura, quae superius significata sunt, auferre praesumpserit, poenae et compositionis nomine reddat eidem sanctae sedi apostolicae auri optimi libras centum: et nisi quae male praesumpta sunt, satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eisdem ecclesiis justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen. Ego Coelestinus catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Guido presbyter cardinalis Sancti Chrysogoni. Ego Rainerius presbyter cardinalis tit. S. Priscae. Ego Goizo presb. card. tit. Sanctae Caeciliae. Ego Thomas presb. card. tit. Sanctae Vestinae. Ego Ubaldus presb. card. tit. Sanctae Praxedis. Ego Gilibertus presb. card. tit. Sancti Marci. Ego Nicolaus presb. card. tit. Sancti Cyriaci. Ego Manfredus presbyt. cardin. tit. S. Sabinae. Ego Conradus Sabinensis episcopus. Ego Theodewicus Sanctae Rufinae episcopus. Ego Albertus Ostiensis episcopus. Ego Imarus Tusculanus episcopus. Ego Petrus Albanensis episcopus. Ego Georgius diaconus SS. Sergii et Bacchi. Ego Gerardus diac. card. S. Mariae in Dominica. Ego Joannes diaconus cardinalis Sanctae Mariae Novae. Ego Joannes Paparo diac. cardin. S. Adriani.

Datum Laterani per manum Gerardi sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, II Nonas Maii, indictione VII, Incarnationis Dominicae anno 1144, pontificatus vero domni Coelestini II papae anno primo.</text>
      <sha1>ayq0rizc76j7c5ggt4bckehk77m2924</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (Donus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50484</id>
    <revision>
      <id>263810</id>
      <parentid>227576</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="oo4m7jshptz63ctdhkcvtyflri13p8n" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Donus
|OperaeTitulus= Epitaphium (Donus) 
|OperaeWikiPagina= Epitaphium (Donus)
|Annus= saeculo III
|SubTitulus= 
|Genera=
|Editio=Migne 1851
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Donus_papa_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/87|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 87]]'''
 
Epitaphium 
&lt;poem&gt;
 
Pastorem magnum laudis pia praemia lustrant 
     Qui functus Petri hac vice summa tenet. 
Effulgit tumulis nam praesul Honorius istis 
     Cujus magnanimum nomen honorque manet. 
Sedis apostolicae meritis nam jura gubernans 
     Dispersos revocat, optima lucra refert: 
Utque sagax animo divino in carmine pollens 
     Ad vitam pastor ducere novit oves. 
Histria nam dudum saevo sub scismate fessa, 
     Ad statuta Patrum teque monente redit 
Judaicae gentis sub te est perfidia victa 
     Sic unum Domini reddis ovile pium. 
Adtonitum patriae sollers sic cura movebat 
     Optata ut populis esset ubique quies. 
Quem doctrina potens quem sacrae regula vitae 
     Pontificum pariter sanxit habere decus 
Sanctiloqui semper in te commenta magistri 
     Emicuere tui tanquam fecunda nimis 
Namque Gregorii tanti vestigia justi 
     Dum sequeris cupiens et meritumque geris 
Aeternae lucis Christo dignante perennem 
     Cum Patribus sanctis posside jamque diem 
His ego epitaphiis merito tibi carmina solvi 
     Quod Patris eximii sim bonus ipse memor.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>oo4m7jshptz63ctdhkcvtyflri13p8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263817</id>
      <parentid>263810</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="t1kdw8hmiq8ssh14lfsxkdjr03eldcx" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Donus
|OperaeTitulus= Epitaphium (Donus) 
|OperaeWikiPagina= Epitaphium (Donus)
|Annus= saeculo III
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1851
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Donus_papa_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/87|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 87]]'''
 
Epitaphium 
&lt;poem&gt;
 
Pastorem magnum laudis pia praemia lustrant 
     Qui functus Petri hac vice summa tenet. 
Effulgit tumulis nam praesul Honorius istis 
     Cujus magnanimum nomen honorque manet. 
Sedis apostolicae meritis nam jura gubernans 
     Dispersos revocat, optima lucra refert: 
Utque sagax animo divino in carmine pollens 
     Ad vitam pastor ducere novit oves. 
Histria nam dudum saevo sub scismate fessa, 
     Ad statuta Patrum teque monente redit 
Judaicae gentis sub te est perfidia victa 
     Sic unum Domini reddis ovile pium. 
Adtonitum patriae sollers sic cura movebat 
     Optata ut populis esset ubique quies. 
Quem doctrina potens quem sacrae regula vitae 
     Pontificum pariter sanxit habere decus 
Sanctiloqui semper in te commenta magistri 
     Emicuere tui tanquam fecunda nimis 
Namque Gregorii tanti vestigia justi 
     Dum sequeris cupiens et meritumque geris 
Aeternae lucis Christo dignante perennem 
     Cum Patribus sanctis posside jamque diem 
His ego epitaphiis merito tibi carmina solvi 
     Quod Patris eximii sim bonus ipse memor.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>t1kdw8hmiq8ssh14lfsxkdjr03eldcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Simonis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50540</id>
    <revision>
      <id>263830</id>
      <parentid>187699</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="847" sha1="bpb919fyuxflq0vpnx1sq91tr0tjdz2" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Urbanus II
|OperaeTitulus= Epitaphium Simonis  
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo XI
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1853
|Fons=
}}
 
==Epitaphium Simonis==
&lt;poem&gt;
 
(PL 151 0581D)
Simon habens nomen, maiorum sanguine claro,
      Francorum procerum, pars ego magna fui.
Paupertatis amans, patriam mundumque reliqui,
      Christum divitiis omnibus anteferens.
Post ad apostolicam coelestis principis aulam
      Eximius tanti me patris egit amor.
Quo duce promerear tandem super astra levari:
      Hospitor hic sacras conditus ante fores. (0582D)
 
Olim facta patris renovans dictamine fratris
Discipulis normam scripsi sub paupere forma;
Sed quia nec spernit Deus haec, nec pauperiora,
Ostendit Moyses, operi capiendo minora.
Quare lectorem cupiens auxiliatorem,
Me legat absentem posco virtute carentem.
&lt;/poem&gt;</text>
      <sha1>bpb919fyuxflq0vpnx1sq91tr0tjdz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola et decreta pontificia (Silvester II)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50545</id>
    <revision>
      <id>263791</id>
      <parentid>187489</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44167" sha1="lzwu06gdp6zy15g3lo1yukd341446bq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Silvester II
|OperaeTitulus= Epistola et decreta pontificia    
|OperaeWikiPagina=Epistola et decreta pontificia (Silvester II)
|Annus= saeculo X
|Genera=Epistulae Paparum
|Editio=Migne 1853
|Fons=
}}

''SylIi.EpEtDeP 139 Sylvester II Parisiis J. P. Migne 1853 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

GENUINA. I. Sylvester II monasterium S. Lamberti Seonense, petentibus fundatore Aribone comite et Ottone III imperatore, confirmat juribusque ornat, ea lege ut singulis annis denarii XII sedi Romanae solvantur a monachis. (Anno 999.)[ Monumenta Boica, Monachii 1763, 4o, tom. II, pag. 123.]

SILVESTER episcopus, servus servorum Dei.

Si loca vel monasteria religiosis personis ac Deo devotis constructa nostra pontificali auctoritate corroborare et sublimare conamur, hoc procul dubie ad utriusque beatitudinis praemium nobis profuturum fore credimus. Quapropter noverit omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium tam praesentium quam futurorum industria, qualiter Aribo comes, pro animae suae remedio suorumque parentum, in quodam suae proprietatis loco olim Burgili vocato, sed modo ab incolis Seuva Cella sancti Landperti martyris dicto, monasterium in honorem ejusdem sancti martyris Landperti amplifico benignitatis conamine construxit, ad augmentandum suae salutis praemium et ex auctoritate sancti Petri principis apostolorum libertatis arbitrio corroboratum fieri postulavit. Igitur ex hac re gloriosissimi imperatoris Augusti Ottonis tertii piis interventionibus nostra apostolica auctoritas persuasa, praefato sancti martyris Landperti monasterio per hujus privilegii seriem liberum habere concessit arbitrium, ac ut monachis Deo inibi servientibus liceat secundum regulare beati Benedicti abbatis decretum eligere sibi abbatem. Insuper etiam placuit auctoritati nostrae concedere, ut praelibatus conservator monasterii advocatione utatur quandiu superstes est; sed post ipsius decessum potenter eligat sibi abbas cum fratribus advocatum quemcunque utiliorem comprobaverint; et ut absque omnijuga contradictione cujuscunque personae cuncta loca urbana vel rustica, diversa praedia, culta vel inculta, cum omnibus eorum appendiciis quae ab aliquibus Christianis concessa sunt vel concedentur, cum omni securitate quietus possideat, atque disponat, et post eum universi successores sui abbates in perpetuum. Qua ratione ipsum saepe praelibatum monasterium per defensionem sanctae Romanae Ecclesiae liberalitate nostri privilegii confirmamus, ut neque nos, neque ulli nostrorum successorum pontificum, seu quilibet imperator aut rex, vendendi sive praestandi in beneficium vel tradendi habeat potestatem; et nullus dux, archiepiscopus, episcopus, comes, sive aliqua persona audeat inquietare, vel molestare, sive de rebus suis aliquid sine voluntate abbatis sibi usurpare. Et pro respectu testimonioque concessae libertatis, sub honore XII apostolorum XII denarii ad limina apostolorum Petri et Pauli omni anno deferantur. Et si omni anno praesentari impossibile fuerit, infra spatium annorum XII persolvantur. Et pro vivo Romano pontifice ad missam amodo omni die una collecta fiat. Similiter et pro defunctis. Si quis autem temerario ausu, quod fieri non credimus, contra hujus nostrae apostolicae confirmationis seriem venire aut agere tentaverit, sciat se domini nostri apostolorum principis Petri anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, atque cum Juda traditore Domini et Salvatoris Jesu Christi in aeternum ignem concremandum; simul et in voraginem tartaream demissus cum impiis deficiat. Admodum notum sit omnibus Christi fidelibus, quod si hoc praeceptum meum non potuerit ista stabilitate, quod absit, aeternaliter permanere; mox absque universorum contradictione rectorum ista abbatia sub praefatae ingenuitatis honore, redeat liberaliter in proprietatem proximo haeredi de praedicti comitis Aribonis genere. Ea lege ut nec ipse proprie utatur, sed fidelis sit conservator donec iterum clementer habeatur sicut aliae liberales abbatiae regali tuitione providendae. Qui vero custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionis gratiam et vitam aeternam a Domino consequatur.

Scriptum per manus Petri notarii et scriniarii S. R. E.

Data XIV Kal. Maii, anno Dominicae incarnationis 999, indictione XII.

II. Silvester II papa monasterii Fuldensis privilegia, petente Erkanbaldo abbate, confirmat. (Anno 999, 31 Decemb.)[Dronke, Cod. diplom. Fuld., pag. 341.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo filio ERKANBALDO venerabili abbati sacri monasterii Salvatoris nostri Jesu Christi cunctisque tuis successoribus abbatibus ejusdem coenobii in perpetuum

Pontificii nostri cura nos urget sanctarum omnium Dei Ecclesiarum utilitatibus favere ac, secundum quod unaquaeque in proprio statu mansura sit, congruum eis impertire suffragium. Quocirca, dilectissime fili, omnia quae a praedecessoribus nostris jure ac rationabiliter tui postulavere praecessores, tibi tuisque successoribus perpetuo confirmamus. Monasterium ergo Fuldense, quod sanctissimus Christi martyr Bonifacius primitus construxit, et regum ac principum donariis propriisque facultatibus magnifice ditavit, cum omnibus cellis, ecclesiis, curtibus, cunctisque ad se pertinentibus tibi nostri privilegii praeceptione concedimus et confirmamus, ut nullus inde futurus abbas consecrationem unquam praesumat accipere nisi ab hac sede apostolica. Inter omnia Germaniae coenobia primum ordinem sedendi sive judicandi et concilium habendi tibi tuisque successoribus attribuimus. Nulli episcoporum, archiepiscoporum, patriarcharum temere, nisi a vobis accepta licentia, super altare vestri patrocinii missarum solemnia celebrare liceat. Nullius persona principis neque totum neque partem de rebus monasterii alicui mortalium subdere vel sub beneficii nomine dare praesumat, sed soli Romanae sedi specialiter Fuldensis ecclesia semper libera securaque deserviat. Si, quod absit, aliquis abbas de vestro monasterio aliquo crimine infamis fuerit, constituimus ac praecipimus ut pulsationis judicium non sentiat, donec a nostra apostolica sede audiatur et examinetur. Liceat etiam tibi, charissime fili, tuisque successoribus abbatibus ejusdem monasterii episcoporum more apostolicam sedem ad defensionem tui tuaeque Ecclesiae appellare ac contra omnes aemulos vestros Romanae majestatis scuto vos defensare. Decernimus hoc quoque deliberantes ut congruis temporibus nostrae sollicitudini intimetur qualiter religio monastica regulari habitu dirigatur et concordia fratrum ecclesiastico studio custodiatur, ne forte, quod absit, sub hujus privilegii obtentu animus gressusque rectitudinis vestrae a norma justitiae retorqueatur. Interdicimus, et hoc secundum decretum Zachariae antecessoris nostri, ne ulla femina idem monasterium ingrediatur. Sed et hoc summopere praecipimus et commonemus ut nullus de reditibus et fundis vel decimis caeterisque fidelium oblationibus a sancto Bonifacio martyre multisque aliis principibus Deo ibidem oblatis aliquid praeter legitima ministerialium beneficia auferat vel cuiquam praestet, sed sicut beatus ille patronus vester constituit, omnia sint rata et ordinata, tam ea quae ad hospitale pauperum et portam hospitum quam quae ad necessitates fratrum pertinere videntur. Super haec omnia constituimus per hujus decreti paginam, quam auctoritate principis apostolorum confirmamus, ut si quis hanc privilegii nostri chartam temerare audeat, anathema sit et iram Dei omnipotentis incurrens a coetu sanctorum excommunicetur, et nihilominus praefati monasterii dignitas a nobis indulta perpetualiter inviolata permaneat.

Scriptum per manus Antonii notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae. Bene valete.

Datum II Kal. Januar. per manum Joannis episcopi sanctae Albanensis Ecclesiae et bibliothecarii sanctae apostolicae sedis, anno, Deo propitio, pontificatus domni Silvestri junioris papae primo, imperante domno Ottone IIIo pacifico, imperii ejus anno IIIo, indictione XIII.

III. Silvester II papa Arnulfo Remensi, « quibusdam excessibus pontificali honore privato, quia ejus abdicatio Romano assensu caruerit, » concedit ut, recepto baculo et annulo, archiepiscopali officio fungatur et omnibus insignibus solito more perfruatur.--Ecclesiae Remensis privilegia confirmat. (Anno 999.)[Duchesne, Hist. Franc. script., II, 843.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio ARNULFO sanctae Remensis Ecclesiae archiepiscopo.

Apostolici culminis est non solum peccantibus consulere, verum etiam lapsos erigere, et propriis privatos gradibus reparatae dignitatis insignibus informare; ut et Petro solvendi libera sit potestas, et Romanae gloriae ubique fulgeat dignitas. Quapropter tibi Arnulfo Remensi archiepiscopo quibusdam excessibus pontificali honore privato subvenire dignum duximus, ut quia tua abdicatio Romano assensu caruit, Romanae pietatis munere credaris posse reparari. Est enim Petro ea summa facultas, ad quam nulla mortalium aequiparari valeat felicitas. Concedimus ergo per hujus privilegii nostri statuta, tibi baculo et annulo redditis, archiepiscopali officio fungi, et omnibus insignibus quaecunque ad sanctae metropolim Remensis ecclesiae pertinent, solito more perfrui. Pallio solemnitatibus statutis utaris, benedictionem regum Francorum et tibi subjectorum episcoporum obtineas, et omne magisterium quod tui antecessores habuisse visi sunt, nostra auctoritate apostolica geras. Praecipimus etiam ut nullus mortalium in synodo, aut in quacunque parte abdicationis tuae crimen tibi quoquo modo opponere praesumat, vel hac occasione in improperii contra te verba exardescat; sed nostra te ubique auctoritas muniat, etiamsi conscientiae reatus accurrat. Confirmamus insuper tibi et concedimus archiepiscopatum Remensem in integrum, cum omnibus episcopatibus sibi subjectis, seu cum omnibus monasteriis, plebibus, titulis et capellis, atque cortibus, castellis, villis, casalibus, et cum omnibus rebus ad Ecclesiam Remensem pertinentibus, salvo et inviolabili testamento beati Remigii Francorum apostoli. Statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione, et anathematis interdictione, ut nulli unquam nostrorum successorum pontificum, vel aliae quaelibet magnae parvaeque personae hoc nostrum privilegium infringere liceat. Si quis vero, quod absit, hoc Romanum decretum violare tentaverit, anathema sit.

IV. Silvestri II papae epistola de electione Theotardi in episcopum Aniciensem. (Anno 999.)[Mansi Concil., tom. XIX, col. 244.]
SILVESTER, servus servorum Dei, dilectissimo in Domino filio THEOTARDO, sanctae Vallavensis Ecclesiae episcopo.

Quoties quaestiones ex adverso oriuntur, oportet ut synodali concilio finis quaeratur, et secundum synodalem definitionem, quod statutum fuerit impleatur. Quocirca, quia constat ex generali synodo habita Romae, Stephanum tuae Ecclesiae invasorem a praedecessore nostro Gregorio V jure damnatum, et ab omni sacerdotali officio depositum, quod Guidone vivente episcopo avunculo et praedecessore suo sit electus, sine cleri et populi voluntate, et a quibusdam tantum episcopis in episcopum post ejus mortem sit ordinatus, et quia in ea synodo clericis in Vallavensi ecclesia Deo famulantibus, licentia alium eligendi episcopum prius concessa, decretum est ut eorum electus a Romano pontifice in episcopum ordinaretur, et cum te ab eisdem electum didicerimus, ideo eorum electioni favente auctoritate apostolica, te in episcopum ordinamus, atque pastorali sollicitudine te, frater charissime, hortamur ut solerti cura gregem tibi commissum custodias, temetipsum sic in bonis operibus disponas, etc., ut si quis episcopus te vel tuum locum ausu temerario excommunicare praesumpserit aut anathematis vinculo irretire tentaverit, nostro fretus munimine ipsam excommunicationem parvipendas.

V. Silvester II PP. sacram coronam Stephano Hungarorum duci mittit, quem regio quoque nomine cohonestat; variisque concessis privilegiis, Strigoniensem ecclesiam regni metropolim instituit . (Anno 1000.)[Cocquelines, Bullarum Rom. pont. ampl. Collect., I, 399.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, STEPHANO duci Hungariorum salutem et apostolicam benedictionem.

Legati nobilitatis tuae, in primis vero charissimus confrater noster Astricus venerabilis Colocensis episcopus, tanto majori cor nostrum laetitia affecerunt, ac minori officium suum labore confecerunt, quanto divinitus praemoniti cupidissimo animo illorum adventum de ignota nobis gente praestolabantur. Felix legatio, quae coelesti praeventa nuntio, atque angelico pertractata ministerio, prius Dei conclusa est decreto quam a nobis audita fuisset. Vere non volentis, neque currentis, sed, secundum Apostolum, miserentis est Dei (Rom. IX, 16): qui, teste Daniele, mutat tempora et aetates: transfert regna atque constituit; revelat profunda, et abscondita, et novit in tenebris constituta (Dan. II, 21, 22), quia lux cum eo est, quae, sicut docet Joannes, illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9). Primum ergo gratias agimus Deo Patri et Domino nostro Jesu Christo, qui temporibus nostris invenit sibi David filium Geysae, hominem secundum cor suum, et luce irradiatum coelesti suscitavit illum pascere Israel populum suum, electam gentem Ungarorum. Deinde laudamus pietatem sublimitatis tuae in Deum et reverentiam erga sedem apostolicam, cui, divina patiente misericordia, nullo meritorum nostrorum suffragio praesidemus. Tunc vero largitatem liberalitatis, qua B. Petro apostolorum principi regnum, ac gentem cujus dux es, cunctaque tua ac teipsum per eosdem legatos et litteras perpetuum obtulisse digno praeconio commendamus. Hoc enim facto egregio aperte testatus es, et revera talem te merito esse demonstrasti, qualem ut nos te declarare dignaremur studiose expetivisti. Sed parcimus. Neque enim necesse est, ut quem tot ac talia praeclara pro Christo gesta facinora voce publica clamant, quemque Deus ipse commendat, amplius commendemus. Quare, gloriose fili, cuncta a nobis et sede apostolica postulata, diadema nomenque regium, Strigoniensem metropolim et reliquos episcopatus, omnipotentis Dei ac beatorum Petri et Pauli apostolorum, ejus auctoritate praemonente, atque ita jubente eodem omnipotente Deo, cum apostolica et nostra benedictione, libenter concessimus, concedimus et impertimur. Regnum quoque a munificentia tua S. Petro oblatum, teque una ac gentem, et nationem Ungaricam praesentem et futuram, sub protectionem S. Romanae Ecclesiae acceptantes, prudentiae tuae, haeredibus ac legitimis successoribus tuis, habendum, tenendum, regendum, gubernandum ac possidendum reddimus et conferimus. Qui quidem haeredes ac successores tui quicunque, posteaquam per optimates legitime electi fuerint, teneantur similiter nobis, et successoribus nostris per se, vel per legatos, debitam obedientiam ac reverentiam exhibere, seque sanctae Romanae Ecclesiae, quae subjectos non habet ut servos, sed ut filios suscipit universos, subditos esse ostendere, atque in catholica fide, Christique Domini ac Salvatoris nostri religione firmiter perseverare, eamdemque promovere. Et quia nobilitas tua apostolorum gloriam aemulando, apostolicum munus Christum praedicando, ejusque fidem propagando gerere non est dedignata, nostrasque, et sacerdotii vices, supplere studuit, atque apostolorum principem prae caeteris singulariter honorare; idcirco et nos singulari insuper privilegio excellentiam tuam tuorumque meritorum intuitu haeredes, ac successores tuos legitimos, qui, sicut dictum est, electi atque a sede apostolica approbati fuerint, nunc et perpetuis futuris temporibus condecorare cupientes, ut postquam tu, et illi corona quam mittimus, rite juxta formulam legatis tuis traditam coronatus, vel coronati, exstiteritis, crucem ante se, apostolatus insigne, gestare facere possis et valeas, atque illi possint valeantque; et secundum quod divina gratia te et illos docuerit Ecclesias, regni tui praesentes et futuras nostra ac successorum nostrorum vice disponere atque ordinare apostolica auctoritate similiter concessimus, volumus et rogamus, sicut in aliis litteris, quas in communi ad te, optimatesque regni, et cunctum fidelem populum per nuntium nostrum, quem ad te dirigimus, deferendis plenius haec omnia explicata continentur. Oramus omnipotentem Deum, qui te de utero matris tuae vocavit nomine tuo ad regnum et coronam, quique diadema, quod duci Polonorum confectum per nos fuerat, tibi dandum mandavit, augeat incrementa frugum justitiae suae; novellas plantas suas regni tui rore suae benedictionis perfundat largiter: regnum tuum tibi, teque regno servet incolumem: ab hostibus visibilibus et invisibilibus protegat; ac post terreni regni molestias in coelesti regno corona adornet aeterna.

Data Romae VI Kal. April., indictione decima tertia.

VI. Epistola Silvestri II papae ad Darferium comitem ejusque filios et nepotes. (Anno 999.)[Contatore, Hist. Terracin., 41.]
Darferio comiti ejusque filiis et nepotibus, « maxime ob militare obsequium » sibi promissum, tribuit « nomine beneficii civitatem superiorem et inferiorem, quae vocatur Terracina, cum omni districtione sua atque comitatu Terracinensi. » « Et quoniam, » inquit, « sanctae Romanae Ecclesiae pontifices nomine pensionis per certas indictiones haec et alia nonnulla attribuisse nonnullis indifferenter constat, cum lucris operam darent et sub parvissimo censu maximas res Ecclesiae perderent, id genus doni totum in melius commutamus, uti [per] ea quae per hanc nostrae praeceptionis paginam concedimus sub nomine beneficii, et stipendia militaria sunt; hoc quippe genus pensionis dignum ducimus, et milites in pace obsequio, in bello armis pro honore et salute sanctae Romanae Ecclesiae decertent. Sed ne res ecclesiasticae in possessionem vel proprietatem alicujus transire possint, sub nomine pensionis ab hac praesenti quarta decima indictione constituimus, ut actionariis sanctae Romanae Ecclesiae tres auri solidi persolvantur, id est in mense Januario. »

VII. Epistola Silvestri papae II ad Azelinum Laudunensem episcopum.--Ipsum de multis criminibus accusatum ad proximam synodum Romae evocat. (Anno 1001)[Apud Mansi Concil., tom. XIX, col. 241.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, AZELINO [ al., Ascelinio] Laudunensi.

Super salute et apostolica benedictione nihil est quod admirari possis, quoniam, sub pontificali nomine homo etiam moribus esse desiisti. Si fides mortalem Deo sociat, perfidia nihilominus rationabilem brutis animalibus aequat. Cum hoc totum te sapere constet, vehementer admiramur nativam te conditionem reliquisse, et nova et inaudita scelera inhumanius perpetrasse. Epistola regis Roberti et suorum pontificum, apostolicis et imperialibus oblata est manibus, quae te coram universo clero ac populo his publicis accusat criminibus. Ad synodum habitam Compendio cum a Remensi et Turonensi archiepiscopis caeterisque confratribus invitatus fueris, acceptis a quibusdam eorum et aliorum sacramentis pro vitae membrorum atque captionis securitate, tandem venisse diceris: synodalem severitatem cum tibimetipsi conscius merito perhorresceres, ad misericordiae preces, eadem epistola teste, venisti. Legibus te non posse objectis respondere manifestasti, dominum tuum regem offendisse te non negasti. Indulgentiam tantummodo postulans per universam synodum, regis gratiam innovatis perjuriis obtinuisti. Datis obsidibus, archidiacono scilicet tuo, et altero milite, turres Lauduni te redditurum promisisti. Magistrum tuum Remensem archiepiscopum pro accipiendis turribus sub Judae specie tecum ducens, capere voluisti: carcer quippe caeterorum, fraudis in eum conceptae detegit dolum. O Juda magistri proditionem innovans, et pontificalem gloriam nostris temporibus deturpans! Cum magistrum archiepiscopum tradere velis, domino regi non parceres, si posses. In carcere tenes traditos milites, et fefellisse non vereris regem. Exorationum epistolis quoties te monuimus, et ab his periculis eruere te desudavimus! Sed quoniam irruentibus peccatorum cumulis te coercere nequivimus, in hac proxima paschali hebdomada Romae te adesse praecipimus, et generaliter ibi habendae synodo repraesentare te monemus. Hujus ergo invitationis nostrae nulla occasione sis transgressor vel suspensor, quoniam, nisi adfueris, synodicae auctoritati in eodem concilio subjacebis, et de absentia nihil lucraberis. Viarum excusatio nulla te premat, quoniam in Lothariensi regno nullae te manent insidiae, Italia vero nullam praetendit formidinem. Nisi corporis molestia occupatus fueris, aliter excusatio nulla esse poterit. Sed testes mittendi sunt, qui et tuum languorem confirment, accusatoribus tuis respondeant, et legibus te expurgent.

VIII. Silvester II papa S. Urgellensis ecclesiae bona et jura confirmat. (Anno 1091.)[Cocquelines, Bullarum suum. pont. ampliss. Collect, I, 301.]
SYLVESTER episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo sanctae Urgellensis Ecclesiae episcopo tuisque successoribus in perpetuum.

Desiderium, quod religiosorum praepositorum ordinatione et sanctorum locorum stabilitate permanere monstratur, sine aliqua est Deo auctore dilatione sustentandum, et quoties in suae utilitatis commodis nostrorum assensus, et sanctae apostolicae auctoritatis exposcitur praesidium, ultro benignitatis intuitu nos convenit subvenire, et rite pro integra securitate ex ratione solidare, ut ex hoc nobis quoque potissimum praemium a conditore omnium Deo in sidereis arcibus conscribatur. Et ideo quia postulasti a nobis, ut praefatum episcopatum sanctae Urgellensis Ecclesiae apostolicae auctoritatis serie muniremus, et omnia ei pertinentia, quae juste et legaliter habere vel tenere videtur, perenni jure ibidem inviolabiliter permanenda confirmaremus, propterea tuis flexi precibus, per hujus nostrae auctoritatis privilegium statuentes decernimus ut cuncta loca urbana vel rustica, id est, cortes, mansos, salas, castella, casales, vineas, terras diversaque praedia, culta vel inculta, cum decimis et primitiis suis, colonis vel colonabus suis, ancillis et aldionibus quae ab aliquibus fidelissimis Christianis eidem episcopio concessa sint, sive in comitatu Cerdaniensi pagus Libianensis, Bergitanensis, Palionensis, Ribacurcensis, Jestabiensis, Cardosensis, Anabiensis, Turbiensis, et locum sanctae Deodatae cum finibus suis; castrum quoque Sanaugia cum finibus suis, Calbiciano, Feners, Submonte, Letone, Clopedera, cum silvis et finibus earum. In pago Ausonensi Castellato et Turizella cum finibus suis. In Marfano ipsum alaudem, qui fuit de Guisado episcopo. In Gerundense villa Adeiz cum omni alode vel ipsa parochia; item in Urgello villam, quam dicunt Bascharam, cum finibus suis, et ipsam parochiam de Alasse, et ipsam villam de Boxedera, Nocolone, Sardina, Sallellas, cum fevo et alode comitale. In villa sancti Stephani fevo et alode comitale. In valle Andorra omnes alodes comitales, et ipsam de Montani cello vel le Cubilare cum finibus eorum. Castrum de Catorbite cum finibus suis, et villam de Salente cum finibus suis, et ipsum fevum de Archavelle etiam, et monasterium Sancti Petri in Schalas cum omnibus suis pertinentiis. Et ipsam turrem, quae fuit de Marchuz, atque aliam turrem in fines Celsima, quae fuit de Bellone, sive tertiam partem telonei cum pertinentiis mercati, vel omnia quae per aliqua munimina ad eumdem pium locum pertinere videntur, et quod amodo, et in antea, tu tuique successores legaliter ac quisituri fueritis, cum magna securitate pacifice et quiete habere vel tenere, et possidere debeatis in perpetuum, ita ut nullus rex, nullus princeps, nullus comes, nullus marchio, nullus judex, neque ulla magna parvaque persona aliquam vim aut invasionem in eodem episcopio neque in suis pertinentiis unquam facere praesumat. Si quis autem temerario ausu, quod fieri non credimus, contra hujus nostrae apostolicae confirmationis seriem venire tentaverit, sciat te domini nostri apostolorum principis Petri anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, atque cum Juda traditore Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi in aeternum ignem concremandum, simulque et in voragine tartarea demersum cum impiis deficiat. Qui vero custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionis gratiam et vitam aeternam a Domino consequatur.

Scriptum per manus Petri notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Maio, indictione quarta decima.

IX. Epistola Silvestri II papae ad Robertum Vizeliacensem abbatem.--Privilegia Vizeliacensia confirmat. (Anno 1001.)[MANSI, Concil., tom. XIX, col. 243.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio ROBERTO, religioso abbati sancti Vizeliacensis coenobii, omnique congregationi ejusdem monasterii, in perpetuum.

Quoties illa a nobis tribui sperantur quae rationi incunctanter conveniunt, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertire suffragium. Atque ideo quia postulasti a nobis quatenus privilegium sedis apostolicae monasterio Vizeliaco, cui praeesse dignosceris, quod constat olim a Gerardo nobilissimo et Christianissimo viro, nec non et Bertha uxore ejus, in honore Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, et veneratione beatissimae Mariae genitricis ejusdem Domini nostri, constructum in regno Burgundiae in parochia Augustodunensi, in pago Avalensi; quodque a praefatis fundatoribus B. Petro apostolorum principi liberali devotione et testamenti pagina collatum est, facere deberemus, veluti a praedecessoribus nostris piae memoriae Nicolao papa, atque Joanne, jamdudum factum fuisse: inclinati precibus tuis libenter fieri decrevimus. Per quod apostolicae auctoritatis privilegium confirmamus atque statuimus ut nulli imperatorum, nulli unquam regum, nulli antistitum, nulli quacunque praedito dignitate, nulli cuiquam alii, de omnibus rebus mobilibus vel immobilibus quae eidem monasterio a jam dictis fundatoribus, vel ab aliis quibuscunque personis collatae et concessae vel in futurum a quolibet de proprio fuerint jure donatae, sub cujuslibet causae occasionisve specie liceat minuere vel auferre, neque suis usibus applicare: sed cuncta quae ibi oblata sunt vel offerri contigerit a praesenti XIV indictionis tempore illibata et sine inquietudine, in sustentatione jam dicti monasterii, et usibus abbatum, et monachorum sub regula Patris Benedicti ibi Deo militantium, volumus atque praecipimus possideri; ea videlicet conditione ut nullus successorum nostrorum pontificum in hac sancta sede, cui Deo auctore servimus, unquam vel usquam quiddam de eisdem rebus cuiquam beneficiare, commutare, aut sub censu quolibet concedere per futura tempora patiatur, sed censum tantummodo in testamento traditionis a fundatoribus, qui ex eodem monasterio hanc sanctam sedem Romanam haeredem fecerunt, etiam delegatum, unam videlicet libram argenti annis singulis successores nostri accipientes, piae paternitatis suffragium eidem monasterio, et tibi successoribusque tuis ac monachis sub jam dicti Patris regula ibidem degentibus, sollicitudine pastorali vigilanter contra omnes infestantes impendere studeant. Item constituimus ut, obeunte abbate dicti monasterii, non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur, nisi quem consensus monachorum secundum timorem Dei et institutionem regulae B. Benedicti elegerit, et hujus apostolicae sedis pontifex providerit ordinandum Unde constituimus, et apostolica auctoritate censemus, atque per hoc nostrum apostolicum privilegium confirmamus, ut nullus rex aut pontifex, vel abbas aut comes, vel qualiscunque magna parvaque persona, avaritiae cupiditate corruptus, aut diabolica suggestione deceptus, audeat vel praesumat contra tuum honorem, o venerabilis Roberte abbas, qualicunque modo insurgere, vel in tuo loco aut de tuo honore molestias tibi inferre, vel de omnibus rebus monasterii quae tibi tuisque decessoribus a nobis nostrisque antecessoribus per paginam privilegii concessa atque firmata sunt, aliquas invasiones vel rapinas sive violentias inferre; si non vult, auctoritate Dei, et S. Petri, et nostra apostolica excommunicatione a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi, et ab ingressu ecclesiae noverit se esse disjunctum. Hoc quoque capitulo praesenti subjungimus, ut locum avaritiae secludamus, nulli unquam liceat de regibus, nulli de episcopis vel sacerdotibus, vel de quibuscunque fidelibus, per se suppositamve personam, de ordinatione ejusdem abbatis, aut clericorum, vel presbyterorum, aut de largitione chrismatis, vel de consecratione basilicae, vel de quibuscunque causis ad idem monasterium pertinentibus, audere in qualibet specie exenii loco quidquam accipere, neque eumdem abbatem pro ordinatione sua aliquid dare; neque episcopus civitatis ipsius parochiae, nisi ab abbate ipsius monasterii invitatus, ibidem publicas missas agat, neque stationes in eodem coenobio indicat, ne servorum Dei quies quocunque modo populari conventu valeat perturbari, neque mansionaticos exinde praesumat exigere. Susceptionem autem fidelium aut religiosorum virorum, atque beneficentiam quam jubet Apostolus cunctis exhibendam, pro possibilitate loci et facultate, non modo ibidem fieri denegamus, verum etiam suademus. Si quis vero regum, episcoporum, sacerdotum, abbatum, judicum, comitum aut saecularium personarum, contra hanc nostrae institutionis paginam tentaverit, percussus apostolico anathemate, potestatis honorisve sui dignitate careat, reumque se coram divino judicio cognoscat; et nisi ea quae a se male acta sunt defleverit, a sacratissimo corpore Domini nostri Jesu Christi alienus fiat, atque aeterno examini districtae ultionis subjaceat. Cunctis autem eidem loca justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis recipiant, et apud aeternum judicem praemia aeternae pacis inveniant.

X. Silvestri II epistola ad Odonem episcopum Gerundensem. (Anno 1002.)[Florez, España Sagrada, XLIII, 419.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio ODONI, episcopo sanctae Gerundensis Ecclesiae tuisque successoribus in perpetuum.

Desiderium quod, etc. Et ideo quia postulasti a nobis ut praefatum episcopatum sanctae Mariae Gerundensis Ecclesiae apostolicae auctoritatis protectione muniremus, et omnia ei pertinentia perenni jure ibidem inviolabiliter permanenda confirmaremus, videlicet quantum habere videtur infra muros civitatis Gerundae vel in ejus comitatu, una cum ecclesia Sancti Felicis martyris et Sancti Narcissi, quae est juxta portam civitatis Gerundae, cum omnibus eorum pertinentiis, et ecclesiam Sanctae Mariae quam dicunt (vulgo Labisbal ) episcopalem, simulque cum ipso alaude, vel fiscus quem dicunt Fontanetus et Fonte Edeta, et Apiliares, et Ventinaco, et muro et murello de Palatiolo, et ipsam Fontem. Haec omnia cum decimis, et primitiis et oblationibus, et servitium fiscale, et ipsum alaudem quem dicunt Parietes Rufini cum terminis et adjacentiis suis, et omnes ecclesias parochiales, vel appenditios qui sunt in omni comitatu Gerundae, et cum decimis, et primitiis, et oblationibus fidelium, et alaudes quae ad ipsas ecclesias pertinent, vel habere videntur, et tertiam partem de ipsa moneta de civitate Gerunda, simul cum censu de ipsis Judaeis, atque tertiam partem de ipso teloneo, de ipsis mercatis de praedicta civitate, vel de ejus comitatu, et tertiam partem de ipsis pascuariis de praedicto comitatu. Et in comitatu Bisuldunensi ipsum alaudem quem dicunt Bascara, et ipsum alaudem de Crispiano cum eorum terminis et adjacentiis. Et cellam Sancti Laurentii, quae est supra castrum Bobeta, quemadmodum Fredolo per praecepta regalia detinet. Et ecclesiam Sancti Martini, quae est in locum quem dicunt Calidas, cum omnibus quae habere videtur. Et omnes ecclesias parochiales, vel appenditias, quae in praedicto comitatu Bisuldunensi sunt, qui sunt de praedicta sede, vel esse debent, cum decimis, et primitiis, et oblationibus, et alaudes quae ad ipsas ecclesias pertinent, cum tertia parte de teloneo, et mercatos suos, et ipsos pascuarios. Et in civitate Empurias omnia quantum ibi ipsa praedicta sedes habet cum ipso censu de ipso mari. Et in comitatu praedicto Empuriense ipsum alaudem quem dicunt Uliano cum terminis et adjacentiis suis et cum servitio fiscale, et ecclesias quae ibi sunt fundatae cum decimis et primitiis et oblationibus quae ad eas ecclesias pertinent. Et ecclesiam Sancti Joannis quae est in Bederga cum decimis, primitiis et oblationibus. Et omnes ecclesias parochiales cum earum appenditiis, quae in praedicto comitatu Emporitanense sunt, una cum decimis, et primitiis, et oblationibus, et alaudibus suis, quae sunt de ipsis ecclesiis. Et in potralata ecclesiam Sancti Martini, cum decimis, et primitiis, et oblationibus suis. Et in comitatu Petralatensi ecclesiam Sanctae Mariae cum decimis, et primitiis, et oblationibus, et alaudibus suis. Et omnes ecclesias parochiales cum earum appenditiis quae sunt in comitatu praedicto Petralatensi cum earum decimis, et primitiis, et oblationibus, et alaudibus. Et tertiam partem de teloneo de ipsis mercatis, et tertiam partem de ipsis pascuariis. Et ut absque jugo seu ditione cujuscunque personae eum stabilire nostri privilegii pagina corroboraremus. Propterea tuis flexi precibus per hujus nostrae auctoritatis privilegium statuentes decernimus ut cuncta loca, etc., ita ut nullus judex, nullus marchio, etc. Qui vero custos, etc.

Scriptum per manum Petri notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Decembri, indictione prima. Bene valete.

XI. Bulla Silvestri papae II qua utrumque monasterium Stabulense et Malmundariense sub sua suscipit protectione, mandatque ut in abbatis electione ex Stabulensi, si dignus reperiatur, assumatur. (Anno 999-1003.)[Marten., ampl. Collect. II, 54.]
SILVESTER, summus et universalis papa et beati Petri vicarius, servus servorum Dei, venerabili Stabulensium et Malmundariensium abbati RAVENGERO et omnibus in Christo pie vivere volentibus veram in Domino Jesu dilectionem ac mutuam fraternae charitatis unanimitatem.

Cum constat post primorum nostrorum parentum praevaricationem in liberi arbitrii abusionem genus humanum ei sententiae addictum, ut et homo capitibus aliorum secundum Psalmographi vocem superponatur, ad compescendos scilicet humanae voluptatis illicitos appetitus, et legibus non modo forensibus, verum etiam ecclesiasticis cohibeamur regulis ac rationibus, eousque progressa est auctoritatum institutio, ut sancta sanctorum loca, quae devotione fidelium fundata, cultui divino mancipata, plura a diversis stipendiorum eximia sunt adepta, non solum regalia, sed imperalia, ad immunitatem sui expostulent praecepta; verum etiam auctoritatis nostrae ad stabilitatem sui desiderent privilegia. Quapropter rogatu venerabilis Notgeri Leodiensis episcopi abbatiam Stabulensem vel Malmundariensem antiquorum regum et imperatorum munificentia nobiliter constructam, et semper tam nostrorum praedecessorum auctoritate quam regia immunitate defensam, sub eadem immunitatis nostrae tuitione suscipimus. Abbatem semper habeant, ea tamen praeponderante ratione, Malmundariensium pace, ut quia beatus Remaclus utriusque monasterii constructor et Tungrensium antea episcopus et pastor maluit in altero eorum, id est Stabulensium, locum sepulturae sibi diligere, ipsi primam electionis obtineant vicem, si apud eos melior meritis et instructior litteris inveniatur. Si autem non illic, sed Malmundarii melior reperiatur, utrique loco praeficiendus potius quam externis assumptus intromittatur.

XII. Silvestri II papae epistola ad Odilonem abbatem Cluniacensem. (Anno 999-1003.)[Mabill., Annal. tom. IV, pag. 134.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, ODILONI dilecto filio et abbati praeclaro, atque universae congregationi sibi commissae, charam salutem et apostolicam benedictionem.

Vestris nos sanctissimis omni tempore committimus orationibus, et ut accipere dignemini, fidelibus exoramus petitionibus, quia in quocunque noster valuerit status, nullo modo vester defectum sentiet profectus. Ad haec igitur, quae nostrae auctoritati per Gerbaldum vestrum monachum discutienda praesentatis, APOSTOLICA AUCTORITATE, ET CONFRATRUM EPISCOPORUM CONSILIO, tali vobis respondemus judicio. Cognoscimus enim illum episcopum catholice fuisse ordinatum, et rationabiliter episcopale accepisse officium; sed postquam divino amore ductus, honoribus et officiis renuntiavit saecularibus, non sibi licuit eadem exercere negotia quae prius fecerat in communi vita. Unde, quia quod fecit, non temere nec contra catholicam auctoritatem praesumpsit, sed obedienter et simpliciter coepiscoporum licentia et sui abbatis exercuit; et quia bona intentio non est contraria Deo, volumus et judicamus ut quoscunque ille ad aliquem gradum ecclesiasticum promovendos duxit et benedixit, benedicti sint, et proprio fungantur gradu nostra licentia et benedictione. Qui vero superbe et praesumptuose in eodem gradu in quo eos ordinavit, noluerint persistere, ab illo suspendantur gradu, quem post suam [ al., pro sua] depositionem acceperint, sed illo fruantur licenter quem habebant, et ipse jam dictus episcopus posthac similia non praesumat. Valete.

XIII. Silvestri II papae epistola ad . . . . . abbatem. (Anno 999-1003.)[Apud Theiner, Disquisit. critic. in praecipuas canonum et decretalium Collectiones, pag. 318, ex cod. Vatic. n. 1363, fol. 207.]
SILVESTER episcopus, servus servorum Dei, abbati . . . . . salutem et apostolicam benedictionem.

De hoc unde nos consuluisti ideo respondere tibi distulimus, quoniam auctoritatem in Romanis voluminibus non habemus. Illos autem libros, in quibus specialem sententiam legimus, in Gallia relictos recolimus. Aliquid tamen memoria retinemus quod tuae petitioni sufficere posse credimus. In iisdem libris de episcopis per pecuniam promotis legitur ut quisquis talis inventus fuerit, per biennium pontificali officio carens, duos dies per hebdomadem a vino et cocto se abstineat, et post finitum psalterium comedat. Hoc quippe traditionibus priorum Patrum concordare videmus, qui ejusmodi episcopos deponi sanxerunt. Officii suspensio sit cujusque depositio. Qui enim deponitur, a communione non privatur. Valet utique tantumdem biennii suspensio cum poenitentia, quantum sola depositio. Qui vero post biennem suspensionem et poenitentiam officio suo redditur, quasi post depositionem misericorditer reconciliatur. Incipe ergo post octavam Pentecostes praedictum biennium, et eo pacto tuo officio sis restitutus. Si fratrum custodiam et totius coenobii sarcinam alicui fratrum committere possis, donec poeniteas, committe. Sin autem, oportet, quamvis graveris, ut ipse patienter totum sufferas. Multiplex igitur calor purius effundit a fornace metallum.

XIV. (Fragmentum.) Silvester II ecclesiae SS. Gervasii et Protasii, in comitatu Gabalitano a Stephano vice-comite et Angelmoda conjuge constructae, beatoque Petro oblatae protectionem suscipit. (Anno 999-1003.[ Histoire de Languedoc, tom. II, Preuves, pag. 154.]
SILVESTER episcopus, omnibus fidei Christianae fidei cultoribus.

Notum esse volumus Stephanum vicecomitem et Angelmodam conjuges, ecclesiam sanctorum Gervasii et Protasii de suis propriis constructam in comitatu Gabalitano positam, nostrae S. R. E. per donationis paginam donasse, etc. Unde placuit nobis eamdem praedictam ecclesiam . . . . . sub nostra protectione, etc., jubemus ut nullus rex, marchio, dux, comes, vicecomes aut alius majorum, parvaque persona, illam ecclesiam aliquo modo inquietare vel molestare audeat, etc.

XV. Silvester II monasterium S. Trinitatis et S. Petri Burguliense, ab Emma comitissa Pictaviensi conditum, privilegiis ornat. (Anno 1003.)[ Gall. Christ., tom. IV, edit. 1.)
SILVESTER, papa, EMMAE comitissae Pictaviensium.

Innotuisti auribus nostris quod, Deo donante et venerabili Gauberto abbate cogente et hortante, in loco qui vocatur Burgulius in honore sanctae et individuae Trinitatis et S. Petri apostolorum principis monasterium fundaveris, terris locupletaveris, rebus ditaveris, tuis precibus inclinati libenter assensum impendimus. Statuimus ergo, annuente Raynaldo Andegavensi episcopo, ut nullius civitatis pontifex concilium in eodem monasterio absque consensu et voluntate abbatis et monachorum ejusdem loci celebrare praesumat. Electionem vero abbatis, monachis ipsius loci licet agere, non ex alienis, sed ex propriis, cujus vita et mores secundum Deum sint. Quo electo, duci Aquitanorum filiisque ejus eum repraesentent, et ipse ei donum praebeat sine ulla contradictione aut aliqua contrarietate. Si quis vero abbas cupiditate aliqua accensus, aut potentia saeculi munitus, cum vi intrare in hanc abbatiam voluerit et hanc supradictam scriptionem praeterire ausus fuerit, in horrendo judicio Dei incidat. Ecclesiae autem ipsius monasterii in quibuscunque territoriis sitae maneant, absque alicujus episcopi, seu archidiaconi, nec non et alterius personae inquietudine, excepto synodali, vel quae vulgo circada, vel parada, dicuntur, etc.

Scriptum per manus Petri notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, indict. I. Bene valete, Sylvester, qui et Gerbertus papa.

DUBIA. XVI. Litterae Silvestri II papae ad Ottonem III imperatorem, quibus significat se episcopo Ticinensi commendasse monasterium monialium Ticinensium, quod Senatoris apellatur, ipsumque rogat ut hujusmodi constitutionem confirmet. (Anno 1001.)[Muratori, Antiq. Ital. V, 991.]
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, SILVESTER, servus servorum Dei, apostolicae sedis humilis episcopus, OTTONI imperatori.

Pastorali cura semper vigilare ac laborare debita pro gregis salute decet, ut vestro fulta praesidio nostras Ecclesias protegere, tueri atque defendere nostra studeat providentia, ne iniquorum effrenata servicia, omnique timore libera, Deo famulantes sua peragere officia impediat. Vestris quippe antecessoribus, vestraeque imperiali majestati notum esse scimus, monasterium quod Senator pro remedio animae suae et cunctorum fidelium, in honorem sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae Papiae construxit, nostrae ditioni deditum eo tenore ut pro tempore abbatissam, ex eadem congregatione electam ibi, quae sanctas moniales regeret, consecraremus, et ab omni malorum hominum locum illum molestatione defenderemus. Nunc vero . . . . . abbatissam et sanctas moniales Deo servientes, pessimorum opprimente calumnia, dum longe positi, ut decebat, defendere non potuimus: per interventum Widonis nostri Vicarii, ejusdem loci episcopi, vestra quoque imperiali suggerente majestate, illud monasterium ecclesiae Sancti Syri concessimus, non ad dominium per subjectionem, neque per extra . . . . . dominationem, nec per aliquam conditionem, sed ad solam consecrationem et defensionem, ut pastor episcopus illius loci praesentem abbatissam et sanctas moniales ab omni inquietudine defendant, ita ut praefatus episcopus, vel aliquis de successoribus alicui meorum successorum aut imperatorum, per scriptum vel per aliquod ingenium . . . . . constituere fecerit, statim monasterium nostrae consecrationis et vestrae defensionis revertatur. Quia nec nos nec aliquis aliter quam bonae memoriae Senator cum de eo constituerit, audemus . . . . . vestram imperialem deprecamur clementiam, ut nostram constitutionem vestro corroboretis praecepto, et hanc firmetis rogo. Si quis vero episcopus aut aliqua magna vel parva persona bona ipsius ecclesiae diminuere aut devastare, vel aliquod tributum exigere praesumpserit, anathematis vinculo ex parte S. Mariae et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium electorum Dei et nostra, nisi resipuerit, alligatum se sciat, et cum Juda proditore Domini in aeternum damnatum. Hoc quoque ut firmius habeatur, manu nostra subter firmavimus, et nostro sigillo signavimus.

Silvester . . . . . episcopus et sanctae Mariae virginis Dei genitricis manu propria corroboravimus.

Imperatoris Ottonis signum.

Scriptum per manus Petri scriptoris sanctae Romanae Ecclesiae.

Confirmatum per manus Gregorii chartarii sanctae apostolicae sedis.

Actum hoc Romae, anno Dominicae incarnationis millesimo primo, indictione tertiadecima, anno vero pontificatus Silvestri universalis papae quarto.

Sigillum plumbeum appensum.</text>
      <sha1>lzwu06gdp6zy15g3lo1yukd341446bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistolae et decreta (Pelagius II)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50611</id>
    <revision>
      <id>263844</id>
      <parentid>226855</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127414" sha1="0n7l9yewcs5ghe4yy5exqogxk8z0sk8" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Pelagius II
|OperaeTitulus= Epistolae et decreta 
|OperaeWikiPagina=Epistolae et decreta (Pelagius II) 
|Annus= VI saecolo
|SubTitulus= 
|Genera=epistulae Paparum
|Editio=Migne 1849
|Fons= [http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Pelagius_II_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0  Corpus Corporum]  
}}
'''[[Patrologia Latina/72|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 72]]'''

''PelIi.EpEtDe19 72 Pelagius II Parisiis J. P. Migne 1849 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

EPISTOLA PRIMA [Olim III], 

AD GREGORIUM DIACONUM Ut ab imperatore auxilium contra Langobardos sibi impetret.
Pelagius episcopus dilecto filio Gregorio diacono.

Omnia quidem quae necessaria fuerunt, per Honoratum notarium tibi curavimus indicare; quem cum fratre, et coepiscopo Sebastiano ad dilectionem tuam direximus, ut quia illis in partibus ad Ravennam usque nunc cum viro glorioso domino Decio Patricio fuit, ipse sua relatione te de omnibus studeat informare: vel si qua necessaria judicaveris, possis domino imperatori suggerere. Quia tantae calamitates ac tribulationes nobis a perfidia Langobardorum illatae sunt, contra suum proprium jusjurandum, ut nullus possit ad referendum sufficere. Praedictum autem fratrem Sebastianum quomodo susceperimus, vel in quali apud nos, te suggerente, fuerit charitate, ipsius poteris relatione cognoscere; qui etiam promisit nobis necessitates vel pericula totius Italiae piissimo domino imperatori suggerere. Loquimini ergo, et tractate pariter, quomodo nostris possitis celeriter subvenire periculis: quia ita hic coangustata est respublica, ut nisi Deus piissimi in corde principis inspiraverit, ut insitam sibi misericordiam suis famulis largiatur, et super illam diacoposin, vel unum magistrum militum, et unum ducem dignetur concedere, in omni sumus angustia destituti, quia maxime partes Romanae omni praesidio vacuatae videntur. Et Exarchus scribit, nullum nobis posse remedium facere, quippe qui nec ad illas partes custodiendas se testatur posse sufficere. Imperet ergo illi Deus nostris velociter periculis subvenire, antequam nefandissimae gentis exercitus loca, quae adhuc a republica detinentur, Deo sibi contrario, quod absit, praevaleant occupare. Presbyterum autem ad nos, Deo adjuvante, retransmittere festina: quia et in monasterio tuo, et in opere, cui eum praeposuimus, necessarius esse omnino cognoscitur. Data IV Nonas Octobris, indictione 3.

EPISTOLA II [Olim IV], AD AUNACHARIUM EPISCOPUM AUTISIODORENSEM Regum Francorum fidem orthodoxam commendat, hortaturque ut illis suadeat, ne cum Langobardis foedus habeant, et de reliquiis quas mittit.

Dilectissimo fratri Aunario Pelagius urbis Romae episcopus.

Laudanda tuae charitatis vota relegimus, quibus te, nisi gentilis motus obsisteret, ad nos venire voluisse significas. Licet enim spiritaliter, et simul et unum semper simus in Domino, verumtamen etiam praesentias corporales et antiquiores patres, et ipsos quaesisse invenimus apostolos. Sed dum tua desideria, causasque quibus obstareris exponeres, mirati sumus minus te illud quod ipsis obviaret excusationibus attendisse. Si enim mundo venerabilem judicatis hanc urbem, si ad pacem sedis apostolicae cunctarum regere moderamina ecclesiarum praedicatis; cur non et tribulationes nostras, et temporales angustias charitatis compassione gemiscitis? scientes divino per Apostolum nobis ore mandari (Rom. XIII, Gal. VI), ut nos invicem diligamus, ut onera invicem nostra portemus, ut quoties fratrum quicunque uritur, nos uramur: dum pene in conspectu vestro tantus sanguis innocentium sit effusus, ita sacra violentur altaria, ita catholicae fidei ab idololatris insultetur. Novimus et vos, quod temporalia ista flagella sint et ad probationem, sicut de caelesti confidimus miseratione, proficiant; et proximum, sicut a vobis scribitur, Dominus noster de tribulatione det gaudium: quia qui nequiter agunt exterminabuntur, et inimici Dei mox ut exaltabuntur, sicut fumus deficient (Psalm. XXXVI), et generaliter peribunt gentes de terra ejus. Propter quod vos decuerat, qui illic catholicae membra estis Ecclesiae, uni corpori unius capitis gubernatione conjuncta, omnibus quibus viribus valeretis, paci quietique nostrae pro ipsa sancti Spiritus unitate concurrere. Nec enim credimus otiosum, nec sine magna divinae providentiae admiratione dispositum, quod vestri reges Romano imperio in orthodoxae fidei confessione sunt similes; nisi ut huic urbi, ex qua fuerat oriunda, vel universae Italiae finitimos, adjutoresque praestaret. Cavete igitur, charissime frater, ne dum regibus vestris juvandi nos virtus sit data divinitus, charitatis vestrae circa nos levitas arguatur: qui illis et in fide, et in consiliis, vestro sacerdotio sic devotis, suadere talia, aut negligitis, aut differtis. Sacras autem reliquias, quas et tua charitas, et gloriosissimus filius noster petiit dirigendas, cum cohaerenti sibi sanctificatione transmisimus. Propter quod nihilo minus admonemus, ut quorum virtutem quaeritis, eorum templa a pollutione gentium liberari, in quantum vobis est possibile, festinetis: et vestris regibus instantissime suadeatis, quatenus ab amicitiis et conjunctione nefandissimi hostis, Langobardorum, salubri se provisione segregare festinent; ne dum illorum vindictae tempus advenerit, sicut et celere fieri divina miseratione confidimus, eorum etiam illi inveniantur esse participes: quia scriptum est: Non solum qui ea faciunt? sed etiam qui consentiunt facientibus puniendos (Rom. I). Deus te incolumem custodiat, charissime frater. Datum III Nonas Octobres, imperante domno Tiberio Constantinopoli Augusto, anno 7.

EPISTOLA III [Olim V]. QUAE EST PRIMA AD ELIAM ET EPISCOPOS ISTRIAE.

Dilectissimis fratribus Eliae aliisque episcopis, universis filiis in Ecclesiae Istriae partibus constitutis, Pelagius episcopus sanctae Ecclesiae catholicae urbis Romae.

Quod ad dilectionem vestram, fratres filiique charissimi, nostra tardius scripta dirigimus, non malevolae voluntatis, aut dissimulationis vel negligentiae fuisse credatur, sed, sicut nostis, temporalis qualitas et hostilis necessitas hactenus impedivit. Nam sicut ait Dominus per prophetam: Nunquid obliviscitur mulier filium uteri sui (Isa. XLIX)? Non ergo credatur nos viscerum nostrorum divisionem non cum gravi fletu ac gemitu doluisse: sed utinam, charissimi, illuminet Dominus oculos cordis vestri, ut nostri cordis gemitus pro vobis videre possitis. Quis enim, sicut ait beatus apostolus (II Cor. XXI), infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? Et alibi (I Cor. XII): Quia patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra. Postea ergo quam Deus omnipotens pro felicitate Christianorum principum per labores atque sollicitudinem filii nostri excellentissimi Smaragdi exarchi et chartularii sacri palatii pacem nobis interim vel quietem donare dignatus est, cum omni sollicitudine festinamus praesentia ad vos scripta dirigere, hortantes et obsecrantes, ne in divisione ecclesiae ulterius quisquam studeat permanere. Nos enim secundum evangelicam vocem studemus fraternitati ac dilectioni vestrae, in quantum fragilitas nostra sufficit, quae nobis jussa sunt, cum sinceritate cordis humiliter exhibere. Nostis enim in Evangelio Dominum proclamantem (Luc. XXII): Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum; ego autem rogavi pro te Patrem, ut non deficiat fides tua, et tu conversus confirma fratres tuos.

Considerate, charissimi, quia veritas mentiri non potuit, nec fides Petri in aeternum quassari poterit vel mutari: nam cum omnes discipulos diabolus ad excribrandum poposcerit, pro solo Petro se Dominus rogasse testatur, et ab eo voluit caeteros confirmari; cui etiam pro majori dilectione quam prae caeteris Domino exibebat, pascendarum ovium sollicitudo commissa est: cui et claves regni coelorum tradidit; et super quem Ecclesiam suam aedificaturum esse promisit, nec portas inferni adversus eam praevalere testatus est (Matth. 16). Sed quia inimicus humani generis usque in finem saeculi non quiescit in Domini Ecclesiam bono semini superseminare zizania, ideoque ne forte quisquam maligno studio aliqua de fidei nostrae integritate diaboli instigatione fingere praesumpserit et argumentari, et ex hoc vestri fortasse videantur animi perturbari, necessarium judicavimus per praesentem epistolam nostram, et ad viscera vos matris Ecclesiae ut reverti debeatis, cum lacrymis exhortari, et de fidei nostrae integritate vobis satisfactionem nostram mittere; quatenus nulla possit in cordibus vestris de nobis remanere suspicio, ut in divini tremendique judicii die de taciturnitate mea reus inveniri non possim.

Nos enim illam fidem praedictam tenemus, et cum omni puritate conscientiae usque ad sanguinis effusionem defendimus, quae ab apostolis tradita, et per successores eorum inviolabiliter custodita, reverenda Nicaena synodus trecentorum decem et octo Patrum suscepit atque reliquit [redegit] in symbolum, sed et Constantinopolitana centum et quinquaginta Patrum sub piae memoriae Theodosio seniore principe factum; etiam Ephesina prima, cui praesedit beatae recordationis praedecessor noster Coelestinus Romanae urbis antistes, et Cyrillus Alexandrinae episcopus; sed et Chalcedonensis sexcentorum triginta patrum, quae sub piae memoriae Marciano imperatore convenit: cuique sanctae recordationis papa Leo per legatos vicarios suos praesedit; et ut diversarum haeresum damnanda exigebat adversitas, eamdem fidem uno eodemque sensu clamanter [clamantes] latius ediderunt. Sed et epistolam praedicti beatae memoriae Leonis ad Flavianum Constantinopolitanun episcopum datam, quae et tomus appellatur, per omnia veneramur, tenemus, defendimus, atque secundum ejus tenorem, adjuvante Domino, praedicamus. Et sicut praedecessor noster saepe dictus beatae memoriae papa Leo synodum Chalcedonensem suscepit atque firmavit, ita et nos per omnia, operante divina gratia, veneramur, custodimus atque defendimus.

Si quis autem contra hanc fidem aut sapit, aut credit, aut docere praesumit, secundum eorumdem Patrum sententiam, damnatum atque anathematizatum se esse cognoscat. Non ergo patiamini falsis suspicionibus aut rumoribus denuo agitari, et in divisione Ecclesiae malorum hominum persuasionibus (quod avertat Dominus) remanere. Quid enim vos a sanctae Ecclesiae unitate dividitis? quando nihil novi, nihil (quod absit) contrarium in dicta Ecclesia praedicari cognoscitis vel teneri? Sed unam eamdemque fidem, quae ab apostolis tradita, et a sanctis Patribus et praedictis quatuor synodis explanata atque confirmata dignoscitur, sincerissime teneri atque defendi modis omnibus comprobatur. Ubi ergo de fidei firmitate nulla vobis poterit quaestio vel suspicio generari, in unitate fidei, atque in sinu sanctae matris catholicae atque apostolicae Ecclesiae permanere. Si quid forte causae est, unde vestri scandalizati animi videantur, manentes in unitatis charitate, eligite de fratribus ac filiis nostris, quos ad nos, inquirendo [in quaerendo] de quibus movemini, transmittere debeatis; et parati sumus secundum praeceptionem apostolicam (I Petr. III), et cum charitate eos suscipere, et cum humilitate ad placita satisfactionis reddere rationem; et sine aliquo impedimento cum omni dilectione, quando reverti voluerint, voluntate sincerissima relegare.

Audiamus autem Doctorem gentium clamantem: Sicut accepistis Christum Jesum Dominum, in ipso ambulate, radicati et superaedificati in ipso, et confirmati in fide, sicut didicistis, abundantes in gratiarum actione. Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam, nec ad contentionem aut superfluas quaestiones vestra ulterius studia convertantur (Coloss. II). Vocem ejusdem apostoli cum humilitate cordis attendite; sic enim scribens ad Timotheum ait: Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita, sciens quia generant lites; servum autem Domini non oportet litigare (II Tim. II); et iterum ad Corinthios: Si quis autem videtur inter vos contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor XI); et iterum post alia: Non est Deus dissensionis, sed pacis.

Considerate ergo, quia quicunque in pace et unitate Ecclesiae non fuerit, Dominum habere non poterit. Item ad Galatas scribens ait: Qui ex fide, sunt, hi sunt filii Abrahae (Gal. III). Providens autem Scriptura, quia ex fide justificat gentes Deus, praenuntiavit Abrahae, quia benedicentur in te omnes gentes (Genes. XXII). Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham. Quam ergo excusationem apud Dominum post praesentem satisfactionem nostram habere ulterius potestis, quando nulla vobis de fidei nostrae sinceritate et puritate contraria suspicio remanebit? Audite potestatem et commonentem eumdem apostolum: Nolite seduci, corrumpunt mores bonos colloquia mala (I Cor. XV). Non ergo circum veniamur a Satana, non enim ignoramus cogitationem ejus. Cum dilectione ergo fraterna et humilitate Deo placita, si cujus forte animi scandalizari videntur in aliquo, manens in unitatis charitate, perquirat atque cognoscat. Nam sicut beatus Jacobus apostolus ait: Ubi zelus et contentio, ibi et inconstantia et omne opus pravum (Jac. III); et iterum Doctor gentium: Quis vos impedivit charitati non obedire: persuasio haec non est ex eo qui vocavit vos; modicum fermentum totam massam corrumpit (Gal. V); et alibi: Ego confido in Domino, quod nihil aliud sapiatis; qui autem conturbat vos portabit judicium quicumque est ille (Ibid.); et in subsequenti ait: Utinam abscindantur qui vos conturbant (Ibid.)! Et rursum admonens dicit: Quod si invicem mordetis, et comeditis, videte ne ab invicem consumamini (Ibid.); et iterum: Si spiritu vivimus, spiritu et ambulemus; non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. Alter alterius onera portemus, et sic adimplebimus legem Christi (Ibid.); et alibi idem apostolus ait: Flecto genua mea ad Dominum Patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtutem, corroborari per Spiritum ejus in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus vestris, in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis (Ephes. III). Et post alia: Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis in vocatione qua vocati estis, cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium, qui super omnia, et per omnia, et in omnibus nobis (Ephes. V). Et dum tales exhortationes apostolicas habeamus, quis nos separabit a charitate, quae est in Christo Jesu Domino nostro? Si enim cum humilitate et fletu diligenter intendimus, consideramus et intelligimus quod ille sit insidiator noster, de quo dictum est: Quia adversarius vester diabolus, sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Pet. V); cui secundum ejusdem apostoli ex hortationem, cum omni nos concordia et unitate in fortitudine fidei resistere atque obviare necesse est. Exemplo enim omnes didicimus, charissimi fratres ac filii, quanta mala quantaque flagella divisionem Ecclesiae fuerint subsecuta. Unde in ipsius misericordia, licet indigni, confidimus, quia si Ecclesiam suam adunare atque pacificare concesserit, omnia a nobis quae pro delictis nostris suscepimus flagella, celerius removentur, et unitas ac firmitas pacis Ecclesiae pacem nobis et temporalem obtinet et aeternam.

Tantummodo rogamus, et obsecramus, et per divinum vos tremendumque Dei judicium obtestamur, ubi sibi nullus hominum poterit argumentis vel excusationibus subvenire; ne ulterius per vos Dei dividatur Ecclesia, sed haereditatem Domini communi possideamus et teneamus studio. Quae autem sit ejus haereditas, ipsius verba quae ad discipulos dicta sunt audiamus: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV); et iterum: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII). Idipsum autem, sicut ait Vas electionis, dicamus omnes, et non sint in vobis schismata, simus autem perfecti in eodem sensu et in eadem scientia (I Cor. I), ut in sinum matris Ecclesiae congregati efficiamur unus grex, et unius Christi pastoris custodia ab omnibus externis internisque hostis insidiis ejus protectione atque defensione servemur illaesi. Haec autem ad vos direximus per fratrem et coepiscopum nostrum Redemptum et Quodvultdeum abbatem monasterii majoris basilicae beati Petri apostoli, quos vestra dilectio et complacita Deo charitate suscipiat, et ad nos cum unitatis vestrae gaudio sine mora reverti dimittat: quatenus cognoscentes dilectionem atque obedientiam charitatis vestrae, cum sanctis angelis communiter atque veraciter dicere mereamur: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II)

EPISTOLA IV [Olim VI] QUAE EST SECUNDA AD EPISCOPOS ISTRIAE.
Dilectissimis fratribus Eliae vel aliis episcopis Istriae Pelagius episcopus.

Dilectionis vestrae per eos quos direxistis scripta suscepimus, relectisque his, gravi sumus moerore et dolore perculsi; cum neque his quae nos vobis scripsimus respondistis, neque, ut fraternam decuerat charitatem, fidei nostrae satisfactione suscepta ad unitatem Ecclesiae revertendi obedientiam commodastis; postremo nec eos aliter qui venerunt dirigere pertulistis, ut apertissimam lucidissimamque satisfactionem se paterentur accipere; sed scripto nobis quasi capitulare, vel interdictum potius ostenderunt, nihil injunctum sibi a vobis aliud asserentes, nisi ut vestrae tantummodo essent portatores epistolae. In qua tamen nullam rationis satisfactionem quaesisse vos legitur, sed velut judicatum quid nobis expressisset, quod quam pravum sit, quam injustum, Patrumque regulis inimicum, si volueritis ad cognitionem veritatis accedere, splendidissime cum divino auxilio potestis addiscere. Unde nos cum propheta lacrymabiliter convenit exclamare: Obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis, et dolor cordis mei renovatus est (Psal. XXXVIII). Renovatus est dolor cordis nostri, quando diuturnae divisionis scandalum minime tanto fidei fulgore superatur, maxime quia pravorum hominum persuasione decepti, scripta nobis diversis infecta contagiis direxistis: et quod in epistolis Patrum quaedam testimonia non incongrua solum, sed nec ad causam pertinentia tentastis inserere; ita ut nec ordinem testimoniorum, qui in ipsis epistolis Patrum, servaretis, quippe ut quod scriptum nomine alterius fuerat, alterius nominis titulo promeretur. In quo evidenter dictum vobis apostolicum constat aptari: Nescientes neque de quibus dicent neque de quibus affirmant (I Tim. I).

Quod quidem non vestrae malitiae vel calliditati credimus ascribendum, sed veneno hostis malignissimi perspicimus exquisitum, qui zizania seminare per vasa irae usque in finem saeculi, in Dei Ecclesia non quiescit. Ex quo intelligimus, fraternitatem vestram epistolas, de quibus posuistis testimonia, non legisse; neque enim si vobis eorum scriptura constaret, illa quae apertissime pro fidei tantummodo causa sunt posita, aliis congruere fingeretis, propter quod ab errore divisionis, in quem falsis opinionibus incidistis, hortor et opto vos celerius revocari, et non (sicut scriptum est) jugum cum infidelibus ducere (II Cor. VI), sed illi iterum jugo mansueta colla submittere, de quo ipse Dominus dicit: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI): quod nullo modo poterit quis vel ferre vel discere, nisi eidem jugo charitatis vinculis fuerit subjugatus, ipsi oneri per dilectionem quippe ut spiritali sarcinae mentes, humeros, viresque subdiderit. Sicut namque animositas abscissionis intellectum facit per superbiam colligare, ita recuperatae charitatis humilitas mentes in unitate fidei perseveranter ad cognitionem veritatis illuminat.

Propter quod praesentium portatoribus quos fraternitas vestra direxit, et ex Codicibus et ex antiquis polypticis [polyptichis] scrinii sanctae sedis apostolicae relecta sunt aliqua, quibus evidenter apparet, nihil eorum quae in vestra posuistis epistola causa trium capitulorum convenire ullatenus, aut verisimiliter coaptari. Ideoque necesse est vos omnes epistolas synodales sollicite vigilanterque percurrere, ut evidentius agnoscatis, quia sancti Patres nihil aliud de Chalcedonensi synodo in suis epistolis firmaverunt, nisi ut inviolabilis fidei definitio servaretur. Nam ad eamdem synodum confirmandam beatae recordationis praedecessor noster papa Leo scribens, inter alia sic ait: « Ne ergo per malignos interpretes dubitabile videatur, utrum quae in synodo Chalcedonensi per unanimitatem vestram de fide statuta sunt approbarim, haec ad omnes fratres et coepiscopos nostros, qui praedicto concilio interfuerunt, scripta direxi, quae gloriosissimus et clementissimus princeps, sicut poposci, in notitiam vestram mittere pro catholicae fidei amore dignabitur; ut et fraterna universitas et omnium fidelium corda cognoscunt, me non solum per fratres qui vicem meam exsecuti sunt, sed etiam per probationem gestorum synodalium, propriam vobiscum munisse sententiam: in sola videlicet fidei causa, (quod saepe dicendum) propter quam generale concilium, et ex praecepto Christianissimorum principum, et ex consensu apostolicae sedis, placuit congregari. » [Huc usque verba sancti Leonis.]

Sed ne forte animis vestris aliqua adhuc videatur quaestio aut dubietas remanere, apertius quae ad Maximum Antiochenae Ecclesiae antistitem scripserit pariter curavimus indicare. Post plurima itaque sic ait: « Si quid sane ab his fratribus, quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad causam fidei pertinebat, gestum esse perhibetur, nullius erit firmitatis: quia ad hoc tantum ab apostolica sede directi sunt ut excisis haeresibus, catholicae essent fidei defensores. Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, potest dijudicandi habere rationem, » etc. Ecce, sicut superius dictum est, cognoscitis, fratres charissimi, nihil aliud saepe fatum praedecessorem nostrum, quam ea quae de fidei firmitate definita sunt, confirmasse, quod pene in omnibus epistolis ejus, si volueritis, plenius potestis cognoscere. Nam privatae causae, quae illic post definitionem fidei actae sunt, non solum minime confirmavit, sed et retractari atque dijudicari concessit. In encycliis vero (quod est episcopalium collectio litterarum, ex quibus aliqua in scriptis vestris testimonia incongrue similiter posuistis) unde mota sit causa, vel quid piae recordationis Leo imperator per universas provincias sacerdotibus scripserit consulendo, aut qualiter ab ipsis responsa susceperit, nobis quoque tacentibus, eorum lectione valebitis plenius informari: ut nulla de caetero in vestris cordibus malignae excogitatio pravitatis locum subreptionis inveniat. Nos enim propter prolixitatem hujus epistolae ordinem causae ipsius declinavimus indicare. Nam si cum studio charitatis, quae a nobis scribuntur, cum timore Domini sollicite vigilanterque relegetis, facile sentietis quantum sit periculum pro superfluis quaestionibus, et haereticorum defensione capitulorum, tandiu ab universali Ecclesia segregari.

Nolite ergo amore jactantiae, quae superbiae semper est proxima, in obstinationis vitio permanere, quando in die judicii nullus vestrum excusare se valeat, et neque Theodorus Mopsuestenus, neque Ibae epistola, quae ab adversariis est prolata, ante tribunal tanti judicis vobis valeat subvenire. Doctori itaque gentium pareamus, qui in prima ad Corinthios epistola dicit: Aemulamini charismata meliora, et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro (I Cor. XII). Quae ergo majora sint, et a se demonstranda promittat, ex ipsius voce audiamus intentius: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum sicut aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et noverim omnia mysteria, et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ut ardeat, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (Ibid. XIII); et iterum: Fides, spes, charitas, tria haec, major autem his charitas (Ibid.). Quam igitur ante Dominum poteritis habere fiduciam, quando nullum scandalum generari vobis de fidei nostrae integritate cernentes, tantis temporibus per superfluas quaestiones ab Ecclesia Dei, quae una est, et a fraterna charitate vos dividi duratis. Ubi namque sit ecclesia constituta, licet ipsius Domini voce in sancto Evangelio sit apertum, quid tamen beatus Augustinus ejusdem dominicae memor sententiae definierit, audiamus. In his namque, ait, esse Dei Ecclesiam constitutam, qui sedibus apostolicis per successionem praesulum praesidere noscuntur. Et quicunque ab earumdem sedium se communione vel auctoritate suspenderit, esse in schismate demonstratur. Et post alia. Positus foris, etiamsi pro Christi nomine mortuus fueris, inter membra Christi [non numeraberis]. Patere pro Christo, haerens corpori, pugna pro capite. Sed et beatus Cyprianus egregius martyr in libro quem de unitatis nomine titulavit, inter alia sic dicit: Exordium ab unitate proficiscitur; et primatus Petro datur, ut una Christi Ecclesia et cathedra monstretur: et pastores sunt omnes, sed grex unus ostenditur, qui ab apostolis unanimi consensione pascatur. Et post pauca: Hanc Ecclesiae unitatem qui non tenet, tenere se fidem credit? Qui cathedram Petri, super quam Ecclesia fundata est, deserit, et resistit, in Ecclesia se esse confidit? Item post alia: Ad pacis praemium pervenire non possunt, quia pacem Domini discordiae furore ruperunt.

Item ex eodem libro sic ait: Ad sacrificium cum dissentione venientes revocat ab altari, et jubet prius concordare cum fratre, tunc cum pace redeuntes Domino munus offerre (Matth. V); quia nec ad Cain munera respexit Deus (Genes. IV); neque enim habere Dominum pacatum poterat, qui cum fratre pacem per zeli discordiam non habebat. Quam sibi igitur pacem promittunt inimici fratrum? Quae sacrificia celebrare se credunt aemuli sacerdotum? Secum esse Christum cum collecti fuerint opinantur, hi qui extra Ecclesiam colliguntur? Tales etiam si occisi in confessione nominis fuerint, macula ista nec sanguine abluitur. Inexpiabilis et gravis culpa discordiae nec passione purgatur. Esse martyr non potest, qui in Ecclesia non est: ad regnum pervenire non poterit, qui eam quae regnatura est dereliquit. Et post alia: Cum Deo manere non possunt, qui esse in Ecclesia Dei unanimiter noluerunt, ardeant licet flammis et ignibus traditi, vel objecti bestiis animas suas ponant: non erit illa fidei corona, sed poena perfidiae; nec religiosae virtutis exitus gloriosus, sed desperationis interitus: occidi talis potest, coronari non potest.

Item ejusdem: An esse sibi cum Christo videtur, qui adversus sacerdotes Christi facit? qui se a cleri ejus et plebis societate secernit? Arma ille contra Deum portat, contra Dei dispositionem repugnat: hostis altaris adversus sacrificium Christi rebellis, pro fide perfidus, pro religione sacrilegus, inobsequens servus, filius impius, frater inimicus, contemptis episcopis et Dei sacerdotibus derelictis, constituere audet aliud altare. Item cujus supra: Pejus schismatis crimen est, quam quod hi qui sacrificaverunt, qui tamen in poenitentia criminis constituti Dominum plebis satisfactionibus deprecantur. Hic Ecclesia quaeritur et rogatur, illic Ecclesiae repugnatur. Hic potest necessitas fuisse, illic voluntas tenetur in scelere. Hic qui lapsus est, sibi tantum nocuit, illic qui haeresim vel schisma facere conatur, multos secum trahendo decepit. Hic animae unius est damnum, illic periculum plurimorum. Certe se peccasse hic intelligit et plangit, ille tumens in peccato suo, et ipsis sibi delictis placens, a matre filios segregat, oves a pastore sollicitat, Dei sacramenta disturbat, et cum lapsus semel peccaverit, ille quotidie peccat. Postremo lapsus martyrium postmodum consecutus potest regni promissa percipere: ille si extra Ecclesiam fuerit occisus, ad Ecclesiae non potest praemia pervenire.

Item qui supra: Quod si in Scripturis sanctis frequenter et ubique disciplina praecipitur, et fundamentum religionis a fidei observatione ac timore proficiscitur, quid cupidius appetere, quid magis velle ac tenere nos convenit, quam ut radicibus fortius fixis, et domiciliis nostris super petrae robustae mole solidatis, inconcussi ad procellas ac turbines saeculi stemus, ut ad Dei munera per divina praecepta venire possimus?

Et ideo hortamur dilectionem vestram, et obsecramus, ut tam terribilia Patrum testimonia cognoscentes, nullo modo patiamini ulterius in divisione Ecclesiae persistere; sed in viscera sanctae matris catholicae atque apostolicae regredi tota mentis intentione celerate [eccelerate]: ut radicati in charitate unitatis atque fundati dicere mereamur: Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres in unum (Psal. CXXXII); veraciter exclamantes: Repletum est gaudio os nostrum, et lingua nostra exultatione (Psal. CXXV). Quibus breviore quidem stylo, abundanti tamen charitate responsis, et de fraternitatis vestrae mentibus, et de divinae misericordiae virtute confidimus, vos sanctae citius reformari indubitanter Ecclesiae. Si tamen pro nostris adhuc delictis aliquid inimicus animarum vobis obstinationis (quod absit) aut dubietatis intulerit, secundum quod interlocutio nostra gestorum apud nos habitorum suprema complectitur, et sicut excellentissimo domino filio nostro Smaragdo exarcho Italiae supplicare curavimus, instructas huc ad nos personas, quibus facilius reddenda recipiendaque sit ratio, mittere festinate, ut nulla deinceps consensus vestri dubietas supersit, aut tarditas, si eis satisfactio plena reddatur. Vel si pro longinquitate locorum, vel temporum qualitate pavescitis, illic Ravennae fiat congregatio sacerdotum, quo nos etiam qui loco nostro intersint, divinitate propitia, dirigemus, a quibus satisfactionem plenissimam capiatis; ne amplius animae simplices divisae a sancta Ecclesia pro superfluis quaestionibus tam longa obstinatione remaneant, nec per vos, quos dominici gregis decet esse pastores, oves a septis ecclesiastiscis evagantes rapacis lupi dentibus consumantur.

EPISTOLA V [Olim VII], QUAE EST TERTIA AD ELIAM ET EPISCOPOS ISTRIAE. 

Hujus epistolae meminit beatus Gregorius lib. II, epist. 36, ad episcopos Hiberniae, quam librum appellat. Eam ab eodem beato Gregorio, cum adhuc esset diaconus, scriptam fuisse nomine Pelagii papae, testatur Paulus Warnefridus lib. III de Gestis Langobardorum, cap. 10, al. 20.
Dilectissimis fratribus, Eliae, vel universis episcopis in Istriae partibus constitutis, Pelagius episcopus. 

I. Virtutum mater charitas (I Cor. XIII), quae Redemptoris sui lucris serviens, quae nunquam ea quae sua sunt quaerit, desiderio anhelanti me impulit dudum fraternitati vestrae plena dulcedinis scripta transmittere, quae disjuncta diu possint suo corpori Christi membra sociare. In quibus plus precibus quam monitis loquens, affectu quo valui, exhortari curavi, ut quos aptos discutiendae rationi praeviderit, huc Dilectio vestra dirigeret, quatenus in trium capitulorum negotio, vel quaeque aperta sunt cognoscerent, vel quaeque forsan obscura viderentur, haec eis collatio pacificae intentionis aperiret: tandem Dilectionis vestrae scripta suscepi, quae non rationis causas quaererent, sed deliberata apud vos judicii sententia imperarent. Hoc autem quod vos audere de vestra sapientia video, fateor, dolens miror; et quidem per epistolas exempla, ut puto, ostendi humilitatis, amoris specimen praebui. Sed dum nihil apud vos reperi admonitionis meae verba proficere, flens gemensque cum propheta cogor exclamare: Curavimus Babylonem, et non est sanata (Jer. LI). Ignem quantum valui charitatis accendi, et tantae scissionis exurere rubiginem volui; sed impletam prophetae sententiam peccatis exigentibus inveni, qui ait: Frustra conflavit conflator, scoriae ejus non sunt consumptae (Jer. VI). Nulla in rescriptis flamma charitatis aspicitur, nullam vel post exemplum dulcedinem redolent in cunctis suis sermonibus, nihil quod ad pacem perveniat, sonat. Pensate, quaeso, hoc (quod dicere nisi singultu interrumpente non valeo) longo divisionis usu quanto mentis frigore fraternitas vestra torpuerit, quae nec confricta recalescit. Quid igitur inter haec faciam, nisi ut pro vobis ad lacrymas vertar? Quia enim leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V), scio et vos stantes extra caulas ovium [devorandos]. Non demptis fructibus palmites attendo, sed abscissos a radice vitis aspicio. Et sudantes vos operarios cerno, sed tamen laborare extra vineam non ignoro. Ecce urgente fine, cuncta vastantur, ad solitudinem terra redigitur, atque (ut ita dixerim) procella diluvii mundum subruit, et vestra fraternitas arcam fugit. Cum Jeremia dicam: Quis dabit capiti meo aquam et oculis meis fontem lacrymarum (Jer. IX): et rursum: Deducant oculi nostri lacrymas, et palpebrae nostrae defluant aquis (Ibid.); dicam cum illo iterum: Plorabo et requiescam. Quia enim quietem concordiae in vestro corde non invenio, fessae menti lacrymas sterno. Quae enim mei spiritus requies esse potest, si ab occulto hoste inflictum vulnus mederi non potest? Ecce in cunctis mundi partibus sancta et universalis Ecclesia unitatis suae radiis fulget, sed tamen adhuc umbram vestrae divisionis sustinet. Ubique in fidei statu perdurat; sed gaudere eam de sua salute prohibet vulnus, quod de vestra abscissione tolerat. Neque enim sanum caput brachiis moerentibus gaudet; nec se quasi incolume esse pectus laetatur, cum subjectorum viscerum doloribus tangitur; tota namque corporis compago afficitur, si pars ejus vel extrema laceratur. Quidquid ergo est quod aliam pati sentit, in se harmonia charitatis attrahit, Paulo attestante, qui ait: Et si quid patitur unum membrum, compatiuntur caetera membra (I Cor. XI). Nos itaque sumus, qui vestro dolore transfigimur, nos qui vestris scissionibus secamur. Tanto igitur damnis vestris festina debemus consolatione succurrere, quanto ea per charitatem cogimur ut nostra sentire. Nam etsi differre forsitan volumus, supernae increpationis voce terremur, quae ignavos pastores increpans dicit: Quod fractum erat, non alligastis, et quod abjectum non reduxistis, et quod perditum non quaesistis. Si differre volumus, indiscretae inventionis increpamur, qua per prophetam Dominus dicit: Numquid resina non est in Galaad, aut medicus non est ibi? Quare ergo non est obducta cicatrix filiae populi mei (Ezch. XXXIV)? Quid enim per resinam, quae fomentum ignis est, quae et in ornamentum domus marmora dissipata conjungit, nisi charitas designatur? Quae et in amore corda succendit, et ut sanctam Ecclesiam unitatis ornamento componat, discordes hominum mentes per pacis in se studium ligat? Quid per Galaad, quae acervus testimonii interpretatur, nisi in Scripturae sacrae altitudinem innumera sententiarum densitas dicit? Quid per medici vocabulum, nisi unusquisque praedicator? Quid per non obductam filiae cicatricem, nisi culpa plebis ante Dei oculos nuda monstratur? Resina ergo in Galaad defuisse convincitur, si pro ostendenda veritate, cum tanta adsint Scripturae sacrae testimonia, associando vos sanctae Ecclesiae, nequaquam digne ardoris charitas exhibetur; et velut absente medico cicatrix non obducitur, si exhortatione cessante, tantae scissionis culpa nullo velamine subsequentis pacis operitur. Sed jam tempus est, ipsa nos susceptionum vestrarum vulnera tangere, eisque auctore Deo medicamina patefactae veritatis adhibere.

II. Per ea quae piae memoriae Justiniani principis temporibus acta sunt, fraternitas vestra suspicatur, sanctam Chalcedonensem synodum fuisse convulsam. Sed absit hoc a Christiano opere, a Christiana cogitatione. In ipsa quippe Nicaena, Constantinopolitana, ac prima synodus Ephesina firmata est; et quisquis illam partem aliqua convellere nititur, illas nimirum funditus, quae per hanc firmatae sunt, destruere conatur. Cui suspicioni in scriptis vestris ex sancti praedecessoris nostri Leonis epistolis ac encycliis testimonia adjungitis, ut praefatam sanctam Chalcedonensem synodum illibatam debere observari monstretur. Quae quidem, fratres charissimi, ex paucis epistolis sumpta permixto ordine confusoque posuistis, ut dum interjecta alia epistola, ad alia prioris epistolae verba recurritur, quasi ex multis epistolis prolata viderentur. Et valde miramur, cur fraternitas vestra de tam (sicut diximus) paucis epistolis non pauca sumpserit, cum constet quod de sanctae Chalcedonensis synodi illibata veneratione et praedecessorum nostrorum assertio innumera, et multorum Patrum consensus in encycliis, quasi quaedam se mundo, nobis infudit [ Forsan sumendo lux mundo se n. inf.]. Sed quia semper dictandi ordo tanta sibimet connexione subjungitur, ut et praecedentia subsequentibus serviant, et subsequentia ex praecedentibus suspendantur: eorum sensum quae prolata sunt, melius pandimus, si infra supraque legentes, vel quo tendant, vel unde pendeant, demonstremus. 

III. A dilectione igitur vestra primum testimonium sancti praedecessoris nostri Leonis ponitur, quod in ejus epistola ultima continetur (Epist. 78 ad Leon. imp.), quo ait: De rebus apud Nicaeam et apud Chalcedonem sicut Deo placuit definitis, nullum audemus inire tractatum, tanquam dubia vel infirma sint, quae tanta per Spiritum sanctum fixit auctoritas. (Cui secundum testimonium ex ea epistola a vobis adjungitur, quod illic paulo superius habetur, quo dicitur (Ibid.): Quia sicut sancte veraciterque dixistis, perfectio incrementum, et adjectionem plenitudo non recipit.) Interjectis autem duobus testimoniis de encycliis assumptis, praefati praedecessoris nostri Leonis item ad Leonem principem scripto vestro verba replicantur quibus dicitur: Legitimas divinitus inspiratas constitutiones velle movere, non est pacifici hominis, sed rebellis, dicente apostolo: Verbis contendere, ad nihil est utile, nisi ad subversionem audientium (II Tim. II). Nam si humanis persuasionibus semper disceptare sit liberum, nunquam deesse poterunt qui veritati audeant resultare. (Et ejus rursus ad eum: Non sinas contra dexterae omnipotentis Dei triumphos redivivis exurgere motibus extincta certamina.) Cujus adhuc testimonium post pauca subdidisti: nihil prorsus de bene compositis rectractetur. Ultimum vero a vobis ponitur testimonium, quod in priori ejus epistola, de qua multa jam testimonia prolata fuerant, continetur, primum dicitur (Ibid.): Quae jam patefacta sunt quaerere, quae perfecta sunt retractare, et quae sunt definita convellere, quid aliud est, quam de adeptis gratiam non referre, et ad interdictae arboris cibum improbos appetitus mortiferae cupiditatis extendere? Haec sunt, fratres dilectissimi, quae beati Leonis ad Leonem principem verba posuistis; quae videlicet ab eo pro custodia illibatae fidei, non autem pro causis episcoporum specialibus, quae apud Chalcedonem gestae sunt, proferuntur. Nam quia pro solius fidei intemerata observatione dixerit, pensandum est in eadem epistola quid praemisit; ait enim, ad eumdem principem loquens (Ibid.): Supra curam rerum temporalium religiosae providentiae famulatum divinis et aeternis dispositionibus perseveranter impenditis, ut scilicet catholica fides, quae humanum genus sola vivificat, sola sanctificat, in una confessione permaneat; et dissensiones quae de terrenarum opinionum varietate nascuntur, a soliditate illius petrae, supra quam civitas Dei aedificatur, abigantur. (Si igitur fidem, fratres charissimi, in cunctis mundi partibus uno ac solido statu vigere non cerneretis, convulsum quidquam de sancta Chalcedonensi synodo recte diceretis. At postquam nihil nunc aliud nisi de personis agitur, nihil de sancta Chalcedonensis synodi fide quaeritis, auctoritatem patrum quasi sequendo declinati. Namque ut iisdem beatus Leo ostenderet, retractari quae perfecta sunt non deberi; qua haec intentione dixisset, illico subdidit (Ibid.): Quia ad pacem universalis Ecclesiae, et ad custodiam catholicae fidei cura dignamini sollicitiore vivere [respicere]. Quid igitur cum prohiberet definita convelli, admonitionem protinus de custodia catholicae fidei subjunxit, et quia non hoc de retractandis causis specialibus, sed de sola fidei professione dixisset, indicavit? Illa namque nunc in vestra quaestione vertuntur, quae ipse quoque praedecessor noster beatus Leo dijudicat; dum non nisi ea quae apud Chalcedonem de fide sunt statuta, confirmat. Ipse quippe ad Anatolium Constantinopolitanae urbis episcopum scribens, dum eum de quodam novo ausu corriperet, dicit (Epist. 58): Ut sanctam synodum ad extinguendam solum haeresim, et ad confirmationem fidei catholicae studio Christianissimi principis congregatam, in occasionem ambitus trahas. (Et rursum (Ibid.): Ita abuti voluit concilio synodali, ut fratres in fidei tantummodo negotio convocatos, et definitionis ejus causa, quae erat curanda, pertractos [definitione ejus causae, q. e. c. perfunctos], ad consentiendum sibi aut depravando traduceret, aut terrendo compelleret.) Qui ut nihil se omnimodo de Chalcedonensi synodo suscipere, nisi de sola fide gestum fuerat, demonstraret, eidem synodo scribens, ait (Epist. 61): Ut et fraterna universitas, et omnium fidelium corda cognoscant, non solum per fratres, qui vicem meam executi sunt, sed etiam per approbationem gestorum synodalium propriam vobiscum inisse sententiam, in sola videlicet fidei causa, quod saepe dicendum est. (Qui ergo unit cum Chalcedonensi synodo in sola fidei causa convocata, cuncta quae illic specialiter gesta sunt, se procul dubio extraneum demonstrat. Hinc est rursum quod cum praefato Anatolio de recipiendo Attico presbytero scribere, dicit (Epist. 77): Ita ut Chalcedonensis synodi definitionem de fide, cui etiam dilectio tua subscribendo consensit, quam apostolicae sedis firmavit auctoritas, profiteatur se per omnia servaturum.) Qui Chalcedonensis synodi definitionem dicens, Vigilanter etiam, de fide, non adderet, nisi causas, quae illic specialiter motae fuerant, reprobasset (solam nihilominus exciperet) quae ei singulariter displicerent. At postquam nihil aliud synodi, nisi fidei definitionem recepit: quid est aliud, nisi quod caetera quae illic specialiter mota sunt, refutavit? Neque enim si vellet, unam tantummodo causam praefati Anatolii reprehendere vereretur, qui hanc suo judicio non approbatam, et serenissimis principibus, et auctori ejus eidem Anatolio non est veritus scriptis discurrentibus indicare. Cum vero et de illa praefato Anatolio private loquitur, et rursum ad synodum scribens, quod de sola fide gestum fuerat, se recipere confitetur; constat quod et Anatolium de speciali criminis causa redarguit, et cuncta privata negotia, quae moto in synodo fuerant, retractari concessit. 

IV. Rursum in scripto vestro testimonium ac exemplum de encycliis ponitur, quod multi episcopi simul dicunt: Neque unum iota vel apicem possumus aut commovere, aut commutare eorum quae apud Chalcedonem decreta sunt. (Cui aliud quoque testimonium quasi ex eadem epistola subjunxistis, quod videlicet Anatolii Constantinopolitanae urbis episcopi esse non dubium est, quo ait: De Chalcedonensi vero sancta synodo dico, quoniam ipsum quaerere omnino, aut revolvere aliquid eorum quae ab ipsa finita sunt, hominum est insidiantium tantummodo Ecclesiis, et universali Christi paci.) In quo revolvi et convelli prohibeat, ipse subjungat; ait enim: Quando apostolica quidem et paterna dogmata olim nobis tradita, in eo roborata sunt atque firmata. (Si igitur insidiantium est hominum apostolica dogmata et paterna convellere, qui eadem paterna et apostolica dogmata illibata recipiunt, constat procul dubio, quia insidiantes non sunt. Ejusdem namque synodi fidem intemeratam Deo auctore retinemus, et sic privata negotia quae illic gesta sunt, cum sancto praedecessore nostro Leone praeterimus, ut definitionem fidei illic prolatam, proposita etiam morte, reservemus. In praecedenti autem testimonio multorum simul episcoporum utrum dictator, an scriptor erraverit, ignoramus; neque enim in encycliis continetur, ut ipsi in scriptis vestris posuistis. Neque enim iota unum aut apicem possumus commovere aut violare eorum quae ab ea recte sunt et inviolabiliter definita.) At longe est aliud, non posse commoveri ea quae decreta sunt, et non posse commoveri ea quae recte et inculpabiliter sunt decreta. Sciebant enim viri doctissimi, ea quae illic gesta fuerant de causis specialibus, a praedecessore nostro Leone recepta omnimodo non fuisse; et idcirco cautissime scribunt, commoveri aut violari quae recte ab ea et inculpabiliter definita sunt, non deberi; ne si cuncta confirmare se dicerent, sententiae saepe fati praedecessoris nostri Leonis obviarent. Unde et illic illico subjungunt: Ita sapiamus semper, sicut sapit apostolica Romanorum sedis Ecclesia.) 

V. Post haec quoque exempla ejusdem praedecessoris nostri Leonis ad Basilium episcopum testimonium posuistis, quo ait: Obsecro Dilectionem tuam, ut Chalcedonensis synodi definitionibus in nullo animum relaxetis; et quae ex divina sunt inspiratione composita, nulla patiamini novitate temerari (et rursum: Ut autem possit haec exhortatio ad omnium fratrum et coepiscoporum notitiam pervenire, diligenter vestrae Fraternitatis cura perspiciat, quia (quod saepe dicendum est) tota religio Christiana turbatur, si quidquam de his quae apud Chalcedonem constituta sunt, convellatur.) Sed utrum de causis quarumdam personarum specialibus, an de sanctae fidei definitione asserat, inquiratur ipse quid superius dicat; ait enim: Haec scripta direxi, quibus Dilectionem vestram credidi commonendam, ut sceleratis ausibus sancta constantia resistatis, ne in quoquam nostra communis fides aut trepida inveniatur, aut tepida. (Qui igitur admonitionem servandae fidei praemisit, ubi custodiri synodum voluit, indicavit. Si autem in hujus epistolae sermonibus ambigimus, eum ex aliis suis epistolis quo sensu haec dixerit, requiramus. Marciano namque Augusto scripta sua pro eadem synodo dirigens, ait (Epist. 59): Ad Gloriam vestram et ad Constantinopolitanum antistitem scripta direxi, quae evidenter ostenderent, me, quae de fide catholica in praedicta synodo definita fuerant, approbare.) Qui si cunctas et speciales causas ejusdem synodi recepit, cur ea se approbare quae de catholica fide in praedicta synodo definita sunt, specialiter asserit? Rursum quoque praefato principi scribens (Ibid.): Quia omnibus modis obediendum est potestati [pietati] vestrae et religiosissimae voluntati, constitutionibus synodalibus, quae mihi de confirmatione fidei catholicae placuerunt libens adjeci sententiam meam. (Si ergo confirmationem fidei catholicae sibi placuisse, eique sententiam adjecisse astruit; in his, in quibus confirmatio fidei non fuit, constat quia sententiam non adjecit. 

VI. Adhuc autem ex ejusdem beati Leonis epistola testimonium scriptis vestris inseritis, quae ad Basilium dicit: Pie nobis et constanter utendum [ Forsan vivendum] est, nedum talium disputatio admittitur, eorum quae divinitus definita sunt, auctoritati derogetur. Et infra: Nec enim aliquam [ Forsan ad aliquam] disceptationem plene definita revocanda sunt, ne ad arbitrium damnatorum ipsi de his videamur ambigere, quae manifestum est per omnia propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonare. (Quae autem vel superius definita divinitus, vel inferius plene definita asserat, ex ipsa vel ex aliis ejus epistolis vestra Fraternitas penset: in quibus nunquam specialia gesta commemorari, sed sola quae de fide sunt prolata confirmat. Unde in his quoque verbis vigilanter imprimitur [ Forsan exprimitur], et quae plene definita dixerit attenditur [ Forsan ostenditur], cum dicit: Ne de his ipsis videamur ambigere, quae manifestum est per omnia propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonare.) Pensate, quaeso, fratres charissimi, si scripta Theodori propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonant, quae redemptorem nostrum iniquis ausibus Dominum negant. Pensate si illa epistola propheticis et evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonare videatur, in qua et hostis Ecclesiae Nestorius defenditur, et defensor Ecclesiae Cyrillus accusatur. Pensate si illa Theodoriti scripta propheticis, evangelicis atque apostolicis auctoritatibus consonant, quae prius contra rectam fidem edita, ipse postmodum conversus damnat. Extremum quoque saepe fati Leonis ad Aetium presbyterum testimonium ponitis, quo ait: Ne patiatur sopitarum rerum certamen afferri, quarum retractator non nisi sacrilegus invenitur. (Quod de quibus rebus astruat, ad eumdem Aetium scribens ipse manifestat, dicens: Nihil ab apostolicis unquam potero sentire diversum, nec a mea ipse deviare sententia; et quod sancto Spiritu revelante confessus sum, quodque mecum totius synodi professione praedicante patefeci, aliqua varietate commutem: cum facilius mihi sit quibuslibet et suppliciis ab hoc mundo auferri, quam ab ea quam generaliter credidi, professione mutari.) Si ergo cuncta res quae retractari non debet, sola est professio fidei, ille retractator rerum erit sacrilegus, qui professioni ejus fuerit diversus. Nam quod idem beatus Leo solam in synodo professionem fidei summo ardore custodiat, innumeris epistolis demonstrat, ex quibus pauca breviter perstringimus, ut in eis certior facta vestra Fraternitas colligat quam multa taceamus. Hinc est enim quod Marcianum Augustum scripto suo alloquitur, dicens (Epist. 59): Fratri autem meo Juliano episcopo noverit vestra Clementia hoc me proprie delegasse ut quidquid illic ad custodiam fidei pertinere probaverit, meo nomine vestrae fiducialiter suggerat potestati. (Hinc est quod Pulcheriae Augustae scribens, ait (Epist. 60): Quod vero piissimus imperator ad omnes episcopos qui Chalcedonensi synodo interfuerunt, voluit me scripta dirigere, quibus ea quae illic de fidei regula sunt definita firmarem, libenter implevi.) Hinc est quod Juliano episcopo scribens, dicit: Quod necessarium credidit clementissimus imperator, libenter implevi, ut ad omnes fratres qui Chalcedonensi synodo interfuerunt, scripta dirigerem, quibus placuisse mihi quae a sanctis fratribus nostris de regula fidei confirmata sunt, demonstrarem. (Hinc est quod Pulcheriae Augustae iterum scribens, ait (Epist. 58): Circa fratrem autem meum veneratorem vestrum Julianum episcopum quantum debeat credere vestra dignatio, apostolicae sedis aestimate judicio, cum in causa fidei, cui gloriosa Pietas vestra famulatur, vicem ipsi meam eatenus delegarim, ut ab ea quae vobis debetur observantia non recedens, me Pietati vestrae praesentare non desinat.) Causam quippe fidei memorans, nequaquam, Eatenus, diceret, nisi quidquid extra fidem ageretur, ex synodo excludi voluisset. 

VII. Rursum per epistolam vestram dicitur, a sede apostolica vos doctos, atque ab scrinio sanctae Ecclesiae, cui Deo auctore praesumus, confirmatos, ne huic rei quae sub piae memoriae Justiniano principe gesta est, consentire debeatis: atque hanc opitulationem excusationi vestrae adjungitis dicentes, quod in causae principio et sedes apostolica per Vigilium papam, et omnes Latinarum provinciarum principes damnationi trium capitulorum fortiter restiterunt. In quibus verbis attendimus, quod res quae provocare vos ad consensum debuit, a consensu vos ipsa divellit. Latini quippe homines et Graecitatis ignari, dum linguam nesciunt, errorem tarde cognoverunt; et tanto eis celerius credi debuit, quanto eorum constantia, quousque verum cognoscerent, a certamine non quievit; quorum consensum certe [recte] Fraternitas vestra despiceret, si ausu praecipiti, priusquam verum cognoscerent, consensissent: at postquam diu ab eis laboratum est, et longo tempore ad injurias usque certatum, hinc vestra Fraternitas penset quia tot labores repente non relinquerent, nisi quae vera sint agnovissent. Quid enim divini consilii fuisse credimus, fratres, quod diu Saulum omnipotens Deus repugnatorem suae fidei esse permisit, et sic eum suae fidei praedicatorem fecit, nisi ut cunctis, quibus per illum fuerat praedicaturus, ostenderet, quia valde verum est Dei Evangelium, quod et tanta duritia inclinata praedicaret, ut dum ea auditores ejus quae ab illo contra fideles gesta recolerent, repente eum ad fidem versum non sine evidenti ratione sentirent? Unde ipse quoque dum praedicationem suam debere facile ab infidelibus recipi Domino diceret, ait: Domine, ipsi sciunt quia ego eram concludens in carcere, et caedens per synagogas eos qui credebant in te (Act. XXII). Et cum Galatas, relicta Evangelii regula, in Judaismi conspiceret errorem declinasse, suam eis priorem contra Evangelium duritiam retulit, et ab intentione perfidiae eorum mentes retorsit, dicens: Auditis conversationem meam aliquando in Judaismo, quoniam supra modum persequebar Ecclesiam Dei, et expugnabam illam; et proficiebam in Judaismo supra multos coaetaneos meos in genere meo, abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum. Cum autem placuit ei qui me segregavit de utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem illum in gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini. Ecce, fratres charissimi, Paulus egregius doctor, quia diu veritati restitit, inde ad confirmanda corda audientium in ejusdem praedicatione veritatis adjutorium sumpsit: ostendens profecto, quia fidem, cui tanto prius labore restiterat, postmodum sine magnae rationis certitudine non tenebat. 

VIII. Debet ergo perpendere vestra Dilectio, quia praedecessorum nostrorum in hac causa consensus tanto post inanis non fuit, quanto prius duris contradictionum laboribus insudavit. Sed his insuper factum Petri, qui et Paulum superat, vestra Fraternitas ad memoriam reducat. Diu quippe restitit, ne ad fidem gentes sancta Ecclesia sine circumcisione reciperet, diu se a conversarum gentium communione subtraxit, Paulo attestante, qui ait: Cum venisset Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat. Prius enim quam venirent quidam ab Jacobo, cum gentibus edebat; cum autem venissent, subtrahebat se, timens eos qui ex circumcisione erant (Galat. I). Et paulo post: Et cum vidissem quod non recte ambularet ad veritatem evangelii, dixi Petro coram omnibus: Si tu cum Judaeus sis, gentiliter et non judaice vivis, quomodo gentes cogis judaizare? Qui tamen ab eodem Paulo postmodum ratione suscepta, dum quosdam conspiceret qui gentiles ad Ecclesiam venientes pondere servandae circumcisionis onerarent, dicit: Cur tentatis Deum, imponentes jugum cervicibus discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus (Act. XV)? Nunquid, fratres lectissimi, Petro apostolorum principi sibi dissimilia docenti debuit ad haec verba responderi? Haec quae dicis, audire non possumus, quia aliud ante praedicasti? Si igitur in trium capitulorum negotio, aliud cum veritas quaereretur, aliud autem inventa veritate, dictum est, cur mutatio sententiae huic sedi in crimine objicitur, quae a cuncta Ecclesia humiliter in ejus auctore veneratur? Non enim mutatio sententiae, sed inconstantia sensus in culpa est. Quando ergo ad cognitionem recti, intentio incommutabilis permaneat, quid obstat, si ignorantiam suam deserens, verba permutet? De ipso quoque auctore omnium Deo Scriptura attestante cognoscimus, quia dum consilium non manet [ Forsan mutat], saepe sententiam mutat; neque enim inopinatus ei proventus accesserat, cum de eo quem ipse ungi praeceperat, dicebat: Poenitet me Saulem unxisse regem in Israel (I Reg. XV). Hoc quippe se facturum etiam tunc praescivit, cum eum quasi approbando praetulit; nec ad poenitentiam quasi inopinatus dolor accessit, sed tamen poenitere se insinuat, quia non mutato consilio, ea quae dudum dixerat de illo verba permutat. IX. In his autem testimoniis quae ex epistolis Leonis praedecessoris nostri posuistis, praemisistis dicentes: Doctrina vestrae reverendae sedis est per beatum Leonem, successoresque ejus, unde pauca commemorare praesumpsimus, mortuum ab hominibus damnari nullatenus oportere; (et tamen nulla ejus testimonia subdidistis, quibus hanc sententiam firmaretis. Etenim quae a vobis subjuncta sunt, retractationem fidei fieri prohibent, non autem damnari infideles mortuos contradicunt. Sed neque hoc beatum Leonem praedecessorem nostrum quodam loco dixisse meminimus. Quis autem nesciat, quod in nullo sibi ejusdem Leonis et beati Augustini praedicatio contradicat? Ipse namque ad Bonifacium comitem scribens, ait (Epist. 50, sup. coll. 5): Si vera essent quae ab eis objecta sunt Caeciliano, et nobis possent aliquando monstrari, ipsum jam mortuum anathematizaremus. Sed tamen Ecclesiam Christi, quae non litigiosis opinionibus fingitur, sed divinis attestationibus comprobatur, propter quemlibet hominem relinquere non debemus.) Ecce mirabilis praedicator et scissionem Ecclesiae propter hominem vetat, et si qua perversa deprehendat, eum quem publice defendebat Caecilianum, se etiam post mortem anathematizare non abnegat, quia videlicet tunc viventibus vere consulatur, cum culpa in fide perpetrata nec morte interveniente laxetur. Si vero hoc faciendum, dicere fortasse praesumimus, hoc procul dubio facimus, quod fieri vetamus. Theodorum quippe mortuum sancta synodus prima Ephesina damnavit (Act. VI). Nam cum ab ejus discipulis dictatum ab illo symbolum eadem synodo fuisset prolatum, illico illic a sanctis Patribus cum auctore damnatum est. Et quidem ipsi sancti Patres in eadem synodo residentes ad Dominum jam recepti sunt, postquam Theodorum damnavere: et si damnari mortuum non debuisse dicimus, procul dubio mortuos accusamus, et incipimus committere, quod nitimur prohibere. Sed cur diu et quae nostis loquimur? Ejusdem Theodori ex libris illius dicta replicemus. Et si Jesum Dominum ac Deum nostrum, qui post mortem vivere, imo quia vivere creditur, post mortem Theodorus postposita dubitatione damnavit; neque enim nostra fides patitur ut qui tot blasphemiis Redemptori nostro hostis exstitit, a vobis ulterius defendatur. Ipse quippe contra Apollinarem in libro tertio loquens ait (Sup. coll. 4): X. « Quomodo igitur tu, cui super omnes maxime decet mentium regimen, illum qui ex Virgine natus est, Deum esse, et ex Deo consubstantialem Patri existimari dicis, nisi forte sancto Spiritui illius creationem imputare non jubes? Sed quis est Deus, et ex Deo, et consubstantialis Patri? Is idem qui ex Virgine natus erat,) o mirandum!) et qui per Spiritum sanctum secundum divinas Scripturas plasmatus est, et confictionem in muliebri accepit ventre? Inerat forsitan, quia mox quam plasmatus est, et ut templum Dei esset accepit: non tamen existimandum nobis est Deum de Virgine natum esse. » Et post pauca: « Nec secundum tuam vocem pronuntiandum est, omnino ex Virgine natum Deum esse, et ex Deo, consubstantialem Patri. » Et post pauca: « Si igitur cum carne eum natum esse dicunt, quod autem natum est, Deus et ex Deo, et consubstantialis Patri est, necesse est et hoc carnem dicere, quod si non hoc caro est, quoniam nec Deus, nec ex Deo, nec consubstantialis Patri, sed ex semine David, et consubstantialis ei cujus semen est, non id quod natum est ex Virgine, Deus, et ex Deo, et consubstantialis Patri. »
Et post pauca: « Non Deus Verbum ex Maria natus est, natus autem est ex Maria, qui ex semine est David; non Deus Verbum ex muliere natus est. » Et iterum: « Quod edictum est enim Ducebatur a Spiritu (Matth. IV), aperte hoc significat, quod ab eo regebatur, ab eo ad voluntatem [virtutem] propositorum confortabatur; ab eo ad haec quae oportebat ducebatur, ab eo quod decebat docebatur, ab eo cogitationibus roborabatur, ut ad tantum certamen sufficeret, sicut et beatus Paulus dicit: Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei (Rom. VIII). »

Idem cujus supra: « Dicant igitur nobis omnium sapientissimi, si pro sensu Domino Jesu Christo qui est secundum carnem, divinitas facta esset, sicut dicunt, quid sancti Spiritus cooperatione ad haec Christus indigebat? Nec enim unigeniti divinitas Spiritu indigebat ad justificationem, Spiritu indigebat ad vincendum diabolum, Spiritu indigebat ad operanda miracula; Spiritu indigebat ut doceretur ea quae decebat peragere; Spiritu indigebat ut immaculatus appareret. »

Et post pauca: « Ac si dicat Jesus: Ego quidem, quem videtis, nihil quidem facere possum secundum meam naturam, cum homo sim, operor autem, quia in me manens Pater omnia facit (Joan. XIV). Quoniam enim et ego in Patre, et Pater in me (Ibid.), Deus autem Verbum unigenitus Dei in me est, certum est quod et Pater cum ipso in me manet, et opera facit. Et non est mirandum de Christo haec existimari, cum evidenter ipse de caeteris hominibus dicat: Qui diligit me, meum verbum observet: et Pater diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud ipsum faciemus (Ibid.). » Et iterum: « Sciebat subtiliter, ut notam quidem faceret gentibus pietatem, pateretur autem laborantium infirmitates, et sic ad effectum suam voluntatem educeret: et justificabatur inde, et immaculatus ostendebatur, sive reparatione [pejorum], sive custodia meliorum, sive etiam paulatim ad meliora profectibus. »

Et post pauca ejusdem Theodori ex commento secundum Joannem: « Dicit ad Thomam: Infer digitum tuum huc, et vide manus meas, et porrige manum tuam, et mitte in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis (Joan. XX). Quoniam, dicit, non credis, et tactum solum sufficere tibi ad credendum putas, (haec enim dicens non me latuisti) tange manu, et cape experimentum, et disce credere, et non diffidere. Thomas quidem cum sic credidisset, Dominus meus et Deus meus, dicit, non ipsum Dominum et Deum dicens (non enim resurrectionis scientia docebat et Deum esse eum qui surrexit), sed quasi pro miraculo facto Deum collaudat. » Ejusdem Theodori ex commento quod est in Actus apostolorum libro primo: « Ille autem dixit, oportere poenitentiam agentes eos pro crucis in iniquitate, et agnoscentes Salvatorem et Dominum, et omnium auctorem bonorum Jesum Christum, quoniam per ista pervenit et assumptus est divina natura, in [ipsum] Spiritu quidem fidem suscipere, et ejus discipulos fieri ante omnia ad baptisma accedentes, quod et ipse tradidit nobis, reformationem quidem habens inspirationis [praeformationem q. h. sperationis] futurorum, in nomine autem celebrandum Patris et Filii et sancti Spiritus. Hoc enim quod est: Et baptizetur unusquisque in nomine Jesu Christi (Act. II), non hoc dicit, ut vocationem quae in nomine Patris et Filii et sancti Spiritus est, relinquentes, Jesum Christum in baptismate vocet; sed quale est hoc, quod in Moyse baptizati sunt in nube et in mari (I Cor. X), ut diceret quia sub nube et in mari Aegyptiorum separati sunt, liberati eorum servitute, ut Moysis leges attenderent; tale est, et baptizetur unusquisque in nomine Jesu Christi: ut cum ad ipsum accessissent tanquam Salvatorem, et omnium bonorum auctorem, et doctorem veritatis, ab ipso utpote auctore bonorum et doctore veritatis vocarentur, sicut omnibus hominibus quamcunque sectam sequentibus consuetudo est ab ipso dogmatis inventore vocari, ut Platonici, et Epicurei, et Manichaei, et Marcionistae, et quidem [si quidem] tales dicuntur. Eodem enim modo et nos nominari Christianos judicaverunt apostoli. »

Ejusdem Theodori in libris de Incarnatione: « Plus inquietabatur Dominus, et certamen majus habebat ad animae passiones, quam corporis; et meliori animo libidines vincebat, mediante deitate ad perfectionem. Unde et Dominus ad haec maxime instituere videtur certamen. »

Item ejusdem in libro contra Synusiastas, vel Apollinaristas: « Sed si caro erat, inquit, crucifixa, quomodo sol radios avertit, et tenebrae occupaverunt terram omnem, et terrae motus, et petrae scissae sunt, et mortui surrexerunt (Matt. XXVII)? Quid igitur dicant et de tenebris in Aegypto factis temporibus Moysis non per tres horas, sed per tres dies (Exod. X? Quid autem propter alia per Moysem facta miracula, et quae per Jesum Nave, qui solem stare fecit (Josue X), qui sol temporibus Ezechiae regis et contra naturam retroversus est (IV Reg. XX); et de Elisaei reliquiis, quae mortuum suscitaverunt (IV Reg. XIII)? » Ejusdem ex libro octavo de Incarnatione: « Manifestum autem est quod unitas convenit: per eam enim collectae naturae, unam personam secundum unitatem effecerunt. Sicut enim de viro et muliere dicitur, quod jam non sunt duo, sed una caro (Genes. II; Matth. XIX); dicamus et nos rationabiliter secundum unitatis rationem, quod non sunt duae personae, sed una, scilicet naturis discretis. »

Et post pauca. « Quomodo igitur homo et Deus unum per unitatem esse potest? qui vivificat, et qui vivificatur; qui salvificat, et qui salvificatur; qui ante saecula est, et qui ex Maria apparuit? » Ejusdem ex interpretatione symboli trecentorum decem et octo Patrum: « Sed Christum quidem secundum assumptam servi formam, eum autem qui eam assumpsit, super omnia nominans Deum; intulit tamen hoc secundum conjunctionem, ut per significationem nominum naturarum manifestam divisionem faciat. Nemo igitur, neque eum qui secundum carnem ex Judaeis est, dicat Deum: nec iterum Deum [ Al., Dominum, nec ne iterum Dominum] qui est super omnia, secundum carnem ex Judaeis. »

Item ex commento Epistolae ad Hebraeos: « Jesum enim dicit a Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute (Act. X): qui autem de Spiritu unctus est, omnimodo aliquid inde assumpsit. Quis autem furens dicat, de Spiritu aliquid assumpsisse divinam naturam? » Et iterum: « Certus quidem et ipse, Filium Dei se non secundum divinitatis dicens nativitatem, sed secundum quod domesticus Dei erat: per quod filii Dei, per voluntatem [virtutem] domestici Deo constituti homines, interim vocabantur. »

XI. Haec de innumeris pauca praetulimus, ut quasi per foramen angustum, quam nimium barathrum intus lateret, monstraremus. Ecce quales plus quam decem millia librorum Theodorus scripsisse perhibetur. Pensate, quaeso, si non tanto acriora tormenta promeruit, quanto pluriora conscripsit. Sed haec illius dicta quae prolata sunt, utrum ejus sint, fortasse dubitatur. Patrum, si placet, scripta proferamus: ita apud vos libros ejus, quos de perfidia illius testes deduximus, deductis insuper testibus affirmemus. Armeniae quippe episcopi Proclo Constantinopolitanae urbis episcopo libellos contra Theodorum porrigentes, dicunt (Sup. coll. 5): Fuit autem aliquis pestis [pestifer] homo, magis autem fera, hominis habens formam diabolicam, mentito nomine Theodorus, qui schema et nomen episcopi habuit, in angulo et ignobili loco orbis terrarum latitans, in Mopsuesteno Ciliciae secundae vili oppido, vere quidem et principaliter a Paulo Samosateno descendens, licet Photino et caeteris haeresiarchis in libro de Incarnatione Domini nostri Jesu Christi, in toto suo proposito ipsis verbis inveniatur usus, et si quid pejus. Iste per machinationem et audaciam et errorem diaboli volebat omnes homines acuta sua sicut colubri lingua, et veneno quod sub lingua aspidis est, deperire. Et interim quidem retinebatur suo latibulo, timens potestatem eorum qui a magno Deo et Salvatore nostro Jesu Christo potestatem acceperunt calcare super colubros et scorpios, et omnes virtutes inimici (Luc. X): dico autem sanctos apostolos, et qui consequenter ab his susceperunt, martyres et confessores et episcopos et caeteros sanctos. Invento autem, nescio quomodo, tempore, coepit repere et extra fines suos, fiduciam gerens et in parochiam ad eum non pertinentem, tanquam eruditus sermocinator, et in Antiochia Syriae in ecclesia alloquens, sic dixit: « Homo Jesus, quid est enim homo quod memor es ejus? (Psal. VIII); Apostolus autem, de Jesu dictum fuisse hoc, dixit: Eum enim qui paulo minus ab angelis minoratus est, vidimus, inquit, Jesum (Hebr. II). Quid ergo? Homo Jesus similiter omnibus hominibus, nullam habens differentiam ad homines ejusdem generis, praeter ea quae gratia ei dedit. » Quibus Proclus Constantinopolitanae urbis episcopus rescribens, ait (Sup. coll. 5, conc. V): Fugiamus turbulentos et coenosos fallaciae rivos, septa Dei [sectas Deum] impugnantes: dico Arii furorem dividentem individuam Trinitatem, Eunomii audaciam circumcludentem scientia incomprehensibilem naturam, Macedonii rabiem separantem a deitate inseparabiliter procedentem Spiritum, et novam istam blasphemiam quae Judaismi multo amplius superat blasphemiam, introducentes, nam illi quidem cum Filium negant, fraudant ramo radicem; isti vero eum qui est negantes, alterum [ Al., eum qui est Filius denegant, fraudantes ramo radicem, isti vero ei qui est alterum] introducunt, detrahentes sinceram naturam. (Rursus de hujus errore Joannes quoque Antiochenae Ecclesiae antistes ait: Multo autem tempore perseverans Theodorus, persuasit multis et Nestorio, quod Christus Filius Dei vivi, qui de sancta virgine Maria natus est, non est qui ex Patre natus est Deus Verbum consubstantialis Genitori, sed homo pro qualitate suae voluntatis ex Deo Verbo cooperationem suscipiens.) Rursus de ejus errore Cyrillus ad Lamponem presbyterum scribens, ait: Cum apud Aeliam commorarer, vir aliquis ex his qui nobiliter militant in palatio, epistolam multorum versuum et grandem obtulit mihi signatam, quam se dicebat accepisse ab Antiochenis orthodoxis; subscriptiones autem erant in ea plurimorum clericorum et monachorum et laicorum. Accusabant autem orientales episcopos, quasi tacentes quidem Nestorii nomen, et dissimulantes ei adversari, transeuntes autem ad Theodori Codices de incarnatione factos, in quibus multo pejores nefariae blasphemiae [Nestorii blasphemiis] positae sunt: pater enim fuit Nestorii perfidi, qui et illius mala locutus, impius et in his factus est. Rursum de errore illius idem Cyrillus Alexandrinae urbis episcopus ad Acacium Melitenae urbis episcopum scribens, ait: Non oportebat latere Sanctitatem vestram, aut forsitan cognovit, quod omnes orientales religiosissimi episcopi in Antiochia convenerunt, cum transmisisset eis tomum dominus meus sanctissimus Proclus bonorum plenum intellectuum et rectorum dogmatum. Erat enim ei ratio multa et longa de dispensatione Domini nostri Jesu Christi. Supposuit vero capitula quaedam collecta e Theodori Codicibus, quae consonantem Nestorii perfidiis intellectum habent, et adhortatus est eos etiam illa anathematizare. XII. Rursus de errore illius [Rabbula] Edessenae Ecclesiae antistes ad beatum Cyrillum scribens, ait: Jam vero quidam unitatem secundum subsistentiam omnibus modis abdicant. Morbus enim aliquis sublatens inveteravit Orienti, immedicabilis modo vulneris depascens Ecclesiae corpus, apud aliquos quasi studiosos, et supercilia extollentes eruditione, latenter honoratus. Episcopus enim quidam provinciae Ciliciae Theodorus, vir verisimilis dicendi, et potens suadere, alia quidem supra tribunali de Ecclesiae statu [ecclesia statim] dicebat ad populi placentiam, alios autem laqueos [perditionis] in scriptis ponebat, qui in principiis quorumdam ejus Codicum anathemate circumcludebat inspicientem non manifestare aliis scripta. Iste primus exposuit, non esse vere Dei genitricem sanctam Virginem, tanquam Deo Verbo non suscipientem secundum nos nativitatem. (Et post pauca: Nec enim dicunt, secundum substantiam, vel secundum subsistentiam unitum esse Deo Verbo hominem, sed bona voluntate quadam, tanquam divina natura non suscipiente alterum modum unitatis propter non circumscriptibilem. Iste dixit Dominum nostrum Jesum Christum non oportere adorari sicut Dominum, sed relatione Dei honorari sicut imaginem quamdam: magis autem manifestius secundum eos dicere, sicut, instar aliquid relatione assidentis daemonis. Iste et carnem Domini pronuntiavit nihil omnino prodesse, dissipans Domini vocem, quae est: Caro nihil prodest (Joan. VI). Iste et apostolos dicit non cognovisse Christum quod Deus erat; sed supra fidem quae est in homine aedificatam esse Ecclesiam (Matth. XVI). 

XIII. Rursum de errore illius Hesychius Hierosolymorum presbyter, ecclesiasticae Historiae scriptor, ait: Ita Photinum multis ante eos saeculis Theodorus quidam praecipue imitatus est, malitiosus quidem loquendi et lingua paratissimus, et ipse tamen instabili voluntate, qui huc et illuc inclinans ferebatur. Clericatui enim Antiocheno a prima aetate connumeratus, et bene conversari pollicitus, ad saeculares libidines reversus iterum delectabatur. In omnibus autem bonis imitabilis et beatus vir Joannes Constantinopolitanus episcopus scripsit epistolam, quae usque adhuc in codicibus legitur, et a pejore ad meliorem poenitentiam eum transferre praevaluit; et iterum bene conversari, iterum in clericatu esse coepit. Et Antiochia relicta, in Tarsum transmigravit, ex qua in Mopsuestiam transiit, ordinatus in ea episcopus, nondum Deo volente manifestam impietatis illius praedicationem fieri. Prima autem elementa suae doctrinae ex Judaico vaniloquio incipiens, Codicem in prophetiam psalmorum conscripsit, omnes de Domino praedicationes [ Forsan praedictiones] abnegantem: culpatus vero et periclitatus, contraria sibi dixit, non ex voluntate, sed compulsus omnium querimoniis; et Codicem ipsum delere pollicitus, latenter conservabat Judaicae impietatis viaticum. Et post pauca: Christum enim Jesum generis nostri Salvatorem et Dominum (quem splendorem paternae gloriae et imaginem substantiae Paulus vocat [Hebr. I], ferre eum omnia dicens verbo suae virtutis, qui purificationem nostrorum fecit peccatorum, et ad dexteram paternae majestatis consedit; de quo ad Colossenses scripsit epistola: Quod in eo omnia creata sunt, quae sunt in coelis et in terris, visibilia et invisibilia, quod per eum creata sunt omnia [Coloss. I] ), hunc non incarnatum Verbum, sicut evangelicis vocibus edocti sumus, sed hominem per vitae provectionem et passionum perfectionem conjunctum Deo Verbo, scripsit stultus in omnibus. Et haec in mysticis sermonibus ausus est. 

XIV. Contra errores ejusdem Theodori, piae recordationis Theodosius et Valentinianus legem promulgantes, inquiunt: Debitam a nobis venerationem piissimae doctrinae reddentes, eos qui ausi sunt contra Deum impie conscribere, debitae condemnationi subjicere, et nominibus dignis vocari oportere existimavimus. Justum igitur circumdari eos confusione suorum peccatorum, et in tali vocabulo permanere in aeternum, quatenus nec vivi liberentur, et post mortem permaneant contempti. Igitur doctrina Theodori et Nestorii impiorum et pestiferorum visa est nobis abominanda esse: similiter autem et omnes qui sequuntur eorum errorem, et consentiunt eorum impietati, justum est ipsos eamdem nominationem mereri, et confusionem indui, ut non Christiani, sed Nestoriani nominentur; ne, dum nominantur Christiani, ex ipso inveniantur decorati vocabulo, longe constituti a Christianorum proposito, et alienati a recta et immaculata fide. Et post pauca: Si quis praeterierit praesentem nostram sanctionem, ut Theodoro et Nestorio assenserit, et illorum socios imitatus fuerit, post gladii ultionem omnis ejus substantia fisco addicatur. (Rursum contra errores illius, piae recordationis Theodosius et Valentinianus legem promulgantes, inquiunt: Nemo habeat, aut legat, aut scribat, aut proferat Nestorium, seu illius libros, vel Codices omnino inutiles [nocibiles]; vel ipsius Nestorii, vel alterius, et maxime Nestorii adversus solos Christianos conscripta, aut Theodori: sed unusquisque habens tales Codices, publice illos proferat, et in conspectu omnium igni tradat.) 

XV. Et si adhuc fortasse post tot prolatas Patrum contra illum sententias vestra Fraternitas dubitat, Theodoreti libros legat, in quibus dum contra Cyrillum Alexandrinae urbis antistitem eum defendere nititur, verius accusat, dicens: « Interpretationem Cyrillus accusat octavi psalmi, et arguit haec verba divini Theodori: Consideremus igitur, quis est homo, de quo stupescit et miratur quod unigenitus dignatus est ejus memoriam et visitationem facere. Sed quod quidem non dictum est de omni homine, in superioribus demonstratum est; quod autem [ Al., nec] de uno quolibet, et hoc certum est. » Deductas itaque tot testibus blasphemias has ejus esse quis dubitat? Et tantis blasphemiis illius cognitis, eum damnatum jure quis neget? 

XVI. Discusso ergo primo de Theodori damnatione capitulo, nunc ad dicta epistolae Theodoreti [Ibae] indaganda transeamus, cujus tota series si solerter aspicitur, sanctae Chalcedonensi synodo quam sit adversa pensatur. In gestis namque ejusdem synodi et scriptis Leonis Cyrillus praedicatur; in epistola vero illa Theodoreti Cyrillus in Apollinaris dogma corruens reprobatur; scriptum quippe in ea est: « Cyrillus autem libros Nestorii volens destruere, lapsus est et inventus est in Apollinaris dogma cadens. » In gestis Nestorius ut Redemptoris nostri adversarius jure damnatus ostenditur; verbis vero epistolae damnatus injuste memoratur. Sic quippe in ea dicitur: « Antequam in synodo adveniret reverendissimus ac sanctissimus archiepiscopus Joannes, Nestorium ex episcopatu deposuerunt, judicio et inquisitione non facta. » In gestis synodi in Dei et Domini nostri una persona duas naturas Cyrillus confessus ostenditur; in verbis epistolae unam naturam tradere dicitur, atque ab hoc sensu correptus vix resipuisse narratur. In gestis synodi anathematizatus Nestorius etiam post mortem dicitur; in verbis vero epistolae etiam post depositionem suam, pro solo civium suorum odio ad civitatem suam non redisse perhibetur. Sic quippe illic scriptum est: « Nestorius autem quia in suae erat odio civitatis, et virorum qui in ea sunt maximorum, illuc reverti non potuit. » In gestis ac definitionibus synodi unus Filius Jesus Christus dicitur; at juxta doctrinam Theodori atque Nestorii Deus tacetur. Et in gestis synodi nusquam Theodorus veritatis doctor dicitur; in verbis vero epistolae idem, cujus blasphemias supra protulimus, veritatis doctor clamatur: qui nimirum si vera dixit, falsa erunt quae de veritate synodus protulit. Quisquis igitur qui epistolam quae Ibae dicitur, ostendere quod sit de synodo nititur, quid aliud quam gesta ejusdem synodi destruere conatur? Si enim sibimetipsis diversa sunt, nulla procul dubio auctoritate subsistent, quia quae se impugnando destruunt, alios aedificare non possunt: si sibimetipsis diversa sunt, nulla firmitate convalescunt, Domino attestante qui ait: Regnum in se divisum non stabit (Luc. XI). Sed absit hoc, absit ab illo venerando concilio, ut sibimet contraria sapiat; et vel superiora subsequentibus discordia praeferat, vel inferiora praecedentibus impugnatura subjungat. Sancta enim fides, quae uno illic spiritu accepta est, uno sensu credita, una est et fide [ Forsan, voce] praedicata. Idcirco in cunctis mundi partibus forma nostrae professionis facta est, quia in precantium vocibus sibimet ipsa dissimilis non est. 

XVII. Sed cur tantummodo sanctam Chalcedonensem synodum convelli dicimus, si auctoritatem huic epistolae reprobemus? Quae nimirum si vera creditur, etiam tota sanctae Ephesinae synodi fides ac reverentia dissipatur. Haec quippe ait, quod in ea Cyrillus praemiorum medicamine sapientum oculos excaecavit. Quid ergo illic de veritate certum dicitur, ubi ipsa veritas sacerdotibus vendita esse perhibetur? Sed quis hoc dicere, quis hoc consentiat patienter audire? Reprobetur ergo una epistola mentiens, ne utraque sancta synodus tantae falsitatis crimen sustineat. Vestrae fidei fundamentum tenemus, ne postquam sancta prima Ephesina synodus quasi venalis arguitur, Chalcedonensis etiam (quod absit) culpa varietatis notetur: quae ut in verbis suis quantae sit concordiae clareat, necesse est ut vestra Fraternitas ubi sit completa cognoscat. Omnes namque novimus, quod in synodo nunquam canones, nisi peractis definitionibus fidei, nisi perfectis synodalibus gestis habeantur, ut servato ordine cum prius synodus ad fidem corda aedificet, tunc per regulas canonum mores Ecclesiae actusque componat. Vigilanti ergo cura respicite, quae in sexta illius actione sanctae fidei professio consummatur; moxque in septima ad institutionem jam fidelium regula canonum figitur. Ulterioribus vero actionibus nihil de causa fidei, sed sola negotia privata versantur. Quod cum responsales vestri ita esse ambigerent, curae nobis fuit ex prolatis multis hoc Codicibus demonstrare. Nos tamen hac de re nunquam dubitari posse credidimus, quia et eadem series sic se insinuat, ut credi aliter contradicat. 

XVIII. Primum quidem, quia (sicut dictum est) dum definita fidei regula in actione sexta ostenditur, ordo causae indicat, ut in actione subjuncta canonum forma sequeretur. Secundum vero est, quia et in actionis sextae terminum jam canonum norma praelibatur, dum illic a principe venerabilibus episcopis dicitur: Aliqua sunt capitula, quae ad honorem vestrae reverentiae vobis reservavimus, justum existimantes haec a vobis regulariter per singula synodum firmari [potius per synodum formari], etc. Praelibatione itaque sextae actionis ostenditur quia jure constitutiones canonum non nisi in septima continentur. Quid enim supererat quod perfecta fidei professione fieret, nisi ut quorumdam fidelium actiones illicitas sancta synodus positis regulis judicaret? Quamvis si solerter aspicimus, canonum regulas positas non, sicut putatur, in septima, sed intextas sextae actioni invenimus. Nam cum in eisdem constitutionibus sanciendis non dies, non imperium ponitur, non qui residerent, describuntur, procul dubio cum non consueto exordio coeptae sunt, quia praecedenti actioni subnexae sunt demonstratur. Quia vero in actione sexta fidei causa perficitur, ipsa episcoporum omnium generali subscriptione declaratur. Nam qui post subscripserunt sententiam, cuncta quae de fide agenda fuerant, finita testati sunt. Unde et in causis post specialibus, nudis tantummodo verbis loquuntur, atque ea quae decernentes dixerant, nulla supposita subscriptione firmaverunt. Quae [ Forsan Qui] reverendissimi episcopi ita in actione sexta omnia quae de fide agenda fuerant, cognoscebant; ut, sicut illic scriptum est, clamarent: Supplicamus, dimitte nos, pie imperator, dimitte nos. (Quodque non pro fide, sed pro specialibus causis detenti sunt, principali illic responsione monstratur, cum dicitur: Sacratissimus et piissimus dominus noster Marcianus Augustus ad sanctam synodum dixit: Laborastis multo spatio fatigationem perpessi: sustinet autem tres aut quatuor dies adhuc, et praesentibus magnificentissimis judicibus nostris, singula quaecunque vultis movere, competens adepturi solatium [ Al., auxilium].) Qui igitur ad singula quaeque vellent motura retenti sunt, licet [ Forsan liquet] quia nequaquam ultra actionis sextae terminum pro fidei causa restiterunt [remanserunt].
Sed cur de his extensa ratione agimus, qui tanta praedecessoris nostri beati Leonis auctoritate fulcimur? Ipse namque, sicut multa superius epistolarum ejus attestatione docuimus, gesta multiplicia causarum specialium reprobando, auctoritatem synodi in sola fidei definitione constrinxit. Hinc est enim, quod peracta synodo cunctas nobis suspicionum nebulas tergens, aperte ad Maximum Antiochenae sedis antistitem scribit, dicens (Epist. 62): Si quid sane ab his fratribus, quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad causam fidei pertinebat, gestum esse perhibetur, nullus erit penitus firmitatis, quia ad hoc tantum ab apostolica sede sunt directi, ut excisis haeresibus, catholicae essent fidei defensores. Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, potest aliquam dijudicandi habere rationem. (Sed solent nonnulli dicere, haec eum pro Anatolii Constantinopolitanae urbis episcopi praesumptione dixisse: qui si et res gestas, et ea quae nunc protulimus epistolae verba considerant, suspicari protinus falsa cessant. Namque cum praedictus Constantinopolitanae urbis episcopus novum aliquid conaretur arripere, constat illic ei legatos sedis apostolicae cum summa auctoritatis libertate restitisse (Act. XVI). Quod et factum in synodo legitur, et ejusdem synodi ad praefatum praedecessorem nostrum epistolis approbatur. A saepe fato autem eodem praedecessore nostro ad Maximum, sicut praediximus, novimus scriptum: Si quid sane ab his fratribus, quos ad sanctam synodum vice mea misi, praeter id quod ad causam fidei pertinebat, gestum esse perhibetur, nullius erit penitus firmitatis, quia ad hoc tantum sunt ab apostolica sede directi, ut excisis haeresibus, catholicae essent fidei defensores.) Si ergo de Anatolii causa loquens, hoc quod a vicariis suis actum in synodo fuerant, redarguit; nimirum quia contradixerant, reprehendit. Et quis haec vel stultus sentiat? Dum constat quod hac de re beatus Leo Anatolio conquerenti, multa in vicariorum suorum, quia contradixerant, laude rescribat (Epist. 53): cujus epistolae nunc idcirco verba non ponimus, ne volumen hoc immoderatius extendamus. Cum vero et subjicitur: Quidquid enim praeter speciales causas synodalium conciliorum ad examen episcopale defertur, potest aliquam dijudicandi habere rationem, (aperte nobis licentia tribuitur, ut quidquid illic extra fidei causas de personis gestum est, retractetur. Specialis quippe synodalium conciliorum causa est fides. Quidquid ergo praeter fidem agitur, Leone docente, ostenditur, quia nihil obstat, si ad judicium revocetur. Quia vero et apud eosdem episcopos qui in Chalcedone resederunt, in veneratione synodus nonnisi usque ad fidei definitionem fuit, per hoc aperte ostenditur, quod plerique Graeci antiquiores Codices continere synodum nonnisi in sex actionibus subjunctis cano nibus demonstrantur, ut omnino caetera quae privato studio fuerant mota, non habeant. Unde et encyclia haec ita esse testantur. Nam Leone Augusto Alypius episcopus Caesareae Cappadociae scribens, ait (In 3 part. Chalced. conc., c. 50): His itaque sic se habentibus, vestrae Pietati significo, quia ea quidem quae particulariter examinata sunt, et quae [atque] gesta a sanctis episcopis in Chalcedonensi civitate collectis, non legi; neque enim a sanctae memoriae tunc episcopo Thalassio, qui interfuit sancto concilio, aliquid huc amplius est allatum ex his quae gesta noscuntur, sed tantummodo definitionem expositam ab illo sancto concilio ab eo delatam inspexi.) Attestante ergo Alypio episcopo perdocemur, quia praeter causam fidei nihil de synodo in veneratione Thalassius tenuit qui illic et praeter causam fidei episcoporum negotiis privatis interfuit. Si igitur in actione sexta professio fidei consummatur, moxque canonum regula figitur; si beatus Leo negotiis, quae illic private mota sunt, contradicit: si hoc quod ultra fidem gestum est, nec is qui fecit Thalassius tenuit: cur nos haereticam epistolam retractasse reprehendimur, qui hac in re cunctorum nos praecedentium auctoritate roboramur? Et quamvis ab eadem epistola alienum se Ibas respondeat; quamvis quia approbata sit, aut difficulter, aut nullatenus demonstretur, licenter tamen unusquisque eam reprehenderet, etiamsi episcopi in eodem concilio residentes suis illam subscriptionibus approbassent; quia postquam, beato Leone scribente, jus retractandi et dijudicandi conceditur, etiam si qua esse poterat eorum qui interfuerant in privatis negotiis auctoritas, vacuatur.

XX. Discusso itaque secundo capitulo, tertium superest, quod tanto debemus in brevitate constringere, quanto et vos nobis haec in re non credimus resultare. Neque enim Theodoreti omnia scripta damnamus, sed sola quae contra duodecim Cyrilli capitula, sola quae contra rectam fidem aliquando scripsisse monstratur; quae tamen et ipse damnasse cognoscitur, qui in sancta Chalcedonensi synodo vera confessus invenitur. Nam quomodo post errorem recte sapiat, et ea quae prius scripserat, et ea quae in Chalcedonensi synodo ab illo sunt gesta, manifestant. Ipse namque Nestorio scribens, ait (Collat. 3): « In his quae in tuam Venerationem injuste atque inique prolata sunt, nec si mihi quis utramque manum absciderit, potero praebere consensum. » Aemerio [ Al. Himerio] quoque Nicomediae episcopo scribens, ait (Epist. 71 synod.): « Damnationi venerandi et sanctissimi episcopi Nestorii quae facta dicitur, non debemus praebere consensum. » (Ad Alexandrum quoque Hierapolitanum episcopum scribens, ait: « Et ante tuae Sanctitati praedixi, quasi domini mei venerabilis et sanctissimi episcopi Nestorii fuerit dogma damnatum, nec ego cum his qui faciunt communicabo. » ) Ad Alexandrum vero Syriae Palaestinorum praesulem scribens, ait: « Existimo prae omnibus maxime satisfactum esse domino meo sanctissimo ac venerando Joanni episcopo, quod nullatenus acquiescam in damnatione domini mei sanctissimi et venerandi Nestorii episcopi praebere consensum, quae in Tharso et in Epheso facta est. » (Qui postmodum tamen cum resistentium certamine a sancto Chalcedonensi concilio admissus, aperte anathema in Nestorium protulit; seque orthodoxum, ipso haeretico reprobato, monstravit. Dudum namque sanctae Ecclesiae diversa sentiens, et contra beati Cyrilli duodecim capitula scribens, ait (In 3 part. concil. Ephes. ad 3 anathem.): « Sanctam Virginem θεοτόκον, id est, Dei genitricem vocamus, non quod Deum peperit per naturam [natura], sed quod hominem ediderit conjunctum Deo, quem ipse formavit. » ) Et post pauca: « Si naturalis conjunctio facta est formae Dei et formae servi, invenietur legislator necessitatibus legis serviens. » (Et rursum [Ad anathem. 5]: « Nomine communicationis nitentes, ut unum quidem Filium adoramus, et eum qui assumpsit, et eum qui assumptus est; differentiam tamen cognoscimus naturarum. Theophoron autem dicere portans vel dominum indutus hominem Christum [ θεοφόρον id est, deiferum hominem dicere, ut a multis], ut a multis sanctis patribus dictum est, non recusamus. » Et post alia [Ad anathem. 10]: « Considerate, inquit, apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum fidelem ei qui fecit illum [Hebr. III], sicut et Moyses in omni domo sua. Facturam autem eum quis esse dixerit recta sentiens, increatum et cum Patre coaeternum et addam, verum [Deum Verbum]? sed eum qui est ex semine David, qui liber ab omni peccato pontifex noster fuit, et victimam ipse se pro nobis obtulit Deo, habens in se certe Dei Verbum adunatum sibi, inseparabiliterque conjunctum. » ) Et rursum, ut eum quasi ostenderet ad divinitatem per incrementa crevisse, in eodem opere subjungit, dicens: « Ait angelus Virgini: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I). Considerate hic etiam, quia cuncta humanitus dicuntur: Erit, inquit, magnus, non dixit, est; et filius Altissimi vocabitur, non dixit vocatur, et dabit ei Dominus sedem David Patris sui, non dixit, habet, sed dabit ei Dominus; et regnabit, non dixit, regnat; et super quos? super domum Jacob; non dixit, super angelos et archangelos. » Rursum in eodem libro secundo ait: « Jesus autem plenus Spiritu sancto regressus est a Jordane (Luc. IV, 1). Et iterum: Regressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam (Ibid., 14): non Dei Verbum cooperatione vel auxilio eguisse Spiritus sancti arbitreris, sed visibile templum variis sancti Spiritus donationibus fruebatur. » (Et post alia: « Jesus Christus, inquit, heri et hodie, ipse et in saecula. Quomodo igitur, sapientissimi, debemus advertere, quomodo idem ipse heri et hodie et in saecula, et temporaliter et aeternus, et in tempore et super tempora: nam si aeternus est, temporalis non est, et si in tempore est, super tempus non est. » Et rursum in Domino Deo nostro Jesu Christo deitatis et humanitatis quasi unitatem astruens, ait: « Naturas discernimus Dei Verbi; naturam integram dicimus, et personam sine dubitatione perfectam; nec enim sine persona fas est asseverare substantiam: perfectam quoque humanam naturam cum sua persona similiter confitemur. Cum vero ad conjunctionem respicimus, tunc demum unam personam merito nuncupamus. » ) Quis haec, fratres charissimi, plena omni impietate non videat? A quibus tamen constat, quod se postmodum ipse correxit, qui in sancta Chalcedonensi synodo Nestorium anathematizare consensit. Quis non videat quanta temeritate plenum sit. Theodoreti scripta superbiendo defendere quae eumdem ipsum constat, recta post profitendo, damnasse? Deum vero ejus et personam recipimus, et ea quae dudum latuerant pravae scripturae probamus [ Forsan prava scripta reprobamus], in nullo a sanctae synodi actione deviamus: quia sola ejus haeretica scripta respuentes, et cum synodo adhuc Nestorium insequimur, et cum synodo Theodoretum profitentem recta veneramur (Sup. coll. 4). Alia vero scripta illius non solum recipimus, sed eis etiam contra adversarios utimur. Nam cum Theodorus Canticum canticorum vellet exponere, et non ad commenta, sed potius ad deliramenta laboraret, per hunc librum Aethiopissae reginae blanditum fuisse, professus est, quod Theodoretus reprehendens, nomen quidem ejusdem Theodori supprimit, sed tamen vesaniam patefecit. Ejusdem namque libri commenta conscribens, ait ( In prooem. ): Audio plures Canticum canticorum detrahentes, et non credentes spiritalem esse librum, fabulas autem quasdam aniculares per vesaniam texentes componere, et praesumere, dicentes quia sapiens Salomon ad seipsum et filiam Pharaonis hunc librum conscripsit. Quomodo ergo nulla scripta ejusdem Theodoreti recipimus, qui illum etiam contra Theodorum, assertorem veritatis invenimus? Haec ad scripta vestra respondemus. XXI. Sed opportunum valde judicamus, ut ea quae sine scripto a responsalibus vestris audivimus, breviter verba replicemus. Dixerunt enim Theodorum a Joanne Antiochenae urbis episcopo mira per epistolam attestatione laudatum, quod verum nos nullo modo credimus. Si tamen et tale aliquid fortasse reperitur, plus fidei primae Ephesinae synodo, plus Cyrilli libris, plus Hesychii, quam aliis quae innotescere nunc usque nequiverunt epistolis commodamus. Debemus tamen accedere, etiam concedentes aliquid dicere. Ita ergo ut responsales vestri asserunt esse sentiamus. Vos scitis, fratres dilectissimi, quod res quae dubietati subjacet in partem semper est interpretanda meliorem. Quid itaque obstat, si dum de ejus errore occultum adhuc et dubium fuit, ab uno Patre laudatus est; et innotescente post perfidia, pene omnium magnorum Patrum sententiis velut immanis bestia quasi crebrescentibus jaculis est confossus? An non et malos a bonis aliquando laudatos novimus, nec tamen eisdem laudibus defensos? Quid namque in haeresiarchis Origene deterius, et quid in historiographis inveniri Eusebio honorabilius potest? Et quis nostrum nesciat in libris suis quantis Origenem Eusebius praeconiis attollat? Sed quia sancta Ecclesia suorum fidelium corda benignius, quam verba districtius pensat; et plus in haereticis sensum proprium, quam testatio Eusebii absolvere potuit, nec rursum Eusebium laudati Origenis culpa damnavit. An non et Gregorius Nyssae urbis episcopus cum Canticum canticorum exponit, magnis Origenem laudibus praefert? An non et Hieronymus nostrae Ecclesiae presbyter, et singularis Hebraei sermonis interpres, tanto erga Origenem favore intenditur, ut pene discipulus ejus esse videatur? Sed quia plus causa quam verba pensanda sunt, nec istis sua benignitas nocuit, nec illum a reatu proprio favor alienae attestationis excusavit. XXII. Cogor post haec, fratres charissimi, dolens cum Paulo dicere: Testimonium perhibeo vobis quod aemulationem Dei habetis, sed non secundum scientiam (Rom. X): cujus erga unitatem sanctae ecclesiae dum viscera charitatis aspicio, discordes vos intolerabilius ingemisco. Pensate, quaeso, quo ardore sanctae unitatis anhelabat cum Philippensibus diceret; Si qua consolatio in Christo, si quod solatium charitatis, si qua societatis spes, si qua viscera et miserationes, implete gaudium meum, ut idem sapientes, eamdem charitatem habentes, unanimes, idipsum sentientes (Philipp. II). Qui igitur unanimitatem locuturus, tot et tales inquisitiones praemisit, quantum esset hujus virtutis meritum, non explendo, sed inquirendo monstravit. At contra quam sit malum discordiae, loquens Corinthiis ostendit. Ait enim: Significatum est mihi de vobis, fratres mei, ab his qui sunt Chloes, quia contentiones sunt inter vos: hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit, ego sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi (I Cor. III). Quod cum quanta animadversione loquatur, agnoscimus, si subjunctae increpationis verba pensamus. Ait enim: Divisus est Christus? nunquid Paulus crucifixus est pro vobis? aut in nomine Pauli baptizati estis (Ibid.)? Considerate igitur, fratres mei, et dum Deo adhuc expectante, omni incerto vitae fine permittimur, vigilanti cura perpendite, quia illam scissionem sanctae Ecclesiae pro Theodoro facere Fraternitas vestra non metuat, quam pro se vel profiteri Paulus expavit. Cur non ad memoriam pro unitate servanda beati Augustini dictum reducitur ( August., lib. de unico Baptis. )? qui dum de unico baptismate loqueretur, idcirco Cyprianum martyrem, qui de iterando baptismate scripserat, defunctum perhibuit, quia licet parvum quid senserit, nunquam tamen se a totius Ecclesiae communione suspendit. Sic igitur permanere in sanctitate servante constat, fratres dilectissimi, quia dum vos ab ecclesiae unitate disjungitis, omne virtutis meritum perdidistis, etiam si recte teneatis. Scriptum quippe est: Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Dominum (Hebr. XII). 

XXIII. Multa locuti sumus, quia et ad multa ratiocinando respondimus. Et cum testimonia ex patrum dictis innumera suppeterent, perpauca posuimus: videlicet cupientes ut scripta nostra in causis singulis narratio breviata succingeret, ne fortasse taedium legenti generarent. Unum tamen quod jam superius diximus, non taedet si etiam crebro replicemus: Quia fidem sanctae Chalcedonensis synodi illibatam per omnia Deo auctore servamus, ejusque definitiones, sicut Ephesinae primae, Constantinopolitanae, ac Nicaenae synodi irretractabiles nunc usque tenuimus, vel morte proposita irretractabiles custodimus. Vestra igitur Dilectio communionem fidelium orthodoxorum fratrum non fugiat, ne praesentis vocis nostrae adjutorium si audire neglexerit, contra se in testimonium vertat. Nos autem ad Dominum post verba recurrimus, eumque quantum possumus fletibus exoramus, ut hoc quod vobis ad sequendam concordiam a nobis dicitur, ipse in vestris mentibus manu intimae inspirationis operetur. EPISTOLA VI [Olim VIII], AD JOANNEM EPISCOPUM CONSTANTINOPOLITANUM. Eum arguit, qui universalis episcopi nomen sibi vindicabat, qua de causa generalem synodum convocaverat.
Dilectissimis fratribus universis episcopis, qui illicita vocatione Joannis Constantinopolitani episcopi ad synodum Constantinopolim convenerunt, Pelagius.

Manifesto (sicut optavimus) per gratiam Dei [S. Leo. epist. 53] lumine evangelicae veritatis, ab universali Ecclesia, perniciosissimi erroris nocte depulsa, ineffabiliter gaudemus in Domino: sed non modico contristamur moerore, quia ea quae olim calcata fuerant, et funditus damnata, nec unquam fieri debuerant, redivivis radicibus germinant atque pullulant. Et quoniam multa, quae poenitudinem possunt generare [Idem epist. 47], proveniunt, necesse est ea cassare quae contra ordinem et omnem auctoritatem facta esse noscuntur. Unde, fratres, rejecta penitus audacia, quae contra apostolicam sedem et contra ipsam Domini Salvatoris vocem, qua dictum est: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, (Matth. XVI), sumpta est disputandi contra Domini praecepta, vana errantium corda conquiescant, nec liceat defendi (Ibid.), quod non liceat agere [licet agi]. Relatum est ergo ad apostolicam sedem, Joannem Constantinopolitanum episcopum universalem se subscribere [scribere], vosque ex hac sua praesumptione ad synodum convocare [convocasse] generalem, cum generalium synodorum convocandi auctoritas apostolicae sedi beati Petri singulari privilegio sit tradita, et nulla unquam synodus rata legatur quae apostolica auctoritate non fuerit fulta. Quapropter, quidquid in praedicto vestro conventiculo (quia synodus taliter praesumpta esse non potuit) statuistis, ex auctoritate sancti Petri apostolorum principis, et Domini Salvatoris voce, qua beato Petro potestatem ligandi atque solvendi ipse salvator dedit, quae etiam potestas in successoribus ejus indubitanter transivit, praecipio omnia quae ibi statuistis, et vana, et cassata esse, ita ut deinceps nunquam appareant, nec ventilentur. Etenim ipse Salvator beato Apostolo Petro tanquam ipsa per se veritas loquitur, dicens: Quaecunque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelo; et quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVI). Multis denuo apostolicis et canonicis atque ecclesiasticis instruimur regulis, non debere absque sententia Romani Pontificis concilia celebrari [Socr. II, 8 et 13, Soz. III, 9]: quapropter (ut jam dictum est) recte non concilium, sed vestrum conventiculum vel conciliabulum cassatur; et quidquid in eo actum est, irritum habetur ac vacuum. Vos quoque deinceps, ut nullius hortatu talia praesumatis, si apostolicae sedis communione carere non vultis. Modo vero ideo suspenditur ultio, ut locum possit habere correctio [S. Leo, epist. 47]. Praedecessores vero Joannis, et ipse Joannes, non semel, sed saepissime epistolas atque libellos propria manu subscriptos sanctis antecessoribus nostris miserunt, quibus coram Deo protestati sunt, nihil unquam proterve contra apostolicam sedem agere, nec de illius aut aliorum privilegiis quidquam usurpare: qui hactenus in archivo sanctae Romanae Ecclesiae sub sigillis ac chirographis eorum roborati habentur integri. In ipsis enim epistolis vel libellis, anathematis vinculo se et successores eorum constrinxerunt, si unquam aliquid contra eos praesumpsissent, aut contra apostolicam, vel ullius alterius episcopi sedem, quidquam adversi quoquo modo essent moliti. Idcirco eos non est necesse excommunicare, aut anathematizare; quia ipsi anathematis vinculo, propriis manibus professiones suas suaque scripta roborando, constrinxerunt. Sciat se tamen et ipse Joannes, nisi errorem suum cito correxerit, a nobis excommunicandum fore, et apostolicae sedis atque omnium sanctorum episcoporum communione carere. Universalitatis quoque nomen, quod sibi illicite usurpavit, nolite attendere, nec vocatione ejus ad synodum, absque auctoritate sedis apostolicae, unquam venite, si apostolicae sedis et caeterorum episcoporum communione vultis frui. Nullus enim patriarcharum hoc tam profano vocabulo unquam utatur, quia si summus [unus] patriarcha universalis dicitur, patriarcharum nomen caeteris derogatur. Sed absit a fidelis cujusquam mente, hoc sibi vel velle quempiam arripere, unde honorem fratrum suorum imminuere ex quantulacunque parte videatur. Quapropter charitas vestra neminem unquam suis in epistolis universalem nominet, ne sibi debitum subtrahat, cum alteri honorem offert indubitum. Adversarius namque noster diabolus, qui contra humiles saeviens, sicut leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Pet. III), non jam, ut cernimus, caulas circuit [S. Greg., ibid.], sed ita valide in quibusdam Ecclesiae necessariis membris dentem figit, ut nulli sit dubium, quia nisi unanimiter, favente Domino, cunctorum provida pastorum turba concurrat, omne, quod absit, citius ovile dilaniet. Perpenditis, fratres charissimi, quid e vicino subsequatur, cum et in sacerdotibus erumpunt tam perversa primordia. Quia enim juxta est ille [illi] de quo scriptum est: Ipse est rex super universos filios superbiae (Job. XLI) (quod non sine gravi dolore dicere compellor, dum frater et coepiscopus noster Joannes mandata dominica, et apostolica praecepta, regulasque Patrum descipiens, eum per elationem praecurrere conatur in nomine) vestrae beatitudini indicet omnipotens Deus, quam gravi considerationis hujus gemitu torqueor, quod ille quondam mihi notissimus, ille omnibus dilectus, ille qui eleemosynis, orationibus, atque jejuniis videbatur occupatus, et ex eo quo foetebat cinere, ex ea quam praetendebat humilitate jactantiam tantam sumpsit, ita ut universa sibi tentet adscribere, et omnia, quae soli uni capiti cohaerent, videlicet Christo, per electionem pompatici sermonis ejusdem Christi sibi studeat membra subjugare. Nec mirum, quod ille tentator qui initium omnis peccati scit esse superbiam, et tunc ea in primo homine ante omnia usus est, et nunc eam in quibusdam hominibus ponit in fine virtutum; et qui aliquatenus bonis vitae studiis videbantur crudelissimas manus ejus effugere, eis in ipsis metis boni operis, et in ipsa quodammodo apponat perfectionis conclusione tendiculum. Unde magnopere orandum est, et omnipotens Deus assiduis precibus implorandus, ut hunc a mente illius avertat errorem, hoc ab unitate atque humilitate Ecclesiae malum superbiae et confusionis amoveat, et favente Deo, omnibus viribus concurrendum atque providendum, ne in unius veneno sermonis, viventia in Christi corpore membra moriantur. Si enim dici hoc licenter permittitur, honor patriarcharum omnium negatur; et fortasse is in errore perit, qui universalis dicitur, et nullus jam episcopus remansisse in statu veritatis invenitur. Oportet ergo ut constanter ac sine praejudicio servetis, sicut accepistis, ecclesias, et nihil sibi in vobis haec tentatio diabolicae usurpationis ascribat. State fortes, state securi, scripta quae universalis nominis falsitate condemnata sunt, nec dare unquam, nec accipere praesumatis. Omnes episcopos curae vestrae subjectos ab hujus adulationis inquinatione prohibete, ut universa vos Ecclesia patriarchas non solum in bonis operibus, sed etiam in veritatis auctoritate cognoscat. Si qua autem forsitan adversa subsequantur, unanimiter persistentes, etiam moriendo debemus ostendere, quia in damno generalitatis nostrum specialiter aliquid non amamus. Dicamus cum Paulo: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (Philipp. I). Audiamus quod primus omnium apostolorum dicit: Si quid patimini propter justitiam, beati eritis (II Pet. III). Mihi enim credite, quia honorem quem pro praedicanda suscepimus veritate, si necessitatis causa exigat, securius pro eadem veritate relinquimus, quam tenemus [Huc usque sancti Gregorii verba interpolata aut corrupta]. Orate, fratres, ut honor ecclesiasticus nostris diebus non evacuetur; nec unquam Romana sedes, quae (instituente Domino) caput est omnium Ecclesiarum, privilegiis suis usquam careat aut expolietur. Confidimus autem de vobis, charissimi, meliora atque viciniora saluti [Edit. Rom., salutis]: quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia (magistro gentium docente) poterit nos separare a charitate Domini nostri Jesu Christi, et quae in ipso est, recta fide. Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem (Hebr. V, Rom. VIII, Hebr. X).

Patientia enim nobis necessaria est ad colluctationes adversariorum, quatenus fidem intemeratam usque in finem conservantes, repromissionem percipiamus, quam repromisit his qui legitime certare deproperant. Adhuc enim modicum aliquantulum, qui venturus est veniet, et non tardabit (Habac. II, sec. LXX). Ecce enim judex ante januam assistit (Jac. V), coronas hilariter promittens his qui pro eo passionibus submittuntur. Quod si quis se subtraxerit, non placebit animae meae; sed cadet de promissione propter negationem. Nos autem non sumus subtractionis filii in perditionem animae. Propter quod assumite arma Dei, ut possitis resistere in die malo adversus omnes inimicos sanctae Dei Ecclesiae et vestros, et induite loricam justitiae, calceati pedes in praeparationem evangelii pacis, in omnibus assumentes sculum fidei, in quo possitis omnia jacula nequissimi ignea extinguere: et galeam salutis accipite, et gladium Spiritus, quod est Verbum Dei, per omnem orationem et obsecrationem radicati et fundati in solatio fratrum pro Christo Jesu Domino nostro (Hebr. X; Ephes. VI).

Sed et nunc, fratres, commendamus vos omnes Domino, et verbo gratiae ejus, qui potest perficere et dare haereditatem vobis cum omnibus sanctis. Ipse autem Deus pacis et consolationis det vobis idipsum sapere in alterutrum, ut vobis invicem succurratis, et non sitis divisi, ut unanimes, uno ore et uno corde honorificemus eum in concordiam et consolationem fratrum, qui potens est confirmare vos secundum evangelium ejus, et juxta revelationem mysterii aeternis temporibus taciti (Act. XX; Rom. XV, XVI), quibus vobis futurorum gaudiorum largienda sunt munera. Summopere etiam considerare debetis, quod hi qui fratribus invident, eosque damnare aut perdere cupiunt, per se et sua dogmata destruuntur [per se sua dogmata destruunt]. Dicit enim Dominus: Omne regnum in se divisum non stabit; et omnis scientia et lex adversum se divisa, non stabit (Matth. XII). Ideoque necesse est ut concorditer salubres suscipiatis hortatus [S. Leo, epist. 87], et nihil per contentionem agentes, sed ad omne studium devotionis unanimes divinis et apostolicis constitutionibus pareatis, et in nullo patiamini providentissima canonum decreta violari, quatenus et Nicaenorum canonum constituta, et quae a nobis, vel a praedecessoribus nostris sunt provide et salubriter decreta, intemerata permaneant in futuro; et in Apocalypsi Dominus per Joannem loquitur dicens: Nolite timere, ego sum primus et novissimus, et vivus, et fui mortuus, et ecce sum vivens in saecula saeculorum (Apoc. I). Et: Habeo claves mortis et inferni. Et paulo post: Vincenti dabo edere de ligno vitae, quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II). Et idem [ Edit. Rom. item]: Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae. Et iterum: Qui vicerit, et custodierit usque in finem opera mea, dabo ei potestatem super gentes, et reget illas in virga ferrea, et tanquam vas figuli confringentur. Item idem: Ecce sto ad ostium, et pulso. Si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi januam, introibo ad illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum. Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut et ego vici, et consedi cum Patre meo in throno ejus (Apoc. III). Vos, fratres, si non vultis cum eo damnari (quia non solum, qui faciunt, sed qui consentiunt facientibus, rei sunt (Rom. I) hortamini eum, et monete recedere a praefatis illicitis, et memor sit unde exciderit, et agat poenitentiam, et prima opera faciat. Sin minus, non mea loquar verba, sed ipsa Domini Salvatoris, quae per praedictum Joannem in jam dicto libro locutus est, replicans, aio: Veniam et movebo candelabrum tuum de loco suo, nisi poenitentiam egeris (Apoc. II). Ipse enim magis tenet doctrinam Balaam, qui docebat Balac mittere scandalum coram filiis Israel, sicut iste docet vos scandalizare sanctam matrem Ecclesiam, et universum coetum tam sacerdotum, quam religiosorum Christianorum atque fidelium. Unde et in supradicto libro continetur ita (semper enim potius vos verbis Domini Salvatoris ferire et instrui cupio, quam meis, licet et ipsa apostolicae auctoritatis sint ponderibus plena): Novi opera tua novissima plura prioribus. Sed habeo adversus te pauca [In Edit. Rom. deest pauca], quia permittis mulierem Jezabel, quae se dicit propheten, docere, et seducere servos meos, fornicari et manducare de idolothytis. Et dedi illi tempus, ut poenitentiam ageret, et non vult poenitere a fornicatione sua. Ecce ego mitto eam in lectum, et qui moechantur cum ea, in tribulationem maximam, nisi poenitentiam egerint ab operibus suis, et filios ejus interficiam in morte. Et scient omnes Ecclesiae, quia ego sum scrutans corda et renes, et dabo unicuique vestrum secundum opera vestra (Apoc. II). Haec, fratres, valde cavenda sunt, et praecepta Domini, atque sanctae sedis apostolicae, quae vice Domini Salvatoris legatione fungitur, monita fideliter amplectenda et peragenda. De caetero, fratres, super provinciae causa unde sedem apostolicam dudum consulere voluistis [Hincm. LV, C. 13], videtur nobis sufficienter tractatum a sanctis praedecessoribus nostris. Sed quia denuo nostram mediocritatem de eadem re interrogare dignum duxistis, scitote certam provinciam esse, quae habet decem vel undecim civitates, et unum regem, et totidem minores potestates sub se, et unum episcopum, aliosque suffragatores decem, vel undecim episcopos judices, ad quorum judicium omnes causae episcoporum, et reliquorum sacerdotum, ac civitatum causae referantur, ut ab his omnibus juste consona voce discernantur, nisi ad majorem auctoritatem fuerit ab his qui judicandi sunt appellatum. Unde non oportet ut degradetur, vel dehonoretur unaquaeque provincia, sed apud semetipsam habeat judices, sacerdotes, et episcopos singulos videlicet juxta ordines suos. Et quicunque causam habuerit, a suis judicibus judicetur, et non ab alienis, id est, a suae justis judicibus provinciae, et non ab externis, nisi (ut jam praelibatum est) a judicatis fuerit appellatum. Si vero in qualibet provincia ortae fuerint quaestiones, et inter ipsius provinciae episcopos discrepare coeperit ratio, atque inter ipsos dissidentes non conveniat, ad majorem tunc sedem referantur. Et si illae facile et juste non discernuntur, ubi fuerit synodus regulariter congregata, canonice et juste judicentur. Majores vero et difficiles quaestiones [Innoc. epist. 2], (ut sancta synodus statuit, et beata consuetudo exigit) ad sedem apostolicam semper referantur. Caeterum sanctorum Patrum statuta sequentes, synodali auctoritate omnes qui adversus Patres armantur, ut Patrum invasores et mactatores, infames esse censemus: quoniam ea vulnera, quae fomentis non sanantur, ferro abscindi vel curari necesse est. Unde, fratres, cessent injustae aemulationes, cessent insidiae, cessent falsae criminationes, ne infirmus quisquam, propter quem Christus mortuus est, talibus laceretur insidiis: ne ovis, pretio Christi redempta, lupinis a fratre saucietur morsibus. Merito ergo causa nos respicit [S. Caelest., epist. 1], si talibus favere coeperimus. Corripiantur semper talia, nec illis, qui haec exercere conantur, aut patribus vel fratribus insidiantur, libere loqui concedatur, aut pro voluntate sermo proferri permittatur. Liquet omnino quod conniveant illis qui talia eos loqui permittunt; quoniam occurreret veritas, si falsitas et calumnia displiceret vel odium. Desinat igitur falsitas incessere veritatem; desinat suspicio, quae juste repellitur, insidiari; desinat odium et inimicitia persequi patres vel fratres; desinat conspiratio, quae ab omnibus est repudianda, infestare magistros. Horum igitur vitiorum auctores vel patratores, non sunt in accusatione pontificum recipiendi, sed penitus repellendi: quoniam jubent canonica decreta Patrum, ut accusatio vel testimonium eorum qui odio quoslibet insequuntur, vel qui inimici aut suspecti habentur, nullo modo recipiantur. Quorum statuta et nos firmantes, eadem omnibus inviolabiliter futuris temporibus tencre censemus. Quidquid autem per hac causa patres nostri decernendum duxere dignum, ut condecet, necesse est, cum labefactari vel infirmari coeperit, apostolica denuo auctoritate firmari ac renovari, fratribusque dari. Data Kalendis Martii anno Domini 587, indictione 5.

OBSERVATIO PHILIPPI LABBE, S. J.
Tomo I Bibliothecae novae mss. librorum exhibuimus nunquam antehac publicatam episcoporum Antissiodorensium historiam cujus cap. 19 haec de Aunario, sive Annachario habentur inter caetera: « Exstant quoque epistolae Pelagii papae ad eumdem beatissimum pontificem, quarum unam nimia vetustate fuscatam ab authenticis librorum nequaquam pleniter extrahere voluimus (haec forte est quam supra edidimus ordine quartam [Sup., col. 705] ), alteram vero huic operi inserendam dignum duximus.

Plura ab eodem Aunario sanctissime instituta circa rogationes, litanias, vigiliasque deinde recitat; tum de synodo, quam postea integram repraesentabimus haec subjicit: Denique congregavit venerabilem synodum in urbe Antissiodorensi, ubi plurima pertractans de salute populi sibi commissi, necessaria quaeque et valde utilia in 44 capitulis perstrinxit, etc.

EPISTOLA VII. EXEMPLAR LITTERARUM PELAGII PAPAE URBIS ROMAE AD AUNARIUM ANTISSIODORENSEM EPISCOPUM.
Dilectissimo fratri Aunario Pelagius.

Quantum Deo placitos sedis apostolicae veneratione vos redditis, tanto commodatior illi, cujus sedes est, fit vestrae fiducia charitatis; nec aliter unam solamque Dei confitemur Ecclesiam, nisi omnes ad petram super quam fundata est fides catholica construamur: propter quod Dilectionis tuae desideriis successit effectus, et celeritas facilis; quia eorum sanctuaria quaeruntur, a quibus principibus sumpsit praedicatio veritatis exordium. Quod vero in vestris regionibus abundare indicatis ecclesias novas, gratulanter suscipimus, tamen si scienter expetere studium propheticae vocis amplecteris, quaerite faciem ejus semper. Quantum namque humanis intellectibus incarnationis Domini nostri veritas aperitur, tanto amplius et honoratur et colitur. Sicut autem vos cupitis Deo nostris orationibus commendari, vos etiam nostris necessitatibus et angustiis, quibus incessabiliter oneramur, intercessionis continuum ferte solatium orantes, et quibuscunque valetis viribus id agentes, quatenus sicut praedicationi sedis apostolicae consonatis, ita ejus paci vestra impetratio congaudeat et quieti. Deus te incolumem custodiat, frater charissime. Datum pridie Kalend. Novembrium, imperante domino Mauricio Tiberio imper. Augusto, anno 5, indictione 5.

DECRETA PELAGII. EX GRATIANO QUAE SECUNDO TRIBUUNTUR. VIII.
Pelagius papa Antoninae patriciae, et Deciae.

De praesentium portitore, quod defensor factus non est, nulla vobis animi molestia sit, quia vere satis amarissimum habeo de isto proposito ad illud [ Al., aliud] officium homines deduci, in quo nullo modo quae a monachis Deo promissa sunt valeant adimpleri. Omnimoda enim est illius habitus et istius officii diversitas. Illic enim quies, oratio, labor manuum; at hic causarum cognitio, conventiones, actus, publica litigia, et quaecunque vel ecclesiastica instituta, vel supplicantium necessitas possit. Faciat autem Deus ut tales sint hi qui vel a nobis in isto habitu nutriuntur, vel in monasteriis crescunt, ut provecta aetate et vita probata non ad litigiorum officia, sed ad sacerdotium valeant promoveri.

IX.
Pelagius papa Florentino episcopo. Qui post mortem, etc.

Fraternitatis tuae relatione suscepta, ejus latorem secundas quidem nuptias, expertum non fuisse didicimus; castitatem tamen eum [ Al., cum] priori non servasse, conjugio designasti. Et quamvis multa sint quae in hujusmodi casibus observari canonice jubeat sublimitatis [ Al., subtilitatis] auctoritas, tamen quia defectus nostrorum temporum, quibus non solum merita, sed corpora ipsa hominum defecerunt, districtionis illius non patitur in omnibus manere censuram, et aetas istius, de quo agitur, futurae incontinentiae suspicionem auferre dignoscitur; ut ad diaconatum possit provehi, temporum, ut dictum est, condescendentes defectui concessisse nos noveris. Et infra. Miscenam [ Al., Micinam] vero ancillam ejus, de qua post transitum uxoris filios habere confessus est, jubemus, ut tua dispositione cuiquam monasterio continentium professura tradatur.

X.
Pelagius papa clero Catinensi. Qui in episcopum eligitur, etc.

Talia quidem jamdudum ad fratrem et coepiscopum nostrum Eucarpum de visitatione Carmensis Ecclesiae scripta direximus, ut in eis judicium nostrum potuissetis agnoscere. Verumtamen, quia quosdam ibi non sana intentione, sed pravis studiis dissensiones suscitare, vestra etiam relatione cognovimus, qui scientes se ad episcopatum nec aetate, nec scientia, nec vitae meritis posse perduci, ad hoc tantummodo inquietare Ecclesiam volunt, ut sibi de his, quae ex ipsa praesumpta sunt, impunitatem futurus promittat episcopus, et fiat rapinae securitas, episcopatus ambitio; hoc etiam vos duximus commonendos, ut decretum in Elpidium diaconum factum, et subscriptum ab omnibus, quos vestra relatio designavit, ad nos cum praedicti visitatoris epistola, et cum eodem diacono maturetis, Deo propitiante, perducere. Et post pauca. Cum igitur huc filius noster magnificus vir Leo praetor venisset, retulit nobis de singulis quae ibi mota sunt, et quomodo vota prope totius civitatis in Elpidio diacono concordarent. Unde quia de memorati viri testimonio dubitare omnino non possumus, idcirco, sicut dictum est, Elpidium diaconum ad nos facite properare, nec expectetis ulterius, ut admonitio ad eum nostra debeat destinari [ Al., iterari]. Quem tamen hoc per vestram dilectionem in praesenti jussione specialiter admonemus, ne cui se aliquid dare, vel daturum esse promittat: sed neque de ecclesiasticis praeteritis causis aliquam securitatem cuiquam audeat facere, sive promittere, aut quasi factus episcopus ea quae direpta sunt non repetat, sed apud eos a quibus direpta sunt permanere libere patiatur: sciens quod si tale aliquid fecit, vel fecerit, nec a nobis omnino permittitur valere ipsa promissio, et cum judicii nostri, quod de ipso habuimus, damno, pastoralis consecrationis ordinem promereri non poterit.

XI.
Pelagius papa Cresconio illustri. De exactionibus episcoporum.

Illud te volumus modis omnibus custodire, ne qui episcoporum Siciliae de parochiis ad se pertinentibus nomine cathedratici amplius quam duos solidos praesumant accipere, neque compellere presbyteros, aut clerum parochiarum [suarum supra vires suas eis convivia praeparare.

XII.
Pelagius papa Benegesto defensori. Ante judicem civilem clerici non accusentur.

Experientiae tuae praesenti auctoritate mandamus, ut in causis, in quibus quaelibet ecclesiastici officii persona loco petitoris existit, quemquam laicum pulsatura apud suae provinciae judicem suas proponere actiones non deserat. In iis vere negotiis, in quibus ecclesiastici officii persona pulsatur, totius submoto pulsationis obstaculo, ad episcopi, vel presbyterorum in loco, ubi quaestio vertitur, constitutorum occurrat indifferenter examen.

XIII.
Item Sergio cancellario.

Si quisquam [ Al., idem] clericus, sive inferioris, sive potioris gradus petitor existat, et contra laicam personam suas dirigat actiones, iste modis omnibus non alibi, quam apud provinciae judicem negotium suum dicturus occurrat. Si quis autem laicus clericum cujuscunque gradus duxerit esse pulsandum, ad episcoporum judicium in eadem civitate vel territorio constitutorum proponat eas quas se habere existimat actiones. Quem ordinem legibus per omnia convenientem, atque consentaneum demonstrari illa regula manifestat, quae praecepit actorem forum semper sequi pulsati. Clericis vero pulsatis in episcopali judicio forum competere, principalium quoque sanctionum designat auctoritas.

PELAGII II EPISTOLARUM FRAGMENTA.
Synodorum congregandarum auctoritas Apostolicae sedi privata commissa est potestate, nec ullam synodum generalem ratam esse legimus, quae ejus non fuerit auctoritate congregata vel fulta. Haec auctoritas testatur canonica, haec historia ecclesiastica roborat, haec sancti Patres confirmant.

XIV.
Pelagius Eucarpo episcopo Messanensi.

Charitatem illam, qua Dilectionem tuam semper amavimus, omnia superare secundum Apostolum credimus, et nullum sanctitati tuae laborem pro ecclesiastico statu onerosum existere. Scit Fraternitas tua, quia pro peccatis nostris omnes quae sua quaerunt, non quae Jesu Christi. Haec ideo praelibavimus, quia tibi rursus Catinensis [ Al., Cathenisis] Ecclesiae visitationem injungimus, cujus episcopus de hac luce transisse suscepta cleri relatione didicimus. (Impossibile est enim ut nos in provincia illa duntaxat in Syracusanis partibus alii cuilibet causas, quae ad Deum pertinent, committamus, nisi forte talem per te Deus nunc in Catinensi eligere voluerit, de cujus conscientia possimus esse securi, ut a te labores istos paululum removere possimus.) Mox ergo Dilectio tua ad supradictam Catinensem ecclesiam pergat, et hominem de clero, qui nec uxorem habeat, nec filios, nec crimen aliquod canonibus inimicum, eligi cum auxilio Dei compellat atque suadeat, et statim eum ad urbem Romam cum decreto et testificatione relationis tuae transmitte.

IDEM.
Fraternitatis tuae relatione suscepta, ejus latorem secundas quidem nuptias expertum non fuisse didicimus, castitatem tamen eum priori non servasse conjugio designasti. Et quamvis multa sint quae in hujusmodi casibus observari jubeat subtilitatis auctoritas, tamen quia defectus temporum nostrorum, quibus non solum merita, sed corpora ipsa hominum defecerunt, districtionis illius non patitur in omnibus manere censuram, et aetas istius, de quo agitur, futurae incontinentiae suspicionem auferre dignoscitur, ut diaconatus possit ordinem provehi, temporum condescendentes, ut dictum est, defectui, concessisse nos noveris; ita tamen, ut de moribus et vita vel actu ipsius tu in die judicii ante tribunal illud terribile reddas communi Domino rationem: quia sic praeterita prae angustia temporis mitigamus, ut caute atque sollicite futuris excessibus obviemus. Propter quod jubemus Micinam ancillam, de qua se post uxoris transitum habere confessus est filios, neque cum ipso manere liceat, et quicunque [ Al., cuicunque] monasterio continentiam professura, tua dispositione tradatur, ut meliori sorte ad quod promovetur officium sub bonae possit famae merito ministrare, nec aliqua opinionis ejus maculandae relinquatur occasio (Gratianus Dist. 34, cap. Fraternitatis).

PELAGII II DECRETA, Ex Gratiano aliisque. ADMONITIO COLLECTORIS.
Pelagii papae II decreta quaedam ex Gratiano Labbeus dedit, sed ita collecta ut nonnulla omiserit. Ne quid ergo ad plenam eorumdem decretorum collectionem desit, quae illius diligentiam fugerunt, supplenda hic assumpsi.

XV.
Pelagius papa clero Narniensi.

Quia frater et coepiscopus noster Joannes, ecclesiasticae utilitatis studio suadente, et naturae suae simplicitate laudabili consideratione tractata, ob hoc quod se in gerenda patrimonii gubernandi cura, vel in disciplina ecclesiastica conservanda minime fatetur idoneum; Constituti presbyteri ad haec explenda sibi exposcit adhiberi personam: ut ea quae sunt necessaria, competenti disponente sollicitudine fiant, nihil indecens fieri, vel inutile permittatur. Ideoque praesenti vobis jussione praecipimus, ut servata primo in loco episcopo memorato reverentia, quam vos [ Cod. Vat., nos] convenit inculpabiliter exhibere, in omnibus, quae ad divini cultus obsequium pertinent, vel quae ecclesiasticae utilitatis peragere cura suaserit, praebeatis obedientiam Constituto [Constituto abest a Cod. Vat. ubique ] competentem, in nullo dispositionibus ejus spiritu contumaci resultantes ( Forsan reluctantes), imo, competenti vigilantiae vestrae studio, quae pro ecclesiastica utilitate gerenda Constitutus monuerit, adimplentes; ut his ita dispositis, et consueta vobis stipendia ministrentur, et quaecunque in praefatae ecclesiae patrimonio, vel de rebus ad eam pertinentibus repetendis sunt necessaria, compleantur.

XVI.
Pelagius papa II Oplioni [ Al., Apollonio] defensori.

Nullam potestatem de caetero, nullam licentiam monachis relinquimus pro arbitrio suo aut abbatem expellere aut sibimet alios ordinare, quia nulla auctoritas remanebit abbati, si monachorum potestati coeperit subjacere, ut de caetero fideliter [ Vat. Cod., discrete] et studiose universa quae ad divini cultus reverentiam vel ad utilitatem ejusdem [ Deest in Vatic. ] monasterii pertinent, abbatis sollicitudo ad quem potestas tota pertinere convenit, debeat adimplere. (Gratian. XVIII, q. 2, cap. Nullam.)
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>0n7l9yewcs5ghe4yy5exqogxk8z0sk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola et decreta (Lucius I)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50642</id>
    <revision>
      <id>263788</id>
      <parentid>229317</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20940" sha1="55rbdzycf8zmjfjkfoujszcrknl7frt" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Lucius I 
|OperaeTitulus= Epistola et decreta 
|OperaeWikiPagina= Epistola et decreta (Lucius I)
|Annus= Saeculo V
|SubTitulus=Auctor incertus
|Genera=Epistulae Paparum
|Editio=Migne 1844
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Lucius_I_Incertus_cps2&amp;corpus=2&amp;lang=0&amp;allow_download=0 Corpus Corporum]
}}

'''Lucius I (Incertus)'''

'''[[Patrologia Latina/3|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 3]]'''

[http://www.documentacatholicaomnia.eu/01p/0253-0254,_SS_Lucius_I,_Epistolae_Decretaque_Lucio_Papa_Adscripta,_MLT.pdf  documentacatholicaomnia]

''AuInLuI.EpEtDe 3 Auctor incertus (Lucius I?) Parisiis J. P. Migne 1844 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

EPISTOLA LUCII PAPAE I AD GALLIAE ATQUE HISPANIAE EPISCOPOS.

ARGUMENTUM.-- 

Ut duo presbyteri et tres diaconi in omni loco episcopo adhaereant propter testimonium ecclesiasticum: et de accusatione episcoporum; et de unanimitatis concordia inter metropolitanum caeterosque episcopos, et ut raptores atque ecclesiasticarum rerum ablatores, invasores, alienatores, ut fures et sacrilegi anathematizentur. I. Ut episcopus semper testes secum presbyteros ac diaconos habeat.

II. De criminationibus episcoporum, sive majorum natu, et ut audientia ad majores personas appellantibus non negetur. 

III. Ut metropolitanus sine consilio episcoporum nihil agat, nec ipsi sine illius, nisi quod ad proprias ecclesias pertinet.
Ut metropolitanus sine episcopis causam eorum non audiat.

V. Ne posteriores episcopi prioribus se praeferant, nec eis inconsultis aliquid agant. 

VI. De iis qui res Ecclesiae vel oblationes fidelium auferunt, et qui eis consentiunt.

DILECTISSIMIS FRATRIBUS OMNIBUS IN PARTIBUS OCCIDENTALIBUS, TAM IN GALLIIS QUAM IN HISPANIIS CONSISTENTIBUS, LUCIUS EPISCOPUS, IN DOMINO SALUTEM:

Litteras dilectionis vestrae (S. Leo Epist. XXVIII), quas ad beati Petri apostoli Sedem pro vestra causa negotii misistis, libenter suscepimus; sed de vestris afflictionibus nonmodice contristati sumus. Significastis enim vos tam a quibusdam, non rectam fidem tenentibus, sed erroribus implicitis, quam et ab aliis eos imitantibus, persequi et infamari, atque vestras ecclesias suis dotibus et fidelium oblationibus spoliari, vestrosque ministros nimis vexari; et ideo multos a vobis et a recta fide discedere, quoniam eis non potestis defensionem impendere, nec ea quae necessaria sunt ministrare. Nolite mirari, fratres, si vos malevoli et impii persequuntur, quum ipsum Christum, caput nostrum, sint persecuti. Unde et consolatricem ipsam habetis Veritatem, quae ait: Si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus? (Matth. X.) Ipsa iterum consolans nos loquitur, dicens: Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret; sed quia non estis de mundo, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (Joan. XVI).

I. Propter tales, fratres, hortamur vos, sicut et in hac sancta Ecclesia constitutum habemus ( De Consec. dist. I. Jubemus apostolica auctoritate ), ut semper testes vobiscum sacerdotes et diaconos habeatis. Et licet conscientia sufficere possit propria, tamen propter malevolos, juxta Apostolum, etiam testimonium vos oportet habere bonum ab his qui foris sunt (I Tim. III). Quoniam et in hac sancta Sede constitutum habemus, ut duo presbyteri, vel tres diaconi in omni loco episcopum non deserant, propter testimonium ecclesiasticum. 

II. Episcopi ergo non sunt leviter accusandi vel detrahendi, quia injuria eorum (Greg. Epist. 32, lib. XII) ad Christum pertinet, cujus vice et legatione funguntur in Ecclesia. Unde nobis et omnibus qui nobiscum sunt in nostro solatio, sicut et olim factum invenimus, constitui placuit ut criminationes majorum natu per alios non fiant (2, q. 7), nisi per ipsos qui crimina intendunt (Anianus, cap. 25, lit. I, libri IX, Cod. Theod.), si tamen ipsi digni et irreprehensibiles apparuerint, et actis docuerint publicis (Conc. Arelat. c. 13) omni se carere suspicione atque inimicitia, et irreprehensibilem fidem ac conversationem ducere (Hadr. Coll. cap. 9). Unde placuit ut a quibuscumque judicibus ecclesiasticis (Conc. Carthag. III, cap. 10) ad alios judices ecclesiasticos, ubi est major auctoritas, si fuerit provocatum, audientia non negetur. 

III. Item constituimus (3, q. 3; nullus autem primas sub nomine Callisti ponitur ibi), sicut et a sanctis Apostolis eorumque successoribus decretum reperimus, si quis metropolitanus episcopus, nisi quod solummodo ad propriam pertinet parochiam, sine consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum (Hadr. coll. c. 46), extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit; et quod egerit irritum habeatur et vacuum. Sed quicquid de comprovincialium coepiscoporum causis, eorumque ecclesiarum et clericorum atque saecularium necessitatibus, aut de quibuscumque communibus causis agere, aut disponere necesse fuerit, hoc cum omnium consensu comprovincialium agatur pontificum, non aliquo dominationis fastu, sed concordi et humillima administratione, sicut Dominus ait: Non veni ministrari, sed ministrare (Matth. XX; Marc. X). Et alibi: Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII), et reliqua. Similiter ipsi comprovinciales episcopi cuncta cum ejus consilio, nisi quantum ad proprias pertinet parochias, agant, juxta sanctorum constituta Patrum, ut uno animo, uno ore concorditer sancta glorificetur Trinitas in IV. Similiter (Hadr. coll. c. 14), auctoritate fulti apostolica, praecipimus ut nullus metropolitanus episcopus, absque caeterorum omnium comprovincialium episcoporum instantia, aliquorum audiat causas eorum; quia irrita erunt, et ipse causam pro facto dabit. 

V. Episcopi vero per singulas provincias observent ne posteriores se prioribus suis praeferant; nec eis inconsultis (Concil. Milev. cap. 13; Codex Afric. cap. 86), nisi quantum ad propriam pertinet parochiam, aliquid agant: sed omnes de communibus eorum causis consonam sententiam proferant et determinent, quoniam aliter acta nullas vires habebant, nec ecclesiastica reputabuntur (Hadr. Coll. cap. 3). Bonum esset, fratres, et valde Deum timentibus et pie vivere volentibus necessarium, si intra catholicam Ecclesiam nullius mali, aut infestationis alicujus, erga Domini sacerdotes, aut juste et pie volentes vivere, germen exsurgeret. Sed quia, praevalente invidia, quod deterius est surgit et crescit, atque nimis se in omnes partes extendit, idcirco necesse est illud ecclesiastico et apostolico abscindi mucrone, ne servis Dei ac Domini sacerdotibus valeat nocere aut perdere. Exhonoravit enim Dominus, ut in Ecclesiastico legitur libro, conventus malorum, et destruxit Deus eos usque in finem. Sedes ducum superborum destruxit Deus, et sedere fecit mites pro eis. Radices gentium superbarum arefecit Deus, et plantavit humiles ex ipsis gentibus. Terras gentium evertit Dominus, et perdidit eas usque ad fundamentum. Arefecit ex ipsis, et disperdidit eos, et cessare fecit memoriam eorum de terra. Perdidit Deus memoriam superborum, et reliquit memoriam humilium sensu. Non est creata hominibus superbia, neque iracundia nationi mulierum. Semen hominum honorabitur hoc quod timet Deum; semen autem hoc exhonorabitur hominum quod praeterit mandata Domini. In medio fratrum, rector illorum in honore: et qui timent Dominum, erunt in oculis illius. Gloria divitum, honoratorum et pauperum, timor Dei est. Noli despicere hominem justum pauperem, et noli magnificare virum peccatorem divitem. Magnus, et judex, et potens est in honore: et non est major illo qui timet Deum. Servo sensato liberi servient, et vir prudens et disciplinatus non murmurabit correptus, et inscius non honorabitur. Noli te extollere in faciendo opera tua, et noli cunctari in tempore angustiae. Melior est qui operatur et abundat in omnibus, quam qui gloriatur et eget pane. Fili, in mansuetudine serva animam tuam, et da illi honorem secundum meritum suum. Peccantem in animam suam quis justificabit? Et quis honorificabit exhonorantem animam suam? Pauper gloriatur per disciplinam et timorem suum: et est homo qui honorificatur propter substantiam suam. Qui autem gloriatur in paupertate, quanto magis in substantia? Et qui gloriatur in substantia, paupertatem vereatur. Sapientia humiliati exaltabit caput illius, et in medio magnatorum considere illum faciet. Non laudes virum in specie sua, neque spernas hominem in visu suo. Brevis in volatilibus apis, et initium dulcoris habet fructus illius. In vestitu ne glorieris umquam, nec in die honoris tui extollaris; quoniam mirabilia opera Altissimi solius, et gloriosa, et absconsa, et invita opera illius. Multi tyranni sederunt in throno, et insuspicabilis portavit diadema. Multi potentes oppressi sunt valde, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum. Priusquam interroges, ne vituperes quemquam: et cum interrogaveris, corripe juste. Priusquam audias, nec respondeas verbum, et in medio seniorum ne adjicias loqui. De ea re quae te non molestat, ne certeris, et in judicio peccantium ne consistas. Fili mi, ne in multis sint actus tui, et si dives fueris, non eris immunis a delicto. Si enim secutus fueris, non apprehendes; et non effugies, si praecurreris. Est homo laborans et festinans, et dolens impietate; et tanto magis non abundabit. Est homo marcidus, egens recuperatione, plus deficiens virtute, et abundans paupertate; et oculus Dei respexit illum in bono, et erexit eum ab humilitate ipsius, et exaltabit caput ejus: et mirati sunt in illo multi, et honoraverunt Deum. Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Deo sunt. Datio Dei permanet justis; et profectus illius successus habebit in aeternum. Est qui locupletatur parce agendo, et haec pars mercedis illius in eo quod dicit: Inveni requiem mihi, et, Nunc manducabo de bonis meis solus. Et nescit quod tempus praetereat illum, et reliquet omnia aliis, et morietur. Sta in testamento tuo, et in illo colloquere, et in opera mandatorum tuorum veterasce. Ne manseris in operibus peccatorum. Confide autem in Deo, et mane in loco tuo. Facile est enim in oculis Dei subito honestari paupertatem. Benedictio Dei in mercedem justi festinat, et in honore veloci processus illius justificat. Ne dicas: Quid est mihi opus? et quae erunt mihi ex hoc bona? Ne dicas: Sufficiens mihi sum, et quid ex hoc pessimabor? In die bonorum, ne immemor sis malorum, et in die malorum ne immemor sis bonorum; quoniam facile est coram Deo in die obitus retribuere unicuique secundum vias suas. Malitia horae oblivionem facit luxuriae magnae: et in fine hominis, denudatio operum illius. Ante mortem ne laudes hominem quemquam, quoniam in filiis suis agnoscitur vir. Non omnem hominem inducas in domum tuam; multae enim insidiae sunt dolosi. Sicut enim eructant praecordia fetantium, et sicut perdix inducitur in caveam, et ut caprea in laqueum; sic et cor superborum, et sicut perspector videns casum proximi sui. Bona in malum convertit insidiator, et in electis ponet maculam. A scintilla una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis. Homo vero peccator sanguini insidiatur. Attende tibi a pestifero, fabricat enim mala, ne forte inducat super te subsannationem in perpetuum. Admitte ad te alienigenam, et subvertet in turbine, et abalienabit te a tuis propriis (Eccl. X, XI). Tales, charissimi, valde sunt cavendi, usquedum aut convertantur aut abscindantur verbo divino. Beatus autem est ille qui non est lapsus in verbo ex ore suo, et non est stimulatus in tristitia delicti. Felix qui non habet animi sui tristitiam, et non abscedit a spe sua (Eccle. XIV). Scriptum est enim: Melior est unus timens Deum, quam mille impii (Ib. XVI). Sapiens vero non (Sixti Sent. 292; 6, q. 1, Sapiens non est; et supra in Decret. Cornelii 6) est omnis qui nocet. 

VI. Res quoque ecclesiarum vestrarum (Sixti Sent. 292) et oblationem fidelium; quas significastis a quibusdam irruentibus vexari, vobisque et ecclesiis vestris auferri, indubitanter maximum est peccatum; testante (S. Bonif. Epist. 19) ipsa Scriptura, quae ait: Qui abstulerit (12, q. 2, Qui abstulerit), aliquid patri vel matri, et dicit hoc non esse peccatum, homicidae particeps est (Prov. XXVIII). Pater ergo noster sine dubio Deus est, qui nos creavit; et mater nostra Ecclesia, quae nos in Baptismo spiritualiter generavit. Et ideo, qui Christi pecunias et Ecclesiae aufert, fraudat et rapit (17, q. 4, Qui rapit) homicida in conspectu (S. Greg. epist. 36, lib. II) justi judicis esse deputabitur. Unde scriptum est: Qui rapit pecuniam proximi sui, iniquitatem facit (Joan. XIII) qui autem pecunias vel res Ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit (Hier. epist. 2). Unde et Judas, qui pecuniam fraudavit, quae usibus Ecclesiae, id est pauperibus, quos Ecclesia pascere debet, distribuebatur jussu Salvatoris (cujus vicem episcopi tenent), non solum fur, sed fur et (S. Aug. Tract. L, in Joannem,) sacrilegus factus est. De talibus enim, id est qui facultates Ecclesiae rapiunt, fraudant vel auferunt, Dominus, comminans omnibus, per Prophetam loquitur, dicens: Deus, ne taceas tibi, ne sileas, et non quiescas, Deus: Quia ecce inimici tui tumultuati sunt, et qui oderunt te levaverunt caput. Contra populum tuum nequiter tractaverunt, et inierunt consilium adversum arcanum tuum. Dixerunt: Venite et Conteramus eos de gente, et non sit memoria nominis Israel ultra: quoniam tacuerunt corde, pariter contra te foedus pepigerunt tabernacula idumaeae et Ismaelitarum, Moab et Agareni, Gebal et Ammon, et Amalec. Palestina cum habitatoribus Tyri. Sed et Assur junxit se cum eis, facti sunt brachium filiorum Loth. Fac illis sicut Madian, sicut Sisarae, sicut Jabin in torrente Cisson. Contriti sunt in Endor, fuerunt quasi sterquilinium terrae. Pone duces eorum sicut Oreb et Zeb, sicut Zebee et Salmana. Omnes principes eorum qui dixerunt: Possideamus nobis pulchritudinem Dei: Deus meus, pone illos ut rotam, quasi stipulam ante faciem venti. Quomodo ignis comburit sylvam et sicut flamma devorat montes, sic persequeris eos in tempestate tua et in tuo turbine turbabis eos. Imple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine. Confundantur et conturbentur usque in aeternum, et erubescant et pereant: et sciant quia nomen tuum Dominus: solus tu excelsus super omnem terram (Psalm. LXXXII, ex interpr. S. Hieronymi diversa a Vulgata). Haec fieri Prophetae, haec Apostoli, haec successores eorum et omnium catholicorum Patrum vetant decreta: et tales praesumptiones, sacrilegium esse dijudicant. Quorum nos sequentes exempla, omnes tales praesumptores, et Ecclesiae (17, q. 4, Omnes raptores) raptores, (Hincm. epist. VIII, editt. Mog. Concil. Carisiacense in epist. ad episcopos Galliae) atque suarum facultatum alienatores, una vobiscum a liminibus sanctae matris Ecclesiae anathematizatos, apostolica auctoritate pellimus, et damnamus, atque sacrilegos esse judicamus. Et non solum eos, sed omnes consentientes eis; Quia non solum qui faciunt rei judicantur, sed etiam qui consentiunt facientibus (Rom. I). Par enim poena et agentes et consentientes comprehendit. Vos ergo, fratres, vigilate et orate. Viriliter agite, et confortamini in Domino, et omnia vestra, juxta Apostolum, in charitate fiant (I Cor. XVI.) A recta ergo (14, q. 1, A recta ergo; et in decret. Felicis papae) fide et apostolico tramite propter ullam persecutionem nolite recedere, scientes quia, juxta Salvatoris sententiam, beati sunt qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V). Haec est Apostolorum viva traditio (Agatho ad imperat. Const. act. VI, concilii CP. adversus Monothelitas), haec vera charitas quae, praedicanda est, et praecipue diligenda ac fovenda, atque fiducialiter ab omnibus tenenda. Haec sancta et apostolica mater omnium ecclesiarum Christi Ecclesia, quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite apostolicae traditionis numquam errasse probatur, nec haereticis novitatibus depravanda succubuit: sed, ut in exordio normam fidei apostolicae percepit ab auctoribus suis, Apostolorum Christi principibus, illibata fine tenus manet, secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem, qui discipulorum suorum principi in suis fatus est Evangeliis: Petre, inquiens, ecce Satanas expetivit ut cribraret vos, sicut qui cribrat triticum. Ego autem pro te rogavi, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos (Luc. XXII). Consideret itaque vestra excellens prudentia quam bonum sit persistere in dispensatione vobis credita et in fide recta, atque haereticis et aemulis Christi repugnare, et numquam a veritatis tramite declinare; quoniam Dominus et Salvator omnium, cujus fides est, qui pro nobis mori non dubitavit, et proprio nos suo redemit sanguine, fidem beati Petri non defecturam promisit, et confirmare eum fratres suos admonuit: quod apostolicos Pontifices, meae exiguitatis praedecessores, confidenter fecisse semper cunctis est cognitum. Quorum et pusillitas mea, licet impar et minima, pro suscepto tamen, divina dignatione, ministerio, pedissequa cupit existere. Vae enim erit nobis, qui hujus ministerii onus susceptum habemus, si veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi, quam Apostoli praedicaverunt, praedicare neglexerimus (1 Cor. IX). Vae erit nobis, si silentio veritatem oppresserimus, quam erogare nummulariis jubemur, id est Christianos populos imbuere et docere (Math. XXV). Quid in ipsius Christi futuro dicturi sumus examine, si sermonum ejus veritatem confundimur praedicare? Quid erit de nobis cum de commissis nobis animabus et de officio suscepto rationem justus judex Christus Dominus noster districtam exegerit (Luc. XVI)? Ideo, fratres, hortor (S. Leo, Epist. I adversus Manich.) dilectionem vestram, obstestor et moneo ut qua debetis et potestis sollicitudine, vigiletis ad investigandos haereticos et inimicos sanctae Dei Ecclesiae et a sanis mentibus, ne pestis haec latius divulgetur, severitate qua potestis pro viribus extirpetis; quoniam, ut habebit a Deo dignae renumerationis praemium qui diligentius, quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat, fuerit executus, ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare quicumque plebem suam contra sacrilegae persuasionis auctores noluerit custodire. Data kalendis aprilis anno 252, adhuc vivente Cornelio, Gallo et Volusiano viris clarissimis consulibus. 

DECRETA LUCII PAPAE, EX GRATIANO DESUMPTA. 

I. Officio et beneficio privetur episcopus, presbyter vel diaconus, uxorem suscipiens, vel susceptam retinens.
Ministri (Dist. 81) altaris, presbyteri sive diaconi, ad dominica tales eligantur officia, qui continentiam servent. Si vero post ordinationem suam ministros contigerit propriae uxoris invadere cubile, sacrarii non intrent limina, neque sacrarii portitores fiant, neque altare contingant, neque ab offerentibus holocausti oblationem suscipiant, neque ad Dominici corporis portionem accedant, neque propinquent, neque sine majoris natu auctoritate majora gerant officia, urceum sane ad altare vel calicem non sufferant.

EX EISDEM DECRETIS. 

II. Clericus matronarum domicilia frequentans deponatur.
Clericus (Dist. 81) solus ad feminae tabernaculum non accedat, neque frequenter properet sine majoris natu sacerdotis jussione. Nec solus presbyter cum sola femina fabulas misceat. Nec archidiaconus, sub praetextu humilitatis aut officii, frequenter intret domicilia matronarum, aut forte per clericos aut domesticos matronae mandet aliquid secrete. Si quid agnitum fuerit, et ille deponatur, et illa liminibus ecclesiae arceatur.

EX EISDEM DECRETIS. 

III. De eodem titulo.
Sed si forte (Distinct. 81, Sed si forte) aliqua intercessio fuerit episcopo, suggeratur. Et si talis est ad quam ire debeant, ipse per interventum pergat. Sin autem, de latere suo dirigat cum duobus aut tribus testibus, nemo tamen cum extranea habitet femina, nisi soror aut proxima fuerit, et hoc cum magna sollicitudine fiat. Non enim ignoramus malitias Satanae (II Cor. II.)

EX EISDEM DECRETIS.(Ex vet. Poenitentiali, apud Cantsium, vett. lect. t. II, part. II, p. 131, edit. Basnagii; ex nov. supplem. Mansi., t. I, p. 14.) 

IV. Quod sit simoniacus quicumque reconciliationem pro munere vel dignis negaverit, vel indignis con-
Ut nemo presbyterorum xenium vel quodcumque emolumentum temporale, immo detrimentum spirituale a quocumque publice peccante vel incestuoso accipiat, ut episcopo vel ministris peccatum illius reticeat; nec, pro respectu cujusque personae, aut consanguinitatis vel familiaritatis, alienis communicans pe catis, hoc episcopo innotescere detrectet; nec a quoquam poenitente aut gratiam, aut favorem, aut munus suscipere praesumat; aut minus digne poenitentem ad reconciliationem adducat, et testimonium reconciliationis ferat; vel quocumque livore alium quemlibet dignius poenitentem a reconciliatione removeat; quia hoc simoniacum, et Deo et hominibus contrarium est.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>55rbdzycf8zmjfjkfoujszcrknl7frt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola I (Ioannes III)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50722</id>
    <revision>
      <id>263789</id>
      <parentid>227329</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13300" sha1="3aohb61hi5sgm55tcsx2d1vwfeud480" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Joannes III 
|OperaeTitulus=  Epistola I  
|OperaeWikiPagina=Epistola I (Ioannes III)
|Annus=  Saeculo VI
|SubTitulus= 
|Genera=Epistulae Paparum
|Editio=Migne 1849
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Ioannes_III_cps2&amp;corpus=2&amp;lang=0&amp;allow_download=0  Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/72|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 72]]'''

''JoaIii.EpiI2 72 Joannes III Parisiis J. P. Migne 1849 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

I. Primum chorepiscopos quosdam temerarios olim jam damnatos arguit, quod nimium sibi sumerent auctoritatis in impositione manuum. II. Deinde monstrat Clementem I post beatum Petrum sedem apostolicam rexisse, idque tradente sibi ipso Petro. III. Tertio tradit quanta cura atque sollicitudo illi subeunda sit, qui gregem Christi pascat.

Joannes episcopus universis per Germania et Galliae provincias constitutis, in Domino salutem.

Optaveram siquidem, charissimi, pro nostri charitate collegii, omnes Domini sacerdotes in una devotione persistere, nec quemquam prohibita gratia aut favore sacerdotum sectari, aut a via recta discedere. Et quanquam credamus, Dilectionem vestram ad omne opus bonum esse paratam [devotam], ut tamen efficacior fiat congruum nobis visum est, litteris sedis apostolicae (ut antecessorum quoque nostrorum vestigia imitemur) vos monere, praecepta divina et apostolicae sedis instituta viriliter peragere, et prohibita non tangere, sed cavere; nec cuiquam liceat unquam doctrinam Patrum deserere, et sacerdotali honore gaudere.

I. Perlatum est ad sedem apostolicam emersisse et denuo reviviscere prohibitum et funditus exstirpatum tam a sancto Damaso, quam a sancto Leone, viris apostolicis, atque ab universis synodali auctoritate episcopis, reprehensibilem atque oppido inolitum usum, eo quod quidam chorepiscopi (qui et a praedictorum antecessorum sanctorum apostolicorum patribus et viris apostolicis, et ab ipsis, sive a nobis sunt prohibiti, sicut eorum hactenus testantur decreta) ultra modum suum progredientes (Conc. Parisiense VI. lib. I c. 27), donum sancti Spiritus per impositionem manuum tradant, et alia, quae, solum pontificibus debentur, contra fas peragant: praesertim cum nullus ex septuaginta discipulis, quorum speciem in ecclesia gerunt, legatur donum Spiritus sancti per manus impositionem tradidisse. Quod autem solis apostolis, eorumque successoribus proprii sit officii tradere Spiritum sanctum, liber Actuum apostolorum (Act. VIII) docet. In concilio vero Caesareensi ita de chorepiscopis habetur scriptum (Neocaes. concil., can. 13): Chorepiscopi quoque ad exemplum et formam septuaginta videntur esse: ut comministri autem, propter studium quod erga pauperes exhibent, honorentur. Si enim meliores sanctioresque sanctis apostolis [vos] esse putatis, facite quae illi non fecerunt, et superextollite vos illis. Si vero ejusdem ordinis estis, et aequiparare vos vultis illis, nolite ea agere, quae illi non egerunt: sed imitamini, prout melius potestis, exempla et vestigia eorum. Illi autem, praecipiente Domino, illisque denuntiante, ut illi et successores eorum tantummodo per manus impositionem traderent Spiritum sanctum, nulli unquam ex septuaginta tradere Spiritum sanctum per manus impositionem permiserunt, eis (quorum typum, ut praedictum est, chorepiscopi, antequam prohibiti essent, gerebant in ecclesia) scientes illicitum fore, dantes successoribus eorum exemplum, ne unquam talia praesumerent. Unde in Actibus apostolorum scriptum est (Act. VIII): Cum audissent apostoli qui erant Hierosolymis, quia recepit Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem. Qui cum venissent, oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum sanctum. Nec dum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine domini Jesu. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum sanctum. Non ergo (ut jam dictum est) aliquem ex septuaginta, licet pauci essent apostoli, ad hoc opus perficiendum direxerunt, sed Petrum et Joannem apostolos per manus impositionem tradere Spiritum sanctum miserunt: quorum vicem episcopi in ecclesia gerunt, et non chorepiscopi (Nicol. I, in epist. ad Rudolphum Bitur. arch.), qui septuaginta discipulorum formam ante prohibitionem eorum gerebant. Quod illi non fecerunt, vos facere nolite, ne dissimiles eis, et indigni eorum successione et ministerio esse videamini: quia (ut ait Dominus in Evangelio) qui non est mecum, adversum me est: et qui non colligit mecum, dispergit (Luc. XI, 23). 

II.
Si autem Petrus princeps apostolorum adjutores sibi ascivit Linum et Cletum, non tamen potestatem pontificii, aut ligandi, aut solvendi eis normam tradidit, sed successori suo sancto Clementi, qui sedem apostolicam post eum, et potestatem pontificalem, tradente sibi beato Petro, tenere promeruit. Linus vero et Cletus ministrabant exteriora, princeps autem apostolorum Petrus verbo et orationi insistebat: quae non incongrue ad traditionem Spiritus sancti per manus impositionem pertinent. Unde et in Actibus apostolorum scriptum habetur (Act. VI): Non est aequum, nos relinquere verbum Dei, et ministrare mensis. Quapropter septuaginta electi sunt discipuli, qui exteriora peragerent, ipsi vero apostoli verbo et orationi insisterent; inde et in Evangelio secundum Lucam scriptum est ita: Post haec autem designavit Dominus et alios septuaginta duos, et misit illos binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum, quo erat ipse venturus. Et dicebat illis: Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis, ut mittat operarios in messem suam. Ite. Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos. Nolite portare sacculum, neque peram, neque calceamenta; et neminem per viam salutaveritis. In quamcunque domum intraveritis, primum dicite: Pax huic domui. Et si ibi fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra; sin autem, ad vos revertetur. In eadem autem domo manete, edentes et bibentes quae apud illos sunt. Dignus est enim operarius mercede sua. Nolite transire de domo in domum. Et in quamcunque civitatem intraveritis, et susceperint vos, manducate quae apponuntur vobis, et curate infirmos qui in illa sunt, et dicite illis: Appropinquabit in vos regnum Dei. In quamcunque autem civitatem intraveritis, et non receperint vos, exeuntes in plateas ejus, dicite: Etiam pulverem qui adhaesit nobis de civitate vestra, extergimus in vos. Tamen hoc scitote, quia appropinquabit regnum Dei. Dico vobis, quia Sodomis in illa die remissius erit quam illi civitati (Luc. X). Et in Matthaeo evangelista est: Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Cavete autem ab hominibus. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis flagellabunt vos; et ad reges et praesides ducemini propter me, in testimonium illis et gentibus. Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Tradet autem frater fratrem in mortem, et pater filium, et insurgent filii in parentes, et morte eos afficient. Et eritis odio omnibus propter nomen meum. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X). Linum namque et Cletum nihil legitur unquam ex pontificali ministerio egisse potestative: sed quantum eis a beato Petro praecipiebatur, tantum solummodo agebant. Nam et in canone legitur Nicaeno (Nicaeni concilii can. 4): Episcopum namque convenit maxime quidem ab omnibus qui sunt in provincia episcopis ordinari. Si autem hoc difficile fuerit, aut propter instantem necessitatem, aut propter itineris longitudinem, a tribus tamen omnimodis in idipsum convenientibus, et absentibus quoque pari modo decernentibus, et per scripta consentientibus, tunc ordinatio celebratur. Firmitas autem eorum quae gerentur per unamquamque provinciam, metropolitano tribuatur episcopo. Omnia quoque maxima concilia affirmant, eum non esse episcopum, qui minus quam a tribus episcopis, auctoritate etiam metropolitani, fuerit factus episcopus. Ideoque illos quos chorepiscopos vocatis, quia ab uno (ut audivimus) fiunt episcopo, episcopos non esse, nec aliquid de pontificali privilegio agere debere, perspicuum est. Quoniam si nomen non habent, quomodo officium possunt habere [facere]? Si ergo episcopi non sunt, et presbyteri (quorum vicem gerunt, quia ad exemplum et formam septuaginta olim fiebant) esse despiciunt, quid erunt? Profecto quod ratione caret, aut nihil, aut parum prorsus est. Si quis de his amplius, et quod fieri non debeant, voluerit scire, legat praedictorum apostolicorum (Damasi scilicet et Leonis) decreta, et ibi reperiet. De quibus aliqua et hic inserere, dignum duximus.

III. Si Domini desideramus esse discipuli, ipsius imitemur vestigia, ut de nobis dicatur: Ego sum pastor bonus, et agnosco oves meas, et voco eas nominatim, et cognoscunt me meae, et reliqua (Joan. X). Et iterum, monente dominicae vocis imperio, quo beatissimus apostolus Petrus trina repetitione mysticae sanctionis imbuitur (Joan. ult.), ut Christi oves, qui Christum amat, diligenter et cum magna cura pascat, quoniam ipsius sanctae sedis (cui per abundantiam divinae gratiae praesumus) ipsius amore et reverentia coarctamur, ut tantae superstitionis, quae nullius (ut saepe dictum est) fulcitur auctoritate, periculum (quantum possumus) declinemus, ne beati magistri nostri Petri summi apostoli dilectio, qua se amatorem Dei esse testatus est, vana inveniatur in nobis: quoniam omnis negligenter pascens toties commendatum sibi dominicum gregem, convincitur summum non amare pastorem, nec ejus velle se discipulum fieri, cujus exempla negligit imitari. Nam gratia prorsus major acquiritur, si de commissis ovibus lucrum offerat domino sollicitudo pastoris. Nam et beatum Jacob, qui pro uxoribus diu servierat, dixisse meminimus (Genes. XXXI): Viginti annis fui tecum: oves tuae et caprae steriles non fuerunt: arietes gregis tui non comedi, nec captum a bestia ostendi tibi: ego damnum omne reddebam, et quidquid furto perierat, a me exigebas. Die noctuque aestu urebar et gelu, fugiebat somnus ab oculis meis. Si igitur sic laborat et vigilat, qui pascit oves Laban, quanto labore, quantisque vigiliis debet intendere, qui pascit oves Dei? Sed in his omnibus ipse nos instruat, qui pro suis dedit ovibus animam, et adjuvet nos, ut de his qui nobis commissi sunt, fructum multiplicem [multiplicet], ac mensuram supereffluentem ad aeterna gaudia reportare concedat: tantusque vos beati Petri apostolorum principis amor accendat, ut in ovili ipsius, cui omnes creaturae sunt traditae, omnes taliter errantes, et illicita atque prohibita praesumentes, sanctis vestris studiis summo redintegrare cum desiderio festinetis, qualiter animae pretioso Christi sanguine redemptae, eorum non depereant deceptione. Restat etiam, quod per ostium hi nequaquam subintrarunt, quia non habebant ostium per quod ingrederentur: quia (ut dictum est) si nec episcopi sunt, et plusquam presbyteri esse ambiunt, per quod ostium intrabunt? cum hi tantum duo ordines in ecclesia legantur, nec amplius ad pastorale officium aliquod patet ostium, per quod pastor intret. Audite, fratres, non me, sed ipsam Veritatem dicentem (Joan. X): Qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro, et reliqua. Cum etiam egregius praedicator dicat: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est: (I Cor. III): praedicta duo fundamenta in Ecclesia tantummodo posita inveniantur, quidquid amplius in his positum invenitur, stare nullatenus poterit. Et ideo cum omnibus suis fundamentis, actionibus atque radicibus ut evellatur, necesse est, ita ut amplius nec pullulare, nec germinare valeat. Non ergo generet, et non faciat vobis, fratres, toties repetita locutio fastidium: quia summa necessitas est saepius prohiberi quod toties illicite usurpatur: et quoniam veritas saepius exagitata, magis splendescit in lucem; et quod toties repetendo admonetur, minus usurpatur. Super his enim multa jam ab antecessoribus nostris dicta sunt; a quibus ipsi, sicut nunc a nobis, ita olim ab ipsis damnati et prohibiti sunt. Ideo saepius repetentes, omnes monemus, ut vitentur hujusmodi, et a talibus se abstineant, qui noluerint una cum eis a sacerdotali ministerio, ut rebelles, fieri alieni. Quod demum probare poterimus, si tales exstirpare, et non eis favere, decertaveritis; et ita in postmodum de tali re querela cessabit: quia contumeliae studio fit [appetitur], quidquid interdictum toties usurpatur. Omnia haec decretalia, et cunctorum decessorum nostrum constituta, quae de ecclesiasticis ordinibus et canonum promulgata sunt disciplinis, ita vobis et omnibus episcopis, ac cunctis generaliter sacerdotibus custodiri debere mandamus, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi deinceps noverit denegari: quoniam occurreret veritas, si falsitas displiceret. Et merito nos, qui summa ecclesiae tenere debemus gubernacula, causa respicit; si silentio faveamus errori. 

Data XIV Kalendas Augusti, Justino [Justiniano] sexto et Narsete viris clarissimis consulibus.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>3aohb61hi5sgm55tcsx2d1vwfeud480</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola et decreta (Zacharias)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50795</id>
    <revision>
      <id>263790</id>
      <parentid>227798</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111291" sha1="80dwodcq6kry19vl02gv1y6jnsj98zb" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor= Zacharias
|OperaeTitulus=Epistola et decreta 
|OperaeWikiPagina=Epistola et decreta (Zacharias) 
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Epistulae Paparum
|Editio=Migne 1850
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Zacharias_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
''Zachar.EpEtDe20 89 Zacharias Parisiis J. P. Migne 1850 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''


- EPISTOLA PRIMA. BONIFACII ARCHIEPISCOPI AD ZACHARIAM PAPAM.

- EPISTOLA II. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM.

- EPISTOLA III. ZACHARIAE PAPAE AD BURCHARDUM EPISCOPUM WIRTZIBURGENSEM. Confirmat eius...

- EPISTOLA IV. EPISTOLA ZACHARIAE PAPAE AD FRANCOS ET GALLOS. Laudat...

- EPISTOLA V. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Mittit pallia...

- EPISTOLA VI. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM.

- EPISTOLA VII. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM EPISCOPUM. Non iterandum esse...

- EPISTOLA VIII. ZACHARIAE PAPAE AD PIPINUM MAIOREM DOMUS, ITEMQUE AD...

- EPISTOLA IX. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Ut recitentur...

- EPISTOLA X. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Rescribit ad ternas...

- EPISTOLA XI. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Respondet ad litteras...

- EPISTOLA XII. ZACHARIAE PAPAE AD DIVERSOS EPISCOPOS GALLIAE ET GERMANIAE....

- EPISTOLA XIII. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Respondet ad epistolam...

- EPISTOLA XIV. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Moguntinae sedis in...

- EPISTOLA XV. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Privilegium monasterii Fuldensis....

- EPISTOLA XVI. BONIFACII AD GRIPHONEM FRATREM PIPPINI MAIORIS DOMUS....

- EPISTOLA XVII. ZACHARIAE PAPAE AD EPISCOPOS FRANCORUM. De concordia...

- EPISTOLA XVIII. BONIFACII ARCHIEPISCOPI AD ZACHARIAM PAPAM PER LULLUM PRESBYTERUM...

- EPISTOLA XIX. ZACHARIAE PAPAE AD AUSTROBERTUM ARCHIEPISCOPUM VIENNENSEM. Mittit...

- AD SEQUENTEM EPISTOLAM ADMONITIO.

- EPISTOLA XX. ZACHARIAE PAPAE AD THEODORUM EPISCOPUM TURINENSEM. Non licere...

- ZACHARIAE PAPAE DECRETA Ex Gratiano, et aliis.

- I.

- II.

- III.


EPISTOLA PRIMA. BONIFACII ARCHIEPISCOPI AD ZACHARIAM PAPAM.

Confitemur, Domine pater, quia postquam, etc. (Vide sup. S. Bonifacii ep. 49).

EPISTOLA II. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM.

Respondet ad singula capita epistolae praecedentis: I. Probari sibi episcopatus in Germania institutos. II. Item ut synodus in Franciae regno celebretur. III. Interim ut fornicarios et sanguinarios sacerdotio fungi non permittat. IV. Ut sibi successorem, nisi instante morte, non designet. V. Non credendum illi qui sibi incestas nuptias concessas fuisse aiebat. VI. Paganicos ritus, qui Romae erant, interdictos in posterum fuisse. VII. Fides ne habeatur sacerdotibus illis, qui sibi a sede apostolica indultum jactabant.

Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio episcopo Zacharias servus servorum Dei.

Susceptis sanctissimae fraternitatis tuae litteris per Deneardum religiosum presbyterum tuum, quia sospitem te, ut semper cupimus, esse cognovimus, omnipotenti ac misericordissimo Deo nostro magnas retulimus gratias, qui tibi in omnibus bonis prosperari dignatur. Magnam enim in cordibus nostris infundis laetitiam, quoties nobis sanctitatis tuae scripta mittuntur, quando reperimus quae ad salutem respiciunt animarum: dum quotidie in gremio sanctae matris Ecclesiae per tuam praedicationem novi populi adduntur. I. Ubi et tres episcopos per loca singula secundum seriem syllabarum tuarum te ordinasse cognovimus, qui eidem populo, quem sibi Dominus Deus noster per tuam sanctitatem aggregare dignatus est, praeesse debeant, et petisti ut per auctoritatem nostrae sedis episcopales ibidem sedes firmentur. Sed tua sancta fraternitas mature pertractet, et subtili consideratione discernat, si expedit, aut si loca vel populorum turbae talia esse probantur, ut episcopos habere mereantur. Meministi enim, charissime, quid in sacris canonibus praecipimur observare, ut minime in villulas, vel in modicas civitates episcopos ordinemus, ne vilescat nomen episcopi. Sed nos tuis sincerissimis atque a nobis dilectis syllabis provocati, quae poposcisti absque mora concedi patimur, et statuimus per apostolicam auctoritatem episcopales illic esse sedes, quae per successionem episcopos mereantur, et populis praesint, atque in quibus praedicationis verbum subjectis insinuetur: id est, in castello quod dicitur Wirtzburg, et alterum in oppido quod nominatur Buraburg, tertium in loco qui dicitur Erphesfurt: ita ut nulli post haec liceat cuiquam haec quae a nobis sancita sunt quoquo modo violare, quae auctoritate beati Petri apostoli firma esse decrevimus.

II. De eo autem quod nobis intimasti, quod te Carlomannus filius noster ad se rogavit accedere, ut in urbe regni Francorum, in sua ditione sive potestate constituta, synodum celebrare debeas, eo quod omnis ecclesiastica regula sive disciplina ab eadem provincia funditus est abolita, quod nimis moerendum est, quod per spatia temporum ibidem synodus sacerdotum minime celebrata sit; et hoc libenter concedimus, et fieri praecipimus. Neque enim quid sit sacerdotium, neque quid fiat ab eis qui se sacerdotes nominant, cognoscitur. III. Sed dum, juvante Deo, quae a praefato filio nostro promissa sunt ad effectum perducta fuerint, tuaque fraternitas in memorato concilio consederit cum eodem excellentissimo viro, si quos repererit episcopos, presbyteros, aut diaconos, contra canones vel statuta patrum excessisse, id est, si in adulterio vel fornicatione inventi fuerint, vel si plures uxores habuerunt, aut si sanguinem Christianorum sive paganorum effuderunt, vel etiam aliis capitulum canonum obviasse eos reperit tua sanctitas, nulla ratione apostolica auctoritate permittat sacerdotio fungi, quia tales a suo proprio ore falsi nominantur sacerdotes, et pejores ac deteriores saecularibus esse noscuntur, qui se neque a fornicationibus, neque a nefariis matrimoniis abstinent, neque ab hominum sanguinis effusione manus servant innoxias. Quales se esse sacerdotes existiment, aut quid inde sentiant, dicente Deo: Sacerdotes mei semel nubant (Levit. XXI). Et Apostolus: Unius uxoris virum, (I Tim. III) etc. Et hoc ante susceptum sacerdotium uti licitum est. Nam a die suscepti sacerdotii etiam ab ipso proprie conjugio prohibendi sunt. Quomodo sacerdotio fungi desiderant, qui talibus sceleribus involuti esse monstrantur, ut neque saeculares fideles his facinoribus obvolutos optemus? Quomodo non pertimescunt divina mysteria contingere? aut quomodo ad orandum pro peccatis accedere praesumunt, dum sacri canones neque purum clericum, cui sacerdotium non est, secundis copulari nuptiis praecipiunt? Isti enim e contrario non solum post susceptum sacerdotium se abstinere ab una uxore nolunt, imo luxuria obvoluti pejora saecularium scelera committunt, ut plures uxores habere praesumant, quibus neque unam concessum est post susceptum ministerium attrectare. Sed ista parvipendentes, atque Deum ad iracundiam provocantes, majora committunt facinora, dum propriis manibus Christianos atque paganos homines necant. Et fit, ut quibus in remissionem peccatorum debuerunt lavacrum regenerationis impendere, atque Christi sacramenta donare, ne in aeternum perirent, eorumdem sacrilegis manibus ipsi extinguantur. Quis enim sapiens habens cor eos aestimet sacerdotes, qui neque a fornicationibus abstinent, neque ab effusione sanguinum manus servant innoxias? Quisve eorum sacrificiis Deum credit esse placatum, dicente Propheta: Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus (Psal. V)? Isti namque, ut praemisi, ne sacerdotio fungantur, neque divina contingant mysteria, commonemus. Quidquid vero aliud, ut dictum est, eos contra ecclesiasticam regulam excessisse repereris, canones sive instituta patrum prae manibus habeto, et juxta quod in eis edoctus fueris discerne. IV. De eo autem quod tibi successorem constitui velle dixisti, ut te vivente in loco tuo eligatur episcopus, hoc nulla ratione concedi patimur: quia contra omnem ecclesiasticam regulam, vel instituta patrum esse monstratur. Sed volumus ut tibi ministret, et sit in Evangelio Christi adjutor, dicente apostolo: Si quis bene ministraverit, bonum sibi gradum acquiret (I Tim. III). Nimis enim reprehensibile esse manifestum est, ut te vivente tibi alium substituamus. Sed hoc commonemus, ut quandiu te divina jusserit clementia superesse, sine intermissione ores ut tibi Deus illum successorem concedat, qui ei possit esse placabilis, et populum, quem ad suam gratiam per tuae sanctitatis industriam vocare voluit, irreprehensibiliter regere valeat, atque ad viam vitae elaboret perducere. Nam quomodo haec quae poposcisti, si et volucrimus, concedere possumus, dum nos fragiles homines existentes, et sub conditione mortis constituti, ignorantes quid superventura dies pariat, non valeamus investigare, quis de nobis prior de praesenti saeculo migret? Sin autem et eumdem divina voluerit clementia post tui diem transitus superesse, si eum aptum esse cognoveris, et in tua voluntate fuerit definitum, ea hora qua te praesenti saeculo migraturum cognoveris, praesentibus cunctis tibi successorem designa, ut huc veniat ordinandus. Hoc nulli alii concedi patimur, quod tibi charitate cogente largiri censuimus. V. De illo namque qui viduam avunculi sui, quae et ipsa fuit uxor consobrini sui, et sacrum velamen habere monstrata est, et a beatae memoriae praedecessore nostro sibi licentiam concessam esse divulgavit, ut eam in pernicioso matrimonio assumere debuisset, absit ut hoc praedecessor noster ita credatur praecepisse. Nec enim ab hac apostolica sede illa diriguntur, quae contraria esse patrum sive canonum institutis inveniantur. Ergo admonere, hortari, increpare eos, frater, ne cesses, quatenus a tali scelesti recedant matrimonio, ut non in aeternum pereant. Reminiscantur enim se Christi sanguine redemptos esse, et non sponte se contradant (nisi ab ipso recesserint incesto matrimonio) diaboli potestati: sed magis ipsi Deo, et Christo Filio ejus, et Spiritui sancto, in cujus nomine ab illius antiqui hostis erepti sunt potestate. Elabora namque, sanctissime frater, in eis, quia scriptum cognoscis: Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte, et suorum operit multitudinem peccatorum (Jac. III). Nam et nos pro hoc commonitoria scripta direximus. VI. De Kalendis vero Januariis, vel caeteris auguriis, vel phylacteriis, et incantationibus, vel aliis diversis observationibus, quae gentili more observari dixisti apud beatum Petrum apostolum; vel in urbe Roma; hoc et nobis et omnibus Christianis detestabile et perniciosum esse judicamus, dicente Deo: Non augurabimini nec observabitis somnia (Levit. XIX). Et iterum: Non est augurium in Israel, nec observatio in domo Jacob (Num. XXIII). Ita et a nobis cavendum esse censemus, ut nullis auguriis vel observationibus attendamus, quia omnia haec abscissa esse a Patribus sumus edocti. Et quia per instigationem diaboli iterum pullulabant, a die qua nos jussit divina clementia (quanquam immeriti existamus) apostoli vicem gerere, illico omnia haec amputavimus. Pari etenim modo volumus tuam sanctitatem populis sibi subditis praedicare, atque ad viam aeternae perducere vitae. Nam et sanctae recordationis praedecessoris atque nutritoris nostri domni Gregorii papae constitutione omnia haec pie ac fideliter amputata sunt, et alia diversa quamplura, quae diabolo suggerente pullulabant in Christi ovile: cujus instar pro illius populi salute dirigere maturavimus. VII. Nam et de sacerdotibus illis qui falsa opinantur, qui etiam adulteri et fornicatores probantur, et sibi ab apostolica sede indultum esse testantur, et e contrario licentiam sibi praedicationis concessam esse; hoc nulla ratione credat tua sancta fraternitas; sed similiter in eis canonicam exercere [ F. exerce] vindictam, quemadmodum de his de quibus superius a nobis edoctus monstraris. Non enim aliud te agere volumus, praeterquam quae sacri praecipiunt canones, vel etiam ab hac apostolica sede instructus esse dignosceris. Secundum tuae namque sanctitatis petitionem, et tribus episcopis tuis singulas confirmationis epistolas misimus, quas per tuae sanctitatis manus eis largiri volumus: et Carlomanno filio nostro alia scripta direximus, ut quae tibi promisit adimplere festinet, atque adminicula praestet. Sed haec, frater charissime, de omnibus superius comprehensis capitulis, ut Dominus donavit, respondimus ad amputanda omnia diabolicae fraudis scandala. Tua vero sancta fraternitas, si quid de caetero evenerit, ut sacri docent canones, studeat emendare in plebibus sibi a Deo commissis. Non enim aliud nobis convenit praedicare, praeter quod a sanctis Patribus sumus edocti. Si vero novi aliquid inimici astutia agente acciderit, quod tua sancta fraternitas minime per canonum instituta discernere possit, hoc nobis non pigeat te insinuare, quatenus Deo juvante quaecunque ad emendationem novae plebis esse possunt, tibi absque tarditate respondere maturemus. Cognoscat enim, frater charissime, tua sancta fraternitas, ita dilectionem tuam nos habere in nostris praecordiis, ut te praesentialiter videre quotidie desideremus, et ita te in nostro consortio habeamus, ut certe ministrum Dei, et dispensatorem Ecclesiarum Christi. De caetero namque confortare in Domino, frater charissime, et esto robustus, et elabora in opus, ad quod te divina voluit vocare clementia. Magna enim te spes remunerationis exspectat, quam promisit Deus diligentibus se. Et nos licet peccatores existamus, tamen Dei nostri non cessamus absque intermissione immensam exorare clementiam, ut qui coepit in vobis perficiat opus bonum usque adhuc. Et beatus apostolorum princeps Petrus cooperetur tibi in omnibus bonis, quae ei parere desideras. Deus te incolumem custodiat, reverentissime frater. Data Kalendis Aprilis, imperante domino piissimo Augusto Constantino a Deo coronato magno imperatore, anno XXIV, imperii ejus anno secundo, indictione 

11. EPISTOLA III. ZACHARIAE PAPAE AD BURCHARDUM EPISCOPUM WIRTZIBURGENSEM. Confirmat ejus sedem episcopalem a Bonifacio archiepiscopo institutam.
Dilectissimo nobis Burchardo sanctae Ecclesiae Wirtziburgensis episcopo Zacharias papa.

Domino cooperante et sermonem confirmante, ad dilatandam Christianitatis legem, et orthodoxae fidei tramitem, ad docendum juxta quod praedicat sancta haec Romana, cui Deo auctore praesidemus, Ecclesia, innotuit nobis sanctissimus ac reverentissimus frater et coepiscopus noster Bonifacius, nuper se discrevisse et ordinasse in Germaniae partibus episcopales sedes, ubi praeest vestra dilectio, et provinciam in tres divisisse parochias. Quo cognito, cum magna exsultatione extensis ad sidera palmis, illuminatori et datori omnium bonorum Domino Deo, et Salvatori nostro Jesu Christo gratias egimus, qui facit utraque unum. Flagitavit autem a nobis per suas syllabas jam dictus sanctissimus vir, per apostolicam auctoritatem vestras confirmari sedes. Pro quo et nos ardenti animo, et divino juvamine ac auctoritate beati Petri apostolorum principis, cui data est a Deo et Salvatore nostro Jesu Christo ligandi solvendique potestas peccata hominum in coelo et in terra, confirmamus, atque solidas permanere vestras episcopales sedes sancimus. Interdicentes ipsius principis apostolorum auctoritate omnibus praesentibus et futuris generationibus, ut nullus audeat contra eamdem vestram venire ordinationem; quae dignante Deo ex nostra praeceptione in vobis facta est. Et hoc interdicentes, ut nullus audeat, juxta sanctorum canonum traditionem, ex alio episcopatu ibidem translatari, aut ordinare episcopum, post vestram de hoc saeculo evocationem, nisi is qui apostolicae nostrae sedis in illis partibus praesentaverit vicem. Sed nec quisquam alterius parochias invadere, aut Ecclesias subtrahere praesumat. Nam, quod non credimus, si quis ille fuerit, qui contra hanc nostram praeceptionem temerario ausu venire tentaverit, sciat se aeterno Dei judicio anathematis vinculo esse innodatum. Si quis vero apostolica servaverit praecepta, et normam rectae et orthodoxae fidei fuerit assecutus, benedictionis gratiam consequatur. De caetero petimus divinam clementiam, ut confirmet et corroboret hoc quod operatus est Dominus in vobis. Et charitas Dei et pax, atque gratia sit cum spiritu vestro, sanctissimi et dilectissimi nobis. Toto conamine elaborate pro fide Christi, et ad ministerium ejus perficiendum decertate, ut cum egregio apostolo mereamini dicere: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. De reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illum diem justus judex (I Tim. IV). Salutantes vos in Domino valere optamus. Bene valete. Data Kalendis Aprilis, imperante domino Constantino magno imperatore anno XXIV, imperii ejus anno 2, indictione 11.

EPISTOLA IV. EPISTOLA ZACHARIAE PAPAE AD FRANCOS ET GALLOS. Laudat illos ob ea quae in synodo recte fuerant constituta, hortaturque ut Bonifacii monitis obtemperare pergant.

Zacharias papa universis episcopis, presbyteris, diaconibus, abbatibus, cunctis etiam ducibus, comitibus, omnibusque Deum timentibus, per Gallias et Francorum provincias constitutis.

Referente nobis Bonifacio reverentissimo atque sanctissimo fratre nostro episcopo, quod dum synodus aggregata esset in provincia vestra, juxta nostram commonitionem, mediantibus filiis nostris Pippino et Carolomanno principibus vestris, peragente etiam vicem nostram praefato Bonifacio, Dominus inclinasset corda vestra cum principibus vestris in praedicationem ejus, ut omnibus commonitionibus obediretis, et falsos, et schismaticos, et homicidas, et fornicarios, a vobis expelleretis sacerdotes, omnipotenti Deo nostro gratias egimus, et pro vobis incessanter sumus orantes, ut qui coepit in vobis opus bonum perficiat usque in finem. Obsecro enim vos omnes coram Deo ut ejus commonitionibus firmiter obediatis. Ipsum enim vice nostra in partibus illis ad praedicandum constitutum habemus, ut vos Deo propitio ad viam perducat rectitudinis, et a cunctis facinoribus salvi esse possitis. Habuistis enim, peccatis facientibus, nuncusque falsos et erroneos sacerdotes, unde et cunctae paganae gentes vobis pugnantibus praevalebant, quia non erat differentia inter laicos et sacerdotes, quibus pugnare licitum non est. Qualis enim victoria dari potest, ubi sacerdotes una hora dominica pertractant mysteria, et Christianis corpus dominicum porrigunt pro suarum animarum redemptione, et postea [ Edit. Rom. propter] Christianos, quibus hoc ministrare debuerant, aut paganos, quibus Christum praedicare, propriis sacrilegisque manibus necant? Et fit secundum Domini verbum: Vos estis sal terrae; quod si sal evanuerit, in quo condietur? Ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras, et conculcetur ab hominibus (Matth. V). Et dum haec ita sint, et tales in vobis fuerint sacerdotes, quomodo victores contra inimicos vestros esse poteritis? Nam si mundos et castos ab omni fornicatione et homicidio liberos habueritis sacerdotes, ut sacri praecipiunt canones, et nostra vice praedicat praefatus Bonifacius frater noster, et ei in omnibus obedientes exstiteritis, nulla gens ante vestrum conspectum poterit stare, sed corruent ante faciem vestram omnes paganae gentes, et eritis victores; insuper et bene agentes vitam aeternam possidebitis. Vos autem, fratres charissimi, qui estis veri sacerdotes, vel sub regulari disciplina constituti, sic vosmetipsos exhibete, ut certe ministros Dei, et dispensatores mysteriorum Dei, ut non vituperetur ministerium nostrum, ne fiat in vobis, sicut scriptum est: Erit sicut populus sic sacerdos (Isai. XXIV), et si hoc fuerit, qualis vobis erit ab hominibus laus, aut qualis a Deo exspectatur retributio? Sed sic vos corrigite ut veri sacerdotes, et tales sacerdotium perducite, ut et vobis et illis testimonium maneat bonum ab his qui foris sunt; quatenus ab hominibus vobis acquiratis laudem, et Deo mercedis praemium in aeterna beatitudine percipere mereamini, eo quod per vos ad Christi rectam fidem perducti multi sunt, innoxios habentes sacerdotes. Ad synodum namque omni anno convenite ad pertractandum de unitate Ecclesiae, ut si quid adversi acciderit, radicitus amputetur, Dei et Ecclesia maneat inconcussa. Bene valete.

EPISTOLA V. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

Mittit pallia pro tribus metropolitanis: et de duobus pseudoprophetis in Francia deprehensis.
Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo Zacharias servus servorum Dei.

Legimus in libro Actuum apostolorum Spiritum sanctum apostolis praecepisse: Separate mihi Barnabam et Paulum in opus quo assumpsi eos (Act. XIII), id est, ut praedicationem Christianae religionis, et ejusdem Spiritus sancti gratiam, mundum illuminarent universum. Quorum illuminatione praedicationis atque doctrinae Christi praesidio mansit et manet catholica Dei Ecclesia praefulgens, horum et beati apostolorum principis Petri illuminata doctrinis: et eorum sequipedem ex inspiratione divina tuam sanctissimam fraternitatem in partibus illis credimus esse destinatam, ut etiam instar eorum idem Spiritus sanctus in eodem te assumpsit opere ad illuminationem gentium illarum. Unde nimis exultamus in Domino, et ejus omnipotentiae immensas referimus laudes. Dum vero et series syllabarum tuarum nobis panderetur per singula, multo amplius laetati sumus in Domino, qui tibi suam gratiam ita largiri dignatus est, ut sic durae gentis corda lenires, quatenus libenti animo inclinarentur ad obediendum fidei, et divinis obtemperarent praeceptis. Indicasti enim nobis, quomodo et qualiter tetigisset Deus corda excellentissimorum filiorum nostrorum Pippini et Carlomanni, ut tibi in praedicatione socii et adjutores esse niterentur ex inspiratione divina: quorum merces copiosa manet in coelis, quoniam benedictus homo per quem benedicitur Deus. De episcopis vero metropolitanis, id est, Grimone, quem nos jam compertum habemus, et de Abel et Artberto, quos per unamquamque metropolim per provincias constituisti, hoc per tuum testimonium confirmamus, et pallia dirigimus ad eorum firmissimam stabilitatem, et Ecclesiae Dei augmentum, ut in meliori proficiant statu. Qualiter enim mos pallii sit, vel quomodo fidem suam exponere debeant hi qui pallio uti conceduntur, eis direximus, informantes eos, ut sciant quod sit pallii usus, ut subjectis viam praedicent salutis, et ut ecclesiastica disciplina in Ecclesiis eorum servetur, et maneat inconcussa, et ut sacerdotium, quod in eis fuerit, non pollutum, ut antea fuit, sed mundum et acceptum Deo esse possit, quantum humana conditio valet: ita ut nullus inveniatur eorum a sacris deviare canonibus, et sacrificium eorum mundum Deo immoletur: ita ut Dominus eorum placetur muneribus, et populus Dei purificatis mentibus, ex omni vitiorum squalore sincerum valeat Deo servitium exhibere. Retulisti etiam nobis, charissime frater, quod duos pseudoprophetas in eadem Francorum provincia invenisses, quos non pseudoprophetas, sed magis pseudochristianos appellare debemus. Ex quibus unum quidem novum Simonem juxta tenorem tuarum syllabarum reperimus; qui et sacerdotium sibi vindicabat, et a luxuria minime se continebat, seducens populum, et inania praedicans: non solum suam animam juri diaboli tradens, sed et populorum corda in interitum demergens, et ab Ecclesia Dei eos seductionibus suis abstrahens, et cruces in campis statuens, et oratoriola ad seducendum populum instituens, publicasque et antiquas ecclesias relinquens, et Sanctitatis nomine se vocari faciens, et in suo nomine ecclesias consecrans; nomina etiam angelorum, imo magis daemoniorum se scire affirmans. Alium vero ita luxuriae deditum, ut concubinam haberet, et duos ex ea filios procrearet: et tamen sacerdotium sibimet vindicabat, affirmans hoc justum esse juxta traditionem veteris Testamenti, ut defuncti fratris superstes frater ducat uxorem: et quia Christus resurgens ab inferis nullum ibi reliquisset, sed omnes inde abstraxisset: quae omnia haec detestabilia et scelesta judicamus. Bene enim tua fraterna sanctitas juxta ecclesiasticam regulam eos damnavit, et in custodiam reclusit, et optime vocavit Antichristi ministros et praecursores. De caetero decerta, charissime, et viriliter age, et pervigil permane in ministerio Christi, ut amplius Christi grex augeatur, et tibi praemium aeternae retributionis maneat copiosum, et cum sanctis et electis Dei, ut credimus, habeas consortium. Deus te incolumem custodiat, reverentissime frater. Data X Kalendas Julias, imperante domino Artavasdo a Deo coronato magno imperatore anno III, post consulatum ejus anno III, sed et Nicephoro magno imperatore anno III, indictione 12 [ Al., 10].

EPISTOLA VI. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

I. Miratur quod pallium pro uno Grimone nunc petat, cum pro tribus antea postularit. II. Refellit calumniam de labe simoniaca, cujus insimulabatur. III. Suas illi vices non in Bajoaria solum, sed per Galliam omnem delegat. I. Suscipientes sanctissimae fraternitatis tuae litteras per praesentium gerulum, et relegentes quae in eis continebantur, in exstasi quadam incidimus, et admiratione magna, eo quod nimis repertae sint dissonare ab eis syllabis quae a tua directae sunt fraternitate per elapsum Augustum mensem: ubi nobis indicasti, quod et concilium, adjuvante Deo, et Carlomanno praebente consensum et contestante, factum est, et qualiter falsos sacerdotes, qui divinum digni non erant attrectare ministerium, a sacro munere suspendisti, et quia tres archiepiscopos per singulas metropoles ordinasses reserasti, id est, Grimonem in civitate quae dicitur Rodomas, secundum vero Abel in civitate quae dicitur Rhemorum, tertium quoque Artbertum in civitate quae dicitur Sennis: qui et apud nos fuit, et tua nobis et Carlomanni atque Pippini detulit scripta, per quae suggessisti, ut tria pallia iisdem tribus praenominatis metropolitanis dirigere deberemus; quae et largiti sumus pro adunatione et reformatione Ecclesiarum Christi. Nunc autem denuo tuas suscipientes syllabas, valde sumus, ut diximus, mirati, eo quod antea nobis una cum memoratis principibus Galliarum pro tribus palliis suggessisti, et postea pro solo Grimone. Sed volumus ut tua nobis indicet fraternitas, cur nobis ita direxisti antea pro tribus, et postmodum pro uno, ut et nos certi redditi ex hoc nullam ambiguitatem retineamus. II. Reperimus etiam in memoratis tuis litteris, quae nimis animos nostros conturbant, quod talia a te nobis referantur, quasi nos corruptores simus canonum, et patrum rescindere traditiones quaeramus; ac per hoc, quod absit, cum nostris clericis in simoniacam haeresim incidamus, accipientes et compellentes, ut hi, quibus pallia tribuimus, nobis praemia largiantur, expetentes ab illis pecunias. Sed, charissime frater, hortamur charitatem tuam, ut nobis deinceps tale aliquid minime tua fraternitas scribat: quia fastidiosum a nobis et injuriosum suscipitur, dum illud nobis ingeritur quod nos omnino detestamur. Absit enim a nobis et a nostris clericis, ut donum, quod per Spiritus sancti gratiam suscepimus, pretio venundemus: dum et illa tria pallia, quae te suggerente, ut praediximus, sumus flagitati, nullum ab eis quispiam commodum expetiit. Insuper et chartas, quae secundum morem a nostro scrinio pro tua confirmatione atque doctrina tribuuntur, de nostro concessimus, nihil ab eis auferentes; absit ut sic quidpiam a tua fraternitate criminis nobis simoniaci objiciatur. Anathematizamus namque omnes quicunque ausi fuerint donum Spiritus sancti pretio venundare. III. Suggessisti etiam nobis per alia tua scripta, quod in Bajoaria unum reperisses falsum sacerdotem, qui affirmabat quod a nobis fuisset episcopus ordinatus; et tua hoc fraternitas optime egit, dum ei non credidit, quia falsus homo omnia false suggessit; et falsum reperiens sacerdotio suspende. Sic enim auctoritate B. Petri apostolorum principis tibi praecipimus, ut quemcunque repereris sacris canonibus deviare, nulla ratione patiaris sacrum ministerium tractare. Et quia sciscitatus es an deberes in Bajoaria provincia jus habere praedicationis, quam a decessore nostro habuisti concessam; nos Deo auxiliante ea quae tibi largitus est decessor et praedecessor noster non minuimus, sed augemus: et non solum Bajoariam, sed etiam omnem Galliarum provinciam, donec te divina jusserit superesse majestas, nostra vice per praedicationem tibi injunctam, si repereris contra Christianam sentire religionem, vel canonum instituta, spiritaliter ad normam studeas rectitudinis reformare. Dominus te incolumem custodiat, reverentissime et sanctissime frater. Data Nonis Novembris, imperante domno piissimo Augusto Artavasdo a Deo coronato magno imperatore anno III, post consulatum ejus anno III, sed et Nicephoro magno imperatore ejus filio anno III, indictione 13. 

EPISTOLA VII. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM EPISCOPUM. Non iterandum esse baptismum, quem imperitus sacerdos infractis verbis administrat.
Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio episcopo Zacharias servus servorum Dei.

Virgilius et Sidonius religiosi viri apud Bajoariorum provinciam degentes, suis apud nos litteris usi sunt, per quas intimaverunt quod tua reverenda fraternitas eis injungeret Christianos denuo baptizare. Quod audientes nimis fuimus conturbati, et in admirationem quamdam incidimus, si habetur ut dictum est. Retulerunt quippe quod fuerit in eadem provincia sacerdos, qui Latinam linguam penitus ignorabat; et dum baptizaret, nesciens Latini eloquii, infringens linguam diceret: Baptizo te in nomine Patria, et Filia, et Spiritu sancta; ac per hoc tua reverenda fraternitas consideravit rebaptizare. Sed sanctissime frater, si ille qui baptizavit non errorem introducens aut haeresim, sed pro sola ignorantia Romanae locutionis infringendo linguam, ut supra fati sumus, baptizans dixisset, non possumus consentire ut denuo baptizentur: quia (quod tua bene compertum habet sancta fraternitas) quicunque baptizatus fuerit ab haereticis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nullo modo debet rebaptizari, sed per solam manus impositionem purgari. Nam, sanctissime frater, si ita est, ut nobis relatum est, non amplius a te illis praedicentur hujusmodi, sed, ut Patres sancti docent et praedicant, tua sanctitas studeat conservare. Deus te incolumem custodiat, reverentissime frater. Data Kalendis Julii, imperante domno piissimo Augusto Constantino a Deo coronato magno imperatore, anno XXVI, imperii ejus anno IV indictione 14.

EPISTOLA VIII. ZACHARIAE PAPAE AD PIPINUM MAJOREM DOMUS, ITEMQUE AD EPISCOPOS, ABBATES, ET PROCERES FRANCORUM.

Respondet de diversis capitulis a Pipino per Ardobanium missis: I. De honore metropolitanorum. II. De damnatis episcopis, presbyteris, et diaconis. III. De presbyteris superbientibus. IV. De presbyteris agrorum. V. De monachis ancillis Dei. VI. De viduis non velandis. VII. De laico pellente suam conjugem. VIII. De presbyteris et diaconis qui seorsum collectas faciunt. IX. De clericis et monachis non manentibus in suo proposito. X. De clericis qui sunt in parochiis, monasteriis et martyriis. XI. Qui clerici ab uxoribus abstinere debeant. XII. De iis qui uxores aut viros dimittunt. XIII. De monachis qui clerici fiunt. XIV. De presbyteris et diaconis in crimen prolapsis. XV. De ecclesiis quas laici in suis proprietatibus construunt. XVI. De clericis qui suas ecclesias relinquunt. XVII. De episcopis qui aliorum clericos suscipiunt. XVIII. Qui clerici uxores ducere possint. XIX. Ut presbyteri et diaconi sine commendatitiis non suscipiantur. XX. De virginibus velatis, si deviaverint. XXI. De non velatis virginibus, si deviaverint. XXII. De his quae duobus fratribus nupserint, vel qui duas sorores uxores acceperint. XXIII. De his qui homicidium sponte perpetrant. XXIV. De his qui homicidium non sponte perpetrant. XXV. De his qui adulteras habent uxores, vel ipsi sunt adulteri. XXVI. De monachis et virginibus propositum non servantibus. XXVII. De his qui suscepto virginitatis proposito nubunt.

Domino excellentissimo atque Christianissimo Pippino majori domus seu dilectissimis nobis universis episcopis Ecclesiarum, et religiosis abbatibus, atque cunctis Deum timentibus principibus in regione Francorum constitutis, Zacharias episcopus sanctae Dei Ecclesiae catholicae et apostolicae Romanae in Domino salutem. Gratia vobis et pax a Deo Patre omnipotente, et Domino Jesu Christo unico Filio ejus, et Spiritu sancto ministretur.

Gaudio magno gaudemus in Domino, addiscentes per relationem subtilissimi atque a Deo servati praedilecti filii nostri Pippini vestram omnium bonam conversationem: et quod ut in bonis et Deo placitis dispositionibus unanimes atque cooperatores estis, ita et Ecclesiae Dei venerabilia loca per universam vestram provinciam sita, atque eorum praesules, sacerdotes, et religiosos abbates, ut condecet, in sancto habitu et conversatione sacerdotali conservetis, vacantes orationibus, insistentes precibus ad implorandam divinam potentiam, et coelitus victoriam tribuendam adversus paganas et infideles gentes propugnatoribus vestris. Etenim vobis in vera confessione et simplici corde ad Deum accedentibus, sicut Moyses ille amicus Dei orando pugnabat (Exod. XVII), et Jesu Nave cum populo Israel bella Domini praeliando vincebat, ita et vos agere oportet, charissimi mihi, ut sitis adjutores populo vestro orando, et bonis actibus inhaerendo, declinantes a curis et negotiis saecularibus. Scriptum est enim: Vacate et videte, quoniam suavis est Dominus (Psalm. XLV): Et iterum: Accedite ad eum et illuminamini, et vultus vestri non erubescent (Psal. XXXIII). Principes et saeculares homines, atque bellatores, convenit curam habere et sollicitudinem contra inimicorum astutiam, et provinciae defensionem. Praesulibus vero, sacerdotibus, atque Dei servis pertinet salutaribus consiliis et orationibus vacare; ut vobis orantibus, et illis bellantibus, Deo praestante, provincia salva persistat, fiatque vobis in salutem, laudem et mercedem perpetuam. Ex hoc quippe praesulatus vester apparebit in sanctitate, et principatus dilecti filii nostri Pippini approbabitur per subjectorum potestatem, et bonum dispositum. Itaque ut flagitavit a nobis cum vestro consultu superius effatus filius noster Pippinus, ut de omnibus capitulis quibus innotuit responsum demus, in quantum Domino valemus; de unoquoque capitulo inferius conscriptum, juxta quod a sanctis Patribus traditum habemus, et sacrorum canonum sanxit auctoritas: etiam nos, quod Deo inspirante apostolica auctoritate decernere potuimus, mandavimus in responsis.

I.
Quomodo honorari debeat metropolitanus episcopus coram episcopis et parochialibus presbyteris, in canone sanctorum apostolorum capitulo 35 scriptum est: Episcopos gentium singularum scire convenit, quis inter eos primus habeatur, quem velut caput existiment, et nihil amplius praeter ejus conscientiam gerant, quam illa sola singuli, quae parochiae propriae, et villis quae sub ea sunt, competant: seu nec ille praeter omnium conscientiam faciat aliquid. Sic enim unanimitas erit, et glorificabitur Deus per Christum in Spiritu sancto. Item in canone concilii Antiocheni, capitulo 9 continetur ita: Per singulas regiones episcopos convenit nosse metropolitanum episcopum totius provinciae sollicitudinem gerere; propter quod ad metropolim omnes undique, qui negotia videntur habere, concurrent. Unde placuit eum et honore praecellere, et nihil amplius praeter eum caeteros episcopos agere, secundum antiquam a Patribus regulam constitutam, nisi ea tantum quae ad suam dioecesim pertinent possessionesque subjectas. Unusquisque enim episcopus habeat suae parochiae potestatem, ut regat juxta reverentiam singulis competentem, et providentiam gerat omnis possessionis quae sub ejus est potestate. Ita ut presbyteros et diaconos ordinet, et singula suo judicio comprehendat. Amplius autem nihil agere tentet praeter antistitem metropolitanum; nec metropolitanus aliquid gerat sine caeterorum sacerdotum consilio. Item ex libro decretorum beati Leonis, capitulo 32 continetur. Igitur secundum sanctorum Patrum canones spiritu Dei conditos, et totius mundi reverentia consecratos, metropolitanos singularum provinciarum episcopos, quibus ex delegatione nostra fraternitatis tuae cura praetenditur, jus traditae sibi antiquitus dignitatis intemeratum habere decernimus, ita ut a regulis praestitutis nulla aut negligentia aut praesumptione discedant; aut in habitu, aut incessu sanctitatis. Nam et nos ab apostolica auctoritate subjungimus, ut episcopus juxta dignitatem suam indumentis utatur. Simili modo et presbyteri cardinales, et qui in monastica vita velle habeant vivendi, plebi quidem sibi subjectae praeclariori veste induti debitum praedicationis persolvant, et in secreto propositum servent sui cordis, ut qui videt in abscondito Deus, reddat illis in palam. Scriptum quippe est: Quae dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini (Psalm. IV). Non enim nos honor commendat vestium, sed splendor animarum. Monachi vero lanea indumenta, juxta normam et regulam monasticae disciplinae, atque traditionem sanctorum probabilium Patrum, sine intermissione utantur. Si enim abrenuntiantes ea quae saeculi sunt, tota se Deo intentione contulerunt, de omnibus illicitis debent abstinere; ut quantum corpore suo sustinuerint laborem, tantum remunerationis praemium a Deo percipere mereantur. Apostolis quippe divinum datum est mandatum duas tunicas non habendi (Matth. X). Tunicas dixit Christus, utique laneas, non lineas. Qui ergo obedierit dominico praecepto, bonis actibus inhaerens, habebit vitam aeternam. Item ex canone Antiocheni concilii, capitulo 10 de his qui vocantur chorepiscopi decretum est: Qui in vicis vel possessionibus chorepiscopi nominantur, quamvis manus impositionem episcoporum perceperint, et ut episcopi consecrati sint; tamen sanctae synodo placuit, ut modum proprium recognoscant, et gubernent subjectas sibi Ecclesias, earumque moderamine curaque contenti sint. Ordinent etiam lectores, et subdiaconos, atque exorcistas, quibus promotiones istae sufficiant. Nec presbyterum vero, nec diaconum audeant ordinare praeter civitatis episcopum, cui ipse cum possessione subjectus est. Si quis autem transgredi statuta tentaverit, depositus quo utebatur honore privetur. Chorepiscopum vero civitatis episcopus ordinet, cui ille subjectus est.

II. De episcopis, presbyteris, et diaconis damnatis, quod pristinum officium usurpare non debeant, ex libro canonum sanctorum apostolorum, capitulo 29 dictum est: Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, depositus juste super certis criminibus, ausus fuerit attrectare ministerium dudum sibi commissum, hic ab Ecclesia penitus abscindatur. III. De presbyteris superbientibus, ex concilio Carthaginensi, capitulo 9: Si quis presbyter contra episcopum suum inflatus schisma fecerit, anathema sit. Ab universis episcopis dictum est: Si quis presbyter a praeposito suo correptus fuerit, debet utique apud vicinos episcopos conqueri, ut ab ipsis ejus causa possit audiri, ac per ipsos suo episcopo reconciliari. Quod nisi fecerit, sed superbia, quod absit, inflatus, secernendo se ab episcopi sui communione subduxerit, ac separatim cum aliquibus faciens sacrificium Deo obtulerit, anathema habeatur, et locum amittat. Si querimoniam justam adversus episcopum non habuerit, inquirendum erit. IV. De presbyteris agrorum, quam obedientiam debeant exhibere episcopis, et presbyteris cardinalibus, ex concilio Neocaesariensi, capitulo 13 ita continetur: Presbyteri ruris in ecclesia civitatis, episcopo praesente, vel presbyteris urbis ipsius, offerre non possunt, nec panem sanctificatum dare, calicemque porrigere. Si vero absentes hi fuerint, et ad dandam orationem vocentur, soli dare debebunt. Chorepiscopi quoque ad exemplum quidem et formam septuaginta videntur esse, ut cum ministraverint, propter studium quod erga pauperes exhibent, honorentur. V. De monachis, id est ancillis Dei, de quibus flagitatum, si liceat eas ad missarum solemnia, aut sabbato sancto publice lectiones legere, et ad missas psallere, aut alleluia, vel responsorium: de his in libro decretorum beati Gelasii papae, capitulo 26 destinatum est: Quod nefas sit feminas sacris altaribus ministrare, vel aliquid ex his quae virorum sunt officiis deputata praesumere. Nihilominus impatienter audivimus tantum sacrarum rerum subiisse despectum, ut feminae sacris altaribus ministrare ferantur, et cuncta quae non nisi virorum famulatui deputata sunt, sexum cui non competit exhibere: nisi quod omnium delictorum, quae sigillatim perstrinximus, noxiorum reatus omnis et crimen eos respicit sacerdotes, qui vel ista committunt, vel committentes minime publicando, pravis excessibus se favere significant. VI. De viduis, si possint in propriis habitaculis suis salvare animas, item ex eodem libro capitulo 21 ita continetur: Ut viduae non velentur a pontificibus; et si professam continentiam, proposito mutato, calcaverint, ipsae pro se rationem. Deo pro suis sint actibus redditurae. Nam de viduis sub nulla benedictione velandis, superius latius duximus disserendum, quae si propria voluntate professam conjugii castitatem mutabili mente calcaverint, periculi earum intererit, quali Deum debeant satisfactione placare. Sicut enim, si se forsitan continere non poterant, secundum Apostolum (I Tim. V) nullatenus nubere vetabantur, sic habita secum deliberatione promissam Deo pudicitiae fidem debuerunt custodire. Nos autem nullum talibus laqueum debemus injicere, sed solam adhortationem praemii sempiterni, poenasque proponere divini judicii; ut nostra sit absoluta conscientia, et illarum pro se rationem Deo reddat intentio. VII. De laico pellente suam conjugem ex canone sanctorum apostolorum, capitulo 48: Si quis laicus uxorem propriam pellens, alteram vel ab alio dimissam duxerit, communione privetur. VIII. De presbyteris et diaconibus qui se a ministerio ecclesiastico subtrahunt, et seorsum collectas faciunt, ex canone Antiocheni concilii capitulo 5 promulgatum est: Si quis presbyter aut diaconus, episcopum proprium contemnens, se ab Ecclesia sequestravit, et seorsum colligens altare constituit, et commonenti episcopo non acquieverit, nec consentire vel obedire voluerit semel et iterum vocanti, hic damnetur omnimodo, nec ultra remedium consequatur, quia suam recipere non potest dignitatem. Quod si Ecclesiam turbare et sollicitare persistit, tanquam seditiosus per potestates exteras opprimatur. IX. De clericis et monachis non manentibus in suo proposito quod interrogatum est, in canone Chalcedonensi, capitulo 7 decretum est: Qui semel in clero deputati sunt, aut monachorum vitam expetiverunt, statuimus neque ad militiam, neque ad dignitatem aliquam venire mundanam: sed hoc tentantes, et non agentes poenitentiam, quominus redeant ad id quod propter Deum primitus elegerant, anathematizari. X. De clericis qui sunt in ptochiis, monasteriis, atque martyriis ex canone Chalcedonensis concilii, capitulo 9 ita decretum est: Clerici qui praeficiuntur ptochiis, vel qui ordinantur in monasteriis, et basilicis martyrum, sub episcoporum, qui in unaquaque civitate sunt, secundum sanctorum Patrum traditiones, potestate permaneant, nec per contumaciam ab episcopo suo desiliant. Qui vero audent evertere hujusmodi formam quocunque modo, nec proprio subjiciuntur episcopo, si quidem clerici sunt, canonum correptionibus subjacebunt; si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. XI. Qui clerici etiam ab uxoribus abstinere debeant, ex concilio Africano, capitulo 37 ita continetur: Praeterea cum de quorumdam clericorum (quamvis erga proprias uxores) incontinentia referretur, placuit episcopos et presbyteros, seu diaconos, secundum propria statuta, etiam ab uxoribus continere: quod nisi fecerint, ab ecclesiastico officio removeantur. Caeteros autem clericos ad id non cogi, sed secundum uniuscujusque Ecclesiae consuetudinem observari debere. XII. De his qui uxores aut viros dimittunt, ut sic maneant, ex concilio suprascripto Africano, capitulo 69 ita continetur: Placuit ut secundum evangelicam et apostolicam disciplinam, neque dimissus ab uxore, neque dimissa a marito, alteri conjungantur; sed ita maneant, aut sibi invicem reconcilientur: Quod si contempserint, ad poenitentiam redigantur. XIII. Quod inquisitum est, monachus, si clericus factus fuerit, quid agi debeat, ex decreto beati Innocentii papae capitulo 17 continetur: De monachis, qui diu morantur in monasteriis, et postea ad clericatus ordinem pervenerint, non debere eos a proprio proposito deviare. Aut enim sicut in monasterio fuit, et quod diu servavit, in meliori gradu positus amittere non debet: aut si corruptus postea baptizatus, et in monasterio sedens ad clericatus ordinem accedere voluerit, uxorem omnino habere non potest, quia nec benedici cum sponsa potest jam antea corruptus. Quae forma servatur in clericis, maxime cum vetus regula hoc habeat, ut quisque corruptus baptizatus clericus esse voluisset, sponderet se uxorem omnino non ducere. XIV. Quod presbyteri aut diaconi, si in aliquo crimine prolapsi fuerint, non possint per manus impositionem poenitentiae remedium consequi, in decreto beati Leonis papae capitulo 16 decretum est ita: Alienum est a consuetudine ecclesiastica, ut qui in presbyterali honore, aut diaconi gradu fuerint consecrati, hi pro crimine aliquo suo per manus impositionem remedium accipiant poenitendi. Quod sine dubio ex apostolica traditione descendit, secundum quod scriptum est: Sacerdos si peccaverit, quis orabit pro illo (I Reg. II)? Unde hujusmodi lapsis ad promerendam misericordiam Dei secreta est expetenda secessio, ubi illis satisfactio fuerit digna et etiam fructuosa. XV. Pro eo quod interrogatum est de laicis qui ecclesias in suis proprietatibus construunt, quis ipsas debeat regere, aut gubernare; a sanctis Patribus ita statutum est, et in praeceptis apostolicis sic continetur, juxta petitoris imploratum, ut si in quolibet fundo cujuscunque juris oratorium sive basilica fuerit constructa, pro ejus devotione in honorem cujuscunque sancti, in cujus episcopi parochia fuerit fundatum oratorium, percepta primitus donatione legitima, id est praestante tot, gestisque munic palibus alligata, praedictum oratorium absque missis publicis solemniter consecrabit: ita ut in eodem loco, nec futuris temporibus baptisteria construantur, nec presbyter constituatur cardinalis: sed et si missas ibi facere maluerint, ab episcopo noviter presbyterum postulandum, quatenus nihil a quolibet alio sacerdote ullatenus praesumatur, nisi ab episcopo fuerit ordinatum. XVI. De clericis qui proprias ecclesias relinquunt, quid de eis agi debeat, ex canone sanctorum apostolorum capitulo 15 ita continetur: Si quis presbyter, aut diaconus, aut quilibet de numero clericorum, relinquens propriam parochiam pergat ad alienam, et omnino demigrans praeter episcopi sui conscientiam in aliena parochia commoretur, hunc ulterius ministrare non patiamur: praecipue si vocatus ab episcopo redire contempserit, in sua inquietudine perseverans. Verumtamen tanquam laicus ibi communicet. XVII. Item pro episcopis qui alterius clericos susceperint, ut excommunicentur, in eodem canone capitulo 16 continetur: Episcopus vero, apud quem memoratos esse constiterit, si contra eos decretam cessationem pro nihilo reputans, tanquam clericos forte susceperit, velut magister inquietudinis communione privetur. XVIII. Qui clerici uxores sortiri debeant, in 17 capite canonum sanctorum apostolorum decretum est: Innuptis autem, qui ad clerum provecti sunt, praecipimus, ut si voluerint uxores accipiant, sed lectores cantoresque tantummodo. XIX. Ut nullus presbyter, aut diaconus, sine commendatitiis epistolis suscipiatur, in eodem canone sanctorum apostolorum continetur: Nullus episcoporum peregrinorum, aut presbyterorum, seu diaconorum, sine commendatitiis suscipiatur epistolis: et cum scripta detulerint, discutiantur attentius, et ita suscipiantur, si praedicatores pietatis exstiterint: sin minus, neque necessaria subministrentur eis, et ad communionem nullatenus admittantur, quia a surreptione multa proveniunt. XX. De virginibus velatis, si deviaverint, quid de illis agendum sit, in libro decretorum beati Innocentii papae capitulo 19 assertum est: Quae Christo spiritaliter nubunt, et a sacerdote velantur, si postea vel publice nupserint, vel se clanculo corruperint, non eas admittendas esse ad agendam poenitentiam, nisi is, cui se junxerant, de mundo recesserit. Si enim de hominibus haec ratio custoditur, ut quaecunque vivente viro alteri nupserit habeatur adultera, nec eis agendae poenitentiae licentia concedatur, nisi unus ex his fuerit defunctus, quanto magis de illa tenenda est, quae ante immortali se sponso conjunxerat, et postea ad humanas nuptias transmigravit? XXI. Item de non velatis virginibus, si deviaverint, in eodem libro capite 20 continetur: Hae vero quae necdum sacro velamine tectae, tamen in proposito virginali semper se simulaverunt permanere; licet velatae non fuerint, si forte, nupserint, his agenda aliquanto tempore poenitentia est, quia sponsio earum a Domino tenebatur. Si enim inter homines solet bonae fidei contractus nulla ratione dissolvi, quanto magis ista pollicitatio, quam cum Deo pepigit, solvi sine vindicta non poterit! Nam si apostolus Paulus, quae a proposito viduitatis discesserant, dixit eas habere damnationem, quae primam fidem irritam fecerunt, quanto potius virgines quae prioris promissionis fidem frangere sunt conatae? XXII.
De his quae duobus fratribus nupserunt, vel qui duas sorores acceperint, in concilio Neocaesariensi capitulo 11 continetur: Mulier si duobus fratribus nupserit, abjiciatur usque ad mortem. Verumtamen in exitu, propter misericordiam, si promiserit quod facta incolumis hujus conjunctionis vincula dissolvat, fructum poenitentiae consequatur. Quod si defecerit mulier aut vir in talibus nuptiis, difficilis erit poenitentia in vita permanenti. Nos autem, gratia divina suffragante, juxta praedecessorum et antecessorum pontificum decreta, multo amplius confirmantes dicimus ut dum usque sese generatio cognoverit, juxta ritum et normam Christianitatis et religionis Romanorum, non copuletur conjugiis. Sed nec spiritualem, id est commatrem, aut filiam, quod absit, quis ducat temerario ausu uxorem. Est namque nefas, et perniciosum peccatum coram Deo et angelis ejus. In tantum enim grave est, ut nullus sanctorum Patrum, neque sanctarum synodorum assertione, vel etiam in imperialibus legibus quispiam judicatus sit, sed terribile judicium Dei metuentes siluerunt sententiam dare.

XXIII. De his qui homicidium sponte perpetraverunt in capitulo 21 Ancyrani concilii continetur: Qui voluntarie homicidium fecerunt, poenitentiae jugiter se submittant, perfectionem vero circa vitae exitum consequantur. XXIV. De his qui homicidium non sponte perpetraverunt, in eodem canone capitulo 22 continetur: De homicidiis non sponte commissis, prior quidem definitio post septem annorum poenitentiam perfectionem consequi praecepit, secunda vero quinquennii tempus explere. XXV. De his qui adulteras habent uxores, vel ipsi adulteri comprobantur, in concilio Ancyrano capitulo 19 continetur: Si cujus uxor adulterata fuerit, vel si ipse adulterium commiserit, septem annorum poenitentia oportet eum perfectionem consequi secundum pristinos gradus. XXVI. De monachis et virginibus propositum non servantibus in libro decretorum beati Siricii papae capitulo 6 continetur: Praeterea monachorum quosdam, atque monacharum, abjecto proposito sanctitatis, in tantam protestaris demersos esse lasciviam, ut prius clanculo vel sub monasteriorum praetextu illicita ac sacrilega se contagione miscuerint; postea vero in abruptum conscientiae desperatione perducti, de illicitis complexibus libere filios procrearint, quod et publicae leges et ecclesiastica jura condemnant. Has igitur impudicas detestabilesque personas a monasteriorum coetu clericorumque conventibus eliminandas esse; quatenus retrusae in suis ergastulis, tantum facinus continua lamentatione deflentes, purificato possint poenitudinis igne decoquere, ut eis vel ad mortem saltem, solius misericordiae intuitu, per communionis gratiam possit indulgentia subvenire. XXVII. De his quae non coactae, sed propria voluntate virginitatis propositum susceperunt, quod delinquant cum nupserint, etsi nondum fuerint consecratae, in libro Decretorum beati Leonis papae capite 27 continetur: Puellae, quae non coactae parentum imperio, sed spontaneo judicio, virginitatis propositum atque habitum susceperunt, si postea nuptias eligunt, praevaricantur, etiamsi nondum eis gratia consecrationis accessit: cujus utique non fraudarentur munere, si in proposito permanerent.
Haec itaque, charissimi nobis et dilectissimi, quae superius annexa sunt, in quantum, miserante Deo, valuimus, inter caetera capita deflorantes, tam sanctorum apostolorum, quam etiam beatorum Patrum sanctiones, seu etiam probabilium beatissimorum pontificum decreta, ut uniuscujusque capituli sententia continet, in brevi eloquio perstringentes, ad vestri praesulatus notitiam et praedicationem, atque populi vobis a Deo crediti aedificationem, mandavimus ministranda atque perficienda: hortantes vestram omnium prudentissimam sanctitatem, et procerum dilectionem, ut omnimoda ratione non declinantes a dextris aut sinistris, sed viam regiam incedentes, constantissime observetis apostolica mandata. Caeterum haec, amantissimi nobis, dedimus vobis in mandatis, ut nec nos coram Deo de taciturnitate judicemur, nec vos de neglectu coram eo cogamini reddere rationem, sicut scriptum est in dominico praecepto: Si non venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non haberent (Joan. XV). Itaque nihil excusationis adhibentes, omnium rationabilium animarum salutem procuretis, ita currentes in agone, ut non vituperetur ministerium vestrum, sed magis de palma victoriae bravium accipiatis, juxta egregii apostoli dictum, habentes bonis actibus inhaerendo repositam coronam justitiae in siderea mansione, quam vobis reddat in illum diem justus judex Dominus Deus et Salvator noster Jesus Christus, qui vivit in unitate cum Deo Patre omnipotente, et Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum. Amen.

EPISTOLA IX. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. Ut recitentur in concilio quae ad Pippini capitula rescripsit, discutianturque iterum Aldebertus, Godolsatius et Clemens.

Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo Zacharias servus servorum Dei.

Egregie nos admonet beatus Paulus in eo quod ait: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (I Cor. XI). Hinc est ergo ut per speciale [ Ed. Rom., spiritale] charitatis vinculum, etsi corpore absentes, spiritu vero semper sanctae fraternitati tuae simus praesentes: ita ut in nostris visceribus te habentes charissimum fratrem et consacerdotem, licet peccatores, tamen spe divina freti, assidue in nostris orationibus et memoriam tui agere non desistimus, petentes immensam Christi Dei nostri divinitatem, ut in peragendum suum te confirmet ministerium: quatenus in diem adventus ejus illam placabilem merearis exprimere vocem: Ecce ego, et pueri quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Isa. VIII). Ut continuo altisona et desiderabilis vox inter illos, qui ab initio mundi ei placuere, consonanter te illorum invitatione submittat, in qua dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite vobis paratum regnum ab origine mundi (Matth. XXV). His ita se agentibus agnoscas, charissime, flagitasse a nobis Pippinum, excellentissimum majorem domus gentis Francorum, per suum hominem, nomine Ardobanium [ Ed. Rom., Ardochamum] religiosum presbyterum, aliquanta capitula de sacerdotali ordine, et quae ad animarum salutem pertinent; simul etiam et pro illicita copula, qualiter sese debeant custodire juxta ritum Christianae religionis et sacrorum canonum instituta. Et quanquam de hoc jam experta sit tua fraterna sanctitas quae a nobis sunt decreta, illius tamen votis aurem accommodantes, in brevi eloquio conscripta apostolica documenta direximus. Pro quibus ut in sacerdotali collegio lectione pandantur, et tuam fraternam sanctitatem inibi evocari dedimus in mandatis: et dum pro hac re fuerit aggregatum concilium, ad medium deducantur sacrilegi illi et contumaces, Aldebertus, et Godolsatius, et Clemens, exepiscopi, ut eorum denuo subtili indagatione cribraretur causa. Quos si deviantes a rectitudinis tramite usquequaque repereritis, et convicti fuerint inclinati ad viam converti rectitudinis, ut bonum atque placitum in oculis vestris paruerit, cum principe provinciae disponite secundum sacrorum canonum sancita. Sin autem in superbia perstiterint, contumaciter proclamantes reos se non esse, tunc cum probatissimis atque prudentissimis sacerdotibus, duobus vel tribus, praedictos ad nos dirigatis viros, ut profunda inquisitione coram sede apostolica eorum inquiratur causa, et juxta quod meruerint finem suscipiant. Age itaque, dilectissime frater, in ministerio tibi commisso, ab omnipotente Deo mercedis praemium recipiens, aeternam vitam consequi merearis. Deus te incolumem custodiat, reverentissime frater. Data Nonis Januarii, imperante domno nostro piissimo Augusto Constantino a Deo coronato magno imperatore anno XXVIII, imperii ejus anno VI, indictione 15.

EPISTOLA X. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

Rescribit ad ternas ejus litteras, inter alia de censu annuo duodecimo denariorum ecclesiis pendendo a singulis conjugiis servorum, de actis in synodo Romana contra Aldebertum et Clementem, et de metropolitana sede Coloniae Agrippinae constituenda.
Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo Zacharias servus servorum Dei.

Cum nobis sanctissimae fraternitatis tuae syllabae delatae fuissent, atque per singula relegi fecissemus, et reperissemus in earumdem litterarum tuarum serie, quod peccatis nostris facientibus, dum dominici tritici semina quaereres elaborare ad augendam segetem spiritalem, subito inimici superseminant zizania, ut sanctitatem tuam in bono opere impediant, indoluimus. Sed tua sancta fraternitas elaborare non desinat, et incessanter orationi cum fratribus qui tecum sunt intendat; et spiritales sarculos construens, et zizania eradicans deportet ad comburendum, ut ait B. Gregorius papa: Bonum enim, inquit, vobis [ Ed. Rom., nobis] opus sit in voluntate: nam ex divino adjutorio erit in perfectione. His ita se habentibus, charissime frater, confortare in Domino, et ipse erit adjutor tuus. De incursione autem gentium, quae in tuis plebibus facta est, moerendum nobis est. Sed haec adversitas nullatenus tuam fraternitatem conturbet, quia et Romana civitas ex accidentibus facinoribus saepius est depopulata: et tamen omnipotentia sua Dominus ex supernis dignatus est eam consolari. Sic etenim credimus; quia et vos consolabitur. Populo ergo tibi commisso, reverentissime frater, praedica jejunium, et supplicationes ad Deum litaniarum, et supereminens ejus clementia adjuvabit vos. Te autem, ut praediximus, nullatenus adversa perturbent: sed in bono opere quod coepisti nullo modo deficias. Nos vero, licet immeriti et peccatores, nostris precibus, vel consacerdotum nostrorum, in quantum possumus, adjuvabimus. De synodo autem congregata apud Francorum provinciam, mediantibus Pippino et Carlomanno excellentissimis filiis nostris, juxta nostrarum syllabarum commonitionem, peragente nostras vices tua sanctitate, qualiter egeris cognovimus, et omnipotenti Deo nostro gratias egimus, qui eorum corda confirmavit, ut in hoc pio opere adjutores tui existerent: et omnia optime et canonice peregisti, tam de falsis episcopis, et fornicariis, et schismaticis, quam etiam et in reliquis nomine sacerdotibus, contra canonum statuta agentibus, vel contra catholicam Dei et apostolicam Ecclesiam, de quibus secundum tuam relationem per singula respondemus. De eo namque quod suggessisti, quod elegerunt civitatem unam omnes Francorum principes, contingentem usque ad paganorum fines, et partes Germanicarum gentium, ubi ante praedicasti, quatenus ibi sedem metropolitanam perpetuo tempore habere debeas, ut inde caeteros episcopos ad viam instruas rectitudinis, et post te tui successores perpetuo jure possideant; hoc quod decreverunt laeto nos suscipimus animo, eo quod ex Dei nutu constat esse factum. Quod vero quidam falsi sacerdotes et schismatici hoc impedire conati sunt, eorum vanum agonem Dominus dissipabit, et illa faciet stabilita quae sanctorum Patrum statutis conveniunt concordare. Et quia tibi ipsi principes Francorum in hoc etiam adjutores exstiterunt, retribuat illis omnipotens Deus vicissitudinis praemium, et innumera largiatur bona. Nam similiter de illo falso episcopo, quem dixisti adulterati clerici et homicidae filium, ac in adulterio natum, et absque disciplina nutritum, et caetera mala horribilia quae per singula enarrasti, ac per hoc et sui similes sacerdotes consecravit; de hoc meminit tua reverenda fraternitas, quot vicibus jam tibi [ Ed. Rom., quod tribus jam vicibus] scripsimus, ut nullus homicida, nullus adulter, nullus fornicator sacrum ministerium debeat attrectare: sed neque poenitens, aut talis, qualem sacri canones prohibent esse sacerdotem. De baptizatis vero ab illo, seu ecclesiis consecratis, requirat tua fraternitas, si aut ecclesias in nomine sanctae Trinitatis consecravit, aut parvulos similiter baptizavit, dum sacerdotio fungebatur, et sic et consecratio ecclesiarum et parvulorum baptisma sint confirmata. Et hoc pariter suggessisti, quod illi qui a te projecti sunt sacerdotes, a nobis se absolutos apud Francorum provinciam divulgent: quod tua sanctitas nullo modo credat: quia, quod impossibile est, si hoc fecissemus, tuae charitati per nostra indicassemus litteras. Sed hoc quod impossibile est, nullo modo credas, quia non aliud praedicamus, et aliud agimus, aut dirigimus, ut illi garriunt; sed, auxiliante Deo, illud quod praedicamus fine tenus observandum censemus. Hoc autem sanctitatem tuam firmissime ut teneas hortamur, ut sanctorum Patrum institutis, et consultis sacrorum canonum omnino obsequi debeas, quia nos nullatenus aliud praedicamus, et aliud agimus. Nam et de eo quod obsecrasti, ut Francorum principibus vel caeteris Francis scriberemus, ut petisti, eis per singula scripsimus, ut tibi et amici sint, et adjutores in dominico opere existant. De censu vero expetendo, eo quod impetrare a Francis ad reddendum ecclesiis vel monasteriis non potuisti aliud, quam ut vertente anno ab unoquoque conjugio servorum XII denarii reddantur; et hoc gratias Deo quia potuisti impetrare, et dum Dominus donaverit quietem, augeantur [ Ed. Rom., augebuntur) et luminaria sanctorum, pro eo quod nunc tribulatio accidit Saracenorum, Saxonum vel Frisonum, sicut tu ipse nobis innotuisti. De eo namque quod interrogasti, quod illi qui depositi sunt pro capitalibus peccatis de gradu sacerdotali, dum eos reperisses adulteros aut homicidas, ut nec sacerdotes, nec clerici esse possint, nec sub poenitentia monachi esse volunt; sed pergentes apud palatium regis Francorum, rogant ut eis loca tribuat ecclesiarum vel monasteriorum, ut laica vita vivant, et dispergant loca sanctorum: sed et de hoc pariter qualiter fieri debeat, Francorum principibus commonentes direximus.

In alia quippe tua epistola reperimus contineri omnia quae contra te egerunt falsi et schismatici episcopi Aldebertus et Clemens, per quae omnia acta ipsorum et impiissimum errorem [ Ed. Rom. add. singillatim] indicasti. Nos vero congregatis fratribus et consacerdotibus nostris, eorumdem pravorum sceleratissima acta in eorum praesentia relegi fecimus: et dum nobis coram omni concilio relecta fuissent, pio studio omnes eadem schismatica dogmata ipsorum, atque iniquissimas traditiones, seu sceleratissimam vitam, quam sibi Aldebertus conscribere fecit, damnaverunt, et una voce exclamaverunt, ut igne cremarentur. Sed nos hoc non rectum judicavimus, pro eo quod ad reservandum, sive in aeternum eos condemnandum, in scrinio sanctae Ecclesiae reservanda mandavimus, conscribentes ipsi dignam sententiam: cujus instar [ Ed. Rom., instrumenta] actionis ad tuam direximus, frater, sanctitatem, ut, relecta ea in provincia Francorum, omnis schismaticus audiens taliter a sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia judicatum, a sensus sui pravitate resipiscat.

In tertia quoque tua epistola intimasti nobis de alio seductore, nomine Geolebo, qui antea falso episcopi nomine et honore fungebatur. Sed quia sine cujuscunque licentia et consultu ad nos properat, dum advenerit, ut Domino placuerit, ita fiet. Tua autem reverentia, ut, Domino auxiliante, coepit, vice nostra volumus ut omni anno apto tempore in Francorum provincia concilium debeat celebrare, ut frequentia sacerdotum, sive institutis sacrorum canonum mediantibus, illic quid adversum nullo modo audeat pullulare, sed magis Ecclesiae Dei unitate, et disciplina ecclesiastica atque apostolica ubique in illis partibus dilatata, cunctae populorum turbae etiam in occiduis partibus veri catholici esse possint, et non amplius per falsos sacerdotes erroribus involuti demergantur in interitum. Dum vero concilium aggregaveris, sic tua fraternitas conflictum habeat cum metropolitanis quos confirmavimus, de eo quod dixisti, ut nullus sine commendatitiis epistolis suscipiatur. Tamen et pro hoc ipso, et pro omnibus utilitatibus sanctae Ecclesiae, Francorum principibus commonitionis direximus litteras, ut jam superius fati sumus. De civitate namque illa, quae nuper Agrippina vocabatur, nunc vero Colonia, juxta petitionem Francorum, per nostrae auctoritatis praeceptum nomini tuo metropolim confirmavimus, et tuae sanctitati direximus pro futuris temporibus ejusdem metropolitanae Ecclesiae stabilitatem. Deus te incolumem custodiat, reverentissime et charissime frater. Data pridie Kalendas Novembris, imperante domno piissimo Augusto Constantino a Deo coronato magno imperatore, anno XXVII, imperii ejus anno V, indictione 14.

EPISTOLA XI. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

Respondet ad litteras quas Burchardus episcopus attulerat, praecipue de forma et ministro baptismi, de vagis quibusdam episcopis et presbyteris, de Samsonis presbyteri Scoti haeresi circa baptismum, de Virgilio item presbytero, ejusque alio errore. De sede metropolitana non Coloniae, sed Moguntiae defixa. Permittit denique ut sibi deligat successorem.
Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo Zacharias servus servorum Dei.

Sacris liminibus beati apostolorum principis Petri, et nostris obtutibus praesentatus praesens Burchardus, dilectus nobis episcopus, fraternae sanctitatis tuae nobis attulit affatus, per quorum scriptum tenorem agnovimus magnum habere certamen, et studiose elaborare fraternitatem tuam in praedicatione evangelii Christi Dei nostri, et exhortatione sanctae catholicae et orthodoxae rectae fidei, quam a redemptore nostro Deo et Domino Jesu Christo, per institutum a se beatum principem apostolorum Petrum, et vas electionis Paulum, omnesque apostolos traditam suscepimus. Quibus agnitis, etsi peccatores extensis ad aethera palmis omnipotenti Deo immensas egimus gratias, petentes ejus ineffabilem divinitatem, ut multo amplius confirmet atque corroboret cor fraternitatis tuae, et sospitem atque robustum corpore annuat permanere, usquequo ejus divinitatis te superstitem in hac jusserit esse vita, ad perficiendum ministerium tibi impositum, et ad portandum lucrum animarum in diem Christi Jesu, ut illam merearis audire vocem desiderabilem, quam dicturus est Dominus diligentibus se: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum paratum vobis ab origine mundi (Matth. XXV). Erant autem inserta in eisdem tuis affatibus diversa capitula, de quibus judicium et consilium atque solatium sedis apostolicae tibi dirigi flagitasti. Primum capitulum pro synodo provinciae, in qua natus et nutritus es, quam et in gentem Anglorum et Saxonum in Britannia insula primi praedicatores ab apostolica sede missi, Augustinus, Laurentius, Justus, et Honorius, et novissime tuis temporibus Theodorus ex Graeco Latinus ante philosophus, et Athenis eruditus, Romae ordinatus, pallio sublimatus, ad praefatam Britanniam transmissus, judicabat et gubernabat. In illa tale decretum et judicium firmissime praeceptum, et diligenter demonstratum esse dignoscitur, ut quicunque sine invocatione Trinitatis lotus fuisset, sacramentum regenerationis non haberet. Quod omnino verum est, quia si mersus in fonte baptismatis quis fuit sine invocatione Trinitatis, perfectus non est, nisi fuerit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti baptizatus. De illo autem quod per quosdam affirmari scripsisti, ut si evangelicis quis verbis, invocata Trinitate, juxta regulam a Domino positam, quicunque mersus esset in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quod sacramentum sine dubio haberet: et ita fortiter verbis evangelicis fuisset consecratum baptisma, ut quamvis sceleratissimus quisque haereticus, vel schismaticus, aut latro, aut fur, sive adulter, hoc homini petenti ministraret, tamen Christi esset baptisma verbis evangelicis consecratum: et e contra, licet minister justus fuerit, si Trinitatem juxta regulam a Domino positam in lavacro non dixisset, verum baptisma non esset quod dedit. De illis itaque immundis et incertis viris haereticis atque schismaticis, qui in nomine Trinitatis petentes baptizant; sed et de his qui sine invocatione Trinitatis mergunt in fonte baptismatis, fraternitati tuae notum est quid de illis sacrorum canonum series continet, quod et tenere te firmiter hortamur. Scriptum quippe est dicente Domino: Sancti estote, quoniam et ego sanctus sum (Levit. XXI). Quod suscepisti, frater, a praedecessore nostro sanctae recordationis Gregorio, hujus apostolicae sedis pontifice, in eo permane, et ab evangelica et apostolica, seu sanctorum Patrum tradita doctrina nullo modo declines: sed indutus loricam fidei et galeam salutis, viriliter contra nequitiam diabolicae fraudis apostolicam praesentando vicem resiste. Scriptum namque est: Ecce dedi faciem tuam potentem adversus faciem eorum, et constantiam tuam confortabo adversus contentiones eorum, et erit fortior petra constantia tua (Ezech. III sec. LXX). Pro sacrilegis itaque presbyteris, ut scripsisti, qui tauros et hircos diis paganorum immolabant, manducantes sacrificia mortuorum, habentes et pollutum ministerium, ipsique adulteri esse inventi sunt et defuncti; modo vero incognitum esse, utrum baptizantes Trinitatem dixissent, an non; et timent illi qui vivi sunt, quod in tali ministerio non sint baptizati: quibus respondens, jussisti omnes baptizare. Hoc quoque observasse in dicta synodo sacerdotes, ut qui vel unam de Trinitate personam in baptismo non nominaret, illud baptisma verum esse non posset: quod pro certo verum est, quia qui unam ex sancta Trinitate confessus non fuerit, perfectus Christianus esse non potest. Qui enim confitetur Patrem et Filium, si confessus non fuerit Spiritum sanctum, nec Patrem habet, nec Filium: et qui confessus fuerit Patrem et Spiritum sanctum, et Filium non fuerit confessus, nec Patrem habet, nec Spiritum sanctum, sed vacuus est a gratia divina. Eos autem quos reperisse affata est fraternitas tua pseudosacerdotes, multo majoris numeri quam catholicos, erroneos simulatores sub nomine episcoporum vel presbyterorum, qui nunquam ab episcopis catholicis fuerunt ordinati, illudentes populo, et ministeria Ecclesiae confundentes et conturbantes, falsos [ Ed. Rom., aut falsos], gyrovagos, adulteros, homicidas, molles, masculorum concubitores, sacrilegos, hypocritas, et multos servos tonsuratos, qui fugerunt dominos suos, servos diaboli transfigurantes se in ministros Christi, qui sine episcopis proprio arbitrio viventes, populares defensores habentes contra episcopos, ut sceleratos mores eorum non confringant, seorsum populum consentaneum congregant, et illud erroneum ministerium non in Ecclesia catholica, sed per agrestia loca, per cellas rusticorum, ubi eorum imperita stultitia celari episcopos possit, perpetrant: nec fidem catholicam paganis praedicant, nec ipsi fidem rectam habent, sed nec ipsa verba solemnia, quae debet unusquisque catechumenus, si talis aetatis est ut jam intellectum habeat, sensu cordis sui percipere et intelligere, nec vocant [ Ed. Rom., docent], nec quaerunt ab eis quos baptizare debent, id est, Abrenunciare Satanae, etc. Sed neque signaculo Christi eos muniunt, quae praecedere debent baptismum: sed nec aliquam credulitatem unius deitatis, et sanctae Trinitatis docent, neque ab eis quaerunt ut corde credant ad justitiam, et oris confessio fiat illis in salutem. Hos itaque ministros Satanae, et non Christi, ubicunque repereris, charissime nobis, aggregato provinciali et sacerdotali collegio, omni modo devita, et sacerdotali honore privatos sub regula monachica et poenitentia submissos, vitam finire ordinabis: ut carne afflicti quandoque ad viam rectitudinis redeant, et si corde crediderint, oris eorum vera confessio illis fiat in salutem. Si vero non fuerint conversi, tua praedicantis non periet justitia. Habebis enim solatiantem te contra nequitiam malignantium, sanctorum apostolorum et caeterorum probabilium Patrum canonicam sanctionem. Confortare itaque, reverentissime mihi, et praevale in lege, et in Evangelio Christi, et praedicatione catholicae ac orthodoxae fidei, quia ipsa glorificabit te. Tribulatio enim corporis nostri temporalis est, et finem habet; probatio autem, spem: Spes vero non confundit, ut ait Apostolus, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Quis namque nos separabit a charitate Christi? tribulatio, an angustia (Rom. V)? et caetera. Et si dejicimur, frater, non perimus: consecramus autem mortem Jesu in corpore nostro, ut vita Jesu in die adventus sui fiat in corpore nostro manifesta, sicut per ejus divinam edocti sumus vocem: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam eorum est regnum coelorum (Matth. V). Conforta itaque et delectissimos nobis omnes orthodoxos episcopos et sacerdotes atque levitas, vel clericos, vel religiosos abbates, et monachos, seu gloriosissimos duces, cunctosque optimates Christianae legis servatores, ut nobis sint adjutores contra adversarios orthodoxae fidei, omnesque haereticos et schismaticos, quatenus et ipsi de fructu boni operis gaudere mereantur in coelestibus regnis, sicut scriptum est: Qui vicerit, faciam illum columnam in templo meo, et scribam super illum nomen meum (Apoc. III). Interea scripsit reverenda fraternitas tua, reperisse quemdam presbyterum genere Scotum, nomine Samson, errantem a via veritatis, dicentem et affirmantem, sine mystica invocatione, aut lavacro regenerationis, posse fieri catholicum Christianum per episcopalis manus impositionem. Hic autem qui dicit hoc, vacuus est Spiritu sancto et alienus a gratia Christi, atque a consortio sacerdotali abjiciendus. Quis enim, nisi baptizetur, juxta praeceptum Domini, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et sic per manus impositionem consecretur, potest esse catholicus? Hunc nequissimum virum talia praedicantem ab Ecclesia sancta Dei condemnatum expelle. Illos autem viros qui ab haereticis baptizati sunt, et dubietas tenet quod in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, non sint baptizati, inquisita rei veritate, si ab erroneis sacerdotibus baptizati sunt, hos sine dubio, juxta praedecessoris nostri bonae memoriae Gregorii papae et sacrorum canonum traditum tibi mandatum, implere non omittas, ne in aeternum pereant, sed potius evangelica consecratione salventur. Intuiti autem sumus et volumen a te directum universis episcopis, presbyteris, diaconibus, vel caeteris religiosam vitam degentibus, de unitate fidei catholicae et doctrina apostolica scriptum, et valde nobis acceptabile esse cognoscas, quoniam per Spiritus sancti gratiam in te diffusam, charissime, hoc operari studuisti. Interea per alia scripta fraternitatis tuae petisti, ut sacerdos a nobis dirigatur in partibus Franciae et Galliae ad concilia celebranda. Sed dum, Deo propitio, tua sanctitas superstes existit, quae sedis apostolicae et nostram illic praesentat vicem, alium illic dirigere necessarium non est. Quos autem repereris, amantissime frater, habentes scientiam sacrae doctrinae, et sanctam tenentes legem, atque orthodoxam sine dubio defendentes fidem, hos mittere stude, in quibus praevideris locis, ad praedicandum verbum salutis. Concilia vero aggregatis episcopis provincialibus, ut tibi et ubi rectum videtur, celebranda procura, et quos deviantes inveneris, confunde facies eorum ignominia, ut sint coram hominibus sine honore. Dominus enim Deus noster erit tecum. Suscepimus vero et chartam conscriptam verae atque orthodoxae professionis et catholicae unitatis, quam cum dilectissimis nobis episcopis partis Francorum tua direxit reverenda fraternitas, quam reserantes nimio gaudio sumus repleti, innumerabiles gratias agentes Deo Patri omnipotenti, quia unanimitatem eorum ad societatem nostram revocare dignatus est, ut spiritualis eorum mater sancta laetetur Ecclesia. Nostra autem vice, charissime, omnes in osculo pacis Christi saluta: quia et nos dilectioni eorum gratias agentes apostolicas misimus litteras. Nam et hoc intimatum est a tua fraterna sanctitate, quod Virgilius ille, et nescimus si dicatur presbyter, malignatur adversum te, pro eo quod confundebatur a te erroneum se esse a catholica doctrina, immissiones faciens Otiloni duci Bajoariorum, ut odium inter te et illum seminaret, aiens quod et a nobis esset absolutus, ut unius defuncti ex quatuor illis episcopis, quos tua illic ordinavit fraternitas, dioecesim obtineret: quod nequaquam verum est, quia mentita est iniquitas sibi. De perversa autem et iniqua doctrina ejus, qui contra Deum et animam suam locutus est, si clarificatum fuerit ita eum confiteri, quod alius mundus, et alii homines sub terra sint, seu sol et luna, hunc, habito consilio, ab ecclesia pelle, sacerdotii honore privatum. Attamen et nos scribentes praefato duci, evocatorias praenominato Virgilio mittimus litteras, ut nobis praesentatus, et subtili indagatione requisitus, si erroneus fuerit inventus, canonicis sanctionibus condemnetur. Qui enim seminat dolores, ipsi metunt eos. Sic enim scriptum est: Perversae cogitationes separant a Deo: probata autem virtus corripit insipientes (Sap. I). Pro Sidonio autem supradicto et Virgilio presbyteris quod scripsit sanctitas tua cognovimus. Illis quidem, ut condecebat, scripsimus comminando: tuae autem fraternitati plus credulitas quam illis admittitur. Si autem placuerit Domino, vita comite, sedi apostolicae eos missis apostolicis litteris, ut praelatum est, evocamus: Docuisti enim eos, et non susceperunt, et factum in illis sicut scriptum est: Sapientiam qui docet fatuum, quasi qui conglutinat testam. Arenam, et salem, et massam ferri facilius est portare, quam hominem imprudentem, et fatuum, et impium (Eccl. XXII; XVI): quoniam qui minoratur corde, cogitat inania: et vir imprudens et errans cogitat stulta. Non ergo ad iracundiam provocetur cor tuum, frater: sed in patientia tua ubi tales repereris admone, obsecra, argue, increpa, ut convertantur ab errore ad viam veritatis: et si conversi fuerint, salvasti animam eorum; si vero in duritia permanserint, mercedem ministerii tui non perdes. Illos autem juxta vocem Apostoli (II Tim. II) devita. Alia denique scriptura tuae fraternitatis continebat quod jam olim de Agrippina civitate scripsisti, quod Franci non perseveraverunt in verbo quod promiserunt, et nunc moratur tua fraternitas in civitate Moguntina. Petisti autem ut cum nostro consultu, superveniente tibi senectute, et plena dierum aetate, atque imbecillitate corporis, si invenire potueris alium, in eamdem sedem, in qua praees, pro tui persona debeas collocare. Tu vero, charissime, legatus et missus es, ut fuisti, sedis apostolicae. Nos vero, adjutore Deo, consilium praebemus tuae reverendae sanctitati, ut pro salute animarum rationabilium factore Christo, sedem quam obtines sanctae Moguntinae Ecclesiae nequaquam relinquas: ut impleatur dominicum in te praeceptum: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X). Sin vero, si Dominus dederit juxta tuam petitionem hominem perfectum, qui possit sollicitudinem habere et curam pro salute animarum, pro tui persona illum ordinabis episcopum, eritque in Evangelio tibi credito, et ministerio Christi portando in omni loco requirens et confortans Ecclesiam Dei. Oramus itaque Dominum et Redemptorem nostrum, ut sacris interventionibus sanctae suae genitricis semper virginis Mariae dominae nostrae, et beatorum principum apostolorum Petri et Pauli, orantem pro nobis fraternam sanctitatem tuam sospitem et incolumem conservare dignetur. Deus te incolumem custodiat, reverentissime et sanctissime frater. Data Kalendis Maii, imperante domino piissimo Augusto Constantino a Deo coronato magno pacifico imperatore, anno XXIX, post consulatum ejus anno VII, indictione 1.

EPISTOLA XII. ZACHARIAE PAPAE AD DIVERSOS EPISCOPOS GALLIAE ET GERMANIAE.

Laudat illorum inter se et cum Ecclesia Romana conjunctionem, hortaturque ut ministeriis suis constanter insistant cum Bonifacio archiepiscopo, sedis apostolicae vicario.
Dilectissimo [ Al. dilectissimis] nobis Reginfrido Rothomagensi episcopo, Raimberto Amabiensi episcopo, Deodato Bellovacensi episcopo, Eliseo Noviomensi episcopo, Fulcario Tungrensi episcopo, David Spironensi episcopo, Aetherio Tarvanensi episcopo, Trewardo Cameracensi episcopo, Burchardo Wirizburgensi episcopo, Genebaudo Laudunensi episcopo, Romano Meldensi episcopo, Agilulfo Coloniensi episcopo, Heddo Strasburgensi episcopo, et caeteris amantissimis coepiscopis, presbyteris etiam et diaconis, cunctisque orthodoxis Ecclesiarum Dei clericis apostolicam doctrinam tenentibus, Zacharias divina gratia praeditus, apostolicae sedis pontifex, servus autem servorum Dei, in Domino salutem dicit.

Gratias ago Deo Patri omnipotenti, et Domino Jesu Christo unico Filio ejus, et Spiritui sancto, qui vestra omnium corda inflammare dignatus est per infusam a se gratiam, ut in unitate fidei, et vinculo pacis ambuletis, et sit splendor Domini Dei nostri super vos, dilectissimi mihi, et abundans gratia pacis et charitatis, ut sitis unum corpus spiritalis matris vestrae sanctae catholicae et apostolicae Dei Ecclesiae, in qua Deo auctore, quamvis tanto fastigio viribus longe impares, praesumus, implentes illud propheticum dictum: Ecce quam bonum, et quam jucundum, habitare fratres in unum (Psalm. CXXXIII). Etenim et si pro itineris longitudine corpore simus absentes, in spiritu tamen dilectionis semper sumus vobis praesentes, habentes vos in visceribus nostris, et assidue orantes ut Deus et Dominus noster Jesus Christus multo amplius confirmet corda vestra, et corroboret in exhortatione Evangelii in ministerio quo fungimini, ut credita vobis plebs vestris admonitionibus, adjutore Deo, a diabolica fraude liberata, salva persistat, vosque mereamini de eorum animabus in diem Christi apportare lucrum. Scriptum quippe est: Filii sapientiae Ecclesia justorum, et natio eorum obedientia et charitas (Eccl. III). Obsecro ergo vos, charissimi mihi, ut digni ambuletis vocatione qua vocati estis, ut decet sanctos, cum multa patientia, supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis et charitatis: quia finis praecepti charitas est, de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I). Gaudeo in vobis, charissimi, quoniam fides vestra et unitas erga nos pretiosa est et manifesta, non solum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus, dum ad favorem [ Ed. Rom., ad fautorem] et magistrum vestrum a Deo constitutum beatum apostolorum principem Petrum benignissima voluntate conversi estis. Laudabilis fides vestra et bona fama, quoniam idipsum sapitis quod oportet sapere. Et nunc Deo cooperante est aggregata sanctitas vestra nostrae societati in uno pastorali ovili; et est nobis unus pastor qui a pastore pastorum Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo princeps apostolorum et noster doctor est institutus. Habetis itaque nostra vice ad confirmandum dilectionem vestram, et collaborandum vobis in Evangelium Christi sanctissimum ac reverentissimum Bonifacium fratrem nostrum archiepiscopum, apostolicae sedis legatum, et nostram praesentantem vicem. Sit ergo constantia vestra adversus contentiones eorum qui adversa sapiunt, et non quae Dei sunt: et erit fortior petra constantia vestra, sicut est scriptum: Ne timueritis ex eis, neque terreamini a facie eorum qui corpus occidunt, animam vero non possunt occidere. Quod autem in ore [Ed. R., aure] auditis, praedicate in lumine, illum timentes, qui potest animam et corpus occidere et mittere in gehennam (Matth. X). Fratres mei, in carne ambulantes non secundum carnem militemus. Arma enim militiae nostrae non carnalia, sed potentia sunt Deo, ad destructionem munitionum inimici, consilia salubria impendentes [Ed. R., consilia destruentes], et omnem impietatem extollentem se adversus scientiam Dei destruentes, et in captivitatem redigentes omnem intellectum, et omnem cogitationem in obsequium Christo perducentes (II Cor. X). De caetero, fratres, confortamini in Domino, et in potentia virtutis ejus. (Ephes. VI). Pax vobis multa, et gratia a Deo et Domino nostro Jesu Christo ministretur. Amplectimur et osculamur, ac si praesentes, charitatem vestram in unitate spiritus, in vinculo pacis et charitatis Christi. Deus vos incolumes custodiat, dilectissimi nobis.

EPISTOLA XIII. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

Respondet ad epistolam Bonifacii, et ad varias ejus quaestiones, quas per Lullum proposuerat.
Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo Zacharias servus servorum Dei.

Benedictus Deus Pater Domini nostri Jesu Christi, qui dispersa congregat, et congregata conservat, augetque fidem et fiduciam servis suis ad praedicandum verbum Evangelii Jesu Christi Domini nostri, cum eodem Patre, in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum: ipsi gloria et laus qui adjutor et protector est in se credentibus. Ipse enim dixit: Qui credit in me, vita vivet, et non morietur (Joan. XI): quoniam ego sum via, veritas, et vita (Ibid. XIV). Laudamus et superexaltamus sanctum nomen ejus, laeti et gaudentes per horum gerulos, et sanctae fraternitatis tuae litteris allatis superstitem in hac vita, et in Domino te valere cognoscentes, petentes immensam Dei nostri divinitatem ut ad praedicandum multo amplius Evangelii atque sanctae fidei ejus sacramentum, longaevum te servet, suaque protectione te muniat, et ab adversantium insidiis pie miserando custodiat. Suggessit itaque sancta fraternitas tua in suis apicibus, quod praedecessor noster beatae memoriae Gregorius, hujus sanctae sedis apostolicae praesul, dum ad praedicandum verbum Evangelii tuam misisset fraternitatem in Germaniae partibus, et gentibus illis paganis, ab eo te esse commonitum, ita ut orthodoxos episcopos, presbyteros, vel quoscunque reperire potuisses in verbo exhortationis perfectos, amplius confirmares, et eis communicares quod et factum est: si quos vero seductores episcopos, aut pseudopresbyteros, vel quoscunque a recto fidei tramite deviantes reperisses, nulla tibi cum eis esset communio; quod te Deo solatiante usque ad praesens spiritaliter servasse confessus es: vel si omnino, propter principalem et humanum favorem gentis Francorum, dum ad eos accessisses corporaliter abstinere non valuisti, cogente necessitate Ecclesiarum Dei; attamen in eorum concilio et consensu communionis anima tua non est coinquinata. Itaque propter hoc quod cum eis conversatus es, non consentiens iniquitati eorum, nullum tibi est detrimentum coram Deo. Te enim praedicante si obedirent, salvi essent; sin autem in iniquitate sua permanerent, ipsi perirent. Tu autem, juxta prophetae dictum, salvasti animam tuam (Ezech. XXXV). De episcopis autem et palliis Francorum scripsisti, quod juxta promissionem suam nondum quod dixerant impleverunt. Qui si impleverint juxta verbum suum, habebunt ex eo laudem; sin vero aliter egerint, ipsi videbunt. Nos enim, divina gratia largiente, quod gratis accepimus gratis damus. Tua quidem propter hoc benigna voluntas a nobis suscepta est. Igitur et hoc petisti, monasterium in vastissima solitudine, et in medio gentium quibus praedicas constitutum et a te fundatum, atque in honore Salvatoris Dei nostri dedicatum, ubi etiam et monachos sub regula beati Benedicti degere ordinasti, hoc, inquam, venerabile monasterium petisti privilegio sedis apostolicae muniri. Quod votis tui acquiescentes ordinavimus juxta petitionem et desiderium tuum. Congruit enim divini ministerii praedicatorem optimumque ministrum ad desiderata pertingere, et coeptum bonum opus in finem usque perducere, sicut scriptum in dominico praecepto: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X). Et: Beatus servus ille, quem cum venerit dominus, invenerit sic facientem; etenim super omnia bona sua constituet eum (Matth. XXIV). Interea praedictus tuus gerulus Lul, cum caeteris suis concomitibus, quae injuncta fuerant a tua sancta fraternitate, tam in verbo quam in scripto, omnia liquidius suggerentes innotuerunt, de quibus tam in verbo quam in scripto responsum dantes, tuae remisimus fraternitati. Continebant enim capitula in pitacio ab eis porrecto, quae inferius annexa sunt, de quibus flagitasti a nobis quae recipienda, vel quae respuenda sunt. In primis de volatilibus, id est de graculis, et corniculis, atque ciconiis, quae omnino cavendae sunt ab esu Christianorum: etiam et fibri, atque lepores, et equi silvatici multo amplius evitandi. Attamen, sanctissime frater, de omnibus Scripturis sacris bene compertus es. De igne autem paschali quod inquisisti, a sanctis priscis Patribus, ex quo per Dei et Domini nostri Jesu Christi gratiam, et pretioso sanguine ejus Ecclesia dedicata est, quinta feria Paschae, dum sacrum chrisma consecratur, tres lampades magnae capacitatis, ex diversis candelis ecclesiae oleo collecto, in secretiori ecclesiae loco ad figuram interioris tabernaculi insistente, indeficienter cum multa diligentia ardebunt, ita ut oleum ipsum sufficere possit usque ad tertium diem. De quibus candelis sabbato sancto pro sacri fontis baptismate sumptus ignis per sacerdotem renovabitur. De crystallis autem, ut asseruisti, nullam habemus traditionem. De his qui regio morbo vexantur inquisisti, sive homines, sive equi sint, quid faciendum sit de illis. Si homines ex nativitate, aut genere, hujus morbi sunt, hi extra civitatem commanere debebunt, ad eleemosynam vero accipiendam a populo non devitari. Si autem contigerit magnum vel parvum non nativitate, sed superveniente aegritudine vexari, non est projiciendus, sed, si possibile est, curandus. Attamen in ecclesia, dum ad communionem venerit, post omnium impletionem [ Fort., suppletionem] erit ingressurus ad participandum munus. Equi vero, qui praefato morbo fuerint inquinati, si curari non valuerint, in puteis et foveis projiciendi sunt, ne ejusdem morbi contagione caeteri coinquinentur. De animalibus autem quae a furentibus, id est rabidis, lupis et canibus fuerint lacerata, oportet ea a caeteris separari, ne per furentes et mordentes caetera coinquinentur. Quod si pauca sunt, ut supra diximus, in foveas projicienda sunt. Nam et hoc inquisivit fraternitas tua, si liceat sanctimonialibus feminis, quemadmodum viris, sibi invicem pedes abluere, tam in coena Domini, quamque in aliis diebus. Hoc dominicum praeceptum est, quod qui per fidem impleverit, habebit ex eo laudem. Etenim viri et mulieres unum Dominum habemus qui in coelis est. Pro benedictionibus autem quas faciunt Galli, ut nosti, frater, multis vitiis variantur. Nam non ex apostolica traditione hoc faciunt, sed per vanam gloriam hoc operantur, sibi ipsis damnationem adhibentes dum scriptum est: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod evangelizatum est, anathema sit (Gal. I). Regulam catholicae traditionis suscepisti, frater amantissime; sic omnibus praedica, omnesque doce, sicut a sancta Romana, cui Deo auctore deservimus, accepisti Ecclesia. Inquisisti etiam et hoc, si ante tricesimum annum liceat sacerdotem ordinari. Bonum et congruum est, charissime frater, si fieri et inveniri potest, ut provectae aetatis et boni testimonii viri, juxta sacrorum canonum instituta, ordinentur sacerdotes. Si autem minime reperiuntur, et necessitas exposcit, a viginti quinque annis et supra levitae et sacerdotes ordinentur, quemadmodum in lege Domini continetur. De Milone autem, et similibus ejusmodi, qui Ecclesiis Dei plurimum nocent, ut a tali opere nefario recedant, juxta Apostoli vocem, opportune, importune, praedica (II Tim. III). Si acquieverint admonitionibus tuis, salvabunt animas suas; sin vero, ipsi peribunt obvoluti in peccatis suis; tu autem, qui recte praedicas, non perdes mercedem tuam. Nam et hoc inquisisti, post quantum temporis debet lardum comedi. Nobis a Patribus constitutum pro hoc non est. Tibi autem petenti consilium praebemus, quod non oporteat illud mandi priusquam fumo siccetur, aut igne coquatur. Si vero libet ut incoctum manducetur, post paschalem festivitatem erit manducandum. Episcopus autem condemnatus, de quo inquisisti, qui pugnator et fornicator existit, atque res Ecclesiae post degradationem sibi vindicare nititur, hic omnino ac detestabiliter respuendus est: Quae enim portio fideli cum infideli? aut quae communio Christi ad Belial (II Cor. XV)? Hunc et sanctorum Patrum traditiones et sanctorum canonum instituta condemnaverunt. De ordinatione etiam presbyterorum et diaconorum, cogente necessitate et paupertate rogantium non legitimis temporibus et diebus a te promoveri, te offensionem incurrisse insinuasti. Dicimus autem tibi, frater, ut bene nosti, quod sacri canones docent aptis temporibus sacerdotes ordinandos. Attamen in eo quod a te propter zelum fidei actum est, a Domino Deo nostro indulgentiam postulamus. De censu autem Ecclesiarum, id est solidum de casata suscipe et nullam habeas haesitationem, dum ex eo poteris eleemosynam tribuere, ac in Christi pauperes partiri, et opus perficere sanctarum Ecclesiarum juxta canonum instituta. Si quos vero presbyteros, qui de laicis promoti fuerint, et antea criminalibus causis obvoluti, celantes peccatum suum ordinati sunt, postmodum vero manifestata est eorum iniqua actio; hos sacerdotali habitu privatos poenitentiae submitte. Non enim odit Deus peccantem et confitentem, sed peccantem et negantem. Nam et hoc flagitasti a nobis, si liceat persecutionem paganorum fugere, an non. Et pro hoc, frater, salutare consilium damus. Si fieri potest, et locum inveneris, insta ad praedicandum illis: si autem supportare non valueris eorum persecutionem, habes praeceptum dominicum (Matth. XX), ut in aliam ingrediaris civitatem. Nam et hoc inquisisti quid fiendum sit de excommunicato episcopo, et apostolicam auctoritatem negligente. Hic detestabilis est coram Deo et hominibus, cui condemnato incondemnatus non communicabit. Ipsi enim condemnabuntur in die irae, et revelationis Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, cum sederit ad judicandum genus humanum, sicut scriptum est: Superbis ego resistam, dicit Dominus (Jacob. IV). Etenim de Sclavis Christianorum terram inhabitantibus, si oporteat censum accipere, interrogasti. Hoc quidem consilio non indiget, dum rei causa est manifesta. Si enim sine tributo sederint, ipsam quandoque propriam sibi vindicabunt terram. Si vero tributum dederint, norunt dominatorem ipsam terram habere. Nam et hoc flagitasti a nobis, sanctissime frater, in sacri canonis celebratione quot in locis cruces fieri debeant, ut tuae significemus sanctitati. Votis autem tui clementer inclinati, in rotulo dato Lul religioso presbytero tuo, per loca signa sanctae crucis quanta fieri debeant infiximus. His autem ita se habentibus, Domini deprecamur clementiam, licet peccatores, ut suo te muniat et confortet auxilio, nosque annuat prosperitatis tuae semper laeta suscipere nuntia. Deus te incolumem custodiat, reverentissime frater. Data XI Nonas Novembris, imperante domino piissimo Augusto Constantino, a Deo coronato magno imperatore, anno XXXII, post consulatum ejus anno XI, indictione 5.

EPISTOLA XIV. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

Moguntinae sedis in metropolim erectio.
Reverentissimo et sanctissimo fratri Bonifacio coepiscopo Zacharias servus servorum Dei.

Qualiter Dominus Deus noster sanctae Ecclesiae propitiatus sit, et laboribus sanctissimae fraternitatis tuae cooperator exstiterit, per singula edicere longum est; tamen ut haec quae objicimus confirmemus, quae ex parte te narrante perspeximus, enarramus. Igitur dum in Germania provincia tua fraterna sanctitas ad praedicandum fuisset directa a sanctae recordationis praedecessore nostro domno Gregorio papa, et post inchoatum opus, et aliqua ex parte spiritaliter aedificatum, Romam reversus, ab eo episcopus ordinatus, et illi ad praedicandum denuo remissus es, et laborasti Deo praevio nuncusque per annos XXV in eadem praedicatione, ex quo episcopatum suscepisti. Sed et in provincia Francorum nostra vice concilium egisti, et juxta canonum instituta, Deo eis annuente, omnes flexi sunt obedire. Et dum in his piis operibus occupata esset tua fraternitas, nuncusque cathedralem sedem minime sibi vindicavit. At vero ubi Deus praedicationem tuam auxit, obtinere voluisti ut tibi cathedralem Ecclesiam vel successoribus tuis confirmare debeamus, juxta eorumdem filiorum Francorum petitionem. Et idcirco beati Petri apostoli auctoritate sancimus, ut supradicta Ecclesia Moguntina perpetuis temporibus tibi et successoribus tuis in metropolim sit confirmata; habens sub se has quinque civitates, id est Tungris, Coloniam, Wormatiam, Spiraciam, et Trectis, et omnes Germaniae gentes, quas tua fraternitas per suam praedicationem Christi lumen agnoscere fecit. His a nobis definitis, per hujus confirmationis paginam, in tua ecclesia perpetuis temporibus pro sui confirmatione conservandum esse mandamus. Bene valete. Data pridie Nonas Novembris imperante domno piissimo Augusto Constantino magno imperatore anno XXXII, post consulatum ejus anno XI, indictione 5.

EPISTOLA XV. ZACHARIAE PAPAE AD BONIFACIUM ARCHIEPISCOPUM. 

Privilegium monasterii Fuldensis.
Zacharias papa Bonifacio episcopo, et per eum in monasterio ab eo constructo successuris abbatibus in perpetuum.

Quoniam semper sunt concedenda quae rationabilibus congruunt desideriis, oportet ut devotio conditoris piae constructionis oraculo in privilegiis praestandis minime denegetur. Igitur quia postulasti a nobis, quatenus monasterium Salvatoris a te constructum, situm in loco qui vocatur Buchonia, [ Edit. Rom. Bothonia] erga ripam fluminis Fuldae, privilegii sedis apostolicae infulis decoretur, ut sub jurisdictione sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae constitutum, nullius alterius Ecclesiae ditionibus submittatur. Pro qua re piis desideriis faventes, hac nostra auctoritate id quod exposcitur effectui mancipamus. Et ideo omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio ditionem quamlibet habere hac auctoritate, praeter sedem apostolicam, prohibemus. Ita ut nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum solemnitatem ibidem quispiam praesumat omnimodo celebrare, ut profecto, juxta id quod subjecti apostolicis privilegiis consistunt, inconcusse locus dotatus permaneat. Constituentes per hujus decreti nostri paginam, atque interdicentes omnibus omnino cujuslibet Ecclesiae praesulibus, vel quacunque dignitate praeditis personis, sub anathematis interpositione, qui hujus praesumpserit praesentis constituti a nobis praefato monasterio indulti, quolibet modo existere temerator. Bene valete.

EPISTOLA XVI. BONIFACII AD GRIPHONEM FRATREM PIPPINI MAJORIS DOMUS. 

Commendat illi clericos et monachos qui sunt in Thuringia, ut eos defendat ab injuriis paganorum.
Bonifacius servus servorum Dei Griphoni filio Caroli optabilem in Christo salutem.

Obsecro et adjuro pietatem vestram, etc. (Vide sup. Bonifacii ep. 81.)

EPISTOLA XVII. ZACHARIAE PAPAE AD EPISCOPOS FRANCORUM. De concordia et pace inter Pippinum et Griphonem concilianda, et de corpore sancti Benedicti Cassinatibus restituendo.

Zacharias episcopus servus servorum Dei omnibus sacerdotibus et presbyteris Francorum.

Egregius apostolus docet: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII). Et iterum idem ipse: Dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes (Gal. VI). In alio autem loco Scriptura testatur: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona (Rom. X)! Ergo quia innotuerunt nobis Optatus religiosus abbas presbyter monasterii sancti Benedicti, et Carolomanus Deo amabilis monachus germanus filii nostri Pippini excellentissimi majoris domus, per hos religiosos Dei servos monachos, concordiae et pacis sermones inter eum et Griphonem fratrem ejus misisse, ut et nos in ea ipsa admonendo dirigamus excellentiam ejus, ut ad pacis concordiam redeant, vobis propter Deum pacifice mediantibus: verum etiam et pro corpore beati Benedicti, quod furtive ablatum est a suo sepulcro, ut restituatur. In hoc opere aequitatis et misericordiae libenter aurem accommodantes, hortamur dilectionem ac sanctitatem vestram, ut primum omnium frater cum suo fratre ad pacis redeant unitatem, et confundatur iniquitas in medio eorum. Charitas vero Dei vobis praedicantibus et ministrantibus exsuperet inter eos. Deinde et praefati B. Benedicti corpus, juxta petitionem Dei servorum monachorum, illius sublimitas, et vestra sanctitas indubie ad proprium remittat locum: ut et ipsi gaudeant de suo restituto patre, vosque perennem habeatis mercedem et laudem, pro eo quod juste operati fueritis ipsum ad suum reverti tumulum, ex quo clam titulus est. Nec enim habet sauctitas vestra quid offensionis in hoc bono opere restitutionis ejus pertimescere debeat coram Deo, dum creditur quia ad obtinendum hoc opus, ipsius suffragantibus orationibus, et voluntate praefati religiosi Dei servi sunt permoti. Bene valete.

EPISTOLA XVIII. BONIFACII ARCHIEPISCOPI AD ZACHARIAM PAPAM PER LULLUM PRESBYTERUM MISSA. 

Exponit quomodo in iis se gesserit quae Gregorius II papa ipsi praeceperat, et de monasterio Fuldensi quod construxerat.
Reverentissimo patri dilectissimo domino, etc. Zachariae, Bonifacius exiguus servus vester, etc.

Paternae pietatis vestrae sanctitatem, etc. (Vide sup. Bonifacii ep. 75.)

EPISTOLA XIX. ZACHARIAE PAPAE AD AUSTROBERTUM ARCHIEPISCOPUM VIENNENSEM. 

Mittit exemplar synodi Romae celebratae XI Kal. Aprilis, ac rescribit quid agendum sit de episcopis per pecuniam ordinatis.
Zacharias servus servorum Dei reverentissimo fratri Austroberto sanctae Ecclesiae Viennensis archiepiscopo.

Venit ad nos presbyter Clemens missus a sanctitate vestra, referens a concussione gentium turbatas Ecclesias provinciae vestrae. Unde et nos valde tristes effecti sumus. Sed quid sanctitas vestra de talibus miratur, cum omnia praedicta a Domino in Evangelio cognoscat? Abundavit, inquit, iniquitas et refrigescet charitas multorum (Matth. XIV). Nam et Longobardi, quorum saevitia ubique crevit, ita nostros fines devastant, sicut de rege Babyloniae propheta dicit: Exossaverunt nos (Jer. L). Consideremus Dei justa judicia et contabescamus iniquitatibus nostris. Caeterum XI Kalendas Aprilis synodum Romae fecimus, cujus exemplar dilectus presbyter noster vestrae sanctitati portabit. De episcopis vero per pecuniam ordinatis hoc vobis rescribimus, ut si utiles sint, pro tali facto severissime corrigantur, non tamen penitus dejiciantur a suo ordine, doleantque se per quod illicite in tanto ordine ab eis commissum est. Deinceps tamen videat vestra prudentia, ne talis haeresis in provincia vestra locum habeat. Dalmaticam usibus vestris misimus, ut quia Ecclesia vestra ab hac sede doctrinam fidei percepit, morem habitus sacerdotalis ab ista etiam percipiat decorem honoris. Data Nonas Martii Constantini Augusti anno imperii primo.

AD SEQUENTEM EPISTOLAM ADMONITIO.


Quam hic subdo Zachariae Romani pontificis epistolam, omnes quidem conciliorum collectores dederunt, sed nemo integram. Ante Labbeum unicum tantum ejus fragmentum prodierat, desumptum ex can. Pytacium 30, q. 4. Alterum e manuscripto Codice idem Labbeus adjecit. Ego tertium fragmentum profero cum variantibus non spernendis. Haec omnia suppeditavit vetus ille Codex Burchardiani decreti, quo saepe utiliter in hoc opere usus sum. Quanquam non ex Burchardo desumpta sunt haec, sed ex eo qui additamenta quaedam huic nostro Codici de suo adjecit. Nec sane inutilem operam me Ecclesiae praestitisse credo integriorem exhibendo epistolam Zachariae ad Theodorum Ticinensem, quippe quae celebris est apud veteres, nam ad illam provocat Nicolaus I in Responsis suis ad Bulgaros, c. 39, sicut etiam idem Nicolaus in epistola sua ad Carolum Moguntinum, quam epistolam vide apud Labbeum in Veneta editione, tom. IX, pag. 1269.

EPISTOLA XX. ZACHARIAE PAPAE AD THEODORUM EPISCOPUM TURINENSEM. 

Non licere filium in matrimonium ducere illam quam pater de sacro fonte baptismatis suscepit.
Zacharias episcopus servus servorum Dei reverentissimo ac sanctissimo Fratri Theodoro episcopo Ecclesiae Ticinensis.

Pytacium nobis tua reverenda fraternitas obtulit, per quod nobis sciscitare curasti, si liceat filium, cujus pater alterius filiam ex sacro baptismate suscepit, id est spiritualem patrem ejusdem patris filiam, quod dici crudele est, in matrimonium suscipere, quod apud te enormiter reserasti contigisse. Sed bene tua fraternitas compertum habet quid Dominus per Moysem praecipiat dicens: Turpitudinem patris tui non revelabis (Levit. XVIII, 7); filia enim patris tui turpitudo tua est. Turpitudinem enim non revelari dicitur, dum a propria consanguinitate praecipitur abstineri. Multo magis dicitur a spirituali patris nostri filia omnino, omni occasione aut argumento seposito sub nimia detestatione cavere nos convenit, ne ira divini examinis incidat, si quis tale facinore mixtus minime restrinxerit frena luxuriae. Unde et omnes cavendae sunt talis sceleris commixtiones, ne incautus in aeternum pereat. Sed is ( sic ) qui hujus perniciosae temeritatis, animae suae salutem despiciens, impiissimo se commisit matrimonio per omnia tua fraternitas studeat separare, et poenitentiae dignae submittere, quatenus ab aeterna erutas damnatione animas eorum lucreris, ipso praestante Domino et Salvatore nostro Jesu Christo.

De filiis autem, qui ex eis nati esse probantur requisisti si liceat eos conjugio copulari, an non. Sed hi cur prohibeantur a conjugio, aut pro hujusmodi poenitentiam agere compellantur? Dum ex hoc absque condemnatione esse probentur; quia non pater pro filio, nec filius pro patre sustinebit tormenta, dicente Domino per prophetam: Anima patris, anima filii mea est; anima quae peccaverit, illa punietur (Ezech. XVIII, 4).

Sed haec, frater charissime, dixisse sufficiat. Cave autem te ne aliter agere subjectis concedas, ne a recto tramite inveniaris deviare, sed magis apostolicae sedis nostrae praecepta omnino assequi elabora, quatenus inoffense ante omnium conditorem Dominum Deum nostrum, dum ad judicandum venerit, consistere merearis, ac dicere: Ecce ego, et pueri, quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Joan. XII). Et ab ipso audias dicente: Euge, serve bone (Matth. XXV), et reliqua.

De illo vero capitulo, quod nobis insinuasti, in qua debeatur generatione de propria cognatione conjungi, quod alii sibi vindicare volunt hoc quod a sancto Gregorio directum apud gentem Anglorum observandum usque in quartam progeniem. Sed ipse pius Pater ut rudibus et noviter ad Christum venientibus levia quaedam imposuit, ne si graviora imposuisset, duriter ferrent et dura gens omnia quae suscepissent penitus abjicerent. Nos autem volumus ut non populus tibi commissus, sicut qui noviter Christum susceperunt, debeat observare; sed sicut qui in sancta catholica sunt a cunabulis nutriti Ecclesia, ut dum utique se de propria cognoverunt cognatione, modis omnibus abstineant, sicut hoc sancta Dei catholica et apostolica tenet et praedicat Romana Ecclesia.

ZACHARIAE PAPAE DECRETA Ex Gratiano, et aliis. ADMONITIO.

Nescio quo fato acciderit ut cum nonnulla Zachariae papae decreta in collectionem suam transfuderit Gratianus, ea omnia Labbeus neglexerit. Cujus omissionis cum nullam idoneam causam reperire potuerim, ideo tanquam casu praeterita, hic supplenda censui, praestare ratus ut superflua potius nonnulla dare, quam necessaria omittere videar: cum praesertim integrum habeam pontificis hujus decretum, ex ms. Cod. Pistoriensi producendum. Quanquam vero injuria ejus qui librum compegit ita erasum est in Codice, ut litterae plures interdum desint, diligentia tamen viri docti et in vetustis scripturis legendis exercitatissimi Josephi Borelli Pistoriensis sacerdotis, amici mei, ita difficultates omnes superatae sunt, ut integrum ferme exhiberi potuerit. [MANSI.]

I.
Concubuisti cum sorore uxoris tuae; si fecisti, neutram habeas; et si illa quae uxor tua fuerit conscia sceleris non fuit, si se continere non vult, nubat in Domino, cui velit. Tu autem et adultera sine spe conjugii permaneatis, et quandiu vixeritis, juxta praeceptum sacerdotis poenitentiam agite.

II.
Non oportet filiam quam de sacro fonte susceperit, aliquando viro suo in matrimonium tradere, quia divina sententia germani esse inveniuntur. Si quis tali facinore commixtus minime restrinxerit frena luxuriae, ab Ecclesia catholica abominabitur. Sed si conversus fuerit, post separationem septem annis poenitentiam gerat. Conscii simul cum auctore sit ista conditio; id est, simul cum cooperatoribus et consentientibus poeniteat.

III.
De gradibus propinquitatis, super quibus parvitatem meam vobis consulere placuit, quae ego cum omnibus orthodoxae fidei cultoribus sentio, ratum duxi paucis absolvere. Ab his omnino dissentio qui perverse parentelae successiones supputantes gradum diducunt. Denuo duos constituunt, ac pro hoc primum gradum secundum; secundum vero tertium efficiunt: sicque ex parte seriem generationum corrumpunt, cum arborem, quae de parentela compingitur, ab ipsis abscissam conspicimus, corpus, ut ita dicam, truncatum suis artubus videatur. Igitur parentelae gradus a nobis taliter computatur. Siquidem ego et frater meus una generatio sumus, primum gradum facimus nulloque gradu distamus: rursus filius, et fratris mei filii secunda generatio sunt, ac gradum secundum faciunt, nec a se gradu aliquo separantur; atque ad hunc modum caeterae successiones numerandae sunt. Porro autem de affinitate, quam dicitis parentelam esse, quae ad virum ex parte uxoris, seu quae ex parte viri ad uxorem pertinet, manifestissima ratio est, quia si secundum divinam sententiam ego et uxor mea una caro sumus, profecto mihi et illi mea suaque parentela propinquitas una efficitur. Quocirca ego et soror uxoris meae in uno et proximo gradu erimus; filia vero ejus secundo gradu; neptis vero tertio; eoque modo utrinque in caeteris agendum est successionibus. Uxorem vero propinqui mei, cujuscunque gradus sit, ita me oportet attendere, quemadmodum ipsius quoque gradus in aliqua femina propriae propinquitatis sit. Quod nimirum uxori meae de propinquarum suarum viris, et cunctis generationis gradibus convenit observare. Qui vero aliorsum sentiunt, antichristi sunt.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>80dwodcq6kry19vl02gv1y6jnsj98zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistolae et decreta (Siricius)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50998</id>
    <revision>
      <id>263842</id>
      <parentid>226374</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114866" sha1="6i98tw9yiw7basxhqp0k22cfg0cpbrv" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Siricius  
|OperaeTitulus= Epistolae et decreta 
|OperaeWikiPagina=Epistolae et decreta (Siricius)
|Annus=  Saeculo IV
|SubTitulus= 
|Genera=epistulae Paparum
|Editio=Migne 1845
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Siricius_papa_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/13|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 13]]'''


''SirPap.EpEtDe5 13 Siricius papa Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 


&lt;poem&gt;
*I. De Arianis (Hispana collectio addit a Catholicis) non rebaptizandis.--
*II. Ut praeter Pascha et Pentecosten (excepta necessitate) baptisma non celebretur. --
*III. De apostatis (Hisp. coll. add. ab Ecclesia separandis). --
*IV. Quod non liceat alterius sponsam in matrimonium sortiri.--
*V. De his qui (Hisp. coll. add. acceptam) poenitentiam minime servaverunt.-- 
*VI. De monachis et virginibus propositum non servantibus. --
*VII. De clericis (Hisp. col. De ministris) incontinentibus.--
*VIII. Quales debeant ad clericatus officium pervenire.--
*IX. De clericorum conversatione (seu, Qua aetate sint promovendi).--
*X. De grandaevis (Hisp. coll. De his qui grandaevi ad sacram militiam convertuntur).--
*XI. Quod clericus qui secundam uxorem duxerit, deponatur (Hisp. coll. De clericis qui ad secundas nuptias transeunt, ut depoponantur). --
*XII. Quae feminae cum clericis habitare debeant.--
*XIII. De monachorum promotione (Hisp. col. propositione ad clerum).--
*XIV. Quod poenitens non fiat clericus (Hisp. coll. De clericis ut poenitentiam per impositionem manus sacerdotis non accipiant). 
*XV. Ut si per ignorantiam vel poenitens, vel bigamus, aut viduae maritus clerici facti fuerint, non promoreantur]] (Hisp. coll. De poenitentibus, vel bigamis, seu viduarum maritis, ut non permittantur ad ordinem clericatus admitti ).
&lt;/poem&gt;

==EPISTOLA I.== 
SIRICII PAPAE AD HIMERIUM EPISCOPUM TARRACONENSEM.

SIRICIUS HIMERIO Tarraconensi episcopo. 1. Siricius ordinationem suam, ut aportuit, significat. Ejus cura et quod ei a Petro subsidium. Directa ad decessorem nostrum sanctae recordationis Damasum fraternitatis tuae relatio me jam in sede ipsius constitutum, quia sic Dominus ordinavit, invenit. Quam cum in conventu fratrum sollicitius legeremus tanta invenimus, quae reprehensione et correctione sint digna, quanta optaremus laudanda cognoscere. Et quia necesse nos erat, in ejus labores curasque succedere, cui per Dei gratiam successimus in honorem; facto, ut oportebat, primitus meae provectionis indicio, ad singula, prout Dominus aspirare dignatus est, consultationi tuae responsum competens non negamus: quia officii nostri consideratione, non est nobis dissimulare, non est tacere libertas quibus major cunctis Christianae religionis zelus incumbit. Portamus onera omnium qui gravantur: quin immo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, qui nos in omnibus, ut confidimus, administrationis suae protegit et tuetur haeredes.

CAP. I.--2. Liberii decreta. Haereticos in Ecclesiam recipiendi modus. Prima itaque paginae tuae fronte signasti, baptizatos ab impiis Arianis plurimos ad fidem catholicam festinare, et quosdam de fratribus nostris eosdem denuo baptizare velle: quod non licet, cum hoc fieri et Apostolus vetet (Ephes. IV, 5), et canones contradicant, et post cassatum Ariminense concilium, missa ad provincias a venerandae memoriae praedecessore meo Liberio generalia decreta prohibeant, quos nos cum Novatianis aliisque haereticis, sicut est in synodo constitutum, per invocationem solam septiformis Spiritus, episcopalis manus impositione, Catholicorum conventui sociamus, quod etiam totus Oriens Occidensque custodit: a quo tramite vos quoque posthac minime convenit deviare, si non vultis a nostro collegio synodali sententia separari.

CAP. II.--3. Baptismi percipiendi tempora ac ritus. Quibusnam baptismus statim conferendus. Sequitur deinde baptizandorum, prout unicuique libitum fuerit, improbabilis et emendanda confusio, quae a nostris consacerdotibus, quod commoti dicimus (De Consecr. dist. 4, c. 11), non ratione auctoritatis alicujus, sed sola temeritate praesumitur, ut passim ac libere Natalitiis Christi, seu Apparitionis, necnon et Apostolorum seu Martyrum festivitatibus innumerae, ut asseris, plebes baptismi mysterium consequantur; cum hoc sibi privilegium et apud nos, et apud omnes ecclesias, dominicum specialiter cum Pentecoste sua Pascha defendat; quibus solis per annum diebus, ad fidem confluentibus generalia baptismatis tradi convenit sacramenta, his dumtaxat electis, qui ante quadraginta vel eo amplius dies nomen dederint, et exorcismis, quotidianisque orationibus atque jejuniis fuerint expiati; quatenus Apostolica illa impleatur praeceptio (I Cor. V, 7), ut expurgato fermento veteri, nova incipiat esse consparsio. Sicut sacram ergo paschalem reverentiam in nullo dicimus esse minuendam; ita infantibus qui necdum loqui poterunt per aetatem, vel his quibus in qualibet necessitate opus fuerit sacri unda baptismatis, omni volumus celeritate succurri; ne ad nostrarum perniciem tendat animarum, si negato desiderantibus fonte salutari, exiens unusquisque de saeculo et regnum perdat et vitam. Quicumque etiam discrimen naufragii, hostilitatis incursum, obsidionis ambiguum, vel cujuslibet corporalis aegritudinis desperationem inciderint, et sibi unico credulitatis auxilio poposcerint subveniri, eodem quo poscunt momento temporis, expetitae regenerationis praemia consequantur. Hactenus erratum in hac parte sufficiat: nunc praefatam regulam omnes teneant sacerdotes, qui nolunt ab apostolicae petrae, super quam Christus universalem construxit Ecclesiam, soliditate divelli (Matth. XVI, 18).

CAP. III.--4. Apostatae a corpore Christi abscidendi, sed poenitentibus non neganda in fine vitae venia. Adjectum est etiam, quosdam Christianos ad apostasiam, quod dici nefas est, transeuntes, et idolorum cultu ac sacrificiorum contaminatione profanatos. Quos a Christi corpore et sanguine, quo dudum redempti fuerant renascendo, jubemus abscidi. Et si resipiscentes forte aliquando fuerint ad lamenta conversi, his, quam diu vivunt, agenda poenitentia est, et in ultimo fine suo reconciliationis gratia tribuenda: quia, docente Domino, nolumus mortem peccatoris, tantum ut convertatur, et vivat (Ezech. XVIII, 23).

CAP. IV.--5. Nemini licet alterius sponsam uxorem ducere. De conjugali autem velatione requisisti, si desponsatam alii puellam, alter in matrimonium possit accipere (27, q. 2. c. 50). Hoc ne fiat, modis omnibus inhibemus: quia illa benedictio, quam nupturae sacerdos imponit, apud fideles cujusdam sacrilegii instar est, si ulla transgressione violetur.

CAP. V.--6. Poenitentium leges. De his vero non incongrue dilectio tua apostolicam sedem credidit consulendam (33, q. 2, c. 12; ivo p. 13, c. 17), qui acta poenitentia, tamquam canes ac sues ad vomitus pristinos et volutabra redeuntes, et militiae cingulum, et ludicras voluptates, et nova conjugia, et inhibitos denuo appetivere concubitus, quorum professam incontinentiam generati post absolutionem filii prodiderunt. De quibus, quia jam suffugium non habent poenitendi, id duximus decernendum, ut sola intra ecclesiam fidelibus oratione jungantur, sacrae mysteriorum celebritati, quamvis non mereantur, intersint; a Dominicae autem mensae convivio segregentur; ut hac saltem districtione correpti, et ipsi in se sua errata castigent, et aliis exemplum tribuant, quatenus ab obscoenis cupiditatibus retrahantur. Quos tamen, quoniam carnali fragilitate ceciderunt, viatico munere, cum ad Dominum coeperint proficisci, per communionis gratiam volumus sublevari. Quam formam et circa mulieres, quae se post poenitentiam talibus pollutionibus devinxerunt servandam esse censemus (Zacharias papa epist. 7, c. 36).

CAP. VI.--7. Qui plectendi monachi aut moniales castitatis propositum temerantes. Praeterea monachorum quosdam atque monacharum, abjecto proposito sanctitatis, in tantam protestaris demersos esse lasciviam, ut prius clanculo, velut sub monasteriorum praetextu, illicita ac sacrilega se contagione miscuerint: postea vero in abruptum conscientiae desperatione perducti, de illicitis complexibus libere filios procreaverint; quod et publicae leges, et ecclesiastica jura condemnant. Ilas ergo impudicas detestabilesque personas a monasteriorum coetu ecclesiarumque conventibus eliminandas esse mandamus: quatenus retrusae in suis ergastulis, tantum facinus continua lamentatione deflentes, purificatorio possint poenitudinis igne decoquere, ut eis vel ad mortem saltem, solius misericordiae intuitu, per communionis gratiam possit indulgentia subvenire.

CAP. VII.--

8. Clericorum incontinentia. Veniamus nunc ad sacratissimos ordines clericorum, quos in venerandae religionis injuriam ita per vestras provincias calcatos atque confusos, charitate tua insinuante, reperimus, ut Jeremiae nobis voce dicendum sit: Quis dabit capiti meo aquam, aut oculis meis fontem lacrymarum? et flebo populum hunc die ac nocte (Jerem. IX, 1). Si ergo beatus Propheta ad lugenda populi peccata non sibi ait lacrymas posse sufficere; quanto nos possumus dolore percelli, cum eorum, qui in nostro sunt corpore, compellimur facinora deplorare! praecipue quibus secundum beatum Paulum, instantia quotidiana et sollicitudo omnium ecclesiarum indesinenter incumbit. Quis enim infirmatur, et non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror (II Cor. XI, 29)? Plurimos enim (Dist. 82, c. 3; Ivo p. 6, c. 50) sacerdotes Christi atque levitas, post longa consecrationis suae tempora, tam de conjugibus propriis, quam etiam de turpi coitu sobolem didicimus procreasse, et crimen suum hac praescriptione defendere, quia in veteri Testamento sacerdotibus ac ministris generandi facultas legitur attributa. 9. Veteris Testamenti auctoritas frustra praetenditur. Dicat mihi nunc, quisquis ille est sectator libidinum, praeceptorque vitiorum: Si aestimat, quia in lege Moysi passim sacris ordinibus a Domino laxata sunt frena luxuriae, cur eos, quibus committebantur sancta sanctorum praemonet dicens: Sancti estote, quia et ego sanctus sum Dominus Deus vester (Levit. XX, 7)? cur etiam procul a suis domibus, anno vicis suae, in templo habitare jussi sunt sacerdotes? hac videlicet ratione, ne vel cum uxoribus possent carnale exercere commercium, ut conscientiae integritate fulgentes, acceptabile Deo munus offerrent. Quibus expleto deservitionis suae tempore, uxorius usus solius successionis causa fuerat relaxatus; quia non ex alia, nisi ex tribu Levi, quisquam ad Dei ministerium fuerat praeceptus admitti. 10. Sacerdotes et diaconi insolubili continentiae lege constringuntur. Unde et Dominus Jesus cum nos suo illustrasset adventu, in Evangelio protestatur, quia Legem venerit implere, non solvere. Et ideo Ecclesiae, cujus sponsus est, formam castitatis voluit splendore radiare (Matth. V, 27), ut in die judicii, cum rursus advenerit, sine macula et ruga eam possit, sicut per Apostolum suum instituit, reperire (Ephes. V, 27). Quarum sanctionum omnes sacerdotes atque levitae insolubili lege constringimur, ut a die ordinationis nostrae, sobrietati ac pudicitiae et corda nostra mancipemus et corpora, dummodo per omnia Deo nostro in his, quae quotidie offerimus, sacrificiis placeamus. Qui autem in carne sunt, dicente electionis vase, Deo placere non possunt. Vos autem jam non estis in carne, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis (Rom. VIII, 8, 9). Et ubi poterit, nisi in corporibus, sicut legimus, sanctis, Dei spiritus habitare? 11. Lapsis ex ignorantia servatur honor, secus aliis. Et quia aliquanti (Dist. 82, c. 4; Ivo, p. 6, c. 50), de quibus loquimur, ut tua sanctitas retulit, ignoratione lapsos esse se deflent: his hac conditione misericordiam dicimus non negandam, ut sine ullo honoris augmento, in hoc quo detecti sunt, quam diu vixerint, officio perseverent, si tamen posthac continentes se studuerint exhibere. li vero, qui illiciti privilegii excusatione nituntur, ut sibi asserant veteri hoc lege concessum; noverint se ab omni ecclesiastico honore, quo indigne usi sunt, apostolicae sedis auctoritate dejectos, nec umquam posse veneranda attrectare mysteria; quibus se ipsi, dum obscoenis cupiditatibus inhiant, privaverunt. Et quia exempla praesentia cavere nos praemonent in futurum: quilibet episcopus, presbyter, atque diaconus, quod non optamus, deinceps fuerit talis inventus, jam nunc sibi omnem per nos indulgentiae aditum intelligat obseratum: quia ferro necesse est excidantur vulnera, quae fomentorum non senserint medicinam.

CAP. VIII.

--12. Digamus sacerdos aut diaconus non ordinetur. Didicimus etiam, licenter ac libere inexploratae vitae homines, quibus etiam fuerint numerosa conjugia, ad praefatas dignitates, prout cuique libuerit, aspirare. Quod non tantum illis qui ad haec immoderata ambitione perveniunt, quantum metropolitanis specialiter pontificibus imputamus, qui dum inhibitis ausibus connivent, Dei nostri, quantum in se est, praecepta contemnunt. Et ut taceamus quod altius suspicamur, ubi illud est, quod Deus noster data per Moysen lege constituit, dicens, Sacerdotes mei semel nubant (Levit. XXI, 13, 14)? et alio loco: Sacerdos uxorem virginem accipiat, non viduam, non repudiatam, non meretricem (Ezech. XLIV, 22)? Quod secutus Apostolus ex persecutore praedicator, unius uxoris virum (I Tim. III, 2) tam sacerdotem quam diaconum fieri debere mandavit. Quae omnia ita a vestrarum regionum despiciuntur episcopis, quasi in contrarium magis fuerint constituta. Et quia non est nobis de hujusmodi usurpationibus negligendum, ne nos indignantis Domini vox justa corripiat, qua dicit: Videbas furem, et currebas cum eo, et ponebas tuam cum adulteris portionem (Psalm. XLIX, 18): quid ab universis posthac ecclesiis sequendum sit, quid vitandum, generali pronuntiatione decernimus.

CAP. IX.

--13. Ordinandorum aetas. Quicumque itaque se Ecclesiae vovit obsequiis a sua infantia, ante pubertatis annos baptizari, et lectorum debet ministerio sociari (Dist. 77, c. 3; Ivo p. 6, c. 91 et 92). Qui accessu adolescentiae usque ad tricesimum aetatis annum, si probabiliter vixerit, una tantum, et ea, quam virginem communi per sacerdotem benedictione perceperit, uxore contentus, acolythus et subdiaconus esse debebit; postque ad diaconii gradum, si se ipse primitus continentia praeeunte dignum probarit, accedat. Ubi si ultra quinque annos laudabiliter ministrarit, congrue presbyterium consequatur. Exinde, post decennium, episcopalem cathedram poterit adipisci, si tamen per haec tempora integritas vitae ac fidei ejus fuerit approbata.

CAP. X.

--14. Qui vero jam aetate grandaevus, melioris propositi conversione provocatus, ex laico ad sacram militiam pervenire festinat, desiderii sui fructum non aliter obtinebit, nisi eo quo baptizatur tempore, statim lectorum aut exorcistarum numero societur, si tamen eum unam habuisse vel habere, et hanc virginem accepisse, constet uxorem. Qui dum initiatus fuerit, expleto biennio, per quinquennium aliud acolythus et subdiaconus fiat, et sic ad diaconium, si per haec tempora dignus judicatus fuerit, provehatur. Exinde jam accessu temporum, presbyterium vel episcopatum, si eum cleri ac plebis edecumarit electio, non immerito sortietur.

CAP. XI.--15. Quisquis sane clericus (Dist. 84, c. 5; Ivo p. 6, c. 55) aut viduam, aut certe secundam conjugem duxerit, omni ecclesiasticae dignitatis privilegio mox nudetur, laica tantum sibi communione concessa; quam ita demum poterit possidere, si nihil postea, propter quod hanc perdat, admittat.

CAP. XII.--16. Feminas vero (Dist. 81, c. 31; Ivo p. 6, c. 52 et 187) non alias esse patimur in domibus clericorum, nisi eas tantum, quas propter solas necessitudinum causas habitare cum iisdem synodus Nicaena permisit (Can. 3. Vide concil. Carthagin. III, c. 17).

CAP. XIII.--17. Monachos quoque (16, q. 1, c. 29; Ivo p. 6, c. 53) quos tamen morum gravitas et vitae ac fidei institutio sancta commendat, clericorum officiis aggregari et optamus et volumus; ita ut qui intra tricesimum aetatis annum sunt, in minoribus per gradus singulos, crescente tempore, promoveantur ordinibus: et sic ad diaconatus vel presbyterii insignia, maturae aetatis consecratione, perveniant. Nec saltu ad episcopatus culmen ascendant, nisi in his eadem, quae singulis dignitatibus superius praefiximus, tempora fuerint custodita.

CAP. XIV.--18. Clerico nulli conceditur poenitentiam agere. Illud quoque nos par fuit providere, ut sicut poenitentiam agere cuiquam non conceditur clericorum, ita et post poenitudinem ac reconciliationem nulli umquam laico liceat honorem clericatus adipisci: quia quamvis sint omnium peccatorum contagione mundati, nulla tamen debent gerendorum sacramentorum instrumenta suscipere, qui dudum fuerint vasa vitiorum.

CAP. XV.--19. Et quia his omnibus, quae in reprehensionem veniunt, sola excusatio ignorationis obtenditur, cui nos interim, solius pietatis intuitu, necesse est clementer ignoscere: quicumque poenitens (Dist. 50, c. 56), quicumque bigamus, quicumque viduae maritus, ad sacram militiam indebite et incompetenter irrepsit, hac sibi conditione a nobis veniam intelligat relaxatam, ut in magno debeat computare beneficio, si adempta sibi omni spe provectionis, in hoc in quo invenietur ordine, perpetua stabilitate permaneat: scituri posthac omnium provinciarum summi antistites, quod si ultra ad sacros ordines quemquam de talibus crediderint assumendum, et de suo, et de eorum statu quos contra canones et interdicta nostra provexerint, congruam ab apostolica sede promendam esse sententiam.

20. Ut Himerius haec statuta ecclesiis aliis nota faciat. Explicuimus, ut arbitror, frater charissime, universa quae digesta sunt in querelam: et ad singulas causas, de quibus per filium nostrum Bassianum presbyterum ad Romanam Ecclesiam, utpote ad caput tui corporis, retulisti, sufficientia quantum opinor responsa reddidimus. Nunc fraternitatis tuae animum ad servandos canones et tenenda decretalia constituta magis ac magis incitamus, ut haec quae ad tua rescripsimus consulta, in omnium coepiscoporum nostrorum perferri facias notionem, et non solum eorum qui in tua sunt dioecesi constituti: sed etiam ad universos Carthaginenses ac Baeticos, Lusitanos atque Gallicios, vel eos, qui vicinis tibi collimitant hinc inde provinciis, haec, quae a nobis sunt salubri ordinatione disposita, sub litterarum tuarum prosecutione mittantur. Et quamquam statuta sedis apostolicae vel canonum venerabilia definita, nulli sacerdotum Domini ignorare sit liberum: utilius tamen, et pro antiquitate sacerdotii tui, dilectioni tuae esse admodum poterit gloriosum, si ea, quae ad te speciali nomine generaliter scripta sunt, per unanimitatis tuae sollicitudinem, in universorum fratrum nostrorum notitiam perferantur: quatenus et quae a nobis non inconsulte, sed provide sub nimia cantela et deliberatione sunt salubriter constituta, intemerata permaneant, et omnibus in posterum excusationibus aditus, qui jam nulli apud nos patere poterit, obstruntur. Data tertio Idus Februarias, Arcadio et Bautone consulibus. 

APPENDIX.

Ex pervetusto codice Corbeiensi.

Et quia quotiens de religione agitur, episcopos convenit judicare; si quando inter duas ecclesias fuerit orta contentio, usque ad synodum vel ante metropolim causa ecclesiastica deducatur. Nihil liceat ante principem ulla ratione suspendi: sed quod agitur inter episcopos, episcoporum sententia terminetur. Si quando evenerit, ut in ecclesia inveniatur simplex successor episcopus, ita ut ea, quae ab anteriore episcopo conquisita sunt vel conlata, per teporem simplicitatis auferantur, et perdat ecclesia per simplicitatem pontificis, quod inquisierat per prudentiam decessoris; cum inter ecclesiam et ecclesiam hujusmodi fuerit orta contentio, quandoque prudentior successerit, suggerendi illi aditus non negetur: quia, juxta statuta canonum, ecclesia ecclesiae praejudicium nullo tempore facit; nec potest charitas dividi, quae et unita est, et toto orbe diffusa.

Idem capitulum interpolatum, quale exstat tum in ms. 424 Germanensi cap. 21, tum in Colbertino 1868, Siricio ascriptum.

Si quando inter duas ecclesias fuerit orta contentio, usque ad synodum vel ante metropolim causa ecclesiastica dedicatur. Nulli liceat ante principem ulla ratione suspendi: sed quod agitur inter episcopos, episcoporum sententia terminetur [ Ut veneratio sacerdotibus debetur innoxiis, ita et poena moderata inquietis atque dejectis. Quemadmodum enim Deo servientes et divini sacerdotii integritate lucentes non solum vitam suam proprium praestant ornamentum, sed etiam subjectae plebi atque obedienti exemplum; ita ii, quorum indigniora sunt sub integritatis professione peccata, si exclusi degradatique ab episcopis comprobentur], nullatenus ab aliis episcopis recipiantur. Si quando sic evenerit, ut in ecclesia inveniatur simplex successor episcopus: ita ut in ea, quae ab anteriore episcopo ecclesiae conquesita sunt vel conlata, per teporem simplicis auferantur, et perdat ecclesia per simplicitatem pontificis, quod acquisierat per prudentiam decessoris; cum inter ecclesiam et ecclesiam hujusmodi fuerit orta contentio, quandoque prudentior successerit, suggerendi illi aditus non negetur: quia, juxta statuta canonum, ecclesia ecclesiae praejudicium nullo tempore facit; nec potest charitas dividi, quae unita est, et toto orbe diffusa.

Idem paucis ac summatim expressum prout in alia vetusta canonum collectione citatur. IN EPISTOLA SIRICI PAPAE.

Si per simplicem episcopum res ecclesiae amissae fuerint, successori ejus suggerendi aditus non negetur, et, juxta sententiam canonum, ecclesiae praejudicium nullo tempore fiat: quia una est in toto orbe diffusa.

==EPISTOLA II. ==
VALENTINIANI IMPERATORIS AD PINIANUM, Qua Siricii Romani antistitis electionem approbat.
(Haec epistola jam a nobis allata est in Monum. Vett. ad Arianorum doctrinam pertinentibus, sup. col. 593) .

==EPISTOLA III.== 
MAXIMI IMPERATORIS AD SIRICIUM PAPAM.

Maximus catholicae fidei curam pollicetur. Spondet et Agricii, quem Siricius ad presbyterii gradum indebite provectum scripserat, causam in synodo examinandam esse. Suum denuo profitetur pro catholica fide studium, ac mittit gesta quibus recens prodita sunt Manichaeorum seu Priscillianistarum scelera.

(Haec epistola quoque collocata est a nobis in Monum. Vett. ad Arian., supra col. 589.)

==EPISTOLA IV.== 
SIRICII PAPAE AD ANYSIUM THESSALONICENSEM EPISCOPUM. Ut nullus in Illyrico episcopum sine Anysii consensu ordinet.

Dilectissimo fratri ANYSIO SIRICIUS.

Etiam dudum, frater charissime, per Candidianum episcopum, qui nos praecessit ad Dominum, hujusmodi litteras dederamus, ut nulla licentia esset sine consensu tuo in Illyrico episcopos ordinare praesumere: quae utrum ad te pervenerint, scire non potui. Multa enim gesta sunt illic per contentionem ab episcopis in ordinationibus faciendis, quod tua melius charitas novit. Et ideo sollicite agere te oportet, ne, ut factum est, certatim in una ecclesia dum ordinare praesumunt indignos, veluti tres episcopos fecisse videantur. Ad omnem enim hujusmodi audaciam comprimendam vigilare debet instantia tua, Spiritu in te sancto fervente: ut vel ipse, si potes, vel quos judicaveris episcopos idoneos cum litteris dirigas dato consensu, qui possit in ejus locum qui defunctus vel depositus fuerit, catholicum episcopum, et vita et moribus probatum, secundum Nicaenae synodi statuta, vel ecclesiae Romanae clericum de clero meritum ordinare.

MONITUM IN EPISTOLAM SEQUENTEM. 

I. Epistola sequens Siricio ab aliis adjudicata, ab aliis abjudicata, quibusdam dubia. --Longum esset varias eruditorum de hac epistola sententias, et argumenta quibus suam quisque tuetur, referre. Sed et de his prorsus tacere mihi non licet. Blondellus in Pseudo-Isidoro pag. 550, quaedam de illius veritate dubitandi semina primus, quod sciam, jecit. Fatetur quidem Ferrandum diaconum in Breviatione canonum art. 6, 130, 138 et 174 epistolae hujus meminisse, eumque, utpote qui ad annum Domini 547 vixerit, idoneum esse ad conciliandam illi auctoritatem: duo tamen adversus eam opponit, primum, quod nulla ejus exstet in veteri Romanae ecclesiae codice memoria; alterum, quod tota propemodum ad verbum descripta sit in epistola Innocentii ad Victricium: tunc haec lectorum judicio permittit. Papebrocius consularem notam addititiam censet. Pascuasius Quesnellus dissertatione 15, in Leonis opera pluribus contendit, et hanc epistolam, et concilium Africanum in quo dicitur lecta, merum esse impostoris figmentum. Scripti utriusque veritatem Emanuel a Schelstrate eccles. Afric. dissert. 3, cap. 12, defendit. Sebastianus le Nain Tillem. tom. X, p. 793, ubi ea quae ipsum moveant proposuit, pro insita sibi modestia, eruditorum judicio cuncta permittit, malens Baluzii exemplo in suspenso ea relinquere, quam quidquam temere definire. Postmodum tamen Steph. Baluzius, ad calcem editionis lib. de Concord. sacerd. et imp. anno 1704 recusae, pag. 1339, adjecta singulari adversus Quesnellum dissertatione de concilio Teleptensi, se hac in re minime dubium aut incertum ostendit, sed epistolae nostrae veritatem acriter tuetur. II. Asseritur Ferrandi auctoritate. --In hac dissertatione primum conjecturis, quibus Quesnellus Ferrandi opusculum interpolationis suspectum haberi vult, confutatis, affirmare non dubitat, « vix ullam esse veterum Scriptorum lucubrationem adeo sanam, adeo integram, et in quam minus grassatae sint manus non dicam impostorum, sed imperitorum librariorum, » adeoque « puram esse ab iis maculis quibus illam aspergere conatus est Quesnellus. » Tum his addit, etiam si quaedam in ea Ferrandi collectione menda, quaedam obscura certo probarentur, minime inde consequi, ut quoties occurrit epistolae Siricii mentio, illinc protinus expungenda esset; alioqui de auctoritate omnium ferme veterum Scriptorum actum iri, si semel licentia ista invalescat. Subinde vero Quesnellum indiligentiae in eo maxime arguit, quod sub finem cap. 1, de Chiffletio ait, « Codicem Trecensem commemorat, qui Zellensem synodum appellat eamdem, quam alii Telensem: sed unicus est adversus innumeros. » Non enim praeter Trecense, innumera sunt Breviationis Ferrandi exemplaria, sed unicum Corbeiense. Hujus autem codicis aetas, siquidem mille ac centum annos superat, edito Ferrandi operi non mediocrem praestat auctoritatem. Cum igitur, Quesnello ipso cap. 2, n. 1, fatente, « de Telensis seu Zellensis concilii epistolaeque ei annexae sinceritate secure pronuntiari posset, si de ipsius Breviationis integritate constaret; » et concilium illud et epistolam in eo lectam sincera esse merito pronuntiat Baluzius, ubi Ferrandi Breviationem ab omni depravationis suspicione vindicavit. III. Teleptensi in concilio fuisse recitatam. -- Alterum Quesnelli adversus epistolae hujus veritatem argumentum repetitur ex concilii, cui illa annexa est, nomine. « Constat enim, » inquit cap. 3, « ubique Telense scribi, nec librariorum errore ita scriptum. Liquet porro unicam esse Telensem civitatem, quae in proconsulari jacet provincia: Donatianum autem, Teleptensem in Bizacena episcopum, synodum in proconsulari habuisse, somnium est impostoris, cui nec disciplinae ecclesiasticae nec Africanarum regionum notitiae satis adfuit, ut scite fraudem texeret. » Hic mirari satis nequimus quantum cuique imponat praeconceptae vis opinionis. Ut enim mittamus veterem codicem Vaticanum, in quo praedictum concilium Thelescense, duos Regios, quorum in uno Telenense, in altero Telinense nuncupatur; in ipso Thuano, nunc Colbertino not. 932 quem Quesnellus penes se habuit, quemque passim in suo Codice laudat, legere est in generali indice cap. 62: « Constituta Theleptensis concilii, id est in Africa, juxta decretalem Siricii papae; » ac deinde in ipsius fronte concilii, « Incipit concilium Teleptense super Tractatoria sancti Cyricii papae urbis Romae per Africam . . . congregato concilio in ecclesia Apostolorum plebis Teleptensis. » Virum oculatum quo pacto fugere potuit trina illa Teleptensis vocabuli repetitio? an ista loca consulere omisit? Si autem vel codicem, qui penes ipsum erat, legere neglexit; quae fides habenda pronuntianti, « Constat ubique Telense scribi, nec librariorum errore ita scriptum? » Praeterea in altero ms. Colbertino not. 3368 duplex habetur ejusdem concilii exemplum: et in primo quidem Telense, in altero autem Telenense nuncupatur, addito ad calcem, Expliciunt canones Thelenses. Donatianus vero in primo exemplo Teleptinensis, et in altero Telensis civitatis episcopus appellatur. Cum igitur Donatianum Teleptinensis seu Teleptensis ecclesiae episcopum, ac Bizacenae provinciae primatem anno 417 fuisse in confesso sit, quod et illius subscriptio in concilio Milevitano II ann. 416 habito probat, ac nihilominus Telensis civitatis episcopus manifesto librariorum lapsu scribatur; cur non item librariorum lapsu factum credamus, ut concilium, quod nonnullis in mss. Teleptense legimus, in aliis Telense scriberetur? Idem vero concilium a Ferrando Zellense, quia re ipsa Zellae habitum sit, ab aliis autem Teleptense, quia ad Teleptensem dioecesim Zella pertineat, nuncupatum Baluzius opinatur « eo modo, quo Loaisa concilium Tarraconense vocavit illud, quod temporibus Sisebuti regis habitum fuit apud Egaram in provincia Tarraconensi; Sirmondus vero Magalonense illud, quod convenit apud Juncarias in territorio Magalonensi. » IV. Alterius epistolae Innocentii cum ea consensionem nihil ejus veritati officere. --Item objectum aliud, ex summa epistolae Siricii cum altera Innocentii ad Victricium consensione petitum, hac diluit Hincmari Remensis to. II, p. 461, observatione: « Hic est enim mos apostolicae sedis pontificibus, ut verba decessorum suorum quasi propria in suis ponant epistolis. » Quam quidem observationem Hincmarus Laudunensis ibid., pag. 624 et 631, verissimam esse confirmat. Quamquam non aliunde forsitan nitatur haec illorum observatio, nisi quod in epistolis ab Isidoro confictis eadem frequenter repetita deprehendantur. Saltem illud certum, quod adjungit Baluzius, ipsum Innocentium in epistola ad Exsuperium cap. 1 propria verba epistolae suae ad Victricium cap. 9 exscribere. Ex quo minus mirum videri debet, si et decessoris scripta, quae cum illius sede quodam modo propria ipsi evaserant, pariter exscribat. Immo mihi utramque epistolam conferenti persuasum est, Innocentii epistolam ex epistola Siricii, non hanc ex illa expressam esse. Idemque iis persuasum iri confido, qui quae in epistola Siricii explicatione egeant, in Innocentii epistola ut plurimum suppleri animadverterint; adeo ut Siricius verborum suorum auctor, Innocentius Siricii interpres plane appareat. Veri enim simile non est eum qui ex Innocentii verbis epistolam componere, et Siricio affingere voluisset, quaedam illius verba, quae ad perspicuitatem sententiae videntur necessaria, fuisse omissurum. Ex his autem locis nonnulla nunc essent indicanda, nisi hoc notis commodius servaretur. Ad Innocentium quod attinet, plures a Siricio jam praescriptas regulas epistolae suae inserendo convenienter Victricio satisfecit, nihil ab ipso novum postulanti, sed regularum librum, quo « qualis servetur in urbis Romae ecclesiis disciplina » edoceretur, expetenti. V. Rejicitur quae fingitur ejus supponendae causa. -- Neque hic locus ullus est viri clarissimi suspicioni, qua censet aliquem Romanae amplitudinis auctoritatisque praepostere studiosum, cum videret Romanorum pontificum Zosimi, Bonifacii et Coelestini male cessisse operam, quam pro jure appellationum ad Apostolicam sedem in Africanas provincias invehendo posuerant, in animum induxisse suum, ut has Siricio litteras supponeret, celebremque fingeret Africae synodum eas recipientem, quo infausti exitus memoria oblitteraretur. Sane hujusmodi suspiciones ea levantur atque removentur facilitate, qua et injiciuntur. Immo ab hujus generis figmentis tum quisque Romani nominis studiosus deterreri debuisset, cum recens probasset Afrorum in iis excutiendis, quae sibi conciliorum nomine obtrudebantur, diligentiam. Quis etiam tam hebes erat, ut rei tot gestis consignatae, atque ipsius Africanae ecclesiae canonum Codici insertae memoriam oblitterari posse speraret? Sed et si cui tantum fuisset Romanae amplitudinis studium, ut hujus rei gratia nec falsa scripta comminisci vereretur, is dubio procul sedis illius jus apertioribus ac magnificentioribus verbis, quam quibus Siricius num. 2 utitur, explicuisset. VI. Siricium verbis monendi et rogandi ad ea quae praecepta essent persuadenda non absurde usum esse. -- At, inquit laudatus vir cap. 5, n. 7, « manifestam faciunt impostoris malitiam vel inscitiam verba haec capitis 9, « Suademus ut sacerdotes et levitae cum uxoribus suis non coeant; » necnon ista, « Hortor, moneo, rogo, etc. » In his tamen verbis nil simile nobis apparere ultro fatemur. Neque enim sic ea dici, ut obtendit vir eruditus, intelligimus, « quasi lege continentiae non tenerentur sacerdotes et levitae; » sed ut ad eam legem servandam qua tenebantur, hortando, monendo, rogando, suadendo inducerentur. An ad ea tantum, quae ex animi libera voluntate pendent, ac nulla praecepti necessitate exiguntur, est hortandi, monendi, rogandi et suadendi locus? Ipse Siricius, ab ipso epistolae suae prooemio ea ad quae subinde hortatur, non mera consilia esse indicat, sed praecepta, et ea quidem, quibus eo magis quisque teneatur, quod non nova, sed vetera constituta sint. Quocirca iisdem expositis subjicit: « Si quis sane inflatus mente carnis suae ab hac canonis ratione voluerit evagari, sciat se a nostra communione seclusum, et gehennae poenas habiturum. » Nemo certe ullum, ob consilia neglecta, aut a communione sua secludendum esse, aut gehennae poenis obnoxium fore censuerit. Ad haec, uti jam Baluzius observavit, Innocentius epist. 3, ad Exsuperium, n. 3; Siricii de continentiae lege verba laudans, ea « beatae recordationis viri Siricii monita, » non praecepta, nuncupat. Ipse quoque Siricius in epistola 4, n. 5, id, quod velut « contra apostolica praecepta, » factum vehementer improbat, ne deinceps fiat, verbo admonendi prohibet in hunc modum, « Quod ne fiat ultra admoneo. » Et epist. 10, n. 6: « Hominibus coinquinatis et infidelibus . . . . mysterium Dei credere non oportere, veneratione religionis ipsa suadente, moneo. » VII. Afrorum erga sedem apostolicam observantia. --Jam praemiserat Quesnellus cap. 3, n. 3: « Certum est per eam aetatem, Africanos suarum ecclesiarum administrationem ex propriarum synodorum canonibus gessisse, nec leges ecclesiasticae disciplinae a transmarinis regionibus sibi imponi passos esse. » Verum id, quod pro certo ponit, cum iis quae sub Siricii successoribus Anastasio, Innocentio et Bonifacio gesta sunt, componere prorsus non valeat, si hinc Siricii litterae, quod Africano in concilio dicantur lectae, rejiciendae sint. Nunc enim Africani, ut et Baluzius annotavit (Cod. can. Eccl. Afr. c. 36), litteras scribendas et legatum mittendum decernunt ad Anastasium apostolicae sedis episcopum et Venerium sacerdotem Mediolanensem, eos oraturum; ut decretum temperent, quod tum observari Africanarum Ecclesiarum status non permittebat. Modo Anastasii ejusdem litteris in concilio suo recitatis, gratias agunt Deo, « quod illi optimo ac sancto autistiti suo tam piam curam pro membris Christi, quamvis in diversitate terrarum, sed in una compage constitutis, inspirare dignatus est (Ibid. c. 65.) » Ipsi etiam ad eumdem papam mittunt rursum litteras, quibus quae de Donatistis recipiendis decreverint, reverenter exponunt. Subinde et Innocentii litteris, quibus cavebatur « ut episcopi ad transmarina pergere facile non deberent (Ibid. c. 94), » sibi pariter praelectis, hoc ipsum sententiis suis confirmarunt. Demum edito Scripturarum canone sanciunt, « ut hoc etiam fratri et consacerdoti nostro Bonifacio vel aliis earum partium episcopis pro confirmando isto canone innoteseat (Ibid. c. 24). » Immo ipsummet Siricium ac Simplicianum de infantibus apud Donatistas baptizatis, an ex eis sacri altaris ministros promovere liceat, consulendos duxerunt (Ibid. c. 47). Cum igitur erga sedem apostolicam sic affecti essent Afri, eos anno 418 utiles ac sanis statutis refertas Siricii litteras in concilio suo recitari praecepisse quis stupeat? Sed neque leges litteris illis proprie imponebantur, utpote quibus non nova edebantur praecepta, sed vetera firmabantur. VIII. Epistolam sequentem ad Italos et propter Italos scriptam esse. --Pari facilitate diluuntur caetera, quae adversus epistolae sequentis veritatem objiciuntur. Hujus rei causa observasse maxime juverit, epistolam illam non propter Afros, sed propter eos qui ad Romanum concilium vocati venire non potuerant fuisse scriptam, ac postmodum missam esse ad Afros eo fere modo, quo Damasi epistolam 3 propter episcopos Illyrici scriptam, subinde ad orientales missam, ipsisque inscriptam vidimus. Quemadmodum autem in epistolae hujus exemplo, quod Orientalibus traditum est, retenta sunt quae solis Illyrici episcopis dici conveniebat, cujusmodi est illud num. 2: « Unde advertit sinceritas vestra . . . . hac fide nobiscum Orientales, qui se catholicos recognoscunt, Occidentalesque gloriari » : ita nec in exemplo Siricii, quod Italis scriptum, sed Afris transmissum, et ab eis in concilio suo recitatum est, mutata sunt quae de solis Italis dicta fuerant. Hinc illud, « propter eos maxime, qui in praesenti, aut valetudine aut fessae aetatis causa, adesse minime potuerant, » quod Quesnellus de Afris interpretans omnino absurdum judicat, Italis, de quibus unis dicitur, aptissime congruere deprehenditur. Ex eadem observatione pendet primi capituli seu decreti intelligentia, circa quam memoratus vir frustra laboravit. Istud sane si observasset, procul abfuisset ut cap. 4 diceret, « primum νοθείας argumentum ex hujus primi decreti insulsitate repeti, » utpote « quod quovis modo legeris, nec ad usum loquendi, nec ad grammaticae leges, nec ad Africanam disciplinam et consuetudinem possis accommodare; » sed hoc ultro fassus esset adeo apte ad consuetudinem ac disciplinam Africanam accommodari, ut vel hinc de totius epistolae atque Teleptensis concilii veritate dubitare jam desineret. IX. Tantum ad nos pervenit beneficio exempli quod Afris transmissum est. --Observandum est deinde, non aliunde ad nos epistolam istam, nisi gestorum Teleptensis synodi beneficio pervenisse. Eam qualis in hoc concilio recitata est, exhibent diversae, eaeque perantiquae conciliorum ac pontificiarum epistolarum collectiones, quarum quatuor in bibliotheca Colbertina, duae in Regia, una in nostra Germanensi, et aliae alibi asservantur. Sed nec ab eo abest codice, quem Codicis canonum ecclesiae Romanae nomine Quesnellus donavit. In eo quidem postremum obtinet locum; unde ille postmodum eam additam conjectat. Sed si semel admittatur illa ratio, pariter additi censendi erunt Constantinopolitani, Laodiceni, Antiochenique canones, qui proxime antecedunt; idemque de Damasi ad Paulinum epistola, quae in eo codice dumtaxat cap. 55, post epistolas Simplicii, Felicis, Gelasii, etc., collocatur, judicium erit. Ex gestis autem Teleptensis concilii qui primum hanc transcripsit epistolam, id unum curavit, ut unde illam acceperit, non lateret. Neque vitio ei vertendum, quod caetera praetermiserit ejusdem concilii gesta: sicut nec nos culpaverit quisquam, quod Romanorum pontificum epistolas diversis in conciliis recitatas, relictis synodalibus gestis, hic exhibeamus. Quemadmodum enim instituti nostri non est, ita nec fuit eorum qui antiquos canones et apostolicae sedis decreta collegerunt, collectioni suae gesta synodalia adjungere. Unde ex eo, quod e synodis illis tantum epistolam exscripserint ibi recitatam, consequens non est ut nihil aliud in iis gestum fuerit; neque illud Quesnello colligendum fuit, « quod nullum majoris momenti negotium in illa synodo (Teleptensi) tractandum erat, quam lectio epistolae vel epistolarum Siricii. » Ipsa praefatio, quae antiquis in libris huic Siricii epistolae praemittitur, indicat hujus papae litteras nonnisi ex occasione, et postquam absoluta essent negotia, propter quae convenerat synodus, concilio ipso approbante fuisse recitatas. Eam hic Colbertino ex codice descriptam, aliorum exemplarium varietatibus ad marginem annotatis, omnium oculis subjicere operae pretium duxi. Sic porro in praedicto codice habetur: X. « Incipit concilium Teleptense super Tractoria (Corb. ms. Telesim per tractatus) sancti Ciryci papae urbis Romae per Africam. Post consulatum gloriosissimi Honorii XI et Constantii II, VI kalendas Martias congregato concilio [in ecclesia Apostolorum] plebis Teleptensis (Idem ms. concilio plebis Telensis, omissis intermediis), beatus pater primae sedis episcopus Donatianus civitatis Teleptensis cum resedisset, consedentibus secum Januario, Felice, Secundo, Cyrio, Secundiano, Geta (Idem ms. Zeta), Eunomio, Maximiano, Donato, Cresconio, Jocundo, Soprato (Alter Colb. Sopatro), Restituto, Juliano, Maximino, Romano, Teriolo, Nilico, Maximo, Donatiano, Basilio, Papiniano, Januario, Porfyrio, item Porfyrio, Donato, Juliano, Tuto, Fortunio (Duo mss. Fortino, Quantiano), Quintiano, Capione et caeteris episcopis; necnon etiam Vincentio, Fortunatiano legatis provinciae Proconsularis ad Bizacenum concilium directis, et reliqua » (quae scilicet in synodo gesta fuerant, et quae consulto praetermittit antiquarius, ut ad Syricii litteras veniat), « Vincentius et Fortunatianus dixerunt: Etiam cum Thusdrum (Corb. ms. Thosdrum, alter Colb. Thiodrum) fuissemus, sicut mecum recolit memorialis auditio vestra, et epistolas sanctae memoriae Syricii sedis apostolicae episcopi dederamus recitandas, ex quibus cum unam relegeret sanctimonium fratris nostri episcopi Latonii, utrasque nos nunc referre suggestio indicat: has recitari donate. Episcopi dixerunt: Recitentur epistolae venerabilis memoriae sancti (Duo mss. sanctae) Syricii, ut noverimus quid earum textus contineat. Cumque traderentur, Privatus notarius dixit: Exemplar tractatoriae (Quidam mss. Exemplum tractoriae, seu tracturiae) episcopi urbis Romae. Dilectissimis fratribus, etc. » Hic forte quod dicitur consilium Teleptae « in Ecclesia Apostolorum » celebratum, si quis fictum esse suspicetur ad imitationem verborum Siricii, « qui ad reliquias B. Petri » convenisse se praefatur; eo iniquior videbitur illa suspicio, quod in quavis orbis parte dicatas Apostolis Ecclesias haberi insolens non est. XI. Teleptense concilium suppositionis suspectum immerito dici. --His probe consideratis, judicet quisque merisne conjecturis ut supposititium rejicere liceat concilium Africanum in pervetustis exemplaribus, ac nominatim Corbeiensi, quod medio saeculo VI recentius non est, asservatum, et Ferrandi diaconi Afri, qui eodem saeculo VI ineunte florebat, auctoritate fultum; concilium, inquam, in quo notantur dies et consules quibus habitum est, locus in quo celebratum, episcopus qui ei praefuit, et caeteri episcopi qui eidem interfuerunt: tametsi tot in notis nihil deprehendatur, quod non consentiat aut repugnet historicae veritati. Certe Donatianum anno 411 Teleptensis Ecclesiae episcopum exstitisse ex Collatione Carthaginensi habemus. Eumdem saltem ab anno 416 Bizacenae provinciae primatem fuisse testis est illius concilio Milevitano II subnexa subscriptio, idque diserte firmat canonum Eccles. Afric. Codex c. 127. Eum quoque ad annum 418, quo Teleptense concilium consignatur, superstitem fuisse fidem facit generalis Africae synodus, prout apud Lab. to. II, pag. 1578, legitur, kalendis Maiis ejusdem anni 418 habita. Nec repugnat, provincialem synodum aliquanto ante generalem vel propriorum negotiorum causa, vel ut res ad generalem deferendas praeparet, celebrari. Praeterea Vincentium et Fortunatianum, qui Teleptae interloquuntur ut Proconsularis provinciae legati, alias etiam eodem munere functos esse tum ex Milevitano II concilio c. 27, tum ex Codice can. Afric. Eccl. cap. 97 et 127 discimus. XII. Tractoriae nomine quid intelligatur. -- Tracturiae seu tractoriae, vel tractatoriae vocabulum, quo donatur haec epistola, et in quo exprimendo eadem apud Augustinum est veterum codicum varietas, ad ecclesiasticum usum a jure civili translatum fuit. In Codice Theod. lib. VIII, specialis est titulus 6, de tractoriis et stativis, ubi tractoria id est quod epistola, qua castrensibus muniis absoluti domum dimittebantur, ut etiam liquet ex lib. VII, tit. 18, leg. 11. Alias diploma sonat, quo publicae vel annonae vel evectionis accipiendae fit potestas. Eo Afri ad ecclesiasticas litteras enuntiandas uti solent. Hac voce apud Augustinum epist. 43, n. 8 et 9, indicatur epistola, qua episcopi ad synodum vocabantur: at Serm. 2 in Psal. 36, n. 19 et 20, epistola synodica Maximianistarum per universam Africam missa tum ab ipso Augustino tum a Maximianistis Tractatoria seu Tractoria nuncupatur. Eadem voce Augustinus epist. 43, n. 8, litteras intelligit per totum orbem terrarum missas super eorum nomine qui vel fuerint convicti, vel de objectis criminibus respondere pertinaciter noluerint. Eodem intellectu Marius Mercator in Commonit. Tractoriam appellat Zosimi epistolam de Pelagii et Coelestii damnatione omnibus ecclesiis inscriptam. 


==EPISTOLA V. B. SIRICII PAPAE AD EPISCOPOS AFRICAE.==
Siricius cum synodo ubi edisseruit quanta episcopis cura esse debeat de Ecclesiae munditie, praecepta vetera a nonnullis jam neglecta restaurare studens, statuit qualiter ordinandi episcopi, ne clericus viduam ducat uxorem, nec ad clerum admittatur qui viduam duxerit, aut qui post remissionem peccatorum cingulum militiae saecularis habuerit; ne ex aliena ecclesia clericum quis ordinet. Item de abjectis non suscipiendis. De recipiendis Novatianis et Montensibus, qui ad Ecclesiam redeunt. De continentia sacerdotum ac levitarum. Ut judicium misericordiae non desit.

Dilectissimis fratribus et coepiscopis per Africam, SIRICIUS. 1. Cum in unum plurimi fratres convenissemus ad sancti apostoli Petri reliquias, per quem et apostolatus et episcopatus in Christo coepit exordium, placuitque propter emergentes plurimas causas, quae in aliquantis non erant causae, sed crimina, de caetero sollicitudo esset unicuique in Ecclesia curam hujusmodi habere, sicut apostolus praedicat Paulus (Eph. V, 27), talem Deo Ecclesiam exhibendam, non habentem maculam aut rugam, ne per alicujus morbidae ovis afflatum, conscientia nostra contaminata videretur. Qua de re, meliori consilio id sedit. Propter eos maxime, qui in praesenti, valetudine corporis aut fessae aetatis causa, adesse minime potuerunt, quo perpetua istiusmodi forma servetur, litteras tales dare placuit, non quae nova praecepta aliqua imperent, sed quibus ea, quae per ignasiam desidiamque aliquorum neglecta sunt, observari cupiamus, quae tamen apostolica et patrum constitutione sunt constituta, sicut scriptum est: State, et tenete traditiones nostras sive per verbum, sive per epistolam (II Thess. II, 14). Illud certe vestram debet mentem, dilectissimi fratres, vehementius excutere, ut ab omni labe saeculi istius immunes ad Dei conspectum securique veniamus. Non enim erimus immunes, quia praesumus plebibus; cum scriptum sit, Cui multum creditum fuerit, plus ab eodem requiretur (Luc. XII, 43). Ergo quoniam non pro nobis tantum, sed pro populo credito cogimur praestare rationem, populum disciplina deifica humilem erudire debemus. Exstiterunt enim nonnulli, qui statuta majorum non tenentes, castitatem Ecclesiae praesumptione sua violarunt, voluntatem populi sequentes, Deique judicium non timentes.

2. Ergo ne pari more silentio connivere atque adhibere consensum talibus videamur, unde gehennae poenas possimus incurrere, dicente Domino, Furem videbas, et currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas (Psal. XLIX, 18): haec sunt, quae deinceps intuitu divini judicii omnes catholicos episcopos expedit custodire. I. Primum, ut extra conscientiam sedis apostolicae, hoc est primatis, nemo audeat ordinare. Integrum enim judicium est, quod plurimorum sententia confirmatur. II. Ne unus episcopus episcopum ordinare praesumat propter arrogantiam, ne furtivum beneficium praestitum videatur. Hoc enim in synodo Nicaena (Can. 4) constitutum est et definitum. III. Item, si quis post remissionem peccatorum, cingulum militiae saecularis habuerit, ad clerum admitti non debet. IV. Ut mulierem, id est, viduam clericus non ducat uxorem. V. Ut is, qui laicus viduam duxerit, non admittatur ad clerum. VI. Ut de aliena Ecclesia ordinare clericum nullus usurpet (Nicaen. concil. c. 7, Antioch. c. 22, Sardic. c. 18 et 19). VII. Ut abjectum clericum alia Ecclesia non admittat (Nicaen. concil. c. 5, Antioch. c. 6, Sardic. c. 16). VIII. Ut venientes a Novatianis vel Montensibus, per manus impositionem suscipiantur, praeter eos quos rebaptizant. 3. Praeterea quod dignum et pudicum et honestum est suademus, ut sacerdotes et levitae cum uxoribus suis non coeant (Aeneas Paris. lib. cont. Graec. c. 102); quia in ministerio, ministerii quotidianis necessitatibus, occupantur. Ad Corinthios namque sic Paulus scribit, dicens: Abstinete vos, ut vacetis orationi (I Cor. VII, 5). Si ergo laicis abstinentia imperatur, ut possint deprecantes audiri: quanto magis sacerdos utique omni momento paratus esse debet, munditiae puritate securus, ne aut sacrificium offerat, aut baptizare cogatur? Qui si contaminatus fuerit carnali concupiscentia, quid faciat? Excusabit? Quo pudore, qua mente usurpabit? Qua conscientia, quo merito hic exaudiri se credit, cum dictum sit: Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum (Tit. I, 15)? Qua de re hortor, moneo, rogo, tollatur hoc opprobrium, quod potest jure etiam gentilitas accusare. Forte hoc creditur; quia scriptum est, Unius uxoris virum (I Tim. III, 2). Non permanentem in concupiscentia generandi dixit, sed propter continentiam futuram. Neque enim integros non admisit, qui ait: Vellem autem omnes homines sic esse, sicuti et ego (I Cor. VII, 7). Et apertius declarat dicens: Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem jam non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 8). 4. Haec itaque, fratres, si plena vigilantia fuerint ab omnibus observata, cessabit ambitio, dissensio conquiescet, haereses et schismata non emergent, locum non accipiet diabolus saeviendi, manebit unanimitas, iniquitas superata calcabitur, charitas spiritali fervore flagrabit, pax praedicata labiis cum voluntate concordabit: pax utique Dei nostri, quam Salvator ipse jam proximus passioni servandam esse praecepit (Joan. XIV, 27), et haereditario nobis jure reliquit, dicens: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Philip. II, 2 et 3): et dictum Apostoli (I Thess. II, 4), ut unanimes, unum sentientes, permaneamus in Christo, nihil per contentionem nobis, neque per inanem gloriam vindicantes, nec hominibus, sed Deo nostro salvatori placeamus. His praeceptis omnibus si fideliter voluerimus obedire, (Philip. IV, 7) custodiet Dominus corpora nostra et animas nostras in diem, qua redditurus est unicuique secundum opera sua (Rom. II, 5). Si quis sane inflatus mente carnis suae, ab hac canonis ratione voluerit evagari, sciat se a nostra communione seclusum, et gehennae poenas habiturum. 5. Praeterea misericordia cum judicio esse debet. Talibus enim oportet labentibus manum porrigere, qui sic currentem non pertrahant in ruinam. Data Romae in concilio episcoporum 80 sub die 8 idus Januarias post consulatum Arcadii augusti et Bautonis v. c. cons. 

MONITUM IN EPISTOLAM SEQUENTEM. I. Quibus primario scripta sit. --Epistolam illam non modo collectionis Isidori, sed et alterius antiquioris, quam Hispanam vocamus, codices exhibent. Quod num. 2 legimus, « Etiam de longinquo veniant ordinandi, ut digni possint et plebis et nostro judicio comprobari, » indicio est, eam ad illos episcopos scriptam esse, quibus ordinare « extra conscientiam sedis apostolicae » non licebat, hoc est ad eos, quibus superior epistola 5 primario scripta est. Neque tamen idcirco falsa, etsi non primaria est quae nunc obtinet, illius inscriptio. Eo enim jure « orthodoxis per diversas provincias, » quo proxima « fratribus et coepiscopis per Africam » inscribi potuit. Nempe Siricius omnium ecclesiarum curam ad se pertinere pro certo habens, decessores suos ac nominatim Liberium imitatus, a quo « ad provincias generalia decreta missa » esse ipse epist. 1, n. 2, memorat, ubi alicujus Ecclesiae causa dederat responsa, quae ad aliarum utilitatem conferre posse arbitrabatur, haec ad illarum notitiam perferri curabat. Hujus rei testis est ipsius epistola 1, in qua quae ad Himerium rescripsit, « in omnium coepiscoporum perferri notionem » jubet. Quocirca neminem offendere debet, quod inscriptio prae se ferat « papae » nomen. Hoc enim non ab ipso Siricio, sed ab eo qui ad diversas provincias epistolam ejus transmissam fuisse annotavit, inditum credere est. II. Epistolae hujus cum superiore consensio. Ea ipsa videri potest quae Thusdri et Teleptae recitata est. --Optandum foret, ut ex prototypo, quod Italiae episcopis inscriptum erat, non ex ectypo quod aliarum provinciarum episcopis subinde traditum est, eam descriptam haberemus. Verum etiamsi supersunt loci, qui accuratiori aliquo exemplari, ex quo castigari possent, indigere videantur, nihil tamen est cur dubius censeri debeat Siricii fetus. Summa quippe est ejus cum epistola superiore consensio. Idem est utriusque scopus, nimirum ut quae apostolica patrum constitutione, praesertim de ordinationibus, sancita sunt, observentur. In utraque non sententiae solum, sed et locutiones eaedem occurrunt, puta qua de re pro quare, ecclesiastici canonis dispositio, cingulus militiae saecularis. Ut in utriusque exordio divini judicii metus ac traditionum servandarum studium, ita in utriusque fine christianae charitatis et concordiae commendatio eadem ratione inculcantur. Forte etiam litterae, quae num. 3 ante multo fratrum consensu cucurrisse dicuntur, non aliae sunt ab epistola superiori, quam ampla ex synodo, Nicaenorum canonum vindice, conscriptam esse constat. Quod si ita est, nihil prope ambigendum videtur, quin epistola, de qua disserimus, ea ipsa sit, quam in Thusdritano primum concilio, ac deinde in Teleptensi recitatam fuisse ex ipsius Teleptensis concilii prooemio audivimus. III. Quo tempore scripta sit. --Ad tempus quod attinet, istud Siricii de ambitiosis nonnullis, « qui, inquit, frequenter ingeruntur auribus meis ut episcopi esse possint, » et quorum causa « aliquoties certatum est, » ipsum tunc temporis in episcopalibus oneribus sustinendis non novitium exstitisse indicat. Verum si epistola, quam Siricius initio num. 3, « ante cucurrisse » memorat, superior intelligenda est, cum eam simpliciter ante cucurrisse dicat, nec addat dudum aut aliam particulam quae longius intervallum denotet, haec superiore censeri potest non multo recentior. Inde fieri facile potuit, ut duae illae epistolae, tamquam ad eosdem attinentes et proximis in conciliis editae, simul in Africam mitterentur, ibique primum Thusdri, tum Teleptae legerentur. Neque conjecturae huic repugnat diversa litterarum illarum inscriptio: cum non ex eodem fonte, sed ex Africani concilii gestis sola superior, haec autem aliunde ad nos pervenerit. 

==EPISTOLA VI, SIRICII PAPAE AD DIVERSOS EPISCOPOS.==

I. Ut indignus nullus efficiatur episcopus. --II. Ut ignotis sacerdotium non detur. --III. Ut neophyti vel laici sacerdotes non fiant.
Siricius papa orthodoxis per diversas provincias.

CAP. I.--1. Siricio ecclesiarum omnium cura. Cogitantibus nobis metum divini judicii, fratres charissimi, et post hanc vitam unumquemque prout gesserit recepturum, quid veniat in querelam tacere non licuit, sed nobis loqui necessitas imperavit, dicente propheta, Exalta ut tuba vocem tuam (Esa. LVIII, 1). Et cui omnium ecclesiarum cura est, si dissimulem, audiam Domino dicente: Rejicitis mandatum Dei, ut traditiones vestras statuatis (Marc. VII, 9). Quid enim aliud est, rejicere mandatum Dei, quam privato judicio et humano consilio novis rebus constituendis liberius delectari?

2. Majorum statuta non patitur violari. Magna cura adhibenda in clericorum ordinationibus. Perlatum itaque est ad conscientiam apostolicae sedis, contra ecclesiasticum canonem praesumi, et quae ita sunt a majoribus ordinata, ut ne vel levi susurro debeant violari, proprias quasdam novas observationes inducere, et praetermisso fundamento, supra arenam velle construere, dicente Domino: Non transferes terminos, quos constituerunt patres tui (Prov. XXII, 28). Quod et Sanctus quoque Apostolus novi et veteris Testamenti praedicator monet, in quo locutus est Christus: State, inquit, et tenete traditiones vestras, quas didicistis sive per verbum, sive per epistolam (II Thess. II, 14). Qua de re videt vestra sinceritas, in sacris ministeriis aut in ordinationibus vestris quantum sacerdotum magna cura et diligens sollicitudo debeat observare. Denique ad Timotheum loquitur: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. V, 22). Quod propterea memoratur, ut examine habito, et probitate morum et ecclesiastico labore sit commendatior, qui vocatur in medium ut summum sacerdotium possit accipere, probatus judicio, non favore; susceptus veritate, non gratia; apostolico ordine fultus, non praecipiti voluntate. 3. Ambitiosis non cedit Siricius. De quo, charissimi mihi, ante vestram sinceritatem hujusmodi litterae cucurrerunt multo fratrum et consacerdotum consensu, ut hac vestra subscriptione firmata ecclesiastici canonis dispositio quae apud Nicaeam tractata est, confirmata suo merito fundatissima permaneret: ut tales videlicet ad ecclesiasticum ordinem permitterentur accedere, quales apostolica auctoritas jubet, non quales dico, vel eos qui cingulo militiae saecularis astricti olim gloriati sunt. Qui postea quam pompa saeculari exsultaverunt, aut negotiis reipublicae optaverunt militare, aut curam mundi tractare, adhibita sibi quorumdam manu, et proximorum favore stipati, hi frequenter ingeruntur auribus meis, ut episcopi esse possint, qui per traditionem et Evangelicam disciplinam esse non possunt. Quantis hoc aliquoties certatum est viribus? Sed nihil tale potuit elici, quae ratio non compellit. Etiam de longinquo veniant ordinandi, ut digni possint et plebis et nostro judicio comprobari.

CAP. II.--4. Monachi vagi ab episcopis, ut sumptibus parcant, ordinantur. Quantum illicitum sit illud, aestimari non potest, ut transeuntes (sive simulent, sive sint monachi, quod se appellant), quorum nec vitam possumus scire nec baptismum, quorum fidem incognitam habemus nec probatam, nolint sumptibus adjuvare, sed statim aut diaconos facere, aut presbyteros ordinare festinent, aut, quod est gravius, episcopos constituere non formident. Charius apud illos dari sumptum est transeunti, quam sacerdotium. Non retenti, inde in superbiam exaltantur, inde insuper ad perfidiam cito corruunt; quia fidem veram in ecclesiasticis toto orbe peregrini discere non asseruntur.

CAP. III.--5. Ne legis loco ducatur quod semel ac secundo necessitas extorsit. Certe etiam illud non fuit praetermittendum, ut quod semel aut secundo necessitas haereticorum intulit contra apostolica praecepta velut lege licitum coepisse praesumi, neophytum (I Tim. III, 6) vel laicum, qui nullo ecclesiastico functus fuerit officio, inconsiderate vel presbyterum vel diaconum ordinare: quasi meliores Apostolis sint, quorum audeant mutare praeceptum. Et qui non didicit, jam docere compellitur. Ita nullus reperitur idoneus clericorum? Nec inter diaconos, nec inter alios clericos invenitur, qui sacerdotio dignus habeatur; sed ad condemnationem Ecclesiae laicus postulatur? Quod ne fiat ultra, admoneo. Praedico, ut unam fidem habentes, unum etiam in traditione sentire debeamus, probantes nos unanimes atque concordes, pacifici in Christo et in observationibus apostolicis habere charitatem. Medio itaque Patre, et unigenito Filio ejus, et Spiritu sancto, et unius divinitatis Trinitate, convenio, ut in his fides catholica et disciplina nostra permaneat. Nec quisquam putet, tamquam ordinationes terrenas fieri, cum coeleste sit sacerdotium, ut fidelibus gloria maneat dignitatis ejusdem, et ante tribunal Christi ex hinc non habeat quod accuset.

MONITUM IN EPISTOLAM SEQUENTEM. 

I. Epistolam hanc recognovimus ad vetera exemplaria diversarum collectionum, Codicis videlicet a Quesnello vulgati, collectionis alterius non minus antiquae in Colbertina bibliotheca asservatae, necnon Hispanae et Isidorianae. In nullo autem titulum offendimus, quem ei Quesnellus indidit in hunc modum: Siricii papae ad omnes episcopos Italiae super damnationem Joviniani et reliquorum haereticorum virginitati derogantium. Isidorus Hispalensis episcopus lib. de Script. eccl. c. 3, mentionem ejus faciens, ad diversos episcopos missam tradit; eique concinunt omnes nostri mss. in quibus per diversos episcopos missa praenotatur. Titulus, quem exhibemus, ex mss. collectionis Hispanae descriptus fuit. Eumdem servavit Isidorus Mercator; sed ei de suo addidit salutationem hujusmodi, Siricius papa orthodoxis episcopis per diversas provincias salutem. Salutationis hujus loco apud Crab. ac deinceps in aliis editionibus substitutum legimus, Siricius ecclesiae Mediolanensi. Verum nova illa inscriptio nulla, opinor, alia ratione nititur, nisi quod epistolam hanc Mediolanum missam esse, ad eamque Ambrosium cum sociis rescripsisse constat. Mabillonius autem itin. Ital. pag. 69, ubi epistolam hanc in Romano Vallicellanae bibliothecae codice non episcopo Mediolanensi, sed universis episcopis inscribi monet, hoc tantum notare voluit, eam non ecclesiae Mediolanensi, ut in editis circumfertur, sed diversis episcopis inscribi. Neque enim is codex a nostris dissidet, qui diversos episcopos, non universos, magno consensu exhibent. Iis, qui bibliothecam peregrinam obiter lustrant, ac deinde domum reversi quae in ea deprehenderint observatu digna memoriter notant, condonandi sunt hujusmodi lapsus. Epistolam istam indicare videntur Hieronymus et Augustinus: Hieronymus quidem, cum initio libri adversus Vigilantium docet, Jovinianum « Romanae ecclesiae auctoritate » fuisse damnatum; atque in exordio lib. III adversus Pelag. repetit, Joviniani placita « olim Romae, ac dudum in Africa condemnata » esse: Augustinus vero lib. II Retr. c. 12, ubi cum Joviniani haeresim in urbe Roma multum valuisse praemisisset, subjecit: « Huic monstro sancta Ecclesia, quae ibi est, fidelissime ac fortissime restitit. » Ideo quippe Siricius epistolam istam scripsisse se testificatur, ut ea, quae Romae in Joviniani condemnatione gesta erant, ab episcopis non ignorarentur. II. Tempus, quo scripta est, ex sequenti expiscari licet. In hac enin Jovinianum ac socios Roma pulsos, Mediolanum ad Theodosium imperatorem confugisse non obscure innuitur. Atqui Theodosius, cum Maximum debellasset, quod anno 388 alii Augusto mense, alii Septembri contigisse volunt, Mediolanum primum accessisse dicitur: eumque inde anno 389 idibus Juniis Romam venisse, et cum ibi triumphum egisset, kalendis Septembris Mediolanum rediisse historica monimenta fidem faciunt. Ex quo consequens est, ut haec epistola, si ante Theodosii triumphum collocetur, anno 388 labente non sit anterior; si post differtur, anni 389 exitum haud multo intervallo antecedere censenda sit.

==EPISTOLA VII,== 

SIRICII PAPAE AD DIVERSOS EPISCOPOS MISSA ADVERSUS JOVINIANUM HAERETICUM EJUSQUE SOCIOS AB ECCLESIAE UNITATE REMOVENDOS.

Joviniani ac sociorum perversam doctrinam publice prodit, ejusque praecipuos auctores nominatim damnatos denuntiat.

Joviniani quae doctrina diabolo auctore. --1. Optarem semper, fratres charissimi, dilectionis et pacis vestrae sinceritati gaudia nuntiare, ita ut vicissim discurrentibus litteris, sospitatis vestrae juvarentur indicio. At vero quia non patitur nos quiete ab incursione sua vacare hostis antiquus ab initio mendax, inimicus veritatis, aemulus hominis, quem ut deciperet, se ante decepit; pudicitiae adversarius, luxuriae magister, crudelitatibus pascitur; abstinentia puniendus, odit jejunia, ministris suis praedicantibus dum dicit esse superflua, spem non habens de futuris, Apostoli sententia repercussus, dicentis: Manducemus et bibamus; cras enim moriemur (I Cor. XV, 32).

2. Quam perniciosa dum latebat. --O infelix audacia! o desperatae mentis astutia! Jam incognitus sermo haereticorum intra Ecclesiam cancri more serpebat: ut occupans pectus, totum hominem praecipitaret in mortem. Et nisi Dominus Sabaoth laqueum, quem paraverat, dirupisset, scena tanti mali et hypocrisis publicata multorum simplicium corda traxerat in ruinam: quia facile ad deteriorem partem mens humana transducitur, volens per spatiosa volitare, quam arctae viae iter cum labore transire. 3. Qui detecta et damnata. Nuptiis intersunt sacerdotes. --Qua de re necessarium satis fuit, dilectissimi mihi, quae hic gesta sunt, ad vestram conscientiam cognoscenda mandare: ne ignorantia cujuspiam sacerdotis, pessimorum hominum Ecclesiam irrumpentium, sub religioso nomine, contagio violaret: sicut scriptum est Domino dicente: Multi venient ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15 et 16). Hi sunt videlicet, qui subtiliter Christianos sese jactant: ut sub velamento pii nominis gradientes, domum orationis ingressi, sermonem serpentinae disputationis effundant; ut sagittent in obscuro rectos corde (Psal. X, 3), atque a veritate catholica avertendo, ad suae doctrinae rabiem diabolico more transducant, atque ovium simplicitatem defraudent. Et quidem multarum haeresum malignitatem ab apostolis nunc usque didicimus, et experti probavimus: sed numquam tales canes Ecclesiae mysterium latratibus fatigaverunt, quales nunc subito hostes fidei erumpentes, doctrina perfidiae pullulata, cujus sint discipuli, verborum fructibus prodiderunt. Namque cum alii haeretici singula sibi genera quaestionum male intelligendo proposuerint convellere atque concerpere de divinis institutionibus; isti non habentes vestem nuptialem (Matth. XXII, 12), sauciantes Catholicos, novi ac veteris Testamenti, ut dixi, continentiam pervertentes, et spiritu diabolico interpretantes, illecebroso atque ficto sermone aliquantos Christianos coeperunt jam vastare, atque suae dementiae sociare, intra se continentes nequitiae suae virus. Verum electi blasphemias suas conscriptione temeraria publice prodiderunt, et desperatae mentis furore conciti, passim in favorem gentilium publicarunt. Sed a fidelissimis Christianis, viris genere optimis, religione praeclaris, ad meam humilitatem subito scriptura horrifica videtur esse delata: ut sacerdotali judicio detecta divinae legi contraria, spiritali sententia deleretur. Nos sane nuptiarum vota non aspernantes accipimus, quibus velamine intersumus: sed virgines, quas nuptiae creant, Deo devotas majore honorificentia muneramus. Facto igitur presbyterio, constitit doctrinae nostrae, id est Christianae legi, esse contrariam. 4. Haeresis novae incentores damnantur. Unde Apostoli secuti praeceptum (Gal. I, 9), quia aliter quam quod accepimus annuntiabant, omnium nostrum tam presbyterorum et diaconorum, quam etiam totius cleri, unam scitote fuisse sententiam, ut Jovinianus, Auxentius, Genialis, Germinator, Felix, Plotinus, Martianus, Januarius et Ingeniosus, qui incentores novae haeresis et blasphemiae inventi sunt, divina sententia et nostro judicio in perpetuum damnati extra Ecclesiam remanerent. Quod custodituram sanctitatem vestram non ambigens, haec scripta direxi per fratres et compresbyteros meos Crescentem, Leopardam et Alexandrum, qui religiosum officium fidei possint spiritu adimplere ferventi. 

==EPISTOLA VIII, ==

SEU RESCRIPTUM AMBROSII, ALIORUMQUE EPISCOPORUM AD SIRICIUM PAPAM DE CAUSA SUPRADICTA.

Joviniani ac sociorum errores recensent ac refellunt. Primo quod meritorum gradus tollant et virginitati aequent conjugium: tum quod Mariae in partu virginitatem negent; deinde, quod jejuniis adversentur. Postremo, ubi notarunt eorum de Christi nativitate sententiam Manichaeis suffragari, Siricii judicio de eorum damnatione subscribunt.

Hanc epistolam Ambrosii vide ad opera ejusdem sancti Patris, tom. nostrae Patrol. XVI, col. 1123.)

MONITUM IN EPISTOLAM SEQUENTEM. 

I. Quid quaerendum. --Circa hanc epistolam non una exsistit quaestio. Nam et de auctore ejus inter eruditos non convenit. Neque major est illorum de Bonoso, cujus occasione scripta est, consensio. Quis enim illius error, seu crimen, quae sedes, an etiam ipse fuerit qui ab antiquis Bonosiacorum dux dictus est, ambigunt. Ad haec illustranda primum tempus quo ipsa scripta est epistola nosse juverit. II. Quo tempore sit scripta. --Temporis, quo scripta est, ipsa non obscuram prae se fert notam. In ea quippe Capuanum concilium ut proxime habitum memoratur. Atqui hanc synodum post Theodosii in urbem Constantinopolim reditum, hoc est post VI kalendas Decembris anni 391, et ante Valentiniani necem, id est ante idus Maias anni 392 celebratam esse, in novissima Ambrosii editione, ubi epistolae 56 ordo asseritur, probatum est. Ex quo sequitur, ut et haec epistola anno 392 ante mensem Maium scripta merito censeatur: maxime cum eae quae in Italia Valentiniani interitum consecutae sunt turbae, ut scrius differatur non sinunt. III. Falso tribuitur Damaso. --Hinc defendi nequit sententia Nicolai Cusani lib. II de Concordia cath. c. 18, Jac. Almaini lib. de Auctorit. Ecclesiae, Cajetani lib. de Comparat. auctorit. papae et concil., ac Roberti Coci lib. III, c. 14, qui epistolam hanc Damaso ascribunt. Is enim papa jam ab anno 384 vivere desierat, adeo ut successor ejus Siricius anno 385 ineunte ad Himerii consulta responderit. Neque vero ullius codicis epistolam istam Damaso tribuentis auctoritate in eam abierunt opinionem, sed ordine decepti quo inter Ambrosianas epistolas collocatam cernebant. Quam enim epistolae Ambrosii nunc 17, in qua Damasi ut adhuc superstitis fit mentio, proxime anteponi animadvertebant, hanc ad Damasi successorem pertinere ne suspicati sunt quidem. Quanto ipsis probabilior visa esset haec sententia, si apud Marium Mercatorem edit. Baluz. pag. 165, Bonosum « a Damaso praedamnatum » legissent! Verum nec ille alio intellectu Bonosum a Damaso praedamnatum dixit, quam quo Socinum dicere nobis licet a Nicaeno concilio et ab ipso Damaso praedamnatum. Respicit quippe M. Mercator ad fidei confessionem, quam Damasus ad Paulinum misit, nominatimque ad illud: « Anathematizamus Photinum, qui Hebionis haeresim instaurans Dominum Jesum Christum tantum ex Maria confitetur. » Nam et ipse Bonosus eumdem errorem instaurare vulgabatur. IV. Neque est Ambrosii. --Epistolam eamdem Ambrosio attribuunt non modo antiquae ejus editiones, verum etiam Colbertinus. Carolilocensis aliique nonnulli codices scripti. Sed nec illius esse Baronius ad annum 389 hinc probat, quod in ea num. 2 Bonosus « fratrem nostrum Ambrosium » consuluisse narratur. Observarunt quidem fratres nostri, qui Ambrosii adornarunt editionem, haec ab eo non proprio, sed alicujus synodi, cui praefuisset, nomine dici potuisse; simulque monuerunt maximam opellae hujus cum indubitatis Ambrosii scriptis, puta lib. de Instit. virg. c. 5, et epist. 63, ad Vercell., n. 109, esse affinitatem. Sed si hac in epistola Ambrosius synodi nomine loquitur, synodi etiam hujus nomine, non Ambrosii debuit inscribi, adeoque inscriptionis codicum illorum, quam falsam esse liquet, sublesta est auctoritas. Quapropter memorati fratres illam etsi inter Ambrosianas epistolas, anepigraphen tamen et altero charactere ediderunt. V. Siricio recte est restituta. --Justellus notis in canonem 48 Cod. eccl. Afr. illam Siricio adjudicandam censet, eique suffragantur viri superius num. 3 memorati Cusanus, etc., quatenus eamdem Romani alicujus pontificis esse pro certo habent. Si enim illam Siricii temporibus scriptam esse praemonstratum eis fuisset, statim in eamdem opinionem concedere non dubitassent. Huic papae tandem a Luca Holstenio in collectione Rom. bipart. restituta est: eamque restitutionem probat ac laudat Launoius to. I, epist. ad Samboenvium, ubi et multa de hac epistola edisserit. Suum quoque locum ei Labbeus inter epistolas Siricii exinde reddidit. Holstenius quidem, ante fato functus quam opus ipsius e prelo exiret, quo in codice epistolam istam saniori cum titulo nactus esset annotare non valuit: sed nullus est ambigendi locus, quin titulum illum, quem aptissimum esse nemo inficiatur, non confinxerit de suo, sed e veteris alicujus exemplaris fide expresserit. Nihil enim erat causae cur inter epistolas Romanorum pontificum, quas vel novas vel meliores primum edidit, hanc de integro vulgaret, nisi ipsi novus titulus, veteris alicujus codicis auctoritate fultus, hanc veluti meliorem et quodam modo novam jure censeri persuasisset. Neganda tamen non est ejus cum laudatis Ambrosii scriptis, praesertim a num. 3 consensio. Sed fieri potuit, ut vel Ambrosius Siricio hac in re operam suam commodarit, vel Siricius Ambrosii argumentis, adversus delatum Bonosi errorem Capuana in synodo aut alibi prolatis, sibi utendum duxerit. VI. De Bonoso diversae opiniones. --Bonosus ille cui praefuerit Ecclesiae, Baronius ad annum 389, Petavius to. IV Eccles. Dogm. lib. XIV, aliique sibi ignotum esse confitentur. Sirmondus notis in Avitum Naissitanae in Dacia sedis eum antistitem exstitisse conjectat. Conjectura illius haud dubie nititur Innocentii ad Marcianum Naissitanum episcopum epistola 16, propter quam et Holstenius in annot. geogr. de patriarch. Rom. pag. 122 et 123, opinionem eamdem tuetur. At Joan. Garnerius suis in Marium Mercatorem commentariis, ipsius Mercatoris auctoritate nixus, Bonosum Sardicensi metropoli praepositum fuisse affirmat. Hinc Tillemontius to. X, pag. 755, Bonosum aut in Macedonia aut in finitima provincia episcopum fuisse ultro fassus, quaerendum proponit, num distinguendi sint Bonosi duo, Naissitanus unus, de quo Siricius et Innocentius loquantur, alter Sardicensis, quem Marius Mercator aliique scriptores Bonosiacorum ducem faciunt. Ipse quidem pro sua modestia testatur, sese hanc distinctionem asserere primum non audere, neque tamen silet nihil advertere se quod ei repugnet. VII. An Bonosi duo distinguendi. Eidem distinctioni rursum favet, ubi observat Siricium atque Innocentium de Bonoso aliquo loqui, quem canonicis criminibus potius, quam ulla haeresi insimulatum innuant; nominatimque Innocentium a clericis ab illo ordinatis nullam fidei professionem exegisse. Sed haec viro diligentiae laude praestanti excidisse miramur. Nam et Siricius Bonosum, de quo ipsi sermo est, « de Mariae filiis jure reprehensum » docet, notatque eum hoc astruentem, « nihil aliud nisi perfidiam Judaeorum astruere, qui dicunt eum (Christum) non potuisse nasci ex virgine; » et Innocentius epist. 16, ad Marcian., de clericis a Bonoso ordinatis constitutum scribit, ut si « damnato ejus errore, vellent Ecclesiae copulari, libenter reciperentur, ne forte qui essent digni recuperandae salutis, in eodem errore deperirent. » Cum igitur Bonosum, de quo Siricius atque Innocentius loquuntur erroris labe contaminatum fuisse constet: restat quaerendum, an error, de quo eum Siricius accusatum notat, alius fuerit ab eo, quem alii Bonosiacorum duci attribuunt. At vero in hoc consentiunt caeteri, quod Bonosiacorum dux Hebionis, Pauli Samosateni ac Photini haeresim instaurarit. Haec quippe de illo sunt Marii Mercatoris verba: « Hebionem philosophum secutus Marcellus Galata est, Photinus quoque, et ultimis temporibus Bonosus qui a Damaso urbis Romae episcopo praedamnatus est. » Eam ob causam a Gelasio papa epist. 33, n. 4, Photinus et Bonosus, qui simili errore defecerunt, condemnantur. Ita et Arelatensis II concilii Patres can. 16, de Photiniacis et Paulianistis praelocuti, « Bonosiacos (velut) ex eodem errore venientes » censere se can. 17 declarant. Non alia de his sententia fuit Gennadii, qui lib. de Viris illustr. c. 14 librum memorat Audentii maxime intentum « contra Photinianos, qui nunc Bonosiaci vocantur. » Similia de iis et lib. de Dogm. Eccl. c. 22, al. 52, habet. Bonosiacos quoque Gregorius Magnus lib. XI, epist. 67, ad Quiricum, inter eos recenset, qui a Trinitatis fide aberrant: quatenus videlicet, ut Avitus Viennensis episcopus epist. 3, pag. 29, apertius explicat, « Christo divinitatis honorem adimunt. » Unde et Augustinus de horum haereticorum duce loqui jure videtur, cum Elpidio Christi divinitatem neganti, ipsumque ad Bonosum, ut qui ad eamdem sententiam persuadendam potens esset, mittenti epist. 242 rescribit: « Libentissime amplector benevolentiam tuam, quod me Bonoso et Jasoni, ut scribis, doctissimis viris, etiam trans mare mittere dignatus es ad reportandos ex eorum disputationibus uberes fructus. » Inde etiam colligere licet, tunc superstitem fuisse haeresiarcham illum, cum haec Augustinus scriberet. Certe ex variis illis testimoniis Bonosum aliquem exstitisse constat, qui Bonosiacorum sectae nomen dedit; atque hos cum Hebionitis ac Paulianistis recensitos, novosque Photinianos ideo dictos esse, quia pariter cum illis Christo divinitatem adimebant. Atqui is error non alius est a perfidia Judaeorum, quam Bonoso Siricius attribuit. Neque igitur Bonosiacorum dux alius videri debet a Bonoso, quem idem papa reprehendit. Quocirca et Ambrosius lib. de Instit. virg. perpetuam Mariae virginitatem adversus objecta Bonosi, quem non appellat, sed satis aperte designat, a capite 5 ad 9 astruens, cap. 10, 11 ac medio 12, aequalitatem Trinitatis et deitatem Filii impugnantes confutat, ac tandem ipsa capitis 12 postrema parte ad asserendam Mariae integritatem redit: nec quidquam addit, unde non eosdem haereticos a se confutari indicet. Proclivis sane is erat lapsus, ut qui semel filios e Maria procreatos divulgarat, eo progrederetur, ut et Christum non aliter natum, adeoque « hominem communem ex Maria et Joseph natum » cum Hebione et Judaeis praedicaret. VIII. Bonosus Sardicensis episcopus censendus. Jam vero si Bonosus unus est, cur hunc Sardicensis potius, quam Naissitanae ecclesiae episcopum non existimemus; cum Marii Mercatoris, qui temporibus illius vixit, adsit diserta auctoritas Sardicensem eum appellantis, nec testimonio tam aperto tamque, gravi quidquam opponi valeat, nisi mera conjectura, inde ducta, quod Bonosus Naissitanos clericos ordinasse dicatur, et alienae Ecclesiae clericos ordinare canones prohibeant? Sed eo levior est illa conjectura, quod Bonosus, quo plures sibi sociaret, teste Innocentio epist. 17, n. 12, « passim et sine ulla discussione ordinationes illicitas faciebat. » Postulassent etiam canones, ut si Bonosus Naissitanus episcopus exstitisset, causa ejus ad Sardicensem praesulem, ut metropolitanum ipsius, non ad vicinos episcopos, deferretur. Ita enim summi pontifices causas, quae forte in ecclesiis Daciae Mediterraneae, Daciae Ripensis, Moesiae, etc., oborirentur, Thessalonicensi episcopo vice sua cognoscendas commiserunt, ut id I salvo earum primatu » fieri vellent, ut Innocentius epist. 13, ad Rufum, n. 3, conceptis verbis testatur. Sardicensis autem episcopi, qui Daciae provinciae metropolita seu primas erat, causa a Thessalonicenci episcopo, qui « inter ipsos primates primus, » ut Innocentius loco citato loquitur, fuerat constitutus, cognosci debuit. Hoc igitur Anysii jus integrum servavit Capuana synodus, cum Bonosi causam ad eum detulit. Simul et eadem synodus canonibus, qui episcoporum judices non e remota provincia, sed e vicina eligi volunt, nominatimque 14 Antiocheno et 7 Sardicensi gessit morem, cum « praecipue Macedones » Anysio judices adiungi voluit. IX. Anysii adversus Bonosiacos judicium. --Anysii quodnam fuerit judicium ex Innocentii epistolis 16 et 17 comperimus. Nempe ita damnavit Bonosum, ut ii qui ab illo fuerant ordinati, si « damnato ejus errore vellent Ecclesiae copulari, libenter reciperentur. » Quo ex judicio recte observavit concilium Arelatense II, can. 17, manifestum esse Bonosiacos « in Trinitate baptizari. » Quapropter idem concilium licet Photiniacos sive Paulianistas et Bonosiacos » ex eodem errore venientes » agnoscat, tamen Photiniacos seu Paulianistas « baptizari oportere; » Bonosiacos vero, « si interrogati fidem nostram ex toto corde confessi fuerint, cum chrismate et manus impositione in Ecclesia recipiendos » decrevit. Tam solemni autem judicio non stans Bonosus, novos clericos undecumque ordinare, immo quosdam jam in Ecclesia catholica ordinatos iterata ordinatione contaminare non destitit; quae novarum perturbationum, et epistolarum 16 et 17 Innocentii, ut ibi visuri sumus, causa et occasio fuit. In his forte prolixiores videbimur: sed operae pretium duximus rem ab eruditis nondum satis extricatam explicare, unde et praedictis Innocentii epistolis lux affulgeat. 

==EPISTOLA IX, ==

SIRICII PAPAE AD ANYSIUM THESSALONICENSEM ALIOSQUE ILLYRICI EPISCOPOS.

Siricius de Bonoso sententiam rogatus, non vult dicere: sed quos Capuana synodus ei judices delegerat, munere suo defungi jubet. Illum interim ob errorem de Mariae filiis merito reprehensum atque horrori fuisse confirmat.

Dilectissimis fratribus ANYSIO et caeteris episcopis per Illyricum constitutis, SIRICIUS. 1. Bonoso et ejus accusatoribus judices dati. --Accepi litteras vestras de Bonoso episcopo, quibus vel pro veritate, vel pro modestia, nostram sententiam sciscitari voluistis. Sed cum hujusmodi fuerit concilii Capuensis judicium, ut finitimi Bonoso atque ejus accusatoribus judices tribuerentur, et praecipue Macedones, qui cum episcopo Thessalonicensi de ejus factis vel cognoscerent: advertimus quod nobis judicandi forma competere non posset. Nam si integra esset hodie synodus, recte de iis, quae comprehendit vestrorum scriptorum series, decerneremus. Vestrum est igitur, qui hoc recepistis judicium, sententiam ferre de omnibus, nec refugiendi vel elabendi vel accusatoribus vel accusato copiam dare. Vicem enim synodi recepistis, quos ad examinandum synodus elegit.

2. Bonosus interdictam sibi ecclesiam irrumpere cogitans, ab Ambrosio dissuadetur. --Denique cum Bonosus episcopus post judicium vestrum misisset ad fratrem nostrum Ambrosium, qui ejus sententiam consuleret, interdictam sibi ecclesiam irrumpere atque ingredi; responsum est ei, quod nihil temerandum foret, sed omnia modeste, patienter, ordine gerenda, neque contra sententiam vestram tentandum aliquid; ut quod videretur vobis justitiae convenire, statueretis, quibus hanc synodus dederat auctoritatem. Ideo primum est, ut ii judicent, quibus judicandi facultas est data: vos enim totius, ut scripsimus, synodi vice decernitis; nos quasi ex synodi auctoritate judicare non convenit. 3. Bonosi error de filiis Mariae. Judaeis favet. -- Sane non possumus negare de Mariae filiis jure reprehensum, meritoque vestram sanctitatem abhorruisse, quod ex eodem utero virginali, ex quo secundum carnem Christus natus est, alius partus effusus sit. Neque enim elegisset Dominus Jesus nasci per virginem, si eam judicasset tam incontinentem fore, ut illud genitale Dominici corporis, illam aulam Regis aeterni, concubitus humani semine coinquinaret. Qui enim hoc astruit, nihil aliud nisi perfidiam Judaeorum astruit, qui dicunt eum non potuisse nasci ex virgine. Nam si hanc accipiant a sacerdotibus auctoritatem, ut videatur Maria partus fudisse plurimos, majore studio veritatem fidei expugnare contendent. 4. Refutatur. --Et ubi est illud quod scriptum est, dicente Domino ad matrem de Joanne Evangelista, Mulier, ecce filius tuus: et rursus ad Joannem de Maria, Ecce mater tua (Vide Ambros. de Instit. virg. c. 7, n. 46, in Joan. XIX, 26, 27)? Quid sibi istud vult, quod cum in cruce Dominus positus peccatum mundi tolleret, pronuntiavit etiam de integritate materna? Aut quid aliud dicitur, nisi ut claudat sua ora perfidia, et obmutescat, ne matrem Domini aliquo audeat temerare convicio? Testis est ergo idem arbiter, idem materni pudoris assertor, quod desponsata fuerit viro tantummodo Joseph, nulla tamen conjugalis coitus consuetudine tori jura cognoverit (Matth. I, 18). Neque enim eam suscepturam ex Joseph filios a viri consortio separare voluisset. Sed si hoc parum est, addidit testimonium Evangelista, dicens quod suscepit eam discipulus in sua (Ibid., 30). Numquid ergo divortium fecit? numquid a viro abduxit atque abstulit? Ergo qui hoc legit in Evangelio, quomodo quasi naufragus titubat et fluctuat? Hoc ergo testamentum filii est de matris integritate, haec Mariae locuples integri pudoris haereditas, hic totius finis consummationis. Denique hoc dixit, et emisit spiritum consummans omne mysterium bono fine pietatis. 5. Ecclesiae regimen commissum. --Legimus etiam et omnia percurrimus vel de eo, quod fratri nostro et coepiscopo Basso in consortium regendae Ecclesiae datus est Senecio, vel de caeteris unde vestrae normam exspectamus sententiae.

MONITUM IN SEQUENTES CANONES. I. Unde et a quo prodierint. --E codice Fossatensi, qui nunc in Colbertina bibliotheca asservatur, necnon ex antiqua codicis Pithoeani collectione primum Jacobi Sirmondi opera editi sunt sequentes canones. Eos ille, quia quo tempore conditi fuerint, deprehendere certo non valuit, ad calcem to. I Conciliorum Galliae rejiciendos duxit. Ubi vero eorum antiquitatem probavit his verbis, « Antiquissimos prorsus esse tum exemplarium vetustas docet, tum ipsa maxime, quae priscis Ecclesiae saeculis congruunt, decretorum argumenta confirmant; » ipse demum suam de illorum auctore conjecturam sic proponit: « Et decretorum autem et scriptionis forma non abhorret ab epistolis Innocentii papae. Quare non inanis fortasse opinio fuerit, si quis horum auctorem illum fuisse conjiciat. » Hanc tanti viri conjecturam secutus Labbeus, canones eosdem Innocentii epistolis primus subjecit. Ita etiam nobis, cum eos omnino praeterire minime liceat, nullus prima fronte commodior visus erat locus, quo illos exhibere valeremus. II. Eorum auctorem Leone antiquiorem esse. --Sane manifestum est decreta seu responsa esse sedis apostolicae, quae prius a Gallis episcopis consulta fuerit; eoque pacto ad nostrum institutum pertinere. Deinde nec illud incertum. Romanum illum pontificem, a quo prodierunt, Leone esse antiquiorem. Tunc enim, ut ex numero 5 liquet, conditi sunt hi canones, cum Romana Ecclesia solos e clericis episcopos, presbyteros atque diaconos continentiae lege constringeret. Atqui Leonis temporibus, Leone ipso teste epist. 14, ad Anastasium, n. 7, « ne subdiaconis quidem connubium carnale conceditur. » Immo iste papa loco citato sic loquitur, ut continentiae subdiaconorum legem non ipse primus ferre, sed ab aliis latam et usu jam receptam firmare intelligatur. Et quidem in Codice can. Eccl. Afri. c. 4, Faustinus Potentinae Ecclesiae episcopus, ac primum Bonifacii I deindeque Coelestini legatus, Africano in concilio dixisse memoratur: « Placet ut episcopus, presbyter et diaconus, vel qui sacramenta contrectant, pudicitiae custodes ab uxoribus se abstineant, » Quibus verbis si adjungamus ista ejusdem Codicis cap. 25: « Placuit quod et in diversis conciliis firmatum est, ut subdiaconi, qui sacra mysteria contrectant, et diaconi et presbyteri, sed et episcopi, secundum priora statuta, ab uxoribus se contineant; » etiam subdiaconos continentiae lege obligandos esse Faustinus ex Romanae Ecclesiae praescripto ac more censuisse videbitur. Dissimulandum tamen non est, in canone 3 Carthaginensis V concilii, unde proxima verba in Codicem praedictum translata sunt, nullam subdiaconorum fieri mentionem, sed simpliciter haberi: « Placuit episcopos et presbyteros et diaconos, secundum propria ( aut priora ) statuta etiam ab uxoribus se continere. » Ut ut est, saltem indubitatum manet, Leonis aevo minime concessum esse subdiaconis carnale conjugium. Ipsis etiam Gallis eam legem, qua presbyteris, diaconis ac subdiaconis uxores ducendi licentia negatur, saeculo V ac deinceps probatam atque usu receptam fuisse, fidem faciunt concilium Veneticum anno 465 habitum can. II, Agathense can. 39, Aurelianense III can. 2, Aurelianense V can. 4, Turonense II can. 10, et Antisiodorense can. 20. III. Canones illos vel Innocentio vel Siricio ascribi posse. --Jam vero si subnexos canones ad ea summorum pontificum, qui Leonem praecesserunt, scripta seu decreta exigamus; eos in nullos magis, quam aut in Innocentium, aut etiam in Siricium convenire deprehendemus. Certe et in his canonibus n. 5, et in Innocentii epistola 2, n. 12, eadem de lege continentiae sacerdotibus atque diaconis praescripta traduntur. Idem etiam de virginibus velatis aut non velatis quae a proposito exciderint, et in his canonibus n. 3 et 4, et in mox dicta epistola n. 15 et 16 praecipitur. Item quomodo horum canonum auctor sacerdotio indignos judicat, vel « qui militaverit jam fidelis militiae saeculari, » vel « qui jus saeculi exercuerunt; » ita Innocentius epist. 3, n. 8 et 10, ad clericatus honorem admittendos negat, « qui post acceptam baptismi gratiam in forensi exercitatione versati sunt, » aut « qui post baptismum militaverit. » Rursum et quod in eadem epistola n. 6 adversus nonnullos edicitur, qui episcopos alienis in Ecclesiis ordinandi potestatem usurpaverant, cum iis quae infra n. 18 reprehenduntur apprime consentit. At haec argumenta Innocentio non ita peculiaria sunt, ut et in Siricium non minus apte conveniant. Si quid etiam ex loco, quem hi canones in archetypo obtinent, conficere licet; cum Telense seu Teleptense concilium, hoc est epistolam Siricii eo in concilio lectam proxime excipiant, nonnihil inde momenti accedit, quo eos vel Siricio vel Innocentio ascribamus. IV. Siricio tribuendos esse. --Utri vero eorum attribuendi essent, primum eruditorum judicio permiseramus, immo quia Sirmondi Labbeique sententia in gratiam Innocentii praeluserat, eos ad calcem scriptorum hujus pontificis, donec certius quid affulgeret, non praenotato ejus nomine, rejiciendos duxeramus. Verum ubi ad singulorum examen venimus, tam multa reperimus quae Siricio specialiter congruant, ut illi hos negari non posse prorsus nobis persuasum fuerit. Primo quidem his canonibus traditionum commendatio, quemadmodum in epistola 6 Siricii, praemittitur, et adversus eos, qui novas inducunt observationes, idem Matthaei V, 9, locus utrobique adhibetur. Deinde ut in epistola V, n. I, rursum Siricius traditiones commendans, se non nova praecepta imponere, sed quae apostolica et patrum constitutione sunt constituta firmare profitetur; ita illic singulis propositionibus non constitutiones novae, sed antiquae traditiones reddendae dicuntur. Tertio locutiones in his canonibus identidem deprehenduntur Siricio peculiares, ut qua de re pro quare; charissimi cum adjuncto mihi pro simplici voce charissimi; remissio peccatorum pro baptismo. Praeterea Siricius ad servandas traditiones monendo et rogando potius quam praecipiendo inducere solet. « Quod ne fiat ultra, » inquit epist. 6, n. 5, « admoneo. » Et epist. 5, n. 3: « Coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum. Qua de re hortor, moneo, rogo, tollatur hoc opprobrium. » Huic autem mori concinit quod in his canonibus n. 6 audimus: « Quamobrem, mihi charissimi, hujusmodi hominibus coinquinatis et infidelibus mysterium Dei credere non oportere, veneratione religionis ipsa suadente, moneo. » Quis etiam in his canonibus n. 9, ista edicit: « Catholicorum episcoporum unam confessionem esse debere apostolica disciplina composuit ( fort. commonuit). Si ergo una fides est, manere debet et una traditio, si una traditio est, una debet disciplina per omnes ecclesias custodiri? » Nonne ipse videtur esse Siricius, qui eadem pressius epist. 6, n. 5, perstringit in hunc modum: « Praedico ut unam fidem habentes, unum etiam in traditione sentire debeamus? » Longius esset omnia, in quibus hi canones atque aliae Siricii epistolae consentiunt, hic subjicere. Pauca ista praemonstrasse satis erit, quo quisque facilius ad deprehendenda caetera animum advertat. Quae autem hi canones exhibent Siricio Innocentioque vel in verbis vel in sententiis communia, illa eo potiori jure ad Siricium referuntur, quod is Innocentium praecessit, atque hunc papam ab illo constat multa esse mutuatum. V. An his canonibus definiatur quaestio, quam Innocentius ait nondum a majoribus definitam. --Movere illud potest, quomodo Innocentio epist. 6, c. 3, quaestione proposita super his, qui post baptismum administraverunt, et aut tormenta sola exercuerunt, aut etiam capitalem protulere sententiam, respondere licuerit, De his nihil legimus a majoribus definitum, si Siricio hos attribuamus canones, in quibus similis quaestio n. 13 definita videatur. Si tamen propius res dispiciatur, in utraque quaestione non levis est dissimilitudo. Nam de iis qui administraverunt, in epistola quidem Innocentii utrum ad communionem, in his autem canonibus an etiam ad episcopalem dignitatem admittendi sint, rogatur. In iisdem etiam illos nonnisi acta poenitentia altaribus sociandos docemur, non ideo nominatim quia judiciale munus exercuerint, sed quia ludis ac spectaculis superstitiosis interfuerint aut etiam praefuerint. Sed et ex diversa respondendi ratione utriusque scripti non unum auctorem esse facile arguitur. Nam Innocentius definire nihil audet: in his autem canonibus nil relinquitur indefinitum. VI. Qua cautione castigati sint. --Quare licet imperita scribentis manus conscriptionis hujus faciem non parum foedaverit, non ita deformavit tamen, ut agnosci penitus non valeat. Castigatiores codices, quibus emacularetur, Sirmondus desideravit; sed horum ope destitutus abstinere nequiit manus, quominus nonnulla de suo sanare niteretur. Verum non in omnibus felix fuit conatus illius. Quapropter ad archetypi fidem redire coacti, quae potior lectio visa sit, suis in locis indicare satis habuimus. Neque tantum menda offendimus non pauca, sed et quaedam loco mota suspicamur, maxime vero id quod n. 14, de eo, qui avunculi sui uxorem duxerit, quaeritur. VII. Notanda est rerum in Arelatensi II synodo tractatarum cum decretis in hac epistola expositis consensio. Canon illius 6 est de eo qui sine conscientia metropolitani constitutus fuerit episcopus; 7, de iis qui se abscidunt; 8, de eo qui excommunicatum alterius sive clericum sive saecularem recipere post interdictum praesumunt; 52, de puellis quae se vovere Deo, si ad terrenas nuptias sponte transierunt. 

==EPISTOLA X, ==

SEU CANONES SYNODI ROMANORUM AD GALLOS EPISCOPOS. 

I. De virgine quae jam in Christo velata est, similiter et quae nondum velata est.--II. De eo quod sacerdotes bonorum operum plebibus forma fiant, et de castitate et continentia sacerdotum, et eo qui saeculo militaverit.--III. De consuetudine Ecclesiae Romanae in clerum; et de eo quod catholicorum episcoporum una confessio et una disciplina esse debet.--IV. De sacramento baptismatis, et oleo exorcisato, et eo qui sororem uxoris suae duxerit uxorem.--V. De iis qui saeculi adepti sunt potestatem. De eo qui avunculi sui duxerit uxorem. De ordinatione clericorum. Et de clericis alienis.--VI. Similiter de episcopo transgrediente proprios terminos. De laicis excommunicatis, et ab alio episcopo clericis factis. 1. Veritatis scientiam quaerendam; precibus ad eam perveniri. Dominus inter caetera salutaria mandata, quibus discipulos suos apostolos ad spem vitae hortatur et commonet, sicut et nos evangelica verba docuerunt, hoc etiam mandat, ut solliciti ad veritatis scientiam pervenire laboremus. Et primo cognoscamus, incognita non inani profectu, sed labore et sollicitudine, et quae nota necdum sunt, precibus investiganda. Notiora, quae vero difficilia sunt, instanter quaerenda praecepit: quae clausa sunt, fidei virtute pulsando, precibus petere sibi debere reserari. Sic enim scriptum est: Petite, et dabitur vobis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matt. VII, 7). Nemo certe qui non petit accipit, et qui non quaerit invenit; et qui non pulsaverit, eidem poterit aperiri. Qua de re quoniam quod ex fide petitur, praestatur; et quod erat obscurum, manifestum in sensum dum investigatur acquiritur ( f. aperitur); et quod erat clausum nobis, frequentius pulsando, id est rogando, revelatur. Omnis enim qui petit, accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur (Ibid.): unde eadem repetere mihi quidem non est molestum, vobis enim necessarium est. 2. Traditionum mutatione in haeresim incurri. Quaestionibus propositis redduntur traditiones. Scimus, fratres charissimi, multos episcopos per diversas ecclesias ad famam pessimam nominis sui humana praesumptione patrum traditionem mutare properasse, atque per hanc causam in haeresis tenebras cecidisse, dum gloriam hominum delectantur potius, quam Dei praemia habere, perquirere. Nunc igitur, quia non explorandi causa, sed fidei confirmandae gratia, sanctitudo vestra ex sedis apostolicae auctoritate sciscitari dignata est seu legis scientiam seu traditiones, volens a nobis manifestari liberius quaestionum propositarum expositionem, quam sincere quaeritis et desideranter: audite, quantum replebit divina dignatio, licet mediocri sermone, valido tamen sensu eloquar obtinenda, ad emendandas omnes quippe diversitates, quas ( f. quibus) discordare arrogantia sola praesumpsit, Scriptura divina dicente: Rejecistis mandatum Dei, ut traditiones vestras statuatis (Matth. V, 9). Si ergo integra cupitis fide veras observationes agnoscere, dignamini quae dico libenter advertere. Primo in loco pudoris mihi et pudicitiae causa proponitur. Deinde congestae quam multae quaestiones edentur. Singulis itaque propositionibus suo ordine reddendae sunt traditiones.

CAP. 1.--3. De virgine velata quae propositum mutarit, quid judicatum. Quaeritur de virginibus velatis et mutato proposito, quid exinde judicatum sit.

Si virgo velata jam Christo, quae integritatem publico testimonio professa, a sacerdote prece fusa benedictionis velamen accepit, sive incestum commiserit furtim, seu volens crimen protegere, adultero mariti nomen imposuit, tollens membra Christi, faciens membra meretricis (I Cor. V, 15); ut quae sponsa Christi fuerat, conjux hominis diceretur: in hujusmodi muliere quot sunt causae, tot reatus; integritatis propositum mutatum, velamen amissum, fides prima depravata, atque in irritum devocata. Quali hic et quanta satisfactione opus est! quam magna poenitentia ejus quae interitum carnis incurrit! Non est parva culpa reliquisse Deum, et ivisse post hominem. Unde annis quam plurimis deflendum ei est, quo dignae fructu poenitentiae facto possit aliquando ad veniam pervenire, si tamen poenitens poenitenda faciat.

4. Quid de puella nondum velata, quae a proposito item exciderit. Item puella quae nondum velata est, sed proposuerat sic manere, licet non sit in Christo velata, tamen quia proposuit, et in conjugio velata non est, furtivae nuptiae appellantur, ex eo quod matrimonii coelestis praeceptum non servaverit, amore properante ad libidinis caecitatem. Et his poenitentiae agendae tempus constituendum est: quoniam seu rapta, seu volens, ad virum ire perverso ordine consensit, nec propinquorum, nec sacerdotum testimonio conrogato tales ad velamen solemnitatis ordinem casto pudore tenuerunt; sed contra veteris Testamenti praeceptum fecerunt. Quos lex lapidari praecepit (Deut. XXII, 24), et nunc cessante illa vindicta, spiritaliter feriuntur: ut Ecclesiam tamquam mortui introire non possint. Habent tamen poenitentiae agendae locum, cito non habent veniam; quoniam si secundum legem proclamasset puella, et diu contestata se continuisset, utique fuisset immunis a culpa. Utrisque ergo expedit sub eadem temporis constitutione a communione suspendi, dignam agere poenitentiam, fletu, humilitate, jejunio, misericordia redimere crimen admissum.
CAP. II.--5. Episcopos, presbyteros ac diaconos continentiae lege obstringi. Et jam quidem frequenter de talibus sermo noster per plures manavit ecclesias, maxime de sacerdotibus, quorum meritum exigit, ut bonorum operum suorum sint plebibus forma. Sed quantum intelligo, cum Scriptura dicat: Loquere ad aures audientium, instruendo aures infundemus. Dum saepe eadem repetunt, quae neglectui habentur a singulis, vere hoc illud est quod dictum est ad adulterum sexum: Semper discentes, et numquam ad scientiam veritatis pervenientes (II Tim. III, 7). Quando enim non servatur quod admonetur utiliter, apostolica mandata quasi ignota contemnuntur: judicium tamen de his quae commiserunt non potest immutari. Id de sacerdotibus. Primo in loco statutum est de episcopis, presbyteris, et diaconibus, quos sacrificiis divinis necesse est interesse, per quorum manus et gratia baptismatis traditur, et corpus Christi conficitur; quos non solum nos, sed et Scriptura divina compellit esse castissimos, et patres quoque jusserunt continentiam corporalem servare debere; qua de re non praetereamus, sed dicamus et causam. Quo enim pudore viduae aut virgini ausus est episcopus vel presbyter integritatem vel continentiam praedicare, vel suadere castum cubile servare, si ipse saeculo magis institit filios generare, quam Deo? Adam, qui praeceptum non servavit, ejectus foras paradisum, caruit regno (Gen. III, 23); et praevaricatorem putas posse ad regna coelestia pervenire? Ob quam rem Paulus dicit: Vos jam non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 9); et item: Et qui habent uxores, ita sint quasi non habeant (I Cor. VII, 29)? An qui populum ( Supple sic) hortatur, et levitis et sacerdotibus blandiens, licentiam praeberet opus exhibere carnale, idem ipse dicens: Et carnis curam ne feceritis in concupiscentiis (Rom. XIII, 14); et alibi: Vellem autem omnes sic esse sicut me ipsum (I Cor. VII, 7)? Qui militat Christo, qui in sede residet magistri, qui militiae disciplinam non potest custodire?

6. Idolorum cultores daemoniis litaturi, continentiam sibi imperabant. De his itaque tribus gradibus, quos legimus in Scripturis, a ministris Dei munditia praecepta est observari, quibus necessitas semper in promptu est. Aut enim baptisma tradendum est, aut offerenda sunt sacrificia (Vide Siric. epist. 1, c. 7, et Innoc. ep. 6, n. 2). Numquid immundus ausus erit contaminare quod sanctum est, quando quae sancta sunt, sanctis sancta sunt? Denique illi, qui in templo sacrificia offerebant, ut mundi essent, toto anno in templo, solo observationis merito, permanebant, domus suas penitus nescientes. Certe idololatrae, ut impietates exerceant, et daemonibus immolent, imperant sibi continentiam muliebrem, et ab escis quoque se purgari volunt: et me interrogas, si sacerdos Dei veri, spiritalia oblaturus sacrificia, purgatus perpetuo debeat esse, an totus in carne carnis curam debeat facere? Si commixtio pollutio est, utique sacerdos stare debet ad officium coeleste praeparatus, qui pro alienis peccatis est postulaturus; ne ipse inveniatur indignus. Nam si ad laicos dicitur: Abstinete vos ad tempus, ut vacetis orationi (I Cor. VII, 5), et illi creaturae utique generatione deserviunt; sacerdotes tale possunt habere nomen, meritum habere non possunt. Quod si ita est, et permanet praesumptio, oportet jam episcoporum vel presbyterorum aut diaconorum disci ne cum publicanorum vita sociari. Quamobrem, mihi charissimi, hujusmodi hominibus coinquinatis et infidelibus, in quibus sanctitudo corporis per illuviem et incontinentiam videtur esse polluta, mysterium Dei credere non oportere, veneratione religionis ipsa suadente, moneo. Hos enim et ratio justa secernit. Audiant certe: Quoniam caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, neque corruptio incorruptelam (I Cor. XV, 50). Et audet presbyter aut diaconus animalium more subjacere contendere? 7. Eum qui fidelis militat saeculo, ab injustitia non esse immunem. Item de eo, qui militaverit jam fidelis militiae saeculari, notitia est quod utatur publica libertate. Quis enim potest illum custodire? quis negare vel spectaculis interfuisse, vel pecuniae utilitate impulsum a violentia et injustitia immunem esse non potuisse?
CAP. III.-- S. Qui baptizatus in fornicationem lapsus sit ad clerum non admittendum esse. Romana Ecclesia hoc specialiter custodit; ut si ( forte, et si) quis parvulus baptizatus integritatem corporis servaverit, admitti potest ad clerum: vel si quis major fuerit baptizatus, et manserit pudicus, unius uxoris vir, potest clericus fieri, si nullis aliis criminum vinculis alligetur. Caeterum qui corruperit carnalibus vitiis aquae sacramenta, post fornicationem etiamsi ducat uxorem, quomodo poterit ad dimittenda peccata ministerio assistere, qui prioris vitae repetierit caecitatem? Quomodo illud intelligitur: Neque fornicarii, neque idololatrae et caeteri tales, regnum Dei possidebunt (II Cor. VI, 9), si nihil inter bonum et malum, inter justum et impium, inter luxuriosum et pudicum, inter observantem legem et publicanum intersit? Fient tales ministri vel sacerdotes, non Christi, sed potius antichristi. Et ubi est illud, quod sanctus apostolus Paulus, qui formam tulit episcopi, qualis esset ordinandus, ante praecepit dicens: Irreprehensibilem, sobrium et pudicum, etc. (I Tim. III, 2). Quomodo hic irreprehensibilis est, qui baptismi sacramentum non potuit custodire? O nova praesumptio! Huic sacerdotium creditum, cui poenitentia sola debetur, ut sordidata longa satisfactione veniae beneficia possit abluere.

9. Ut una fides et una traditio sit. Catholicorum episcoporum unam confessionem esse debere apostolica disciplina composuit ( forte commonuit). Si ergo una fides est, manere debet et una traditio. Si una traditio est, una debet disciplina per omnes ecclesias custodiri. Diversis in regionibus quidem Ecclesiae sunt conditae: sed per omnem mundum unitate fidei catholicae una est appellata. Nam et sic legimus: Una est columba mea, una est perfecta mea, una est genitrici suae (Cant. I, 8). Non ergo nunc de baptismi ratione, sed de tradentium persona rescribo.
CAP. IV.--10. Extra Pascha presbyteris licet baptismum conferre. Diaconis non concessa eadem licentia. Paschae tempore presbyter et diaconus per paroecias dare remissionem peccatorum, et ministerium implere consueverunt, etiam praesente episcopo in fontem quoque ipsi descendunt; illi in officio sunt, sed illius nomini facti summa conceditur. Reliquis vero temporibus, ubi aegritudinis necessitas consequi unumquemque compellit, specialiter presbytero licentia est per salutaris aquae gratiam dare indulgentiam peccatorum, quoniam et munus ipsi licet causa mundationis offerre, diaconis vero nulla licentia invenitur esse concessa: sed quod semel forte contigit usurpare, per necessitatem dicuntur excusari, nec postea in securitate commissuri.

11. Olei exorcisati num iterari debeat inunctio. De oleo sane exorcisato capiendusne brevis numerus dierum, multus in hoc proficit sermo. Fide enim quis sua plena purgatur. Si enim chrisma infusum capiti gratiam suam toto ( pro toti) corpori impertit, nihilominus et tertio scrutinio scrutatus si oleo fuerit contactus, non saepe, sed semel, virtute sua Deus operatur in tempore. 12. Sororem uxoris suae non licere ducere uxorem. De eo, qui sororem uxoris suae duxerit uxorem, in lege veteris Testamenti scriptum est, ad suscitandum semen defuncti fratris oportere ducere uxorem, ita tamen, si liberos ex eadem minime reliquisset (Deut. XXV, 5). Inde est enim quod Joannes Baptista contradixit Herodi, quoniam non licebat ei accipere uxorem, quia de fratre reliquerat filios (Matth. XIV, 4). Tamen propter virilem generationem Legis constitutio imperabat hoc fieri a viro: de feminis nusquam est lectum, sed forte praesumptum. Nam Lex dicit: Maledictus qui cum uxoris suae sorore dormierit (Levit. XVIII, 18). Numquid qui duas habuit uxores Jacob uno in tempore sorores causa mysterii, et concubinas, et omnes qui nati sunt, patriarchae sunt appellati, nunc jam Christianus habere non permittitur? Numquid qui uxores et concubinas habuerunt? Sed nunc hoc non patitur fieri Testamentum, ubi amplius de integritate tractatur, et castitas Christo docente laudatur, cum dicit: Non omnes capiunt verbum Dei, sed quibus datur (Matth. XVII, 11).
CAP. V.--13. Eos qui jus saeculi exercuerunt ad altaris ministerium admittendos non esse. Simoniaca labes et gratia popularis in electionibus cavendae. Eos praeterea, qui saecularem adepti potestatem, jus saeculi exercuerunt, immunes a peccato esse non posse manifestum est. Dum enim et gladius exseritur, aut judicium confertur injustum, aut tormenta exercentur pro necessitate causarum, aut parandis exhibent voluptatibus curam, aut praeparatis intersunt, in his se, quibus renuntiaverunt, denuo sociantes, disciplinam observationis traditam mutaverunt. Multum sibi praestant, si non episcopatum affectent; sed propter haec omnia agentes poenitentiam, certo tempore impleto, mereantur altaribus sociari. Nicaenum concilium ( Leg. in Nicaeno concilio), divino spiritu annuente, dum fidei confessio fuisset jure firmata, etiam apostolicas traditiones episcopi in unum congregati ad omnium notitiam pervenire voluerunt, definientes (can. 1) inter caetera, neque abscisum clericum fieri, quoniam abscisus et mollis non introibunt in sanctuarium Dei (Deut. XXIII, 1). Deinde (Vide Nic. can. 2 et 9, necnon Siric. epist. V, n. 2 et 3) post baptismi gratiam, post indulgentiam peccatorum, cum quis saeculi militia fuerit gloriatus, vel illum qui purpura et fascibus fuerit delectatus, ad sacerdotium aliqua irruptione minime admitti jusserunt. Meritis enim et observationibus legis ad istiusmodi dignitatis culmen accedunt, non Simonis pecunia, vel gratia quis poterit pervenire, aut favore populari. Non enim quid populus velit, sed quid evangelica disciplina, perquiritur. Plebs tunc habet testimonium, quoties ad digni alicujus meritum, reprehendens auram favoris, impertit.

14. Avunculi sui uxorem ducere non licere. Item de eo qui avunculi sui uxorem duxerit. Avunculi filiam ducere non licet: quoniam similis causa generando per gradus patris extranei separatur atque purgatur: retro autem redire fas non est. Nam qui torum patris vel matris violare praesumpserit, non hoc conjugium, sed fornicatio nominatur.
Quisque tamen contra canones apostolicos facere usurpaverit, privandus est sacerdotio, si pertinax fuerit: si vero correxerit, aboleatur quod praesumptum est, ut possit reconciliatus nostrum habere consortium.

15. Ne laici ad episcopatum provehantur. De ordinationibus maxime observandum est, ut semper clerici fiant episcopi. Sic enim scriptum est: Et hi primo probentur, et sic ministrent (I Tim. III, 10). Qui non probatur tempore praecedenti in minori officio ministrasse, quomodo praeponitur clero? Non est auditum, necdum tyronem militum imperium suscepisse. Is ergo debet fieri, quem aetas, tempus, meritum commendat, et vita. Aut quare Apostolus neophytum prohibet (Ibid. 6), et cito manus alicui imponi non permittit (I Tim. V, 22)? 16. Ne migretur de ecclesia ad ecclesiam. --Item de his qui de ecclesia ad ecclesiam transeunt jussi sunt haberi, quasi relicta uxore ad alienam accesserint; quod impunitum esse non possit. Talem episcopum, invasorem pudoris alieni, episcopatu privari jusserunt.
CAP. VI.--

17. Ne clerici ab episcopo suo abjecti, ab aliis recipiantur aut promoveantur. --Item de clericis alienis ex synodo frequenter est pertractatum atque firmatum, et ratio justa constringit, clericos abjectos de ecclesia ab episcopo suo, nec laicam communionem accipere posse in aliena ecclesia, ( Supple quod) confirmatum manifestatumque est, quando etiam innocens, sine litteris episcopi sui, vel formata, in aliena ecclesia non potest ministrare (Vid. Siric. epist. 5, c. 5 et 6). Si quis autem in injuriam sacerdotis hoc facere praesumpserit, et condemnatum clericum suscipere vel promovere voluerit, sciat se communicasse peccatis alienis, et incurrisse sententiam Apostoli, qui ait, reos esse non solum qui faciunt contra legem, sed etiam qui consentiunt facientibus (Rom. I, 32). Unde dimittendum est conscientiae illius, qui de suo clerico judicavit, sciens quod de judicio ejus Deus sit judicaturus in posterum. Audi Dominum dicentem, Quae enim vultis ut faciant vobis homines, eadem et vos facite illis (Matth. VII, 12). Quid in injuriam fratris et consacerdotis armaris? Cum enim reus non solum suscipitur clericus abjectus, sed etiam promovetur, injustus judicatur episcopus. Hoc quisque facit, sciat se a Catholicorum societate seclusum, et communionem sedis apostolicae non habere jam posse. 18. In alieno territorio ordinationes celebrare non licere. --Illud praeterea satis grave est, et contra episcopalem moderationem sedis apostolicae, suos fines excedere, ad alienam tendere regionem, festinare, ordinationes celebrare praeceptis metropolitanum episcopum non permittere in sua dioecesi una cum vicinis episcopis, sicut CCCXVIII episcopi confirmarunt, tres vel eo amplius sacerdotes episcopum ordinare debere, vel subrogare dignissimum (Vid. epist. I Siric. n. 14). Si quis certe fines alterius possessionis invaserit, reus violentiae judicatur. Quid curritur? quid festinatur, ut regula ecclesiastica conculcetur? Leges humanae tenentur: et divina praecepta contemnuntur. Praesens gladius formidatur et temporalis poena: divina vero vindicta, quae habet flammas gehennae perpetuas, negligitur. Videritis quae praesumptio fecerit. Ex hoc si quis in aliena dioecesi ausus fuerit ordinationem facere praesumere, sciat se de statu suo posse periclitari, qui alienam ecclesiam invadere praesumpserit. Non est saeculare aliquid, non sunt mundanae promotiones. Audiamus Apostolum dicentem: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis: te ipsum castum custodi (I Tim. V, 22). Si legantur scripta, et timor divinus sit in nobis, omnia scandala poterunt separari, et unanimitas per omnes fratres placida plenaque caritate consistere. 19. Ne laici ab episcopo suo excommunicati, ab alio in clerum provehantur. --Praeterea etiam laici dicuntur a communione cognita causa seclusi, et ab alio episcopo clerici facti: hoc jam super omne malum est. Unde aut conventi corrigant qui talia ausi sunt facere, ita ut removeantur quibus indigne ordo collatus est, aut ad nos nomina eorum deferantur, ut sciamus a quibus nos abstinere debeamus (Concil. Nicaen. c. 5). 20. Sciat ergo vestra sinceritas, quod si haec omnia suo ordine ut certa sunt observentur, nec Deus offenditur, nec schismata generantur, nec haereses exsistunt: sed dicent Gentes, quoniam vere Deus in nobis est Christus Dominus noster qui vivit et regnat apud Patrem cum Spiritu sancto, in aeterna saecula saeculorum. Amen.
Praeterea duae sunt Ambrosii episcopi Mediolanensis, scilicet 85 et 86, Siricio inscriptae familiares epistolae, ex quibus quanta illi praesuli cum papa nostro amicitia intercesserit, posset comprobari, si eum ad quem scribit, Siricium Romanum, non aliquem alium cognominem esse constaret. Quamquam cum hunc episcopum fuisse minime obscurum sit, ex eo quod Ambrosius in priore epistola parentem illum appellat, is esse, qui Romanae ecclesiae praeerat, haud improbabiliter credatur.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>6i98tw9yiw7basxhqp0k22cfg0cpbrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haeresium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51191</id>
    <revision>
      <id>263831</id>
      <parentid>226581</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1593" sha1="gl695k794m2xiahudguxwofe9vjc9yd" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Prosper Tiro Aquitanus
|OperaeTitulus= Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haeresium
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo V
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1846
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Prosper_Aquitanus_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/51|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 51]]'''
 
==Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haeresium ==
&lt;poem&gt;
197 Nestoriana lues successi Pelagianae, 
     Quae tamen est utero praegenerata meo. 
Infelix miserae genitrix et filia natae, 
     Prodivi ex ipso germine quod peperi. 
Nam fundare arcem meritis prior orsa superbis, 
     De capite ad corpus ducere opus volui. 
Sed mea dum proles in summa armatur ab imis, 
     Congrua bellandi tempora non habui. 
199 Et consanguineae post tristia vulnera fraudis, 
     Aspera conserui praelia fine pari. 
Me tamen una dedit victam sententia letho: 
     Illa volens iterum surgere bis cecidit. 
Mecum oritur, mecum moritur, mecumque sepulcrum 
     Intrat, et inferni carceris ima subit. 
Quo nos praecipites insana superbia mersit, 
     Exutas donis, et tumidas meritis? 
Nam Christum pietate operum et mercede volentes 
     Esse Deum, in capitis foedere non stetimus; 
Sperantesque animi de libertate coronam, 
     Perdidimus quam dat gratia justitiam. 
Quique igitur geminae miseraris busta ruinae, 
     Ne nostro exitio consociare cave. 
Nam si quae Domini data munera sero fatemur, 
     Haec homini credis debita, noster eris
&lt;/poem&gt;.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>gl695k794m2xiahudguxwofe9vjc9yd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263832</id>
      <parentid>263831</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haeresium */</comment>
      <origin>263832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="56vu3100wc4dk3xpu2bru8t5mudnaqm" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Prosper Tiro Aquitanus
|OperaeTitulus= Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haeresium
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo V
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1846
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Prosper_Aquitanus_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/51|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 51]]'''
 

&lt;poem&gt;
197 Nestoriana lues successi Pelagianae, 
     Quae tamen est utero praegenerata meo. 
Infelix miserae genitrix et filia natae, 
     Prodivi ex ipso germine quod peperi. 
Nam fundare arcem meritis prior orsa superbis, 
     De capite ad corpus ducere opus volui. 
Sed mea dum proles in summa armatur ab imis, 
     Congrua bellandi tempora non habui. 
199 Et consanguineae post tristia vulnera fraudis, 
     Aspera conserui praelia fine pari. 
Me tamen una dedit victam sententia letho: 
     Illa volens iterum surgere bis cecidit. 
Mecum oritur, mecum moritur, mecumque sepulcrum 
     Intrat, et inferni carceris ima subit. 
Quo nos praecipites insana superbia mersit, 
     Exutas donis, et tumidas meritis? 
Nam Christum pietate operum et mercede volentes 
     Esse Deum, in capitis foedere non stetimus; 
Sperantesque animi de libertate coronam, 
     Perdidimus quam dat gratia justitiam. 
Quique igitur geminae miseraris busta ruinae, 
     Ne nostro exitio consociare cave. 
Nam si quae Domini data munera sero fatemur, 
     Haec homini credis debita, noster eris
&lt;/poem&gt;.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>56vu3100wc4dk3xpu2bru8t5mudnaqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Hilarii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52450</id>
    <revision>
      <id>263828</id>
      <parentid>230028</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1215" sha1="oy1dxv66zg3vw25zf5gp7654jzzlr8p" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus= Epitaphium Hilarii  
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Hilarii
|Annus=  Saeculo V
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1846
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Incertus_050_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/50|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 50]]'''


==Epitaphium Hilarii==

&lt;poem&gt;
Antistes Domini, qui paupertatis amorem
Praeponens auro, rapuit coelestia regna,
HILARIUS; cui palma obitus, et vivere Christus;
Contemnens fragilem terreni corporis usum,
Hic carnis spolium liquit ad astra volans.
Spernit opes dum quaerit opes, mortalia mutans,
Perpetuum coelum donis terrestribus emit:
Gemma sacerdotum, plebisque orbisque magister.
Rustica quin etiam pro Christo munia sumens,
Servile obsequium non dedignatus adire,
Officio vixit minimus, sed culmine summus.
Nec mirum si post meruit tua limina, Christe,
Angelicasque domos intravit et aurea regna,
Divitias, paradise, tuas, fragrantia semper
Gramina, et halantes divinis floribus hortos,
Subiectasque videt nubes et sidera coeli.
Inscriptio tumulo ipsi S. Hilarii insculpta.

&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>oy1dxv66zg3vw25zf5gp7654jzzlr8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263838</id>
      <parentid>263828</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Epitaphium Hilarii */</comment>
      <origin>263838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="2nxtqosd3vfganlfii350n7d863tkv8" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus= Epitaphium Hilarii  
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Hilarii
|Annus=  Saeculo V
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1846
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Incertus_050_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/50|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 50]]'''


==Epitaphium Hilarii==

&lt;poem&gt;
Antistes Domini, qui paupertatis amorem
Praeponens auro, rapuit coelestia regna,
HILARIUS; cui palma obitus, et vivere Christus;
Contemnens fragilem terreni corporis usum,
Hic carnis spolium liquit ad astra volans.
Spernit opes dum quaerit opes, mortalia mutans,
Perpetuum coelum donis terrestribus emit:
Gemma sacerdotum, plebisque orbisque magister.
Rustica quin etiam pro Christo munia sumens,
Servile obsequium non dedignatus adire,
Officio vixit minimus, sed culmine summus.
Nec mirum si post meruit tua limina, Christe,
Angelicasque domos intravit et aurea regna,
Divitias, paradise, tuas, fragrantia semper
Gramina, et halantes divinis floribus hortos,
Subiectasque videt nubes et sidera coeli.

''Inscriptio tumulo ipsi S. Hilarii insculpta.''

&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>2nxtqosd3vfganlfii350n7d863tkv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistolae et decreta (PL 013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52517</id>
    <revision>
      <id>263843</id>
      <parentid>171195</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89409" sha1="cslwje4l7ektnxfr542onlnsiloe4fr" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=  Auctores varii
|OperaeTitulus= Epistolae et decreta   
|OperaeWikiPagina= Epistolae et decreta (PL 013)
|Annus=  Saeculo III
|SubTitulus=
|Genera=epistulae Paparum
|Editio=Migne 1845
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Auctores_varii_013_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}


'''[[Patrologia Latina/13|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 13]]'''

''AucVar.EpEtDe4 13 Auctores varii Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

EPISTOLA PRIMA CONSTANTII AD ATHANASIUM.

Constantius Victor Augustus Athanasio.

Diu te jactari vexarique immanibus undarum procellis nostrae clamentiae humanitas non permisit: nudatum siquidem paternis sedibus bonisque tuis spoliatum, et in inviis feralibusque locis errabundum nostra indefatigabilis pietas non deseruit. Nam tametsi jampridem supersedi mentis meae propositum ad te scribere, eo quod te ultro adventurum exspectarem, et postulaturum malorum tuorum remedium, tamen, quia fortasse voluntatem propositi tui metus impedivit, ideo litteras munificentiae nostrae plenissimas ad tuam constantiam misimus, ut secure conspectui nostro quamprimum tuam praesentiam offeras, ut voti particeps, nostramque humanitatem expertus, tuis restituaris. Hac enim de causa dominum meum et fratrem Constantem victorem augustum pro te adhortationibus conveni, ut tibi veniendi facultatem daret, quo utriusque nostrum nutu patriae restituaris, et hoc pro pignore nostrae gratiae habeas.

Κωνστάντιος νικητής Αὔγουστος Ἀθανασίῳ ἐπισκόπohgr;ι·

Ἐπὶ πολύ σε κλυδωνίζεσθαι, καὶ χειμάζεσθαι τοῖς τῆς θαλάσσης ὁμοίως κύμασιν ἀγρίοις, οὐκ ἀφῆκεν ἡ τῆς ἡμετήρας ἡμερότητος φιλανθρωπία· γυμνωθέντα σε τῆς πατρῴας ἑστίας, καὶ στερηθέντα τῶν ἰδίων, καὶ πλανώμενον ἠν θηριώδεσιν ἀνοδίαις, οὐ παρεῖδεν ἡ ἀκάματος ἡμῶν εὐσέβεια· εἰ καὶ τὰμάλιστα ἐπιπολὺ ὑπερεθέμην γραψαι τῆν πρόθεσιν τῆς ἐμῆς διανοίας προσδοκῶν αὐθαίρετόν σε παραγενέσθαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ τῶν καμάτων αἰτεῖν θεραπείαν· ὅμως ἐπειδὴ ἴσως ὁ φόβος, τὴν προαίρεσιν τῆς σῆς προθέσεως ἐνεπόδισε, διὰ τοῦτο δωρεᾶς πληρέστατα γράμματα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα διεπεμψάμεθα· ἵνα ἀφόβως ταῖς ἡμετέραις προσόψεσι ταχεῖαν τὴν σαυτοῦ παρουσίαν παρασχεῖν σπουδάσῃς, ὑπὲρ τοῦ τῆς σαυτοῦ ἐπιθυμίας ἀπολαύσας καὶ περασθεὶς ἡμῶν τῆς φιλανθρωπίας, τοῖς ἰδίοις ἀποκατασθῇς· τούτου γὰρ ἕνεκα καὶ τὸν δεσπότην καὶ ἀδελφόν μου Κώνσταντα, τὸν νικητὴν Αὔγουστον, ὑπὲρ σοῦ παρεκάλεσα, ἵνα τοῦ ἐλθεῖν ἐξουσίαν σοι δῷ, ἐπὶ τῷ ἀμφωτέρων ἡμῶν ἐπινευσάντων, τῇ πατρίδι ἀποκατασταθῇς, ἔχων τοῦτο τῆς ἡμῶν χάριτος ἐνέχυρον.

EPISTOLA SECUNDA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.

Et si superioribus litteris significavimus, ut secure ad nostrum comitatum accederes, eo quod maxime cupiamus te ad tuos remittere, tamen etiam has litteras nunc ad tuam soliditatem misimus, quibus adhortamur, ut sine omni diffidentia aut metu publica vehicula ascendas, et properes ad nos, ut, quae concupiscis, assequare.

Εἰ καὶ μάλιστα διὰ προτέρων γραμμάτων ἐδηλώσαμεν, ὅπως ἀμερίμνως, εἰς τὸ ἡμέτερον κομιτάτον παραγένῃ, διά τὸ μάλιστα βουλεύεσθαι ἡμᾶς ἀποστεῖλαί σε εἰς τὰ ἴδια, ὅμως καὶ νῦν ταῦτα τὰ γράμματα, πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα δεδηλώκαμεν· διὸ, προτρεπόμεθα χωρίς τινος ἀπιστίας καὶ φόβου, ἐπιβῆναί σε δημοσίοις ὀχήμασι καὶ σπουδάσαι πρὸς ἡμᾶς, ἵνα ὧν ἐπιθυμεῖς, ἀπολαῦσαι δυνηθῇς.

EPISTOLA TERTIA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.
Cum Edessae commoraremur, praesentibus tuis presbyteris, placuit ut misso ad te presbytero, festinares ad nostrum comitatum venire: ut ubi nostrum vidisses conspectum, statim Alexandriam transires. Sed quia plurimum temporis intercessit, ex quo litteris nostris acceptis non venisti, ideo te nunc denuo admonitum volumus, ut vel nunc saltem quam celerrime ad nos te conferas, quo tu ita patriae tuae restituaris, et nos tuis precibus frui possimus. Ad pleniorem autem cognitionem Achitam diaconum ad te misimus, a quo discere licebit et mentis nostrae voluntatem, et te assequi posse quae votis optas.

EPISTOLA PRIMA CONSTANTII AD CLEROS ALEXANDRINOS.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, episcopis et presbyteris catholicae Ecclesiae, salutem.

Non est derelictus a Dei gratia reverendissimus Athanasius, tametsi ad breve tempus humanae probationi subjectus fuerit: justum enim debitumque jam ab omnia ferente et sustinente Providentia calculum retulit, eo quod et voluntate Optimi, et judicio nostro, patriam et ecclesiam, quam antea divino nutu possedit, recipiat: ad quem congruentia enim a nostra humanitate perferri oportet: adeo ut omnia, quae antea contra eos, qui cum eo communionem celebrarunt, decreta fuere, oblivioni tradi velim; omnisque deinceps suspicio contra aboleatur; et immunitas, quam olim habuere ipsius clerici, firma illis et rata (prout decet) conservetur. Quin et hoc quoque ejus gratia adjici, aequum arbitrati sumus, ut apud universos sacri ordinis viros promulgetur, cunctis qui Athanasio adhaesere datam esse securitatem, sive episcopi, sive clerici sint. Abunde enim argumenti erit, unumquemque eorum probi animi esse, vel eo solo quod Athanasio consociati fuere. Quicumque enim meliori et judicio et factione hujus communionem elegerunt, hos omnes jussimus ad exemplar superioris Providentiae, et secundum nostram voluntatem, ut gratia ab optimo Deo tributa securiter perfruantur. Deus vos servet.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας.

Οὐκ ἀπελείφθη τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος ὁ αἰδεσιμώτατος ἐπίσκοπος Ἀθανάσιος· ἀλλὰ εἰ καὶ ἐν βραχεῖ χρόνῳ τῆ κατ' ἀνθρώπους δοκιμασίᾳ ὑπεβλήθη, ὅμως τὴν ὀφειλομένην παρὰ τῆς παντοφόρου προνοίας ὑπηνενεγκατο ψῆφον, ἀπολαβὼν βουλήσει τοῦ Κρείττονος, καὶ κρίσει τῇ ἡμετέρᾳ τὴν πατρίδα ὁμοῦ καὶ τὴν ἐκκλησίαν, ἧν θείῳ νεύματι προστάτης ἐτύγχανε, τούτῳ τὰ ἀκόλουθα ἔδει παρὰ τῆς ἡμετέρας ὑπᾶρξαι πρᾳότητος· ὥστε πάντα τὰ πρὸ τούτου κατὰ τῶν αὐτῶν κεκοινωνηκότων ὡρισμένα νῦν, ἀμνηστίᾳ παραδοθήσεται, πᾶσάν τε ὑποψίαν τοῦ κατ' αὐτοῦ χολάσαι τοῦ λοιποῦ τήν τε ἀτελείαν ἧς ἔτυχον πάλαι οἱ ἅμα αὐτῷ κληρικοὶ, τούτοις δὲ βεβαιωθῆναι προσηκόντως· ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο τῇ εἰς αὐτὸν χάριτι προστεθῆναι ἐδικαιώσαμεν ὥστε πάντας τοὺς τοῦ ἱεροῦ καταλόγου γινώσκειν ἐκδεδόσθαι τὸ ἄφοβον πᾶσι τοῖς αὐτῷ προστεθεμένοις, εἴτε ἐπισκόποις, εἴτε κληρίκοις· ἱκανον δὲ γνώρισμα τῆς ἑκάστου ὀρθῆς προαιρέσεως, ἔσται ἡ πρὸς τοῦτον ἕνωσις· ὅσοι γὰρ ἂν τῆς καλλίονος ὁμοῦ κρίσεώς τε καὶ μοίρας γενόμενοι τὴν τούτου ἕλωνται κοινωνίαν, τούτους πάντας ἐκελεύσαμεν καθ' ὁμοιότητα τῆς φθανούσης προνοίας, καὶ νῦν τῇ ὑφ' ὑμῶν βουλήσει, τοῦ Κρείττονος παρασχεθείσης χάριτος ἀπολαύειν.

EPISTOLA SECUNDA EJUSDEM AD EOSDEM.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, populo Alexandriae catholicae ecclesiae, salutem.

Cum ante oculos habeamus vestram in omnibus disciplinam, et nequaquam inscii simus vos jam pridem episcopali providentia destitutos, decrevimus Athanasium episcopum, virum apud omnes rectitudine morumque probitate clarum, ad vos remittere. Hunc igitur si libenter et decenter receperitis, eumque ad Deum fusis precibus opitulatorem adhibueritis, concordiam et vobis decoram et nobis gratissimam simul pacemque perpetuam et ecclesiae legem conservabitis. Absurdum enim est discordiam aut seditionem inter vos agitari, et alienum hoc ipsum est a nostrorum temporum integritate. Volumus igitur et hoc vitium prorsus a vobis abesse, et vos in vestris precibus perpetim illo (ut dixi), praeside et opitulatore apud Deum uti, et in eo studio solito more perseverari; ut tali proposito, vestro omnium ore celebrato, Gentiles, qui etiamnum idolorum erroribus inhaerent, ad sacrae religionis cognitionem promptissime decurrant.

Rogat suscipi Athanasium. --Quapropter denuo vos admonemus, ut superioribus dictis acquiescentes, episcopum suffragio Optimi, et nostra voluntate, huc remissum, libenter suscipiatis, eumque ab animis sententiisque vestris indissolubilem putetis: id enim vos decet, et nostrae mansuetudini congruum est. Ad omnem siquidem conturbationis et seditionis materiam exstirpandam, qua cupidi malorum libenter utuntur, nostris apud vos judicibus per litteras injunximus, ut, quotquot seditiosos invenerint, poenis suppliciisque legum coerceant. Omnia igitur ista prae oculis habentes, et nostram cum optimo Deo conjunctam sententiam, curamque vestram simul et concordiae, poenamque in immodestos constitutam, congrua decentiaque sacrae religionis legibus servantes, praedictum Athanasium cum omni reverentia et honore colite, vestrasque preces cum eo et pro nostra et pro cujusque vitae sanctitate Deo omnium parenti offerte.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, τῷ λαῷ τῆς κατ' Ἀλεξάνδρειαν καθολικῆς ἐκκλησίας·

Σκόπον ποιούμενοι τὴν ὑμετέραν ἐν ἅπασιν εὐνομίαν, εἰδότες τε ὡς ἐπιπολὺ τῆς τοῦ ἐπισκοποῦντος προνοίας ἐστερῆσθαι, Ἀθανάσιον τὸν ἐπίσκοπον, ἄνδρα τοῖς πᾶσι, διά τε τὴν προσοῦσαν ὀρθότητα, καὶ διὰ τὴν οἰκείαν εὐτροπίαν γνώριμον, πάλιν πρὸς ὑμᾶς ἀποστεῖλαι ἐδικαιώσαμεν· τοῦτον συνήθως καὶ προσηκόντως ὑποδεξάμενοι, καὶ ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς βοηθὸν προστησάμενοι, τὴν ὑμῖν τε πρέπουσαν καὶ ἡμῖν ἀρεστὴν ὁμόνοιαν καὶ εἰρήνην κατὰ τὸν τῆς ἐκκλησίας θεσμὸν δίαρκῆ φυλαττέον σπουδάσατε. οὐδὲ γὰρ εὔλογόν ἐστι διχόνοιάν τινα ἢ στάσιν ἐν ὑμῖν κινηθῆναι, ὑπεναντίαν τῆς τῶν ἡμετέρων καίρων εὐμοιρίας· καὶ τοῦτο μὲν ἀπεῖναι ἀφ' ὑμῶν παντελῶς βουλόμεθα· τὸ δέ γε ταῖς εὐχαῖς ὑμᾶς διαρκῶς αὐτῷ, ὡς προείρηται, προστάτῃ καὶ ἐπικούρῳ χρωμένοις, πρὸς τὸ θεῖον ἐμμένειν συνὴθως παραινοῦμεν ὡς ἂν τῆς τοιαύτης ὐμῶν προσθέσεως εἰς τὰς ἁπάντων εὐχὰς διαβαινούσης, καὶ ἐκ τῶν ἐθνῶν, οἲ τῇ τῶν εἰδώλων πλανῇ ἔτι καὶ νῦν προανέχοντες, ἐπὶ τὴν τῆς ἱερᾶς θρησκείας ἐπίγνωσιν, προθυμότατα σπούδοιεν, Ἀλεξανδρεῖς προσφιλέστατοι.

Καὶ αὖθις οὖν παραινοῦμεν, τοῖς προειρημένοις ἐμμένειν, τὸν δὲ ἐπίσκοπον, ψήφῳ τοῦ Κρείττονος, καὶ ἡμετέρᾀ γνώμῃ ἀπεσταλμένον, ἡδέως δέξασθε, πάσης ψυχῆς γνώμῃ ἀσπαστὸν ἡγήσασθε· τοῦτο γὰρ καὶ ὑμῖν πρέπει, καὶ τῇ ἡμετέρᾳ πρᾳότητι προσήκειν συνέστηκεν· ὑπὲρ γὰρ τοῦ πᾶσαν ἀνασκεύην, καὶ στάσεως πρόφασιν περιαιρεσθῆναι τῶν ἐθελοκακίᾳ χρωμένων, τοῖς παρ' ὑμῖν δικασταῖς διὰ γραμμάτων προσετάξαμεν ἅπαντας, οὓς ἂν στασιώδεις καταμάθοιεν τῇ τῶν νόμων ὑποβάλλειν ἐκδικίᾳ. ἀμφότερα τοίνυν συνορῶντες, καὶ τὴν ἡμετέραν μετὰ τοῦ Κρείττονος γνώμην, καὶ τῶν ὑπὲρ ὑμῶν καὶ τῆς ὁμονοίας λόγον, καὶ τὴν κατὰ τῶν ἀτάκτων τιμωρίαν, τὰ πρέποντα καὶ ἁρμόζοντα τῷ τῆς ἱερᾶς θρησκείας θεσμῷ διαφυλάττοντες, καὶ τὸν προειρημένον διὰ πάσης αἰδοῦς καὶ τίμης ἄγοντες, τὰς εὐχὰς ἅμα αὐτῷ ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τῆς τοῦ βίου εὐνοίας τῶν ὅλων Θεῷ πατρὶ ἀναπέμπειν σπουδάζετε.

EPISTOLA EJUSDEM AD NESTORIUM.

Victor Constantius Augustus Nestorio, et eadem forma Augustamnicae, Thebaidis, et Africae praefectis.

Si quid unquam ad noxam contumeliamve eorum, qui Athanasio communicarunt, decretum invenitur, id omnino deleri volumus. Nam et officium quod antea habuerunt ejus clerici, iterum eosdem habere volumus. Hoc enim decretum observari jubemus, ut restituto Athanasio suae ecclesiae, communicatores illius idem habeant officium quod antea possederunt, quo et ipsi se gaudeant prorsus restitutos esse.

Νικητὴς Κωνστάντιος Ἀὔγουστος Νεστορίῳ, τῷ δὲ αὐτῶ τύπῳ καὶ τοῖς ἐν Ἀυγουσταμνίκῃ, καὶ Θηβαΐδι, καὶ Λιβύῃ ἡγεμόσιν.

Εἴ τί ποτε πρὸ τούτου, ἐπὶ βλάβῃ καὶ ὕβρει τῶν κοινωνούντων Ἀθανασίῳ τῷ ἐπισκόπῳ πραχθὲν εὑρίσκεται, τοῦτο νῦν ἀπολειφθῆναι βουλόμεθα, καὶ γὰρ τὴν ἀλειτουργησίαν ἣν οἱ αὐτοῦ κληρικοὶ εἶχον, τὴν αὐτὴν πάλιν θέλομεν ἔχειν· ταύτην δὲ τὴν ἡμετέραν πρόσταξιν φυλαχθῆναι βουλόμεθα, ὥστε ἀποδοθέντος Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου τῇ ἐκκλησίᾳ, τοὺς κοινωνοῦντας αὐτῷ ἔχειν ἀλειτουργησίαν ἣν ἀεὶ ἔσχον ἣν καὶ οἱ λοιποὶ κληρικοὶ ἔχουσιν, ἵνα οὕτως ἔχοντες καὶ αὐτοὶ χαίρωσιν.

EPISTOLA QUARTA EJUSDEM AD ATHANASIUM.

Victor Constantius Augustus Athanasio salutem.

Votum meum fuisse ut omnia ex sententia fratri meo Constanti procederent, neque vel tuam conscientiam latet. In quanto autem moerore fuerim, cum didicissem eum a quibusdam impiis sublatum esse, facile iterum tua prudentia divinaverit. Caeterum quia nonnulli sunt in hoc luctuoso tempore, qui te terrere satagunt, ideo has litteras tuae firmitudini porrigendas censuimus, quibus tibi auctor sum, ut, quemadmodum episcopum decet, ea quae ad sacram religionem pertinent, populos doceas, tuisque consuetis precibus vaces, neque vanum rumorem ferentibus credas, quicumque etiam fuerint. In nostro autem animo fixum est, ut secundum nostram voluntatem perpetuo in sede tua episcopus maneas. Divina providentia te plurimis annis conservet, parens charissime.

Νικητὴς Κωνστάντιος Αὔγουστος, Ἀθανασίῳ.

Εὐχὴν ἀεί μοι ταύτην γεγενῆσθαι, ὥστε πάντα καταθυμίως ἀποβαίνειν τῷ ποτέ μου ἀδελφῷ Κώνσταντι, οὐδὲ τὴν σὴν σύνεσιν ἔλαθεν, ἐν ὅσῃ τε λύπῃ διετέθην, μαθὼν τοῦτον ἀνῃρηθῆναι παρά τινων ἀνοσιωτάτων, στοχάζεσθαι πάλιν δύναται ἡ σὴ φρόνησις. ἐπεὶ οὖν τινές εἰσιν οἱ ἐν τῷ παρόντι καιρῷ, τῷ οὕτως πενθικῷ, πειρώμενοί σε ἐκφοβεῖν, διὰ τοῦτο ταῦτα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα, δοθῆναι τὰ γράμματα ἐδικαίωσα, προτρεπόμενός σε, ἵνα, ὡς πρέπει ἐπίσκοπον, τοὺς λαοὺς τὰ ὀφειλόμενα τῇ θείᾳ θρησκείᾳ διδάσκῃς, καὶ μετ' αὐτῶν συνήθως εὐχαῖς σχολάζῃς, καὶ μὴ ματαίοις θρύλλοις, οἵ τινες ἂν γένοιντο, πιστεύσῃς, ἡμῖν γὰρ τοῦτο ἐν ψυχῇ πέπηγεν, ὥστε σε ἀκολούθως τῇ ἡμετέρᾳ προαιρέσει, διὰ πάντος ἐν τῷ τόπῳ σου θέλειν ἐπίσκοπον εἶναι· ἡ θεία πρόνοια πολλοῖς ἔτεσί σε διατηροίη, γονεῦ προσφιλέστατε.

ANNO DOMINI CCCXXXVII. EPISTOLA IMPERATORIS CONSTANTINI JUNIORIS AD ALEXANDRINOS.

Constantinus Caesar populo catholicae ecclesiae Alexandrinae salutem.

Neque vestram sacram mentem latere arbitror, ideo Athanasium adorandae legis interpretem in Gallias missum esse, ne quo tempore sanguinolentorum hostium feritas sacro ejus capiti quam maxime immineret, implicitusque malorum collimitio, aliquid intolerandum, et cui remedium nullum esset, pateretur. Ad hanc igitur feritatem eludendam, tot faucibus inhiantium subtractus, ut sub me ageret jussus est. Atque ita in hac urbe commoratus est, ut omnibus rebus necessariis abundaret, tametsi ejus reverenda virtus, divina ope fretus, onera asperioris fortunae vilipenderet. Jam cum imprimis vestrae in Deum pietati, suisque sedibus hunc episcopum dominus noster et pater Constantinus restituere vellet, et humana sorte praeventus, antequam hoc votum impleret, requieverit; ego mihi convenire puto, ut, suscepta voluntate sacrae memoriae imperatoris, id ipsum adimpleam quod ille non potuit. Cum igitur Athanasius ad vestrum conspectum penetraverit, tunc demum intelligetis quantae apud nos reverentiae fuerit. Neque id mirum videri debet, si quid hujusmodi in ejus gratiam fecerim; ad hoc enim faciendum meam mentem et vestri desiderii imago, et species tanti viri instigavit. Divina providentia vos servet, dilecti fratres. Datum Treveris XV calendas Julias.

Κωνσταντῖνος Καῖσαρ τῷ λαῷ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας πόλεως Ἀλεξανδρείας.

Οὐδὲ τὴν τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοίας ἀποπεφευγέναι γνῶσιν οἶμαι, διά τοῦτο Ἀθανάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου ὑποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς τὰς Γαλλίας ἀπεστάλθαι, ἵν' ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοβόρων αὐτοῦ καὶ πολεμίων ἐχθρῶν εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλῆς ἐπέμεινε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφῆς ἀνήκεστα ὑποστῇ· πρὸς τὸ διαπαῖξαι τοίνυν ταύτην ἀφαιρεθεὶς τῶν φαρύγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, ὑπ' ἐμοὶ διάγειν κεκέλευσται· οὕτως ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ δίετριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν, εἰ καὶ τὰ μάλιστα αὐτοῦ ἡ ἀοίδιμος ἀρετὴ ταῖς θείαις πεποιθυῖα βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας τύχης ἄχθη ἐξουθενεῖ. τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστάτην ὑμῶν θεοσέβειαν, ὁ δεσπότης ἡμῶν Κωνσταντῖνος ὁ σεβαστὸς, ὁ ἐμὸς πατὴρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρασχεῖν προῄρητο, ὅμως ἀνθρωπίνῳ κλήρῳ προληφθεὶς πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύσατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶσαι· ὅστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχοι προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς τετύχηκε γνώσεσθε· οὐ γὰρ θαυμαστὸν εἴ τι δ' ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα, καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἥτε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκὼν, καὶ τὸ τοῦ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. ἡ θεία πρόνοια ὑμᾶς διαφυλάξαι, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ. ἐδόθη πρὸ δεκαπέντε καλανδῶν Ἰουλίων ἐν Τριβέροις.

ANNO DOMINI CCCXLIX. EPISTOLA URSACII ET VALENTIS AD ATHANASIUM.

Domino et fratri Athanasio episcopo Ursacius et Valens episcopi salutem.

Nacti occasionem per fratrem et compresbyterum nostrum Museum istuc ad tuam dilectionem euntem, chare frater, ejus opera admodum te ex Aquileia salutatum voluimus, optamusque te salvum nostras epistolas perlegere: cujus rei fiduciam nobis daturus es, si tu quoque in scribendo vices observaris. Scire enim te volumus, pacem tibi nobiscum esse, et communionem ecclesiasticam intercedere: cujus rei fidem esse volumus nostram istis litteris inscriptam salutationem. Divina providentia te conservet, dilecte frater.

ANNO DOMINI CCCLV. EPISTOLA CONSTANTII AD EUSEBIUM.

Constantius victor ac triumphator semper Augustus Eusebio episcopo.

Metiri facile posse, rei magnitudine commonente, gravitatem tuam, omnibus ad meam diligentiam pertinentibus praeferre me coram religione superna, quod praecellit, et in meo animo praeeminere confido, tamen id prudentiae tuae, documentis etiam frequenter emissis, compertum, cum perspicias, id me agere noctibus ac diebus, quod ad venerabilem cultum proficere posse confido. Quid enim mihi gratius esse aut utilius, quam Deo animum devovisse: usque adeo, ut hujus modi studio facilitatem omnem sentiam esse obnoxiam? Itaque ecclesias venerabiles ex intimo mentis affectu semper intueor, earumque unitatem omnibus salutarem cupio recuperare ac firmiter obtinere: ob quam causam conventum sanctorum episcoporum in Mediolanensi placuit fieri civitate, eos vel maxime qui alibi gesta possint facile revelare, (revellere); in diversis quippe provinciis episcoporum sunt coacta concilia, sed quid per singulos concordi unanimitate decreverunt prudentissimi episcopi, in synodo Mediolanensi perspicue declaratum est. Denique venientes pauci de provinciis singulis voluntate communi unanimes protulerunt, et juxta venerationem legi debitam firmaverunt. Quod ergo religioni (religiosis) fuerat consentaneum, eorumdem placito corroboratum est; ut ad sanctitatem tuam quatuor de consortio suo censuerint esse mittendos, pariter commonentes se id sequi gravitatem tuam, quod ad utilitatem Ecclesiae non abhorret. Nos certe qui esse Dei famulos gloriamur, hortamur pariter ac monemus, ut consensui fratrum tuorum adhaerere non differas. Confidimus quippe, cum hoc fuerit factum, unitate firmissima posse ecclesias gratulari. Deus te semper tueatur multos annos, frater charissime atque amantissime.

ANNO DOMINI CCCLIX VEL CCCLX. EPISTOLA CONSTANTII AD SYNODUM ARIMINENSEM. 

Constantius monuit ne quid de orientalibus, qui seorsim convenirent Selouciae, definire praesumerent.
Victor Constantinus ( Constantius ) Maximus triumphator semper Augustus episcopis.

Continent priora instituta, venerabiles, sanctimoniam legis rebus ecclesiasticis niti: satis superque perspeximus litteris ad nostram ( f. vestram) prudentiam datis, iisdem oportere operam dare: cum profecto et episcoporum id officio congruat, et salus omnium longe lateque populorum hoc fundamine roboretur. Sed res admonuit instituta rursus exsistere ( al. insistere ). Non enim aliquis definita geminari superfluum judicabit, cum (crebra) rebus consueverit admonitio augere cumulum diligentiae. His ita se habentibus, de fide atque unitate tractari debere cognoscat sinceritas vestra, et operam dari ut ecclesiasticis rebus ordo competens praebeatur. Discurret namque cunctorum posteritas ubique populorum, et concordia fida servabitur, cum penitus amputatis nec hujusmodi quaestionibus cunctis sectando commoverit, res ista non debet ita intentionem animi (longius) propagare. Non enim de orientalibus episcopis in concilio vestro patitur ratio aliquid definiri. Proinde super his tantum quae ad vos pertinere cognoscit gravitas vestra, tractare debebitis, et completis celeriter universis, consentiente consensu, decem mittere ad comitatum meum, ut prudentiae vestrae prioribus litteris intimavimus. Praedicti enim poterunt omnibus, quae eisdem orientalibus proposuerint, respondere, vel tractare de fide, ut exitu competenti omnis quaestio terminetur, et ambiguitas sopiatur. Quae cum ita sint, adversus orientales nihil statuere vos oportet, aut si aliquid volueritis contra eosdem praedictis absentibus definire, id quod fuerit usurpatum irrito evanescet effectu. Non enim illa vires habere poterit definitio, cui nostra statuta testantur jam nunc robur et cupiam ( al. copiam) denegari. Quae cum ita sint, moderatione religionis venerabilibus antistitibus consentanea debetis veneranda perficere, ut id quod religio postulat, explicetur, et quod audiri prohibet ratio, nullus usurpet. Divinitas vos servet per multos annos, parentes charissimi. Dat. VI kal. Junias, Eusebio et Hypatio coss.

EPISTOLA PRIMA ARIMINENSIS SYNODI AD CONSTANTIUM.

Dei jussui, tuoque pio edicto parentes quae olim dogmatibus tradita ita esse, ut tradita sunt, nostris suffragiis stabilienda judicavimus. Nam Ariminum ex omnibus ad occidentem positis civitatibus in unum convenimus, ut fides catholicae Ecclesiae cognosceretur, et qui alterius opinionis essent, manifesti fierent. Ibique post longam deliberationem optima visa est ea fides, quae hactenus usque a priscis temporibus perduravit, quam et prophetae, et evangelistae, et apostoli per Dominum nostrum Jesum Christum praedicarunt, qui est tui imperii custos, et tuae valetudinis defensor. Statutum est igitur, ut eam retinentes coleremus, et colentes usque ad finem conservaremus. Indecens enim et nefarium, aliquid ex recte et juste decretis, et ex Nicaeae publice cum illustrissimo principe Constantino patre tuo per accuratam deliberationem constitutis immutare velle, in quibus tanta doctrina est et prudentia, ut ea ubique depraedicata ad omnium aures animosque pervenerit, quae sola hostis et interfectrix Arianae haereseos, et per quam non illa sola, sed reliquae haereses sublatae sunt: in qua certe et addere aliquid, temerarium est; et auferre, periculosum: quorum si alterutrum fiat, erit hostibus quidlibet agendi libera facultas.

De damnatione Ursacii et Valentis. --Atque ea de causa Ursacius et Valens, jampridem socii et astipulatores Ariani dogmatis, a nostra communione, sententia data, segregati fuere: quam ut denuo recuperarent, de peccatis suis, in quibus se conscios agnoscebant, poenitentiam veniamque postularunt ut eorum syngraphae testantur: et ob id illis venia gratiaque delictorum facta est. Haec autem per id temporis facta sunt, cum Mediolani synodus in consessum ibat, praesentibus ibidem Romanae Ecclesiae presbyteris: fuitque proinde nobis persuasissimum, iniquum esse, cum imperator Constans ab obitu suo dignus omni memoria hanc fidem omni cura et diligentia conscriptam promulgarit, tum demum ex quo ille baptizatus, ex hominibus in requiem sibi debitam translatus est, aliquid novi in ea fide moliri velle, et tot sanctos confessores et martyres hujus placiti scriptores auctoresque contemnere, qui pro veteri lege, rituque Ecclesiae, in ea sententia permansere: quorum fidem Deus per Dominum Jesum Christum in tempora tui imperii contulit: per quem ita late regnas, ut etiam nostro orbi imperes.

De inconstantia Ursacii et Valentis. --Verum denuo miseri isti deplorati animi, nefario ausu, impiae sententiae sese praecones ostendunt, et omnia veritatis decreta convellere nituntur. Eo enim tempore, quo pro tuo edicto synodus cogebatur, ipsi fraudis suae consilia denudarunt: conati enim sunt per vafriciem et tumultum, cum sociis istius factionis, Germinio, Auxentio, Caio, contentiones discordiasque seminantibus, novas res facere. Quorum doctrina una eademque omne genus blasphemiarum superat. Ubi autem viderent, non esse ibi homines ejusdem studii, neque illorum pravis sententiis astipularentur, in nostrum consilium se transtulerunt, ut viderentur aliud quippiam scribere: sed ipsi non ita diu postea animum suum ostenderunt. Ne igitur res ecclesiasticae in easdem molestias cadant, neve turbatio et tumultus denuo omnia involvat et confundat; constanter visum est, olim decreta pro legitimis inconcusse servanda, et istos a nostra communione submovendos esse.

De legatione ad Constantium missa. --Atque ideo legatos nostros ad tuam aequitatem misimus, qui tibi sententiam synodi ex epistola ostenderent: idque legatis nostris ante omnia mandatum est, ut veritatem priscis et justis rerum allegationibus probarent, et tuae sanctitati ostenderent, quod non, quemadmodum Ursacius et Valens inquiunt, pax futura sit, si aliqua ex rebus justis subvertantur. Nam quomodo pacifice agere poterunt, qui pacem tollunt? sed potius inde contentionem turbationemque tum reliquis civitatibus, tum Romanae urbi oborituras esse. Quapropter supplicamus tuae humanitati, ut benignis auribus et sereno vultu nostros legatos intuearis, neque ad contumeliam mortuorum aliquid novi induci permittas, sed nos sinas in institutis decretisque majorum permanere, quos magno ingenio, prudentia, et Spiritu sancto omnia fecisse asseveravimus. Certe res novae quas isti moliuntur, credentibus incredulitatem, incredulis credulitatem inducunt.

Episcopi petunt missionem. --Iterum te nostris supplicationibus convenimus, ut jubeas episcopos peregre commorantes, quos et gravitas aetatis et paupertas affligit, quam facillime in patriam deduci; ne ecclesiae, absentibus episcopis, desertae relinquantur. Id quoque nostris precibus addimus, quo nihil desit rerum priscarum, nihilque exuberet, sed omnia firma maneant, usque a temporibus beati patris tui in hodiernum diem observata; ne nos posthac vexari, et a nostris dioecesibus segregari permittas; sed ut episcopi cum suis populis pacem ad preces cultusque divinos et otium habeant, orantes pro tuo imperio, salute, et pace, quam tibi in perpetuum divinitas largiatur. Nostri porro legati subscriptiones, salutationesque episcoporum afferunt, qui tuam sanctitatem de hac causa ex ipsis sacris litteris edocebunt.

Ἐκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως, καὶ τῆς σῆς εὐσεβείας προστάγματος, τὰ πάγαι δογματισθέντα γεγενῆσθαι πιστεύομεν· εἰς γὰρ Ἀρίμινον ἐκ πασῶν τῶν πρὸς δύσιν πόλεων, εἰς τὸ αὐτὸ πάντες ἐπίσκοποι συνήλθομεν, ἵνα καὶ ἡ πίστις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας γνωρισθῇ, καὶ οἱ τὰ ναντία φρονοῦντες ἔκδηλοι γένωνται· ὡς γὰρ ἐπὶ πλεῖστον διασκοποῦντες εὑρήκαμεν, ἀρεστὸν ἐφάνη τὴν πίστιν τὴν ἔκπαλαι διαμένουσαν, ἣν καὶ οἱ προφῆται καὶ τὰ εὐαγγέλια, καὶ οἱ ἀπόστολοι διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκήρυξαν, τοῦ καὶ τῆς βασιλείας φρουροῦ, καὶ τῆς σῆς ῥώσεως προστάτου, ἵνα ταύτην κατασχόντες φυλάξωμεν, καὶ φυλάττοντες μέχρι τέλους διατηρήσωμεν. ἄτοπον γὰρ καὶ ἀθέμιστον ἐφάνη τῶν ὀρθῶς καὶ δικαίως ὡρισμένων τι μεταλλάσσειν, καὶ τῶν ἐν Νικαίᾳ κοινῇ μετὰ τοῦ ἐνδοξοτάτου σου πατρὸς καὶ βασιλέως Κωνσταντίνου ἐσκεμμένων, ὧν ἡ διδασκαλία τε καὶ τὸ φρόνημα διῆλθε καὶ ἐκηρύχθη εἰς πάσας ἀνθρώπων ἀκοάς τε καὶ διανοίας· ἥτις ἀντίπαλος μονή καὶ ὀλετὴρ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως ὑπῆρξε· δι' ἧς οὐ μόνον αὐτὴ, ἀλλὰ καὶ αἱ λοιπαὶ αἱρέσεις καθῃρέθησαν· ἐν ᾗ ὄντως καὶ τὸ προσθεῖναί τι σφαλερὸν, καὶ τὸ σφαλέσθαι ἐπικίνδυνον ὑπάρχει. ὡς εἴπερ καὶ θάτερον γένοιτο, ἔσται τοῖς ἐχθροῖς ἄδεια τοῦ ποιεῖν ἅπερ βούλοιντο· ὅθεν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης ἐπειδὴ ἔκπαλαι μέτοχοί τε καὶ σύμφρονες τοῦ ἀρειανικοῦ δόγματος ἦσαν καθεστηκότες, καὶ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας χωρισθέντες ἀπεφάνθησαν. ἧς ἵνα μετάσχωσιν, ἐφ' οἷς ἑαυτοῖς συνεγνώκεισαν πλημμελήσαντες, μετανοίας τε καὶ συγγνώμης ἠξίουν τυχεῖν, ὡς καὶ τὰ ἔγγραφα τὰ ὑπ' ἐκείνων γεγενημένα μαρτυρεῖ, δι' ὧν ἁπάντων φειδὼ γεγένηται, καὶ τῶν ἐγκλημάτων συγγνώμη. ἧν δἐ ὁ καιρὸς καθ' ὃν ταῦτα ἐπράττετο, ὅτε ἐν Μεδιολάνῳ τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο· συμπαρόντων δὲ καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας. ἐγνωκότες δὲ ἅμα καὶ τὸν μετὰ τὴν τελευτὴν ἄξιον μνήμης Κωνσταντῖνον, μετὰ πάσης ἀκριβείας, καὶ ἐξετάσεως τὴν συγγραφεῖσαν πίστιν ἐκτεθεικότα· ἐπειδὴ δὲ ὡς ἐξ ἀνθρώπων ἐγένετο βαπτισθεὶς, καὶ πρὸς τὴν ὀφειλομένην εἰρήνην ἀνεχώρησεν, ἄτοπον ἐνομίσαμεν εἶναι μετ' ἐκεῖνόν τι καινοτομεῖν, καὶ τοσούτους ἁγίους ὁμολογητὰς καὶ μάρτυρας, τοὺς καὶ τοῦδε τοῦ δόγματος συγγραφεῖς τε καὶ εὑρετὰς ὑπεριδεῖν· οἵ τινες κατὰ τὸν παλαιὸν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας θεσμὸν, ἅπαντα φρονοῦντες διαμεμενήκασιν· ὧν ὁ Θεὸς τὴν πίστιν καὶ εἰς τοὺς σοὺς χρόνους τῆς βασιλείας μετέδωκε, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ σοι καὶ τὸ βασιλεύειν οὕτως ὑπῆρξεν, ὡς καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης κρατεῖν· πάλιν γοῦν οἱ ἀλεεινοὶ καὶ οἰκτροὶ τῷ φρονήματι, ἀθεμίστῳ φρονήματι τῆς δυσσεβοῦς φρονήσεως, κήρυκας ἑαυτοὺς ἀνήγγειλαν, καὶ ἐπιχειροῦσιν ἀνατρέπειν πᾶν τὸ τῆς ἀληθείας σύνταγμα· ὡς γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνον τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουργίᾳ τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν τῆς τοιαύτης ἑτεροίας τοὺς συναλισκομένους, εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον καὶ Γάϊον, τοὺς τὴν ἔριν, καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦν τας. ὧν ἡ διδασκαλία μία μὲν οὖσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον οὐχὶ τῆς αὐτῆς προαιρέσεως ὄντας, οὔτε ὁμογνωμονοῦντας ἐφ' οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτοὺς, ὡς δοκεῖν ἕτερον γράφειν· ἦν δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων· ἵνα μὴ οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ τὰ τῆς ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντα συγχέῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα, ἔμμονα καὶ ἀμετακίνητα διαφυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους, ἀπὸ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχωρίσθαι. δι' ἣν αἰτίαν, τοὺς ἀναδιδάξαντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας· τοῖς γε πρεσβεύουσι, πρό γε πάντων τοῦτο παρακελευόμεθα τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι, ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων καὶ δικαίων ὁρμωμένους, οἱ καὶ τὴν σὴν ἀναδείξουσιν ὁσιότητα, ὅτι οὐχ' ὥσπερ ἔφησαν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατραπείη· πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρήνην καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ γενήσεται· διὸ δὲ καὶ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἴνα προσηνέσιν ἀκοαῖς καὶ γαληναίῳ βλέμματι τὰ τῆς ἡμετέρας πρεσβείας ἀθρήσειας, μὴ τε πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας, ἀλλ' ἐάσεις ἡμᾶς ἐμμένειν τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε, καὶ νενομοθετημένοις, οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι ἐφήσαμεν ἄν. τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτοκούμενα, τοῖς μὲν πιστεύσασιν ἀπιστίαν ἐμποιεῖ, τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν ὠμότητα· ἱκετεύομεν δὲ ἔτι ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπισκόπους, τοὺς ἐν ταῖς ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐνδεὲς τρύει, τὴν εἰς τὴν οἰκίαν ἀνακομιδὴν ποιήσασθαι ῥᾳδίαν, ἵνα μὴ ἔρημοι τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων αἱ ἐκκλησίαι διαμένωσιν· ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μὴ τε ἐλλείπᾳ τι τῶν προϋπαρξάντων, μὴ τε πλεονάζῃ, ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας, καὶ εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ ἐκτὸς τῶν ἰδίων παροικιῶν ἀλλοτρίους ἐπιτρέψειας γενέσθαι, ἀλλ' ἵνα οἱ ἐπίσκοποι συν τοῖς ἰδίοις λαοῖς μετ' εἰρήνης εἰς εὐχάς τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ θειότης σοι εἰς τὸ διηνεκὲς χαριεῖται· οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τὰς ὑπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν, οἵ τινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραφῶν, τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα.

EPISTOLA CONSTANTII AD EAMDEM SYNODUM. 

Episcopos Arimini suum ab expeditione barbarica reditum exspectare jubet imperator.
Constantius victor et triumphator Augustus, omnibus episcopis, qui sunt Arimini coacti, salutem.

Quamquam vestrae sanctitati minime obscurum est, nos maximam curam divinae et venerandae religionis Christi semper habuisse: tamen viginti episcopos, quos vestra prudentia ad legationem vestram obeundam misistis, hoc tempore ad nostrum conspectum admittendi, otium non erat; nam expeditio, quam contra barbaros in praesentia suscipimus, nos districtos tenet: et par est (uti nostis) ut ei, qui sit sacrosanctae religionis negotia tractaturus, animus ab omni cura et perturbatione liber sit. Proinde episcopis mandavimus, ut Hadrianopoli nostrum reditum exspectent: uti, cum ea quae ad rempublicam pertinent, rite procurata fuerint; illa deinceps, quae sint nobis proposituri, diligenter audire expendereque possimus. Vestrae autem gravitati interea ne molestum sit eorum reversionem exspectare; ut cum redierint, nostraque retulerint ad vos responsa, illa quae sint ex usu Ecclesiae catholicae futura, possitis ad exitum perducere.

Κωνστάντιος, νικητὴς καὶ θριαμβευτὴς, Αὔγουστος, πᾶσι τοῖς ἐν Ἀριμίνῳ ἐπισκόποις συνελθοῦσιν.

Ἀεὶ προηγουμένην ἔχειν ἡμᾶς φροντίδα, περὶ τοῦ θείου καὶ προσκυνητοῦ νόμου οὐδὲ ἡ ὑμετέρα χρηστότης ἀγνοεῖ· ἀλλὰ νῦν τοὺς ἀπὸ τῆς συνέσεως ἡμῶν ἀποσταλέντας εἴκοσι ἐπισκόπους ἀναδεξαμένους τὴν παρ' ἡμῶν πρεσβείαν, τέως οὐκ ἠδυνήθημεν ἰδεῖν· ἀναγκαία γὰρ ἡμῖν ἡ πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁδός· καὶ ὡς οἴδατε, πρέπει τὴν ψυχὴν καθαρὰν οὖσαν ἀπὸ πάσης φροντίδος, τὰ περὶ τοῦ θείου νόμου γυμνάζειν. τοιγαροῦν τοὺς ἐπισκόπους ἐκελεύσαμεν ἐν τῇ Ἀδριάνου πόλει, ἐκδέξασθαι τὴν ἡμετέραν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν πάντα καλῶς διατεθῇ τὰ δημόσια, τότε λοιπὸν ὅπερ ὑποβάλλουσιν ἀκοῦσαι, καὶ δοκιμάσαι δυνηθῶμεν· τῇ μέντοι στεῤῥότητι ὑμῶν μὴ βαρὺ φανέσθω, ὥστε ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν ἐπανέλθωσι κωμίζοντες ὑμῖν τὰς ἡμετέρας ἀποκρίσεις, δυνηθῆτε εἰς πέρας ἀγαγεῖν τὰ πρὸς τὴν λυσιτέλειαν ἀνήκοντα τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ.

EPISTOLA SECUNDA SYNODI ARIMINENSIS AD CONSTANTIUM. 

Petit synodus veniam Arimino discedendi ante hiemis asperitatem.
Tuae clementiae litteras accepimus, imperator sanctissime, ex quibus didicimus, tibi, propter necessaria reipublicae negotia, eo tempore non satis suppetivisse otii legatos nostros in conspectum tuum admittendi, nobisque in mandatis dare, ut illorum reditum usque eo exspectemus, quoad tua prudentia intellexerit ea, quae sint a nobis convenienter majorum nostrorum institutis decisa decretaque. Caeterum jam per hasce litteras confitemur, tibique confirmamus, nos a nostro proposito et sententia nequaquam discessuros: legatis etiam nostris idem imperavimus. Quamobrem rogamus te, ut placido vultu litteras hasce, a nostra modestia ad te perscriptas, legendas cures: quin etiam ea, quae nostris legatis obeunda imposuimus, aequi bonique consulas. Illud praeterea tua benignitas ista nobiscum intelligit, quam tristis et acerba res sit, tot ecclesias, in tuis istis beatissimis temporibus, episcopis suis destitutas esse: et propterea tuam clementiam iterum obtestamur, imperator augustissime, ut ante hiemis asperitatem (modo tuae pietati ita visum fuerit) nobis ad nostras Ecclesias revertendi facias potestatem, quo possimus Deo Patri omnipotenti, et Domino ac Salvatori nostro Christo Filio ejus unigenito, pro tuo regno consuetas preces cum populo fundere, sicut et ante semper fecimus, et adhuc facere non desistimus.

Τὰ γράμματα τῆς σῆς φιλανθρωπίας ἐδεξάμεθα, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, τὰ περιέχοντα διὰ τὴν τῶν δημοσίων ἀνάγκην, τέως μὴ δεδυνῆσθαί σε τοὺς ἡμετέροὺς πρέσβεις θεωρῆσαι· ἡμᾶς δὲ κελεύεις ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον ἕως ἂν τὰ παρ' ἡμῶν ὁρισθέντα ἀκολούθως τοῖς προγόνοις ἡμῶν ἐπιγνῷ παρ' αὐτῶν ἡ σὴ εὐλάβεια· ἀλλὰ καὶ νῦν διὰ τούτων τῶν γραμμάτων ὁμολογοῦμεν καὶ διαβεβαιούμεθα, μηδαμῶς ἡμᾶς ἀναχωρεῖν τῆς ἡμετέρας προθέσεως· τοῦτο γὰρ καὶ τοῖς πρέσβεσιν ἡμῶν ἐνετειλάμεθα· ἀξιοῦμεν τοίνυν ὅπως γαληναίᾳ τῇ προσόψει, τάτε νῦν γράμματα τῆς ἡμετέρας μετριότητος κελεύσεις ἀναγνωσθῆναι· ἀλλὰ γὰρ κᾀκεῖνα ἃ διὰ τῶν πρέσβεων ἡμῶν ἐνετειλάμεθα ἡδέως ὑπόδεξαι· ἐκεῖνο μέντοι συνορᾷ μεθ' ἡμῶν καὶ ἡ σὴ ἡμερότης, ὅση νῦν ἐστι λύπη καὶ κατήφεια, ὅτι ἐν τοῖς μακαριωτάτοις καιροῖς τοσαῦται ἐκκλησίαι χωρὶς ἐπισκόπων εἰσι· καὶ διὰ τοῦτο πάλιν τὴν σὴν φιλανθρωπίαν ἀξιοῦμεν, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, ὅπως πρὸ τῆς τραχύτητος τῶν χειμώνων, εἴπερ ἀρέσειε τῇ σῇ εὐσεβείᾳ, κελεύσεις ἡμᾶς εἰς τὰς ἡμετέρας ἐκκλησίας ἐπανελθεῖν, ὑπὲρ τοῦ δύνασθαι ἡμᾶς τῷ παντοκράτορι Θεῷ καὶ τῷ δεσπότῃ καὶ σωτῆρι ἡμῶν Χριστῷ, τῷ υἱῷ αὐτοῦ τῷ μονογενεῖ, ὑπὲρ τῆς σῆς βασιλείας, τὰς ἐθίμους εὐχὰς μετὰ τῶν λαῶν ἀποπληροῦν, καθὼς καὶ ἀεὶ ἐπετελέσαμεν καὶ νῦν ἐχόμενοι.

ANNO DOMINI CCCLXV. EPISTOLA EPISCOPORUM ITALIAE ILLYRICIS DE FIDE NICAENA SUSCEPTA GRATULANTIUM.

Dilectissimis fratribus per Illyricum fidem paternam retinentibus, episcopi Italiae, in Domino aeternam salutem.

Divini muneris gratia est, ut secundum apostolum omnes unum sapere, omnes unum confiteri coeperimus: et quantum ad Italiam pertinet, cum fidei paternae, hoc est apud Nicaeam scriptae se reddidit, fraudem quam passa est apud Ariminum recognoscens, Illyricum etiam Deum clementi nutu respexisse gaudemus, et consortio infidelitatis, quo gravabatur, abjecto, ea quae sunt rectae sententiae probare coepisse, gratulamur. Nostram igitur, dilectissimi fratres, unam eamdemque accipite firmam subscriptione sententiam. Nicaeni tractatus adversus Arium, Sabelliumque, cujus Photinus partiaria haereditate damnatur, decreta servamus. Ariminensis concilii statuta quorumdam tergiversatione corrupta, consensu omnium provinciarum jure rescindimus; quorum etiam exemplaria transmittenda censuimus, ut nec in fide retinenda, nec in confutando Ariminensi concilio aliqua videretur condescensio.

Quicumque igitur nostrae unanimitatis optat habere consortium, quicumque individuam pacem nobiscum habere desiderat, quae sunt nostrae sententiae, comprobare festinet, et fidei nobis memoratae subscriptionem, et rescissionem Ariminensis concilii sine ambiguitate mittendo. Id certe petimus, quod complurium harum provinciarum porrigimus ipsi consensum. Auctores autem haeresis Arianae vel Aetianae Valentem et Ursacium, caeterosque eorumdem consortes, non nunc esse quod manifestari apud Illyricum coeperunt, sed olim condemnasse, manifestum est.

EPISTOLA SYNODI SINGEDUNENSIS AD GERMINIUM SEMIARIANUM.

Domino religiosissimo fratri Germinio, Valens, Ursacius, Gaius et Paulus, salutem.

Cum de spe et salute sollicitudo incumbit, magis laudandi esse debent qui solliciti sunt, quam reprehensionem aliquam sustinere. Salus autem ac spes principaliter in fide catholica consistit: et ideo quamvis conventione ad omnes nostros fratres et coepiscopos nostros Valente et Paulo admonita noluerit, ad id quod rumor latitat de te respondere, domine religiosissime, tamen quia litteris tuis testificatus es, te in eadem charitate perseverare, et paratum esse illibatam dilectionem habere erga nos ostendere; propterea in unum apud Singedimum congregati, iterum his commonefacimus sanctitatem tuam, ut omni occasione ambigui exclusa, digneris rursus rescribere nobis, si a fide catholica, quae Arimini a sancto concilio exposita confirmataque est, cui etiam universi Orientis episcopi consenserunt, sicut jam professus es te non recessurum, apertus quaeritur significes. Est autem hoc, sicut in ea cautum est: Similem dicimus Filium Patri secundum Scripturas, non secundum substantiam, aut per omnia, sed absolute. Si enim haec expositio immutata fuerit, manifeste quondam Basilii perfida assertio, propter quam synodus facta est, qua etiam merito damnata est, reparabitur. Dignare igitur hoc quod quaeritur, evidenter litteris tuis declarare: non dixisse, aut dicere, vel dicturum, similem esse per omnia Filium Patri, excepta innativitate, ne quod perlatores litterarum Jovianus diaconus et Martyrius subdiaconus verbo deprecationis suae, ante praedictos dominos meos fratres, et coepiscopos nostros Valentem et Paulum asserebant, magis credibile esse videatur, quia per omnia similem esse Filium Patri profitearis. Si enim sic te, sicut optavimus, sentire scriptis tuis manifestaveris, querelam pro injuria a quibusdam clericis tuis Palladio et Gaio fratribus et coepiscopis nostris factam, licet nolueris, sicut prima conventione admonitus es, exquirere, ad aestimationem tuam pertinet, illis scilicet praestantibus pro sua temeritate rationem. Haec per Secundianum presbyterum, Pullentium lectorem, et Candidianum exorcistam transmisimus charitati tuae, decimo quinto Calendas januarii, Gratiano nobilissimo P. et Dagalaifo consulibus, exemplum penes nos retinentes.

EPISTOLA GERMINII SEMIARIANI ADVERSUS ARIANOS.

Dominis fratribus religiosissimis Rufiano, Palladio, Severino, Nichae, Heliodoro, Romulo, Muciano, et Stercorio, Germinius in Domino salutem.

Vitalis nunc militantis in officio sublimis praefecturae relatione comperimus, desiderare sanctitatem vestram significari vobis aperte, quid est quod de fide nostra Valenti, Ursacio, Gaio et Paulo displiceat. Necessarium duxi his litteris patefaciendum sanctitati vestrae, et id quod in vobis ipsis ab initio esse confido, dicere, nos hoc quod a patribus traditum accepimus, et divinis scripturis, quod semel didicimus et quotidie docemus, Christum Dei Filium Dominum nostrum per omnia Patri similem, excepta innativitate, Deum de Deo, lumen de lumine, virtutem de virtute, integrum de integro, perfectum de perfecto, ante saecula et ante universa, quae intelligi vel dici possunt, genitum, cujus nativitatem nemo scit nisi solus Pater, ipso Filio asserente: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI): per quem facta sunt omnia, sine quo factum est nihil (Joan. I), secundum divinas voces ipsius Salvatoris nostri Filii dicentis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V). Et iterum: Quaecumque enim Pater facit, haec et similiter Filius facit (Ibidem). Et iterum: Ego et Pater unum sumus. Et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem. Et iterum: Quo modo Pater vitam habet a semetipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. XIV). Et iterum: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quod vult, vivificat. Et iterum: Creditis in Deum, et in me credite (Joan. V). Et iterum: Neque enim Pater judicat quemquam; sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et iterum cui Pater dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I): nec dixit, ad imaginem tuam, vel ad imaginem meam, ne aliquam dissimilitudinem in Filii sui divinitate demonstraret, sed propterea conjunxit ad imaginem et similitudinem nostram, ut Filium suum sibi similem per omnia Deum manifestaret. Iterum Evangelista: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. I). Et Apostolus ad Corinthios: In quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non refulgerent illuminatione evangelii gloriae Christi, quae est imago Dei (II Cor. IV). Et iterum idem Apostolus: Et transtulit nos in regno Filii charitatis, in quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae (I Thess. I). Et iterum idem Apostolus: Hoc enim sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus (Philip. IV). Quis non intelligat, quia quemadmodum secundum servi formam vera fuit caro nostra in Christo, ita et in Dei forma vera sit divinitas Patris in Filio? Et iterum: Videte ne quis vos seducat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum, quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (II Coloss. II, 8). Si ergo omnis plenitudo divinitatis inhabitat in Christo, jam non ex parte similis, et ex parte dissimilis, sicut nunc asserunt, qui propter contentionem suae libidinis retrorsum abeuntes, semetipsos a nobis avertunt.

Nam quod putant se pro magno de divinis scripturis proferre, ut dicant, Christum facturam et creaturam: e contrario nos secundum scripturas dicimus, et viam, et januam, et lapidem offensionis, et petram scandali, et fundamentum, et brachium, et manum, et sapientiam, et verbum, et agnum, et ovem, et pastorem, et sacerdotem, et vitam, et diem, et alia. Sed haec omnia sic intelligimus et dicimus, ut virtutes et operationes Filii Dei intelligamus, non ut divinam ejus ex Patre nativitatem hujuscemodi nominibus comparemus, quia ex nihilo omnia per Filium facta sunt, Filius autem non ex nihilo, sed ex Deo Patre est genitus.

Valentis vafricies notata. -- Miror autem praedictum Valentem aut oblitum esse, aut certe subdole dissimulare, quid in praeteritum gestum definitumque sit. Nam sub bonae memoriae Constantio imperatore quando inter quosdam coeperat esse de fide dissensio, in conspectu ejusdem imperatoris praesentibus Georgio episcopo Alexandrinae ecclesiae, Pelusinorum, Basilio episcopo tunc Anquiritano, praesente etiam ipso Valente et Ursacio, et in ea pravitate, post habitam usque in noctem de fide disputationem, et ad certam regulam perductam, Marcum ab omnibus nobis ejectum fidem dictasse, in qua fide sic conscriptum est: Filium similem Patri per omnia, ut sanctae dicunt, et docent scripturae: cujus integrae professioni consensimus omnes, et manu nostra subscripsimus. Si autem nunc aliquid spiritus hujus mundi suggerit, ex aperto adhuc scire non possumus. Nam, ut nos professi sumus de scripturis, per omnia similem Filium Patri excepta innativitate, exponant et illi de scripturis, quemadmodum parte similis sit, parte dissimilis. Et ideo, fratres dilectissimi, haec intrepidanter et sine mora vestrae dilectionis ad conscientiam, per Cyriacum officialem, cujus prima inventa occasio est post Carinium diaconum, quem ad vos misi, professionem destinavi, ut per vestram quoque vigilantissimam devotionem apud Deum, universae fraternitati intimetur, ne quis fallacia diaboli laqueis ignorans implicetur. Jam vestrae est unanimitatis rescribere mihi, quid vobis sanctus Spiritus suggerat. Sane intimo charitati vestrae, me huic epistolae, propterea quod manus dolerem, subscribere non potuisse: subscribendum autem mandasse fratribus et compresbyteris nostris Innocentio, Octavio, et Catulo.

ANNO DOMINI CCCLXX. CONSTITUTIO VALENTINIANI IMPERATORIS AD DAMASUM PAPAM.( Ex Coust. pag. 473.)

Ut ecclesiastici et continentes de viduarum bonis nihil vel testamento, vel donatione valeant percipere.

Imperatores Valentinianus, Valens et Gratianus augusti ad Damasum episcopum urbis Romae. Ecclesiastici aut ex ecclesiasticis, vel qui continentium se volunt nomine nuncupari, viduarum ac pupillorum domos non adeant; sed publicis exterminentur judiciis, si posthac eos affines eorum vel propinqui putaverint deferendos. Censemus etiam, ut memorati nihil de ejus mulieris, cui se privatim sub praetextu religionis adjunxerint, liberalitate quacumque vel extremo judicio possint adipisci: et omne in tantum inefficax sit, quod aliqui horum ab his fuerit derelictum, ut neque per subjectam personam valeant aliquid vel donatione vel testamento percipere. Quin etiam si forte post admonitionem legis nostrae, aliquid iisdem eae feminae vel donatione vel extremo judicio putaverint relinquendum, id fiscus usurpet. Caeterum si earum qui voluntate percipiunt, ad quarum successionem vel bona jure civili vel edicti beneficiis adjuvantur, capiant ut propinqui. Lecta in ecclesiis romanis IV Kalendas Augusti Valentiniano et Valente tertio Augustis consulibus.

ANNO DOMINI CCCLXXVIII VEL CCCLXXXI. EPISTOLA ROMANI CONCILII SUB DAMASO HABITI AD GRATIANUM ET VALENTINIANUM IMPERATORES.( Coust. p. 523.)

Ut exsecutioni prospiciant legis, qua sanxerant, ut de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, et ut sacerdos nulli usquam profani judicis sententiae facile subjaceret. 1. Ut quod imperatores jam sponte concesserant, effectu non careat. --Et hoc gloriae vestrae, clementissimi principes, pietatisque est illustre documentum, quod innumeri fere ex diffusis Italiae partibus ad sublime sedis apostolicae sacrarium congregati, cum quaereremus quid pro ecclesiarum statu poscendum esset a vobis, nihil melius potuimus reperire, quam quod spontanea vestri providentia contulistis. Videmus quod nec rogandi jam pudor esse debeat, nec impetranda beneficia jam vestra sint, et imperialium series decretorum pro nobis ambiat. Nam quod ad aequitatem petitionis attinet, jam dudum meruimus impetrare quae poscimus: quod vero ad necessitatem spectat orandi, ita impetratorum caremus effectu, ut iterum impetrare cupiamus. Quod quidem, clementissimi principes, hominum perditorum exponit amentiam, vestrae autem justitiae munus accumulat, ut in Ecclesia vestra beneficia saepius conferantur.

2. Lex de causa religionis judicandi potestatem Rom. pontifici tribuens. -- Namque a principio, divino repleti spiritu, et sanctorum Apostolorum, quorum habetis in vestro honore suffragium, servantes in dominica religione praeceptum, statuistis ad redintegrandum corpus Ecclesiae, quod furor Ursini, qui honorem arripere est conatus indebitum, diversas secuerat in partes, ut auctore damnato, caeterisque, quos ad turbarum sibi incentiva sociaverat, sicut oportebat, a perditi conjunctione divulsis, de reliquis ecclesiarum sacerdotibus episcopus Romanus haberet examen: ut et de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, nec ulla fieri videretur injuria sacerdotio, si sacerdos nulli usquam profani judicis, quod plerumque contingere poterat, arbitrio facile subjaceret. 3. Legis hujus laus. -- Praeclara ista plane et religiosis principibus digna sententia, quae divino ministerio plurimum deferat, nec pateat errori. Quid enim dignius, quam ut is demum judicet de sacerdotis errato, qui vel internae conscientiae favorem sine periculo suo parere se non posse cognoscat; seque reatu implicet, si absolvat indignum, vel si damnet innoxium; qui postremo dum injuriam religionis ulciscitur, non eam in lateribus innocentium, sed accusati quaerat in moribus? Quam multos etenim saepe patuit, quos absolverint judicia, ab episcopis esse damnatos, et quos judicia damnaverint, absolutos? ut melior eorum sit causa, qui non saecularia judicia, sed divina pensantes, abstulerunt supplicium suum, ne vexarentur innoxii, quam qui vitam suam tormentis innocentium probaverunt. Compluria texeremus, tranquillissimi principes, nisi esset injuria asseri magis decreta imperialia, quam teneri. 4. Ut eadem lex firmetur. Ursinus motus occulte ciet. -- Sed quoniam, licet jamdudum vestrae clementiae judicio relegatus Ursinus, per eos quos illicite sacrilegus ordinavit, vilissimum quemque, occulte licet, sollicitare conatur, eoque exemplo nonnulli episcopi, qui male ecclesiis incubant, usu temeritatis suae et profani conspiratione contemptus, ne adquiescant Romani sacerdotis judicio, lacessunt; ita ut etiam qui se intelligunt pro meritorum suorum ratione damnandos, vel damnatos esse viderunt, redempta vulgi multitudine, judices suos terrore mortis exagitent, contemptisque cognitoribus vel fugatis, illicitum obtineant sacerdotium: idcirco statuti imperialis non novitatem, sed firmitudinem postulamus. Indignum quippe est, ut conventus quisque adhibita manu eo sit munitior, quo flagitiosior fuerit. 5. Episcopi depositi ecclesias retinent. --Sicut Parmensis episcopus, dejectus judicio nostro, ecclesiam tamen retinet impudenter. Damnatus aeque Florentius Puteolanus, postea quam dejectus est, cum aures tranquillitatis vestrae inquietasset, atque hujuscemodi rescriptum meruisset, ut si judicio sacerdotum in urbe Roma fuisset depositus, ne vocem quidem in judiciis proferre deberet, post sextum annum repsit ad civitatem, tenuit ecclesiam, multas in oppido Puteolano, de quo dejectus fuerat, seditiones insolentia concitavit. 6. Restitutus causam dicere jussus praeceptum eludit. --Per Africam quoque Restitutum nomine causam dicere apud episcopos jussit vestra clementia. Debuit adquiescere: sed idem saeva et insolentium manu a causae dicendae necessitate diffugit. 7. Claudianus pseudoepiscopus Donatista Romae nefanda audet. --Per Africam rursum sacrilegos rebaptizatores nutu Dei praecepistis expelli: sed ab expulsis Claudianus est ordinatus, et ad perturbandam urbem Romam quasi episcopus destinatur. Qui contra Scripturae praecepta divinae, contra jura evangelica, vacuos omnes mysteriorum, atque, ut ejus verbum exprimamus, paganos fuisse vel praeteriti temporis dicat episcopos, vel praesentis. Quem quidem jussit tranquillitas vestra Roma pulsum patriam repetere propriam. Sed contemptis judiciis, et quidem saepe constrictus, residet tamen, sollicitans pretio frequenter pauperiores, et redemptos rebaptizare non veretur. Spoliat magis eo quod fuerant consecuti, quam tribuit quod manifestum est bis non posse conferri. 8. Ursinus Isaacum subornat Damasi accusatorem. -- Sic denique factio profecit Ursini, ut Isaac Judaeo subornato, qui facto ad synagogam recursu coelestia mysteria profanavit, sancti fratris nostri Damasi peteretur caput, sanguis innocentium funderetur, componerentur doli, quibus divino plane instinctu providentia vestrae pietatis occurrit, spoliaretur prope ecclesia omnibus ministeriis, ea fraude videlicet, ut dum causam dicit qui in omnes judex fuerat constitutus, nemo esset qui de lapsis, vel certe de factiosis posset episcopatus invasoribus judicare. 9. Damasus insons probatur: Isaac calumniae poenas luit. Judicio ecclesiastico resistens quo pacto coercendus. -- Quia igitur vestrae judicio tranquillitatis probata est innocentia memorati fratris nostri Damasi, integritas praedicata est, Isaac quoque ipse, ubi ea quae detulit probare non potuit, meritorum suorum sortem tulit: quaesumus clementiam vestram, ne rursus in plurimis causis videamur onerosi, ut jubere pietas vestra dignetur, quicumque vel ejus, vel nostro judicio, qui catholici sumus, fuerit condemnatus, atque injuste voluerit ecclesiam retinere, vel vocatus a sacerdotali judicio per contumaciam non adesse, seu ab illustribus viris praefectis praetorio Italiae vestrae, sive a Vicario accitus ad urbem Romam veniat: aut si in longinquioribus partibus hujusmodi emerserit quaestio, ad metropolitani per locorum judicia deducatur examen: vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, contendere sine dilatione jubeatur: ita ut qui depositi fuerint, ab ejus tantum civitatis finibus segregentur, in qua gesserint sacerdotium, ne rursus impudenter usurpent quod jure sublatum sit. Certe si vel metropolitani, vel cujusce alterius sacerdotis suspecta gratia vel iniquitas fuerit, vel ad Romanum episcopum, vel ad concilium certe quindecim episcoporum finitimorum ei liceat provocare. Quicumque vero ita meruerit excludi, sileat et quiescat; et si Dei judicium non veretur, minus tamen peccare vel necessitate cogatur: ut saltem de caetero pacifici atque concordes serenitati vestrae congruas apud Dominum nostrum referre gratias possimus. 10. Damaso uti licuisse jure, quo sacerdotum causa judiciis sacerdotum attribuitur. --Memoratus frater noster Damasus, quoniam in sua causa vestri tenet insigne judicii, non fiat inferior his, quibus etsi aequalis est munere, praerogativa tamen apostolicae sedis excellit, ut judiciis publicis videantur esse subjecti, quibus sacerdotale caput lex vestra summovit. In quo post sententiam non videtur declinare judicium, sed delatam a vobis honorificentiam flagitare. Nam quod ad leges publicas pertinet, quae potest esse vita munitior, quam vestra clementia qua innititur judicata? Quod vero ad praedicandam episcopi conscientiam, severioribus se dedit ipse judiciis sacerdotum, a quibus non nominis, sed etiam morum ratio pensatur, ne quis iterum calumniator exsistens, dum memoratum conatur appetere, virum quidem ipsum non queat laedere, quem innocentia sua munit; religioni tamen fiat injuria in vexationibus ministrorum. 11. Ut episcopus Romanus aut apud suum aut apud imperiale concilium se defendat. Judici facta inquirere, non de iis sententiam ferre liceat. A tormentis abhorret sacerdotis religio. -- Accipite aliud quoque, quod vir sanctus vestrae magis conferre pietati, quam sibi praestare desiderat, nec derogare cuiquam, sed principibus arrogare; quoniam non novum aliquid petit, sed sequitur exempla majorum: ut episcopus Romanus, si concilio ejus causa non creditur, apud concilium se Imperiale defendat. Nam et Silvester papa a sacrilegis accusatus, apud parentem vestrum Constantinum causam propriam prosecutus est. Et de Scripturis similia exempla suppeditant: quod cum a praeside sanctus apostolus vim pateretur, Caesarem appellavit, et ad Caesarem missus est (Act. XXV, 11 et 12). Certe prius examinet causam vestra clementia, et si emerserit quaestio, interroganda distinguat: ut quemadmodum dudum estis censere dignati, factorum a judice ratio quaeratur, non arbitrium sententiae vindicetur. Ita enim fiet, ut nulli perdito vel infami aut accusandi summi sacerdotis, aut testificandi in eum facultas pateat illicita: si quidem non modo in episcopum, sed ne in presbyterum quidem, accusationem facile suscipiendam, nisi idoneis testibus, lectio sancta praescribat (I Tim. V, 19). Neque enim vel inimico, vel calumniatori, vel istiusmodi viris, quales nuper insimulatores patuit exstitisse, tribuenda misericordia est, quorum vita non mereatur fidem, tormenta abhorreat religio sacerdotis. ANNO DOMINI CCCLXXX. RESCRIPTUM GRATIANI AUGUSTI AD AQUILINUM VICARIUM URBIS, Quo id omne prope conceditur, quod superiori epistola petitum est. ( Coust. p. 530.)
Gratianus et Valentinianus Augusti Aquilino vicario. 1. De neglectis praeceptis Gratianus queritur. Edicta adversus Ursinum jam ad Simplicium data. -- Ordinariorum sententiae judicum, aut quae temporum limes, aut contumaciae pronuntiatio, aut habitum coram patribus sanxit examen, nec a mediocri auctoritate labefactari atque convelli, nec a potentioribus, nec impudentibus pertimescunt. Nostra praecepta, per vestram negligentiam destituta, quae tandem poterit firmare sententia? quam quidem, dum despicitis, non excitetis ut longae tolerantiae in desperatos sumat effectum, et officium metus cogat agnosci. At nonne absurdius est quod Ursini jussit amentia, quam quod serenitas nostra mitibus persuasit edictis, ut omnes qui impios coetus profanata religione tentarent, vel ad centesimum Urbis milliare pellerentur, ubi pertinax furor ab obsequentibus destitutus in ejus tantum perniciem rueret, qui solus erraret; et ut condemnati judicio recte sentientium sacerdotum, reditum postea vel ad ecclesias quas contaminaverant non haberent, vel redintegrationem judicii frustra a nobis impudenti pervicacia precarentur? Repetat laudanda et spectata tua sinceritas, quales ad virum clarissimum Simplicium quondam vicarium litteras clementia nostra transmiserit, et desinat iterationem sperare mandati: quia pigendus mansuetudinis nostrae pudor est instaurare praeceptum.

2. Ecclesiam turbant, Ursinus, Parmensis episcopus, Florentius Puteolanus. -- Ursinum quidem Gallia coercet, et ne motus aliquos inquietos exerceat cohibet Agrippina secessio: quem tamen ipsum per occursantes obtundentem saepius, quam monentem, ad hoc ut sequentes abjiceret, audivimus. Isaacem remotus Hispaniae angulus titulo damnationis inclusit, non bene capiti consultum, si quid turbarum vesanus agitaverit. Parmensis episcopus eo perniciosior, quod inclytae urbi magis proximus, et imperitorum multitudinem magis exagitat, et Ecclesiam, de qua judicio sanctorum praesulum dejectus est, inquietat, inanem videlicet gloriam sententiae gravioris exspectans. Quem, si quid decessor tuus devoti vigoris habuisset, protinus ultra fines debuisset extrudere. Et Florentius Puteolanus, post damnationem quam recto judicio convictus accepit, mansuetudinem nostram inquietare conatus, dignum tulit in progressione responsum. Post quintum decimum annum Ecclesiam, de qua extrusus fuerat, rursus contaminare conatur: congressiones illicitas facere molitur, egentemque consilii multitudinem, perditi animi persuasione depravat. Nostrorum videlicet judicum socordia fretus, qui privatae gratiae imperialia praecepta condonant, et religionem, quam nos jure veneramur, quam fortasse ipsi negligunt, inquietari patienter accipiunt. 3. Claudianus Donatista. --Claudianus etiam ab his, qui contra divina praecepta vitia religionis instaurant, ab his, inquam, quos expelli jusseramus, accitus, quasi parum facinoris aggressus esset, si in Africa perstitisset, Romae sese dicitur intimasse: falsusque praeceptor vel expertes adhuc devio profanare mysterio, vel jam initiatos ex integro nititur flagitio majore corrumpere: cum religionis sanctissimae disciplinam non cumulet iteratio, sed evertat. Quem nos Claudianum dissimili poena ac meruit prosequentes, repetere tantummodo patriam hactenus, remota severitate, praecepimus. Sed residere etiam nunc dicitur imperitos sollicitans, et cassam omnino mercedem requirens, perdit animas corporum redemptorum. 4. Damasi innocentia Valentiniano I probata. -- Hinc illi insectatores sanctissimae sedis, non solum Dei numine, quod satis erat, sed etiam judiciorum examine exploratum mentis sanctissimae virum, ut etiam divo patri Valentiniano est comprobatum, turpissimis calumniis episcopum Damasum inquietare non veriti, postquam desperaverunt posse percelli, populum pro quo ille divinitati obses est inquietant. Sed hactenus stertit iners dissimulatio judicantium, nec est admonere necesse, quo possit sanctio contempta procedere: hactenus, inquam, stertit apparitorum supina desidia. 5. Turbarum auctores ult. C. millia ab Urbe pellendi. -- Post haec nisi omnes, ut nominatim jussionis nostrae summa complectitur, vel quos turbas istiusmodi molientes sanctorum episcoporum concilia consensu ostenderint, ultra centesimum milliarium ab Urbe depuleris, atque earum civitatum finibus extorres esse praeceperis, quarum plebem vel ecclesias, vel per se, vel per simile sui vulgus exercent, praeter aestimationis injuriam, cujus apud bonos non levis jactura est, piaculum neglectae sanctionis incurres. 6. Judiciorum ecclesiasticorum ordo, quo contumaces reprimantur. -- Volumus autem, ut quicumque judicio Damasi, quod ille cum consilio quinque vel septem habuerit episcoporum, vel eorum, qui catholici sunt, judicio vel concilio condemnatus fuerit, si injuste voluerit ecclesiam retentare, ut qui evocatus ad sacerdotale judicium per contumaciam non ivisset; aut ab illustribus viris praefectis praetorio Galliae atque Italiae, sive a proconsulibus, vel vicariis, auctoritate adhibita, ad episcopale judicium remittatur, vel ad urbem Romam sub prosecutione perveniat: aut si in longinquioribus partibus alicujus ferocitas talis emerserit, omnis ejus causae dictio ad metropolitae in eadem provincia episcopi deducatur examen; vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, sine dilatione contendat; ita tamen ut quicumque dejecti sunt, ab ejus tantum urbis finibus segregentur, in quibus fuerint sacerdotes. Minus enim graviter meritos coercemus, et sacrilegam pertinaciam lenius quam meretur ulciscimur. Quod si vel metropolitani episcopi vel cujuscumque sacerdotis iniquitas est suspecta, aut gratia: ad Romanum episcopum vel ad concilium quindecim episcoporum finitimorum accersitum liceat provocare: modo ne post examen habitum quod definitum fuerit integretur. 7. Qui adversus episcopum non facile audiendi. -- Jam vero illud, quod in negotiis quoque rerum minorum et in levibus causae dictionibus animis nostris justitia naturalis inseruit, multo diligentius in causis justissimis volumus convalescere: ne facile sit cuiquam praedito notabili pravitate morum, aut infami calumnia notato, personam criminatoris assumere, aut testimonii dictionem in accusationem episcopi profiteri. ANNO DOMINI 381. EPISTOLA AQUILEIENSIS CONCILII AD GRATIANUM IMPERATOREM.(D. Coust. col. 551.)
Ne Ursinum sibi patiatur obrepere, sed importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae prospiciat.

Imperatoribus clementissimis et principibus Christianis, gloriosissimis ac beatissimis Gratiano, Valentiniano, et Theodosio sanctum concilium quod convenit Aquileiae. I. Imperiali decreto Ariana lues compressa. -- Provisum est quidem, clementissimi principes, vestrae tranquillitatis statutis, ne Arianorum perfidia ulterius possit latere vel serpere. Etenim effectum concilii decretis putamus minime defuturum. Nam quantum ad partes spectat Occidentis, duo tantum reperti sunt, qui auderent profanis et impiis vocibus obviare concilio, vix angulum Ripensis Daciae turbare consueti.

II. Ne sinat imperator Ursinum sibi obrepere. -- Aliud est quo magis angimur, de quo, quoniam convenimus, fuit rite tractandum, ne totum corpus posset Ecclesiae toto orbe diffusum et universa turbare. Nam licet frequenter compererimus Ursinum non potuisse obrepere pietati vestrae, quamvis quietum nihil esse patiatur, et inter tot bellicas necessitates obreptio importuna tentetur: tamen ne sancta mens vestra animique tranquillitas, quae omnibus consulere gestit, importuni hominis simulata adulatione flectatur, deprecandos vos et obsecrandos, si dignanter ducitis, aestimamus: non solum praecaventes futura, sed etiam praeterita, quae jam ipsius temeritate gesta sunt, perhorrescentes. Nam si aliquam viam nactus fuerit audaciae, quid non ille confundat? Sed si unius miseratio inflectere potest; multo magis vos precatio omnium moveat sacerdotum. Quis enim nostrum ei communionis societate jungetur, cum indebitum sibi gradum usurpare conatus sit, nec jure ad eum potuerit pervenire; et quem importune affectavit, importunissime repetere moliatur? III. Ursinus Arianis copulatus. --Turbarum toties damnatus, incedit adhuc quasi praeteritis non perhorrescendus exemplis. Quid quod, plerique sicut in hoc concilio cognovimus et vidimus, cum Arianis copulatus atque conjunctus erat eo tempore, quo turbare Mediolanensem Ecclesiam coetu detestabili moliebantur, cum Valente nunc ante synagogae fores, nunc in Arianorum domibus, miscens occulta consilia, et suos eis jungens; et, quoniam ipse aperte in eorum congregatione prodire non poterat, instruens et informans quemadmodum pax Ecclesiae turbaretur? Quo furore sperabat, quod eorum posset fautores et socios emereri. IV. Devitandus est. --Cum igitur scriptum sit, Haereticum post unam correptionem devita (Tit. III, 11); cum et alius vir sancto locutus Spiritu dixerit, declinandas hujuscemodi bestias (II Joan., 10), nec salutatione recipiendas atque congressu: quomodo fieri potest, ut eum quem societati eorum insertum vidimus, non etiam assertorem perfidiae judicemus? Quod etiamsi deforet, tamen totius orbis Romani caput Romanam Ecclesiam, atque illam sacrosanctam fidem Apostolorum ne turbari sineret, obsecranda fuit clementia vestra; inde enim et in omnes venerandae communionis jura dimanant. Et ideo petimus et rogamus, ut obripiendi ei adimere dignemini facultatem. V. Ut importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae consulatur. -- Scimus clementiae vestrae sanctum pudorem. Ne auditu vestro indigna ingerat, non aliena ab officio et nomine sacerdotis interstrepat, non inverecunda vobis loquatur, quem cum habere oportuerit testimonium etiam ab iis qui foris sunt, (I Tim. III, 7), quali testimonio et cives proprii prosecuti sint, clementia vestra meminisse dignetur. Pudet enim dicere, inverecundum est recensere, quam turpis fama eum convicio sauciaverit. Quo saltem pudore perstrictus conticescere debuisset: et si haberet aliquam conscientiam sacerdotis, pacem Ecclesiae concordiamque ambitioni suae et studio praeoptaret. Verum longe alienus ab omni verecundia, per abscisum hominem Paschasium signiferum furoris sui missis litteris, ferit turbas, gentiles quosque ac perditos homines concitare conatur. Oramus ergo, ut jam et populo Romano, qui post relationem praefecti Urbis pendet incertus, et nobis sacerdotibus securitatem interdictam importunissimi hominis abjectione tribuatis: quo impetrato, apud Deum omnipotentem Patrem, et Christum Dominum ejus filium, gratias jugi continuatione celebremus. ANNO DOMINI 385. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD SIRICIUM PAPAM.(D. Coust., col. 640.)
Maximus catholicae fidei curam pollicetur. Spondet et Agricii, quem Siricius ad presbyterii gradum indebite provectum scripserat, causam in synodo examinandam esse. Suum denuo profitetur pro catholica fide studium: ac mittit gesta, quibus recens prodita sunt Manichaeorum seu Priscillianistarum scelera.

Victor Maximus perpetuus triumphator Augustus domino vere sancto apostolico viro Siricio episcopo salutem. I. Siricii litterae ipsius dignitati congruae. --Accepimus litteras Sanctitatis tuae, quae nobis fuere gratissimae, quaeque plane et nomini sacerdotis, et dignitati Urbis splendidissimae convenirent. Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me et speciale judicium divinitatis experior, hoc me confiteor curam habere majorem; qui videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui in omnibus semper conatibus atque successibus Deus fautor adfuerit, cujusque hodie et, ut spero, perpetuo protector et custos esse dignetur, pater charissime.

II. Agricii causa in Gallicano conventu dijudicanda. -- Caeterum de Agricio, quem indebite ad presbyterii gradum conscendisse commemoras, quid religioni nostrae catholicae possum praestare reverentius, quam ut de hoc ipso, cujusmodi esse videatur, catholici judicent sacerdotes? Quorum conventum ex opportunitate omnium vel qui intra Gallias, vel qui intra quinque provincias commorantur, in qua elegerint urbe constituam, ut iisdem residentibus et cognoscentibus, quid habeat consuetudo, quid legis sit, judicetur. Haec enim, quae libris sunt asserenda et majorum nostrorum religiosissimis constitutis, ipsi possunt melius adstruere qui norunt. III. Caeterum id nobis animi et voluntatis esse profitemur, at fides catholica, procul omni dissensione submota, concordantibus universis sacerdotibus et unanimiter Deo servientibus, illaesa et inviolabilis perseveret. Nam noster adventus ita inquinata aliqua et sceleratorum labe polluta deprehendit et reperit, ut nisi nostra provisio atque medicina, quae ex Dei summi timore veniebat, his opem celeriter attulisset, ingens profecto divulsio atque perditio fuisset exorta, et vix sananda postea vitia concrevissent. IV. Manichaeorum infanda scelera. -- Caeterum quid adhuc proxime proditum sit Manichaeos sceleris admittere, non argumentis, neque suspicionibus dubiis vel incertis, sed ipsorum confessione inter judicia prolatis, malo quod ex gestis ipsis tua sanctitas, quam ex nostro ore cognoscat; quia hujuscemodi non modo facta turpia, verum etiam foeda dictu, proloqui sine rubore non possumus. Manu Imperatoris, Divinitas te servet per multos annos. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD VALENTINIANUM AUGUSTUM.(Labb. Concil. tom. II. col. 1031.)
Valentinianus junior Augustus, Justina matre, quae Arianae haeresi erat addicta, instigante, Mediolani S. Ambrosium, et caeteros Catholicos acriter insectabatur: qua re cognita, Maximus Valentinianum hortatur, ut paternam imitatus religionem, a vi ecclesiis et sacerdotibus inferenda abstineat.

Nisi clementiae nostrae circa serenitatem tuam fides simplex esset, et gratia plena concordiae, confido etiam, quod commoda rationibus meis esse possent haec, quae nunc agi dicuntur in partibus tranquillitatis tuae, catholicae legis turbatio atque convulsio. Quid enim tam optandum possit esse ei, si quis esset inimicus, quam adversus ecclesias Dei, hoc est, adversus Deum ipsum, et aliqua moliri, et ubi error excusabilis non est, ibi velle peccare? Sed quoniam serenitati nostrae et in Deum religio major, quam violari etiam ab inimicissimo quoque non optabile nobis arbitramur, et circa serenissimam juventutem tuam tam arcta nostri cura, tam sedula est, ut recte facta magis nos sua, quam errata delectent; idcirco perennitatem tuam credidimus commonendam, ut introspecta ratione nominis summi, et majestatis ipsius considerata potentia, quid agere debeas, solida mente perpendas. Audivi enim (nam fama non patitur occultari, praesertim quod agatur in populos) novis clementiae tuae edictis ecclesiis catholicis vim illatam fuisse, obsideri in basilicis sacerdotes, mulctam esse propositam, poenam capitis adjectam, et legem sanctissimam sub nomine nescio cujus legis everti. Hoc quam grave sit, poteris intueri, si Dei magnitudinem volueris cogitare. Erubesco, si quam crediderit serenitas tua adstruere vellem rationem, et Dei agere causam. Quid enim si hoc solum esset? Si enim jam per tot saecula coalita et confirmata mutare, parvamne excitare discordiam videretis? ipsis humanis legibus in hac mortalitate habet nostra reverentiam consuetudo, et in re jam vetusta atque usitata aliquid novum fecisse, reprehensio est. Italia omnis atque Africa hoc sacramento credunt, hac fide gloriantur Gallia, Aquitania, omnis Hispania, Roma ipsa venerabilis, cujus etiam in hac parte principatus est, quod Deum sicut sequi voluit, agnovit. Confitebor ipse quod non sine moerore dictum est, solum dissentiebat Illyricum; utinam quod errasset, non exstaret exemplum! Utinam illud incolume Arianae legis Mursinense oppidum permaneret, et non ad judicium quondam erroris miseri concidissent, quia ipsos erudisset auctores, ne praecipua irati numinis ultione procumberent: periculose, mihi crede, divina tentantur. Venerabilis memoriae D. Valentinianus pater clementiae tuae, hac fide fideliter imperavit. Nihil ille attingere voluit, quod bene constitutum videbat. Hi certe sub eodem episcopi jam fuerunt. Quae tanta mutatio, ut qui antea sacerdotes, nunc sacrilegi judicentur? Iisdem certe praeceptis, iisdem sacramentis dicati, eadem fide credunt, qui ante crediderunt. An putat venerabilis mihi serenitas tua conceptam semel in animis hominum religionem, quam Deus ipse constituit, posse convelli? quantae ex hoc discordiae excitabuntur! quantae contentiones oborientur! quam crebrae ac pestiferae seditiones! quanta et quae pervenientia ad Deum vota justorum! cum inter christianos (quod dictu nefas sit) quaedam persecutionis imago nascatur. Videris in quam partem hanc sedulitatem nostram interpreteris. Nullo certe majori genere curam meam circa clementiam tuam probare tibi possem, quam si te horter, ut desinas. Puto enim recognosces, quod nemo hoc suaderet inimicus. Haec amabiliter a nobis dicta esse opto ut intelligas, spero quod credas: unde aequum admodum est, ne sancto numini dicata convellas. Italiam omnem, et venerabilem Romam, caeterasque provincias suis ecclesiis, suis sacerdotibus reddas, neque te medium interseras, cum fas sit justius eos, qui a catholica Ecclesia Arianorum interpretatione discesserint, errorem suum vera religione mutare, quam recte sentientibus suam immittere pravitatem.

EPISTOLA VALENTINIANI IMPERATORIS AD PINIANUM.(D. Coust. Ep. Pont., col. 639.) Qua Sirici Romanii antistitis electionem approbat.
Abe, Piniane charissime nobis.

Populum Urbis aeternae gaudere concordia, et optimum eligere sacerdotem, populi Romani esse credimus instituti, et nostris gratulamur advenire temporibus. Proinde quoniam religiosum Siricium antistitem sanctitatis sic praeesse sacerdotio voluerunt, ut Ursinum improbum acclamationibus violarent; nostro cum gaudio memoratus episcopus ipse permaneat, Piniane charissime ac jucundissime: si quidem magnum innocentiae et probitatis exemplum est, in una acclamatione et ipsum eligi, et caeteros improbari. Data VII Kalendas Martii.</text>
      <sha1>cslwje4l7ektnxfr542onlnsiloe4fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263846</id>
      <parentid>263843</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Abrogans recensionem [[Special:Diff/263843|263843]] ab usore [[Special:Contributions/Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[User talk:Demetrius Talpa|Disputatio]])</comment>
      <origin>263846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89392" sha1="d9639pu1j9vo5u7rpp0ll7xwgn4d01i" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=  Auctores varii
|OperaeTitulus= Epistolae et decreta   
|OperaeWikiPagina= Epistolae et decreta (PL 013)
|Annus=  Saeculo III
|SubTitulus=
|Genera=
|Editio=Migne 1845
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Auctores_varii_013_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}


'''[[Patrologia Latina/13|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 13]]'''

''AucVar.EpEtDe4 13 Auctores varii Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

EPISTOLA PRIMA CONSTANTII AD ATHANASIUM.

Constantius Victor Augustus Athanasio.

Diu te jactari vexarique immanibus undarum procellis nostrae clamentiae humanitas non permisit: nudatum siquidem paternis sedibus bonisque tuis spoliatum, et in inviis feralibusque locis errabundum nostra indefatigabilis pietas non deseruit. Nam tametsi jampridem supersedi mentis meae propositum ad te scribere, eo quod te ultro adventurum exspectarem, et postulaturum malorum tuorum remedium, tamen, quia fortasse voluntatem propositi tui metus impedivit, ideo litteras munificentiae nostrae plenissimas ad tuam constantiam misimus, ut secure conspectui nostro quamprimum tuam praesentiam offeras, ut voti particeps, nostramque humanitatem expertus, tuis restituaris. Hac enim de causa dominum meum et fratrem Constantem victorem augustum pro te adhortationibus conveni, ut tibi veniendi facultatem daret, quo utriusque nostrum nutu patriae restituaris, et hoc pro pignore nostrae gratiae habeas.

Κωνστάντιος νικητής Αὔγουστος Ἀθανασίῳ ἐπισκόπohgr;ι·

Ἐπὶ πολύ σε κλυδωνίζεσθαι, καὶ χειμάζεσθαι τοῖς τῆς θαλάσσης ὁμοίως κύμασιν ἀγρίοις, οὐκ ἀφῆκεν ἡ τῆς ἡμετήρας ἡμερότητος φιλανθρωπία· γυμνωθέντα σε τῆς πατρῴας ἑστίας, καὶ στερηθέντα τῶν ἰδίων, καὶ πλανώμενον ἠν θηριώδεσιν ἀνοδίαις, οὐ παρεῖδεν ἡ ἀκάματος ἡμῶν εὐσέβεια· εἰ καὶ τὰμάλιστα ἐπιπολὺ ὑπερεθέμην γραψαι τῆν πρόθεσιν τῆς ἐμῆς διανοίας προσδοκῶν αὐθαίρετόν σε παραγενέσθαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ τῶν καμάτων αἰτεῖν θεραπείαν· ὅμως ἐπειδὴ ἴσως ὁ φόβος, τὴν προαίρεσιν τῆς σῆς προθέσεως ἐνεπόδισε, διὰ τοῦτο δωρεᾶς πληρέστατα γράμματα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα διεπεμψάμεθα· ἵνα ἀφόβως ταῖς ἡμετέραις προσόψεσι ταχεῖαν τὴν σαυτοῦ παρουσίαν παρασχεῖν σπουδάσῃς, ὑπὲρ τοῦ τῆς σαυτοῦ ἐπιθυμίας ἀπολαύσας καὶ περασθεὶς ἡμῶν τῆς φιλανθρωπίας, τοῖς ἰδίοις ἀποκατασθῇς· τούτου γὰρ ἕνεκα καὶ τὸν δεσπότην καὶ ἀδελφόν μου Κώνσταντα, τὸν νικητὴν Αὔγουστον, ὑπὲρ σοῦ παρεκάλεσα, ἵνα τοῦ ἐλθεῖν ἐξουσίαν σοι δῷ, ἐπὶ τῷ ἀμφωτέρων ἡμῶν ἐπινευσάντων, τῇ πατρίδι ἀποκατασταθῇς, ἔχων τοῦτο τῆς ἡμῶν χάριτος ἐνέχυρον.

EPISTOLA SECUNDA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.

Et si superioribus litteris significavimus, ut secure ad nostrum comitatum accederes, eo quod maxime cupiamus te ad tuos remittere, tamen etiam has litteras nunc ad tuam soliditatem misimus, quibus adhortamur, ut sine omni diffidentia aut metu publica vehicula ascendas, et properes ad nos, ut, quae concupiscis, assequare.

Εἰ καὶ μάλιστα διὰ προτέρων γραμμάτων ἐδηλώσαμεν, ὅπως ἀμερίμνως, εἰς τὸ ἡμέτερον κομιτάτον παραγένῃ, διά τὸ μάλιστα βουλεύεσθαι ἡμᾶς ἀποστεῖλαί σε εἰς τὰ ἴδια, ὅμως καὶ νῦν ταῦτα τὰ γράμματα, πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα δεδηλώκαμεν· διὸ, προτρεπόμεθα χωρίς τινος ἀπιστίας καὶ φόβου, ἐπιβῆναί σε δημοσίοις ὀχήμασι καὶ σπουδάσαι πρὸς ἡμᾶς, ἵνα ὧν ἐπιθυμεῖς, ἀπολαῦσαι δυνηθῇς.

EPISTOLA TERTIA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.
Cum Edessae commoraremur, praesentibus tuis presbyteris, placuit ut misso ad te presbytero, festinares ad nostrum comitatum venire: ut ubi nostrum vidisses conspectum, statim Alexandriam transires. Sed quia plurimum temporis intercessit, ex quo litteris nostris acceptis non venisti, ideo te nunc denuo admonitum volumus, ut vel nunc saltem quam celerrime ad nos te conferas, quo tu ita patriae tuae restituaris, et nos tuis precibus frui possimus. Ad pleniorem autem cognitionem Achitam diaconum ad te misimus, a quo discere licebit et mentis nostrae voluntatem, et te assequi posse quae votis optas.

EPISTOLA PRIMA CONSTANTII AD CLEROS ALEXANDRINOS.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, episcopis et presbyteris catholicae Ecclesiae, salutem.

Non est derelictus a Dei gratia reverendissimus Athanasius, tametsi ad breve tempus humanae probationi subjectus fuerit: justum enim debitumque jam ab omnia ferente et sustinente Providentia calculum retulit, eo quod et voluntate Optimi, et judicio nostro, patriam et ecclesiam, quam antea divino nutu possedit, recipiat: ad quem congruentia enim a nostra humanitate perferri oportet: adeo ut omnia, quae antea contra eos, qui cum eo communionem celebrarunt, decreta fuere, oblivioni tradi velim; omnisque deinceps suspicio contra aboleatur; et immunitas, quam olim habuere ipsius clerici, firma illis et rata (prout decet) conservetur. Quin et hoc quoque ejus gratia adjici, aequum arbitrati sumus, ut apud universos sacri ordinis viros promulgetur, cunctis qui Athanasio adhaesere datam esse securitatem, sive episcopi, sive clerici sint. Abunde enim argumenti erit, unumquemque eorum probi animi esse, vel eo solo quod Athanasio consociati fuere. Quicumque enim meliori et judicio et factione hujus communionem elegerunt, hos omnes jussimus ad exemplar superioris Providentiae, et secundum nostram voluntatem, ut gratia ab optimo Deo tributa securiter perfruantur. Deus vos servet.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας.

Οὐκ ἀπελείφθη τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος ὁ αἰδεσιμώτατος ἐπίσκοπος Ἀθανάσιος· ἀλλὰ εἰ καὶ ἐν βραχεῖ χρόνῳ τῆ κατ' ἀνθρώπους δοκιμασίᾳ ὑπεβλήθη, ὅμως τὴν ὀφειλομένην παρὰ τῆς παντοφόρου προνοίας ὑπηνενεγκατο ψῆφον, ἀπολαβὼν βουλήσει τοῦ Κρείττονος, καὶ κρίσει τῇ ἡμετέρᾳ τὴν πατρίδα ὁμοῦ καὶ τὴν ἐκκλησίαν, ἧν θείῳ νεύματι προστάτης ἐτύγχανε, τούτῳ τὰ ἀκόλουθα ἔδει παρὰ τῆς ἡμετέρας ὑπᾶρξαι πρᾳότητος· ὥστε πάντα τὰ πρὸ τούτου κατὰ τῶν αὐτῶν κεκοινωνηκότων ὡρισμένα νῦν, ἀμνηστίᾳ παραδοθήσεται, πᾶσάν τε ὑποψίαν τοῦ κατ' αὐτοῦ χολάσαι τοῦ λοιποῦ τήν τε ἀτελείαν ἧς ἔτυχον πάλαι οἱ ἅμα αὐτῷ κληρικοὶ, τούτοις δὲ βεβαιωθῆναι προσηκόντως· ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο τῇ εἰς αὐτὸν χάριτι προστεθῆναι ἐδικαιώσαμεν ὥστε πάντας τοὺς τοῦ ἱεροῦ καταλόγου γινώσκειν ἐκδεδόσθαι τὸ ἄφοβον πᾶσι τοῖς αὐτῷ προστεθεμένοις, εἴτε ἐπισκόποις, εἴτε κληρίκοις· ἱκανον δὲ γνώρισμα τῆς ἑκάστου ὀρθῆς προαιρέσεως, ἔσται ἡ πρὸς τοῦτον ἕνωσις· ὅσοι γὰρ ἂν τῆς καλλίονος ὁμοῦ κρίσεώς τε καὶ μοίρας γενόμενοι τὴν τούτου ἕλωνται κοινωνίαν, τούτους πάντας ἐκελεύσαμεν καθ' ὁμοιότητα τῆς φθανούσης προνοίας, καὶ νῦν τῇ ὑφ' ὑμῶν βουλήσει, τοῦ Κρείττονος παρασχεθείσης χάριτος ἀπολαύειν.

EPISTOLA SECUNDA EJUSDEM AD EOSDEM.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, populo Alexandriae catholicae ecclesiae, salutem.

Cum ante oculos habeamus vestram in omnibus disciplinam, et nequaquam inscii simus vos jam pridem episcopali providentia destitutos, decrevimus Athanasium episcopum, virum apud omnes rectitudine morumque probitate clarum, ad vos remittere. Hunc igitur si libenter et decenter receperitis, eumque ad Deum fusis precibus opitulatorem adhibueritis, concordiam et vobis decoram et nobis gratissimam simul pacemque perpetuam et ecclesiae legem conservabitis. Absurdum enim est discordiam aut seditionem inter vos agitari, et alienum hoc ipsum est a nostrorum temporum integritate. Volumus igitur et hoc vitium prorsus a vobis abesse, et vos in vestris precibus perpetim illo (ut dixi), praeside et opitulatore apud Deum uti, et in eo studio solito more perseverari; ut tali proposito, vestro omnium ore celebrato, Gentiles, qui etiamnum idolorum erroribus inhaerent, ad sacrae religionis cognitionem promptissime decurrant.

Rogat suscipi Athanasium. --Quapropter denuo vos admonemus, ut superioribus dictis acquiescentes, episcopum suffragio Optimi, et nostra voluntate, huc remissum, libenter suscipiatis, eumque ab animis sententiisque vestris indissolubilem putetis: id enim vos decet, et nostrae mansuetudini congruum est. Ad omnem siquidem conturbationis et seditionis materiam exstirpandam, qua cupidi malorum libenter utuntur, nostris apud vos judicibus per litteras injunximus, ut, quotquot seditiosos invenerint, poenis suppliciisque legum coerceant. Omnia igitur ista prae oculis habentes, et nostram cum optimo Deo conjunctam sententiam, curamque vestram simul et concordiae, poenamque in immodestos constitutam, congrua decentiaque sacrae religionis legibus servantes, praedictum Athanasium cum omni reverentia et honore colite, vestrasque preces cum eo et pro nostra et pro cujusque vitae sanctitate Deo omnium parenti offerte.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, τῷ λαῷ τῆς κατ' Ἀλεξάνδρειαν καθολικῆς ἐκκλησίας·

Σκόπον ποιούμενοι τὴν ὑμετέραν ἐν ἅπασιν εὐνομίαν, εἰδότες τε ὡς ἐπιπολὺ τῆς τοῦ ἐπισκοποῦντος προνοίας ἐστερῆσθαι, Ἀθανάσιον τὸν ἐπίσκοπον, ἄνδρα τοῖς πᾶσι, διά τε τὴν προσοῦσαν ὀρθότητα, καὶ διὰ τὴν οἰκείαν εὐτροπίαν γνώριμον, πάλιν πρὸς ὑμᾶς ἀποστεῖλαι ἐδικαιώσαμεν· τοῦτον συνήθως καὶ προσηκόντως ὑποδεξάμενοι, καὶ ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς βοηθὸν προστησάμενοι, τὴν ὑμῖν τε πρέπουσαν καὶ ἡμῖν ἀρεστὴν ὁμόνοιαν καὶ εἰρήνην κατὰ τὸν τῆς ἐκκλησίας θεσμὸν δίαρκῆ φυλαττέον σπουδάσατε. οὐδὲ γὰρ εὔλογόν ἐστι διχόνοιάν τινα ἢ στάσιν ἐν ὑμῖν κινηθῆναι, ὑπεναντίαν τῆς τῶν ἡμετέρων καίρων εὐμοιρίας· καὶ τοῦτο μὲν ἀπεῖναι ἀφ' ὑμῶν παντελῶς βουλόμεθα· τὸ δέ γε ταῖς εὐχαῖς ὑμᾶς διαρκῶς αὐτῷ, ὡς προείρηται, προστάτῃ καὶ ἐπικούρῳ χρωμένοις, πρὸς τὸ θεῖον ἐμμένειν συνὴθως παραινοῦμεν ὡς ἂν τῆς τοιαύτης ὐμῶν προσθέσεως εἰς τὰς ἁπάντων εὐχὰς διαβαινούσης, καὶ ἐκ τῶν ἐθνῶν, οἲ τῇ τῶν εἰδώλων πλανῇ ἔτι καὶ νῦν προανέχοντες, ἐπὶ τὴν τῆς ἱερᾶς θρησκείας ἐπίγνωσιν, προθυμότατα σπούδοιεν, Ἀλεξανδρεῖς προσφιλέστατοι.

Καὶ αὖθις οὖν παραινοῦμεν, τοῖς προειρημένοις ἐμμένειν, τὸν δὲ ἐπίσκοπον, ψήφῳ τοῦ Κρείττονος, καὶ ἡμετέρᾀ γνώμῃ ἀπεσταλμένον, ἡδέως δέξασθε, πάσης ψυχῆς γνώμῃ ἀσπαστὸν ἡγήσασθε· τοῦτο γὰρ καὶ ὑμῖν πρέπει, καὶ τῇ ἡμετέρᾳ πρᾳότητι προσήκειν συνέστηκεν· ὑπὲρ γὰρ τοῦ πᾶσαν ἀνασκεύην, καὶ στάσεως πρόφασιν περιαιρεσθῆναι τῶν ἐθελοκακίᾳ χρωμένων, τοῖς παρ' ὑμῖν δικασταῖς διὰ γραμμάτων προσετάξαμεν ἅπαντας, οὓς ἂν στασιώδεις καταμάθοιεν τῇ τῶν νόμων ὑποβάλλειν ἐκδικίᾳ. ἀμφότερα τοίνυν συνορῶντες, καὶ τὴν ἡμετέραν μετὰ τοῦ Κρείττονος γνώμην, καὶ τῶν ὑπὲρ ὑμῶν καὶ τῆς ὁμονοίας λόγον, καὶ τὴν κατὰ τῶν ἀτάκτων τιμωρίαν, τὰ πρέποντα καὶ ἁρμόζοντα τῷ τῆς ἱερᾶς θρησκείας θεσμῷ διαφυλάττοντες, καὶ τὸν προειρημένον διὰ πάσης αἰδοῦς καὶ τίμης ἄγοντες, τὰς εὐχὰς ἅμα αὐτῷ ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τῆς τοῦ βίου εὐνοίας τῶν ὅλων Θεῷ πατρὶ ἀναπέμπειν σπουδάζετε.

EPISTOLA EJUSDEM AD NESTORIUM.

Victor Constantius Augustus Nestorio, et eadem forma Augustamnicae, Thebaidis, et Africae praefectis.

Si quid unquam ad noxam contumeliamve eorum, qui Athanasio communicarunt, decretum invenitur, id omnino deleri volumus. Nam et officium quod antea habuerunt ejus clerici, iterum eosdem habere volumus. Hoc enim decretum observari jubemus, ut restituto Athanasio suae ecclesiae, communicatores illius idem habeant officium quod antea possederunt, quo et ipsi se gaudeant prorsus restitutos esse.

Νικητὴς Κωνστάντιος Ἀὔγουστος Νεστορίῳ, τῷ δὲ αὐτῶ τύπῳ καὶ τοῖς ἐν Ἀυγουσταμνίκῃ, καὶ Θηβαΐδι, καὶ Λιβύῃ ἡγεμόσιν.

Εἴ τί ποτε πρὸ τούτου, ἐπὶ βλάβῃ καὶ ὕβρει τῶν κοινωνούντων Ἀθανασίῳ τῷ ἐπισκόπῳ πραχθὲν εὑρίσκεται, τοῦτο νῦν ἀπολειφθῆναι βουλόμεθα, καὶ γὰρ τὴν ἀλειτουργησίαν ἣν οἱ αὐτοῦ κληρικοὶ εἶχον, τὴν αὐτὴν πάλιν θέλομεν ἔχειν· ταύτην δὲ τὴν ἡμετέραν πρόσταξιν φυλαχθῆναι βουλόμεθα, ὥστε ἀποδοθέντος Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου τῇ ἐκκλησίᾳ, τοὺς κοινωνοῦντας αὐτῷ ἔχειν ἀλειτουργησίαν ἣν ἀεὶ ἔσχον ἣν καὶ οἱ λοιποὶ κληρικοὶ ἔχουσιν, ἵνα οὕτως ἔχοντες καὶ αὐτοὶ χαίρωσιν.

EPISTOLA QUARTA EJUSDEM AD ATHANASIUM.

Victor Constantius Augustus Athanasio salutem.

Votum meum fuisse ut omnia ex sententia fratri meo Constanti procederent, neque vel tuam conscientiam latet. In quanto autem moerore fuerim, cum didicissem eum a quibusdam impiis sublatum esse, facile iterum tua prudentia divinaverit. Caeterum quia nonnulli sunt in hoc luctuoso tempore, qui te terrere satagunt, ideo has litteras tuae firmitudini porrigendas censuimus, quibus tibi auctor sum, ut, quemadmodum episcopum decet, ea quae ad sacram religionem pertinent, populos doceas, tuisque consuetis precibus vaces, neque vanum rumorem ferentibus credas, quicumque etiam fuerint. In nostro autem animo fixum est, ut secundum nostram voluntatem perpetuo in sede tua episcopus maneas. Divina providentia te plurimis annis conservet, parens charissime.

Νικητὴς Κωνστάντιος Αὔγουστος, Ἀθανασίῳ.

Εὐχὴν ἀεί μοι ταύτην γεγενῆσθαι, ὥστε πάντα καταθυμίως ἀποβαίνειν τῷ ποτέ μου ἀδελφῷ Κώνσταντι, οὐδὲ τὴν σὴν σύνεσιν ἔλαθεν, ἐν ὅσῃ τε λύπῃ διετέθην, μαθὼν τοῦτον ἀνῃρηθῆναι παρά τινων ἀνοσιωτάτων, στοχάζεσθαι πάλιν δύναται ἡ σὴ φρόνησις. ἐπεὶ οὖν τινές εἰσιν οἱ ἐν τῷ παρόντι καιρῷ, τῷ οὕτως πενθικῷ, πειρώμενοί σε ἐκφοβεῖν, διὰ τοῦτο ταῦτα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα, δοθῆναι τὰ γράμματα ἐδικαίωσα, προτρεπόμενός σε, ἵνα, ὡς πρέπει ἐπίσκοπον, τοὺς λαοὺς τὰ ὀφειλόμενα τῇ θείᾳ θρησκείᾳ διδάσκῃς, καὶ μετ' αὐτῶν συνήθως εὐχαῖς σχολάζῃς, καὶ μὴ ματαίοις θρύλλοις, οἵ τινες ἂν γένοιντο, πιστεύσῃς, ἡμῖν γὰρ τοῦτο ἐν ψυχῇ πέπηγεν, ὥστε σε ἀκολούθως τῇ ἡμετέρᾳ προαιρέσει, διὰ πάντος ἐν τῷ τόπῳ σου θέλειν ἐπίσκοπον εἶναι· ἡ θεία πρόνοια πολλοῖς ἔτεσί σε διατηροίη, γονεῦ προσφιλέστατε.

ANNO DOMINI CCCXXXVII. EPISTOLA IMPERATORIS CONSTANTINI JUNIORIS AD ALEXANDRINOS.

Constantinus Caesar populo catholicae ecclesiae Alexandrinae salutem.

Neque vestram sacram mentem latere arbitror, ideo Athanasium adorandae legis interpretem in Gallias missum esse, ne quo tempore sanguinolentorum hostium feritas sacro ejus capiti quam maxime immineret, implicitusque malorum collimitio, aliquid intolerandum, et cui remedium nullum esset, pateretur. Ad hanc igitur feritatem eludendam, tot faucibus inhiantium subtractus, ut sub me ageret jussus est. Atque ita in hac urbe commoratus est, ut omnibus rebus necessariis abundaret, tametsi ejus reverenda virtus, divina ope fretus, onera asperioris fortunae vilipenderet. Jam cum imprimis vestrae in Deum pietati, suisque sedibus hunc episcopum dominus noster et pater Constantinus restituere vellet, et humana sorte praeventus, antequam hoc votum impleret, requieverit; ego mihi convenire puto, ut, suscepta voluntate sacrae memoriae imperatoris, id ipsum adimpleam quod ille non potuit. Cum igitur Athanasius ad vestrum conspectum penetraverit, tunc demum intelligetis quantae apud nos reverentiae fuerit. Neque id mirum videri debet, si quid hujusmodi in ejus gratiam fecerim; ad hoc enim faciendum meam mentem et vestri desiderii imago, et species tanti viri instigavit. Divina providentia vos servet, dilecti fratres. Datum Treveris XV calendas Julias.

Κωνσταντῖνος Καῖσαρ τῷ λαῷ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας πόλεως Ἀλεξανδρείας.

Οὐδὲ τὴν τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοίας ἀποπεφευγέναι γνῶσιν οἶμαι, διά τοῦτο Ἀθανάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου ὑποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς τὰς Γαλλίας ἀπεστάλθαι, ἵν' ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοβόρων αὐτοῦ καὶ πολεμίων ἐχθρῶν εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλῆς ἐπέμεινε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφῆς ἀνήκεστα ὑποστῇ· πρὸς τὸ διαπαῖξαι τοίνυν ταύτην ἀφαιρεθεὶς τῶν φαρύγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, ὑπ' ἐμοὶ διάγειν κεκέλευσται· οὕτως ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ δίετριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν, εἰ καὶ τὰ μάλιστα αὐτοῦ ἡ ἀοίδιμος ἀρετὴ ταῖς θείαις πεποιθυῖα βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας τύχης ἄχθη ἐξουθενεῖ. τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστάτην ὑμῶν θεοσέβειαν, ὁ δεσπότης ἡμῶν Κωνσταντῖνος ὁ σεβαστὸς, ὁ ἐμὸς πατὴρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρασχεῖν προῄρητο, ὅμως ἀνθρωπίνῳ κλήρῳ προληφθεὶς πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύσατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶσαι· ὅστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχοι προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς τετύχηκε γνώσεσθε· οὐ γὰρ θαυμαστὸν εἴ τι δ' ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα, καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἥτε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκὼν, καὶ τὸ τοῦ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. ἡ θεία πρόνοια ὑμᾶς διαφυλάξαι, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ. ἐδόθη πρὸ δεκαπέντε καλανδῶν Ἰουλίων ἐν Τριβέροις.

ANNO DOMINI CCCXLIX. EPISTOLA URSACII ET VALENTIS AD ATHANASIUM.

Domino et fratri Athanasio episcopo Ursacius et Valens episcopi salutem.

Nacti occasionem per fratrem et compresbyterum nostrum Museum istuc ad tuam dilectionem euntem, chare frater, ejus opera admodum te ex Aquileia salutatum voluimus, optamusque te salvum nostras epistolas perlegere: cujus rei fiduciam nobis daturus es, si tu quoque in scribendo vices observaris. Scire enim te volumus, pacem tibi nobiscum esse, et communionem ecclesiasticam intercedere: cujus rei fidem esse volumus nostram istis litteris inscriptam salutationem. Divina providentia te conservet, dilecte frater.

ANNO DOMINI CCCLV. EPISTOLA CONSTANTII AD EUSEBIUM.

Constantius victor ac triumphator semper Augustus Eusebio episcopo.

Metiri facile posse, rei magnitudine commonente, gravitatem tuam, omnibus ad meam diligentiam pertinentibus praeferre me coram religione superna, quod praecellit, et in meo animo praeeminere confido, tamen id prudentiae tuae, documentis etiam frequenter emissis, compertum, cum perspicias, id me agere noctibus ac diebus, quod ad venerabilem cultum proficere posse confido. Quid enim mihi gratius esse aut utilius, quam Deo animum devovisse: usque adeo, ut hujus modi studio facilitatem omnem sentiam esse obnoxiam? Itaque ecclesias venerabiles ex intimo mentis affectu semper intueor, earumque unitatem omnibus salutarem cupio recuperare ac firmiter obtinere: ob quam causam conventum sanctorum episcoporum in Mediolanensi placuit fieri civitate, eos vel maxime qui alibi gesta possint facile revelare, (revellere); in diversis quippe provinciis episcoporum sunt coacta concilia, sed quid per singulos concordi unanimitate decreverunt prudentissimi episcopi, in synodo Mediolanensi perspicue declaratum est. Denique venientes pauci de provinciis singulis voluntate communi unanimes protulerunt, et juxta venerationem legi debitam firmaverunt. Quod ergo religioni (religiosis) fuerat consentaneum, eorumdem placito corroboratum est; ut ad sanctitatem tuam quatuor de consortio suo censuerint esse mittendos, pariter commonentes se id sequi gravitatem tuam, quod ad utilitatem Ecclesiae non abhorret. Nos certe qui esse Dei famulos gloriamur, hortamur pariter ac monemus, ut consensui fratrum tuorum adhaerere non differas. Confidimus quippe, cum hoc fuerit factum, unitate firmissima posse ecclesias gratulari. Deus te semper tueatur multos annos, frater charissime atque amantissime.

ANNO DOMINI CCCLIX VEL CCCLX. EPISTOLA CONSTANTII AD SYNODUM ARIMINENSEM. 

Constantius monuit ne quid de orientalibus, qui seorsim convenirent Selouciae, definire praesumerent.
Victor Constantinus ( Constantius ) Maximus triumphator semper Augustus episcopis.

Continent priora instituta, venerabiles, sanctimoniam legis rebus ecclesiasticis niti: satis superque perspeximus litteris ad nostram ( f. vestram) prudentiam datis, iisdem oportere operam dare: cum profecto et episcoporum id officio congruat, et salus omnium longe lateque populorum hoc fundamine roboretur. Sed res admonuit instituta rursus exsistere ( al. insistere ). Non enim aliquis definita geminari superfluum judicabit, cum (crebra) rebus consueverit admonitio augere cumulum diligentiae. His ita se habentibus, de fide atque unitate tractari debere cognoscat sinceritas vestra, et operam dari ut ecclesiasticis rebus ordo competens praebeatur. Discurret namque cunctorum posteritas ubique populorum, et concordia fida servabitur, cum penitus amputatis nec hujusmodi quaestionibus cunctis sectando commoverit, res ista non debet ita intentionem animi (longius) propagare. Non enim de orientalibus episcopis in concilio vestro patitur ratio aliquid definiri. Proinde super his tantum quae ad vos pertinere cognoscit gravitas vestra, tractare debebitis, et completis celeriter universis, consentiente consensu, decem mittere ad comitatum meum, ut prudentiae vestrae prioribus litteris intimavimus. Praedicti enim poterunt omnibus, quae eisdem orientalibus proposuerint, respondere, vel tractare de fide, ut exitu competenti omnis quaestio terminetur, et ambiguitas sopiatur. Quae cum ita sint, adversus orientales nihil statuere vos oportet, aut si aliquid volueritis contra eosdem praedictis absentibus definire, id quod fuerit usurpatum irrito evanescet effectu. Non enim illa vires habere poterit definitio, cui nostra statuta testantur jam nunc robur et cupiam ( al. copiam) denegari. Quae cum ita sint, moderatione religionis venerabilibus antistitibus consentanea debetis veneranda perficere, ut id quod religio postulat, explicetur, et quod audiri prohibet ratio, nullus usurpet. Divinitas vos servet per multos annos, parentes charissimi. Dat. VI kal. Junias, Eusebio et Hypatio coss.

EPISTOLA PRIMA ARIMINENSIS SYNODI AD CONSTANTIUM.

Dei jussui, tuoque pio edicto parentes quae olim dogmatibus tradita ita esse, ut tradita sunt, nostris suffragiis stabilienda judicavimus. Nam Ariminum ex omnibus ad occidentem positis civitatibus in unum convenimus, ut fides catholicae Ecclesiae cognosceretur, et qui alterius opinionis essent, manifesti fierent. Ibique post longam deliberationem optima visa est ea fides, quae hactenus usque a priscis temporibus perduravit, quam et prophetae, et evangelistae, et apostoli per Dominum nostrum Jesum Christum praedicarunt, qui est tui imperii custos, et tuae valetudinis defensor. Statutum est igitur, ut eam retinentes coleremus, et colentes usque ad finem conservaremus. Indecens enim et nefarium, aliquid ex recte et juste decretis, et ex Nicaeae publice cum illustrissimo principe Constantino patre tuo per accuratam deliberationem constitutis immutare velle, in quibus tanta doctrina est et prudentia, ut ea ubique depraedicata ad omnium aures animosque pervenerit, quae sola hostis et interfectrix Arianae haereseos, et per quam non illa sola, sed reliquae haereses sublatae sunt: in qua certe et addere aliquid, temerarium est; et auferre, periculosum: quorum si alterutrum fiat, erit hostibus quidlibet agendi libera facultas.

De damnatione Ursacii et Valentis. --Atque ea de causa Ursacius et Valens, jampridem socii et astipulatores Ariani dogmatis, a nostra communione, sententia data, segregati fuere: quam ut denuo recuperarent, de peccatis suis, in quibus se conscios agnoscebant, poenitentiam veniamque postularunt ut eorum syngraphae testantur: et ob id illis venia gratiaque delictorum facta est. Haec autem per id temporis facta sunt, cum Mediolani synodus in consessum ibat, praesentibus ibidem Romanae Ecclesiae presbyteris: fuitque proinde nobis persuasissimum, iniquum esse, cum imperator Constans ab obitu suo dignus omni memoria hanc fidem omni cura et diligentia conscriptam promulgarit, tum demum ex quo ille baptizatus, ex hominibus in requiem sibi debitam translatus est, aliquid novi in ea fide moliri velle, et tot sanctos confessores et martyres hujus placiti scriptores auctoresque contemnere, qui pro veteri lege, rituque Ecclesiae, in ea sententia permansere: quorum fidem Deus per Dominum Jesum Christum in tempora tui imperii contulit: per quem ita late regnas, ut etiam nostro orbi imperes.

De inconstantia Ursacii et Valentis. --Verum denuo miseri isti deplorati animi, nefario ausu, impiae sententiae sese praecones ostendunt, et omnia veritatis decreta convellere nituntur. Eo enim tempore, quo pro tuo edicto synodus cogebatur, ipsi fraudis suae consilia denudarunt: conati enim sunt per vafriciem et tumultum, cum sociis istius factionis, Germinio, Auxentio, Caio, contentiones discordiasque seminantibus, novas res facere. Quorum doctrina una eademque omne genus blasphemiarum superat. Ubi autem viderent, non esse ibi homines ejusdem studii, neque illorum pravis sententiis astipularentur, in nostrum consilium se transtulerunt, ut viderentur aliud quippiam scribere: sed ipsi non ita diu postea animum suum ostenderunt. Ne igitur res ecclesiasticae in easdem molestias cadant, neve turbatio et tumultus denuo omnia involvat et confundat; constanter visum est, olim decreta pro legitimis inconcusse servanda, et istos a nostra communione submovendos esse.

De legatione ad Constantium missa. --Atque ideo legatos nostros ad tuam aequitatem misimus, qui tibi sententiam synodi ex epistola ostenderent: idque legatis nostris ante omnia mandatum est, ut veritatem priscis et justis rerum allegationibus probarent, et tuae sanctitati ostenderent, quod non, quemadmodum Ursacius et Valens inquiunt, pax futura sit, si aliqua ex rebus justis subvertantur. Nam quomodo pacifice agere poterunt, qui pacem tollunt? sed potius inde contentionem turbationemque tum reliquis civitatibus, tum Romanae urbi oborituras esse. Quapropter supplicamus tuae humanitati, ut benignis auribus et sereno vultu nostros legatos intuearis, neque ad contumeliam mortuorum aliquid novi induci permittas, sed nos sinas in institutis decretisque majorum permanere, quos magno ingenio, prudentia, et Spiritu sancto omnia fecisse asseveravimus. Certe res novae quas isti moliuntur, credentibus incredulitatem, incredulis credulitatem inducunt.

Episcopi petunt missionem. --Iterum te nostris supplicationibus convenimus, ut jubeas episcopos peregre commorantes, quos et gravitas aetatis et paupertas affligit, quam facillime in patriam deduci; ne ecclesiae, absentibus episcopis, desertae relinquantur. Id quoque nostris precibus addimus, quo nihil desit rerum priscarum, nihilque exuberet, sed omnia firma maneant, usque a temporibus beati patris tui in hodiernum diem observata; ne nos posthac vexari, et a nostris dioecesibus segregari permittas; sed ut episcopi cum suis populis pacem ad preces cultusque divinos et otium habeant, orantes pro tuo imperio, salute, et pace, quam tibi in perpetuum divinitas largiatur. Nostri porro legati subscriptiones, salutationesque episcoporum afferunt, qui tuam sanctitatem de hac causa ex ipsis sacris litteris edocebunt.

Ἐκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως, καὶ τῆς σῆς εὐσεβείας προστάγματος, τὰ πάγαι δογματισθέντα γεγενῆσθαι πιστεύομεν· εἰς γὰρ Ἀρίμινον ἐκ πασῶν τῶν πρὸς δύσιν πόλεων, εἰς τὸ αὐτὸ πάντες ἐπίσκοποι συνήλθομεν, ἵνα καὶ ἡ πίστις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας γνωρισθῇ, καὶ οἱ τὰ ναντία φρονοῦντες ἔκδηλοι γένωνται· ὡς γὰρ ἐπὶ πλεῖστον διασκοποῦντες εὑρήκαμεν, ἀρεστὸν ἐφάνη τὴν πίστιν τὴν ἔκπαλαι διαμένουσαν, ἣν καὶ οἱ προφῆται καὶ τὰ εὐαγγέλια, καὶ οἱ ἀπόστολοι διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκήρυξαν, τοῦ καὶ τῆς βασιλείας φρουροῦ, καὶ τῆς σῆς ῥώσεως προστάτου, ἵνα ταύτην κατασχόντες φυλάξωμεν, καὶ φυλάττοντες μέχρι τέλους διατηρήσωμεν. ἄτοπον γὰρ καὶ ἀθέμιστον ἐφάνη τῶν ὀρθῶς καὶ δικαίως ὡρισμένων τι μεταλλάσσειν, καὶ τῶν ἐν Νικαίᾳ κοινῇ μετὰ τοῦ ἐνδοξοτάτου σου πατρὸς καὶ βασιλέως Κωνσταντίνου ἐσκεμμένων, ὧν ἡ διδασκαλία τε καὶ τὸ φρόνημα διῆλθε καὶ ἐκηρύχθη εἰς πάσας ἀνθρώπων ἀκοάς τε καὶ διανοίας· ἥτις ἀντίπαλος μονή καὶ ὀλετὴρ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως ὑπῆρξε· δι' ἧς οὐ μόνον αὐτὴ, ἀλλὰ καὶ αἱ λοιπαὶ αἱρέσεις καθῃρέθησαν· ἐν ᾗ ὄντως καὶ τὸ προσθεῖναί τι σφαλερὸν, καὶ τὸ σφαλέσθαι ἐπικίνδυνον ὑπάρχει. ὡς εἴπερ καὶ θάτερον γένοιτο, ἔσται τοῖς ἐχθροῖς ἄδεια τοῦ ποιεῖν ἅπερ βούλοιντο· ὅθεν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης ἐπειδὴ ἔκπαλαι μέτοχοί τε καὶ σύμφρονες τοῦ ἀρειανικοῦ δόγματος ἦσαν καθεστηκότες, καὶ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας χωρισθέντες ἀπεφάνθησαν. ἧς ἵνα μετάσχωσιν, ἐφ' οἷς ἑαυτοῖς συνεγνώκεισαν πλημμελήσαντες, μετανοίας τε καὶ συγγνώμης ἠξίουν τυχεῖν, ὡς καὶ τὰ ἔγγραφα τὰ ὑπ' ἐκείνων γεγενημένα μαρτυρεῖ, δι' ὧν ἁπάντων φειδὼ γεγένηται, καὶ τῶν ἐγκλημάτων συγγνώμη. ἧν δἐ ὁ καιρὸς καθ' ὃν ταῦτα ἐπράττετο, ὅτε ἐν Μεδιολάνῳ τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο· συμπαρόντων δὲ καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας. ἐγνωκότες δὲ ἅμα καὶ τὸν μετὰ τὴν τελευτὴν ἄξιον μνήμης Κωνσταντῖνον, μετὰ πάσης ἀκριβείας, καὶ ἐξετάσεως τὴν συγγραφεῖσαν πίστιν ἐκτεθεικότα· ἐπειδὴ δὲ ὡς ἐξ ἀνθρώπων ἐγένετο βαπτισθεὶς, καὶ πρὸς τὴν ὀφειλομένην εἰρήνην ἀνεχώρησεν, ἄτοπον ἐνομίσαμεν εἶναι μετ' ἐκεῖνόν τι καινοτομεῖν, καὶ τοσούτους ἁγίους ὁμολογητὰς καὶ μάρτυρας, τοὺς καὶ τοῦδε τοῦ δόγματος συγγραφεῖς τε καὶ εὑρετὰς ὑπεριδεῖν· οἵ τινες κατὰ τὸν παλαιὸν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας θεσμὸν, ἅπαντα φρονοῦντες διαμεμενήκασιν· ὧν ὁ Θεὸς τὴν πίστιν καὶ εἰς τοὺς σοὺς χρόνους τῆς βασιλείας μετέδωκε, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ σοι καὶ τὸ βασιλεύειν οὕτως ὑπῆρξεν, ὡς καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης κρατεῖν· πάλιν γοῦν οἱ ἀλεεινοὶ καὶ οἰκτροὶ τῷ φρονήματι, ἀθεμίστῳ φρονήματι τῆς δυσσεβοῦς φρονήσεως, κήρυκας ἑαυτοὺς ἀνήγγειλαν, καὶ ἐπιχειροῦσιν ἀνατρέπειν πᾶν τὸ τῆς ἀληθείας σύνταγμα· ὡς γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνον τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουργίᾳ τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν τῆς τοιαύτης ἑτεροίας τοὺς συναλισκομένους, εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον καὶ Γάϊον, τοὺς τὴν ἔριν, καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦν τας. ὧν ἡ διδασκαλία μία μὲν οὖσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον οὐχὶ τῆς αὐτῆς προαιρέσεως ὄντας, οὔτε ὁμογνωμονοῦντας ἐφ' οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτοὺς, ὡς δοκεῖν ἕτερον γράφειν· ἦν δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων· ἵνα μὴ οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ τὰ τῆς ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντα συγχέῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα, ἔμμονα καὶ ἀμετακίνητα διαφυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους, ἀπὸ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχωρίσθαι. δι' ἣν αἰτίαν, τοὺς ἀναδιδάξαντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας· τοῖς γε πρεσβεύουσι, πρό γε πάντων τοῦτο παρακελευόμεθα τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι, ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων καὶ δικαίων ὁρμωμένους, οἱ καὶ τὴν σὴν ἀναδείξουσιν ὁσιότητα, ὅτι οὐχ' ὥσπερ ἔφησαν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατραπείη· πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρήνην καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ γενήσεται· διὸ δὲ καὶ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἴνα προσηνέσιν ἀκοαῖς καὶ γαληναίῳ βλέμματι τὰ τῆς ἡμετέρας πρεσβείας ἀθρήσειας, μὴ τε πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας, ἀλλ' ἐάσεις ἡμᾶς ἐμμένειν τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε, καὶ νενομοθετημένοις, οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι ἐφήσαμεν ἄν. τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτοκούμενα, τοῖς μὲν πιστεύσασιν ἀπιστίαν ἐμποιεῖ, τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν ὠμότητα· ἱκετεύομεν δὲ ἔτι ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπισκόπους, τοὺς ἐν ταῖς ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐνδεὲς τρύει, τὴν εἰς τὴν οἰκίαν ἀνακομιδὴν ποιήσασθαι ῥᾳδίαν, ἵνα μὴ ἔρημοι τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων αἱ ἐκκλησίαι διαμένωσιν· ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μὴ τε ἐλλείπᾳ τι τῶν προϋπαρξάντων, μὴ τε πλεονάζῃ, ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας, καὶ εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ ἐκτὸς τῶν ἰδίων παροικιῶν ἀλλοτρίους ἐπιτρέψειας γενέσθαι, ἀλλ' ἵνα οἱ ἐπίσκοποι συν τοῖς ἰδίοις λαοῖς μετ' εἰρήνης εἰς εὐχάς τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ θειότης σοι εἰς τὸ διηνεκὲς χαριεῖται· οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τὰς ὑπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν, οἵ τινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραφῶν, τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα.

EPISTOLA CONSTANTII AD EAMDEM SYNODUM. 

Episcopos Arimini suum ab expeditione barbarica reditum exspectare jubet imperator.
Constantius victor et triumphator Augustus, omnibus episcopis, qui sunt Arimini coacti, salutem.

Quamquam vestrae sanctitati minime obscurum est, nos maximam curam divinae et venerandae religionis Christi semper habuisse: tamen viginti episcopos, quos vestra prudentia ad legationem vestram obeundam misistis, hoc tempore ad nostrum conspectum admittendi, otium non erat; nam expeditio, quam contra barbaros in praesentia suscipimus, nos districtos tenet: et par est (uti nostis) ut ei, qui sit sacrosanctae religionis negotia tractaturus, animus ab omni cura et perturbatione liber sit. Proinde episcopis mandavimus, ut Hadrianopoli nostrum reditum exspectent: uti, cum ea quae ad rempublicam pertinent, rite procurata fuerint; illa deinceps, quae sint nobis proposituri, diligenter audire expendereque possimus. Vestrae autem gravitati interea ne molestum sit eorum reversionem exspectare; ut cum redierint, nostraque retulerint ad vos responsa, illa quae sint ex usu Ecclesiae catholicae futura, possitis ad exitum perducere.

Κωνστάντιος, νικητὴς καὶ θριαμβευτὴς, Αὔγουστος, πᾶσι τοῖς ἐν Ἀριμίνῳ ἐπισκόποις συνελθοῦσιν.

Ἀεὶ προηγουμένην ἔχειν ἡμᾶς φροντίδα, περὶ τοῦ θείου καὶ προσκυνητοῦ νόμου οὐδὲ ἡ ὑμετέρα χρηστότης ἀγνοεῖ· ἀλλὰ νῦν τοὺς ἀπὸ τῆς συνέσεως ἡμῶν ἀποσταλέντας εἴκοσι ἐπισκόπους ἀναδεξαμένους τὴν παρ' ἡμῶν πρεσβείαν, τέως οὐκ ἠδυνήθημεν ἰδεῖν· ἀναγκαία γὰρ ἡμῖν ἡ πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁδός· καὶ ὡς οἴδατε, πρέπει τὴν ψυχὴν καθαρὰν οὖσαν ἀπὸ πάσης φροντίδος, τὰ περὶ τοῦ θείου νόμου γυμνάζειν. τοιγαροῦν τοὺς ἐπισκόπους ἐκελεύσαμεν ἐν τῇ Ἀδριάνου πόλει, ἐκδέξασθαι τὴν ἡμετέραν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν πάντα καλῶς διατεθῇ τὰ δημόσια, τότε λοιπὸν ὅπερ ὑποβάλλουσιν ἀκοῦσαι, καὶ δοκιμάσαι δυνηθῶμεν· τῇ μέντοι στεῤῥότητι ὑμῶν μὴ βαρὺ φανέσθω, ὥστε ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν ἐπανέλθωσι κωμίζοντες ὑμῖν τὰς ἡμετέρας ἀποκρίσεις, δυνηθῆτε εἰς πέρας ἀγαγεῖν τὰ πρὸς τὴν λυσιτέλειαν ἀνήκοντα τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ.

EPISTOLA SECUNDA SYNODI ARIMINENSIS AD CONSTANTIUM. 

Petit synodus veniam Arimino discedendi ante hiemis asperitatem.
Tuae clementiae litteras accepimus, imperator sanctissime, ex quibus didicimus, tibi, propter necessaria reipublicae negotia, eo tempore non satis suppetivisse otii legatos nostros in conspectum tuum admittendi, nobisque in mandatis dare, ut illorum reditum usque eo exspectemus, quoad tua prudentia intellexerit ea, quae sint a nobis convenienter majorum nostrorum institutis decisa decretaque. Caeterum jam per hasce litteras confitemur, tibique confirmamus, nos a nostro proposito et sententia nequaquam discessuros: legatis etiam nostris idem imperavimus. Quamobrem rogamus te, ut placido vultu litteras hasce, a nostra modestia ad te perscriptas, legendas cures: quin etiam ea, quae nostris legatis obeunda imposuimus, aequi bonique consulas. Illud praeterea tua benignitas ista nobiscum intelligit, quam tristis et acerba res sit, tot ecclesias, in tuis istis beatissimis temporibus, episcopis suis destitutas esse: et propterea tuam clementiam iterum obtestamur, imperator augustissime, ut ante hiemis asperitatem (modo tuae pietati ita visum fuerit) nobis ad nostras Ecclesias revertendi facias potestatem, quo possimus Deo Patri omnipotenti, et Domino ac Salvatori nostro Christo Filio ejus unigenito, pro tuo regno consuetas preces cum populo fundere, sicut et ante semper fecimus, et adhuc facere non desistimus.

Τὰ γράμματα τῆς σῆς φιλανθρωπίας ἐδεξάμεθα, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, τὰ περιέχοντα διὰ τὴν τῶν δημοσίων ἀνάγκην, τέως μὴ δεδυνῆσθαί σε τοὺς ἡμετέροὺς πρέσβεις θεωρῆσαι· ἡμᾶς δὲ κελεύεις ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον ἕως ἂν τὰ παρ' ἡμῶν ὁρισθέντα ἀκολούθως τοῖς προγόνοις ἡμῶν ἐπιγνῷ παρ' αὐτῶν ἡ σὴ εὐλάβεια· ἀλλὰ καὶ νῦν διὰ τούτων τῶν γραμμάτων ὁμολογοῦμεν καὶ διαβεβαιούμεθα, μηδαμῶς ἡμᾶς ἀναχωρεῖν τῆς ἡμετέρας προθέσεως· τοῦτο γὰρ καὶ τοῖς πρέσβεσιν ἡμῶν ἐνετειλάμεθα· ἀξιοῦμεν τοίνυν ὅπως γαληναίᾳ τῇ προσόψει, τάτε νῦν γράμματα τῆς ἡμετέρας μετριότητος κελεύσεις ἀναγνωσθῆναι· ἀλλὰ γὰρ κᾀκεῖνα ἃ διὰ τῶν πρέσβεων ἡμῶν ἐνετειλάμεθα ἡδέως ὑπόδεξαι· ἐκεῖνο μέντοι συνορᾷ μεθ' ἡμῶν καὶ ἡ σὴ ἡμερότης, ὅση νῦν ἐστι λύπη καὶ κατήφεια, ὅτι ἐν τοῖς μακαριωτάτοις καιροῖς τοσαῦται ἐκκλησίαι χωρὶς ἐπισκόπων εἰσι· καὶ διὰ τοῦτο πάλιν τὴν σὴν φιλανθρωπίαν ἀξιοῦμεν, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, ὅπως πρὸ τῆς τραχύτητος τῶν χειμώνων, εἴπερ ἀρέσειε τῇ σῇ εὐσεβείᾳ, κελεύσεις ἡμᾶς εἰς τὰς ἡμετέρας ἐκκλησίας ἐπανελθεῖν, ὑπὲρ τοῦ δύνασθαι ἡμᾶς τῷ παντοκράτορι Θεῷ καὶ τῷ δεσπότῃ καὶ σωτῆρι ἡμῶν Χριστῷ, τῷ υἱῷ αὐτοῦ τῷ μονογενεῖ, ὑπὲρ τῆς σῆς βασιλείας, τὰς ἐθίμους εὐχὰς μετὰ τῶν λαῶν ἀποπληροῦν, καθὼς καὶ ἀεὶ ἐπετελέσαμεν καὶ νῦν ἐχόμενοι.

ANNO DOMINI CCCLXV. EPISTOLA EPISCOPORUM ITALIAE ILLYRICIS DE FIDE NICAENA SUSCEPTA GRATULANTIUM.

Dilectissimis fratribus per Illyricum fidem paternam retinentibus, episcopi Italiae, in Domino aeternam salutem.

Divini muneris gratia est, ut secundum apostolum omnes unum sapere, omnes unum confiteri coeperimus: et quantum ad Italiam pertinet, cum fidei paternae, hoc est apud Nicaeam scriptae se reddidit, fraudem quam passa est apud Ariminum recognoscens, Illyricum etiam Deum clementi nutu respexisse gaudemus, et consortio infidelitatis, quo gravabatur, abjecto, ea quae sunt rectae sententiae probare coepisse, gratulamur. Nostram igitur, dilectissimi fratres, unam eamdemque accipite firmam subscriptione sententiam. Nicaeni tractatus adversus Arium, Sabelliumque, cujus Photinus partiaria haereditate damnatur, decreta servamus. Ariminensis concilii statuta quorumdam tergiversatione corrupta, consensu omnium provinciarum jure rescindimus; quorum etiam exemplaria transmittenda censuimus, ut nec in fide retinenda, nec in confutando Ariminensi concilio aliqua videretur condescensio.

Quicumque igitur nostrae unanimitatis optat habere consortium, quicumque individuam pacem nobiscum habere desiderat, quae sunt nostrae sententiae, comprobare festinet, et fidei nobis memoratae subscriptionem, et rescissionem Ariminensis concilii sine ambiguitate mittendo. Id certe petimus, quod complurium harum provinciarum porrigimus ipsi consensum. Auctores autem haeresis Arianae vel Aetianae Valentem et Ursacium, caeterosque eorumdem consortes, non nunc esse quod manifestari apud Illyricum coeperunt, sed olim condemnasse, manifestum est.

EPISTOLA SYNODI SINGEDUNENSIS AD GERMINIUM SEMIARIANUM.

Domino religiosissimo fratri Germinio, Valens, Ursacius, Gaius et Paulus, salutem.

Cum de spe et salute sollicitudo incumbit, magis laudandi esse debent qui solliciti sunt, quam reprehensionem aliquam sustinere. Salus autem ac spes principaliter in fide catholica consistit: et ideo quamvis conventione ad omnes nostros fratres et coepiscopos nostros Valente et Paulo admonita noluerit, ad id quod rumor latitat de te respondere, domine religiosissime, tamen quia litteris tuis testificatus es, te in eadem charitate perseverare, et paratum esse illibatam dilectionem habere erga nos ostendere; propterea in unum apud Singedimum congregati, iterum his commonefacimus sanctitatem tuam, ut omni occasione ambigui exclusa, digneris rursus rescribere nobis, si a fide catholica, quae Arimini a sancto concilio exposita confirmataque est, cui etiam universi Orientis episcopi consenserunt, sicut jam professus es te non recessurum, apertus quaeritur significes. Est autem hoc, sicut in ea cautum est: Similem dicimus Filium Patri secundum Scripturas, non secundum substantiam, aut per omnia, sed absolute. Si enim haec expositio immutata fuerit, manifeste quondam Basilii perfida assertio, propter quam synodus facta est, qua etiam merito damnata est, reparabitur. Dignare igitur hoc quod quaeritur, evidenter litteris tuis declarare: non dixisse, aut dicere, vel dicturum, similem esse per omnia Filium Patri, excepta innativitate, ne quod perlatores litterarum Jovianus diaconus et Martyrius subdiaconus verbo deprecationis suae, ante praedictos dominos meos fratres, et coepiscopos nostros Valentem et Paulum asserebant, magis credibile esse videatur, quia per omnia similem esse Filium Patri profitearis. Si enim sic te, sicut optavimus, sentire scriptis tuis manifestaveris, querelam pro injuria a quibusdam clericis tuis Palladio et Gaio fratribus et coepiscopis nostris factam, licet nolueris, sicut prima conventione admonitus es, exquirere, ad aestimationem tuam pertinet, illis scilicet praestantibus pro sua temeritate rationem. Haec per Secundianum presbyterum, Pullentium lectorem, et Candidianum exorcistam transmisimus charitati tuae, decimo quinto Calendas januarii, Gratiano nobilissimo P. et Dagalaifo consulibus, exemplum penes nos retinentes.

EPISTOLA GERMINII SEMIARIANI ADVERSUS ARIANOS.

Dominis fratribus religiosissimis Rufiano, Palladio, Severino, Nichae, Heliodoro, Romulo, Muciano, et Stercorio, Germinius in Domino salutem.

Vitalis nunc militantis in officio sublimis praefecturae relatione comperimus, desiderare sanctitatem vestram significari vobis aperte, quid est quod de fide nostra Valenti, Ursacio, Gaio et Paulo displiceat. Necessarium duxi his litteris patefaciendum sanctitati vestrae, et id quod in vobis ipsis ab initio esse confido, dicere, nos hoc quod a patribus traditum accepimus, et divinis scripturis, quod semel didicimus et quotidie docemus, Christum Dei Filium Dominum nostrum per omnia Patri similem, excepta innativitate, Deum de Deo, lumen de lumine, virtutem de virtute, integrum de integro, perfectum de perfecto, ante saecula et ante universa, quae intelligi vel dici possunt, genitum, cujus nativitatem nemo scit nisi solus Pater, ipso Filio asserente: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI): per quem facta sunt omnia, sine quo factum est nihil (Joan. I), secundum divinas voces ipsius Salvatoris nostri Filii dicentis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V). Et iterum: Quaecumque enim Pater facit, haec et similiter Filius facit (Ibidem). Et iterum: Ego et Pater unum sumus. Et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem. Et iterum: Quo modo Pater vitam habet a semetipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. XIV). Et iterum: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quod vult, vivificat. Et iterum: Creditis in Deum, et in me credite (Joan. V). Et iterum: Neque enim Pater judicat quemquam; sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et iterum cui Pater dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I): nec dixit, ad imaginem tuam, vel ad imaginem meam, ne aliquam dissimilitudinem in Filii sui divinitate demonstraret, sed propterea conjunxit ad imaginem et similitudinem nostram, ut Filium suum sibi similem per omnia Deum manifestaret. Iterum Evangelista: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. I). Et Apostolus ad Corinthios: In quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non refulgerent illuminatione evangelii gloriae Christi, quae est imago Dei (II Cor. IV). Et iterum idem Apostolus: Et transtulit nos in regno Filii charitatis, in quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae (I Thess. I). Et iterum idem Apostolus: Hoc enim sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus (Philip. IV). Quis non intelligat, quia quemadmodum secundum servi formam vera fuit caro nostra in Christo, ita et in Dei forma vera sit divinitas Patris in Filio? Et iterum: Videte ne quis vos seducat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum, quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (II Coloss. II, 8). Si ergo omnis plenitudo divinitatis inhabitat in Christo, jam non ex parte similis, et ex parte dissimilis, sicut nunc asserunt, qui propter contentionem suae libidinis retrorsum abeuntes, semetipsos a nobis avertunt.

Nam quod putant se pro magno de divinis scripturis proferre, ut dicant, Christum facturam et creaturam: e contrario nos secundum scripturas dicimus, et viam, et januam, et lapidem offensionis, et petram scandali, et fundamentum, et brachium, et manum, et sapientiam, et verbum, et agnum, et ovem, et pastorem, et sacerdotem, et vitam, et diem, et alia. Sed haec omnia sic intelligimus et dicimus, ut virtutes et operationes Filii Dei intelligamus, non ut divinam ejus ex Patre nativitatem hujuscemodi nominibus comparemus, quia ex nihilo omnia per Filium facta sunt, Filius autem non ex nihilo, sed ex Deo Patre est genitus.

Valentis vafricies notata. -- Miror autem praedictum Valentem aut oblitum esse, aut certe subdole dissimulare, quid in praeteritum gestum definitumque sit. Nam sub bonae memoriae Constantio imperatore quando inter quosdam coeperat esse de fide dissensio, in conspectu ejusdem imperatoris praesentibus Georgio episcopo Alexandrinae ecclesiae, Pelusinorum, Basilio episcopo tunc Anquiritano, praesente etiam ipso Valente et Ursacio, et in ea pravitate, post habitam usque in noctem de fide disputationem, et ad certam regulam perductam, Marcum ab omnibus nobis ejectum fidem dictasse, in qua fide sic conscriptum est: Filium similem Patri per omnia, ut sanctae dicunt, et docent scripturae: cujus integrae professioni consensimus omnes, et manu nostra subscripsimus. Si autem nunc aliquid spiritus hujus mundi suggerit, ex aperto adhuc scire non possumus. Nam, ut nos professi sumus de scripturis, per omnia similem Filium Patri excepta innativitate, exponant et illi de scripturis, quemadmodum parte similis sit, parte dissimilis. Et ideo, fratres dilectissimi, haec intrepidanter et sine mora vestrae dilectionis ad conscientiam, per Cyriacum officialem, cujus prima inventa occasio est post Carinium diaconum, quem ad vos misi, professionem destinavi, ut per vestram quoque vigilantissimam devotionem apud Deum, universae fraternitati intimetur, ne quis fallacia diaboli laqueis ignorans implicetur. Jam vestrae est unanimitatis rescribere mihi, quid vobis sanctus Spiritus suggerat. Sane intimo charitati vestrae, me huic epistolae, propterea quod manus dolerem, subscribere non potuisse: subscribendum autem mandasse fratribus et compresbyteris nostris Innocentio, Octavio, et Catulo.

ANNO DOMINI CCCLXX. CONSTITUTIO VALENTINIANI IMPERATORIS AD DAMASUM PAPAM.( Ex Coust. pag. 473.)

Ut ecclesiastici et continentes de viduarum bonis nihil vel testamento, vel donatione valeant percipere.

Imperatores Valentinianus, Valens et Gratianus augusti ad Damasum episcopum urbis Romae. Ecclesiastici aut ex ecclesiasticis, vel qui continentium se volunt nomine nuncupari, viduarum ac pupillorum domos non adeant; sed publicis exterminentur judiciis, si posthac eos affines eorum vel propinqui putaverint deferendos. Censemus etiam, ut memorati nihil de ejus mulieris, cui se privatim sub praetextu religionis adjunxerint, liberalitate quacumque vel extremo judicio possint adipisci: et omne in tantum inefficax sit, quod aliqui horum ab his fuerit derelictum, ut neque per subjectam personam valeant aliquid vel donatione vel testamento percipere. Quin etiam si forte post admonitionem legis nostrae, aliquid iisdem eae feminae vel donatione vel extremo judicio putaverint relinquendum, id fiscus usurpet. Caeterum si earum qui voluntate percipiunt, ad quarum successionem vel bona jure civili vel edicti beneficiis adjuvantur, capiant ut propinqui. Lecta in ecclesiis romanis IV Kalendas Augusti Valentiniano et Valente tertio Augustis consulibus.

ANNO DOMINI CCCLXXVIII VEL CCCLXXXI. EPISTOLA ROMANI CONCILII SUB DAMASO HABITI AD GRATIANUM ET VALENTINIANUM IMPERATORES.( Coust. p. 523.)

Ut exsecutioni prospiciant legis, qua sanxerant, ut de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, et ut sacerdos nulli usquam profani judicis sententiae facile subjaceret. 1. Ut quod imperatores jam sponte concesserant, effectu non careat. --Et hoc gloriae vestrae, clementissimi principes, pietatisque est illustre documentum, quod innumeri fere ex diffusis Italiae partibus ad sublime sedis apostolicae sacrarium congregati, cum quaereremus quid pro ecclesiarum statu poscendum esset a vobis, nihil melius potuimus reperire, quam quod spontanea vestri providentia contulistis. Videmus quod nec rogandi jam pudor esse debeat, nec impetranda beneficia jam vestra sint, et imperialium series decretorum pro nobis ambiat. Nam quod ad aequitatem petitionis attinet, jam dudum meruimus impetrare quae poscimus: quod vero ad necessitatem spectat orandi, ita impetratorum caremus effectu, ut iterum impetrare cupiamus. Quod quidem, clementissimi principes, hominum perditorum exponit amentiam, vestrae autem justitiae munus accumulat, ut in Ecclesia vestra beneficia saepius conferantur.

2. Lex de causa religionis judicandi potestatem Rom. pontifici tribuens. -- Namque a principio, divino repleti spiritu, et sanctorum Apostolorum, quorum habetis in vestro honore suffragium, servantes in dominica religione praeceptum, statuistis ad redintegrandum corpus Ecclesiae, quod furor Ursini, qui honorem arripere est conatus indebitum, diversas secuerat in partes, ut auctore damnato, caeterisque, quos ad turbarum sibi incentiva sociaverat, sicut oportebat, a perditi conjunctione divulsis, de reliquis ecclesiarum sacerdotibus episcopus Romanus haberet examen: ut et de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, nec ulla fieri videretur injuria sacerdotio, si sacerdos nulli usquam profani judicis, quod plerumque contingere poterat, arbitrio facile subjaceret. 3. Legis hujus laus. -- Praeclara ista plane et religiosis principibus digna sententia, quae divino ministerio plurimum deferat, nec pateat errori. Quid enim dignius, quam ut is demum judicet de sacerdotis errato, qui vel internae conscientiae favorem sine periculo suo parere se non posse cognoscat; seque reatu implicet, si absolvat indignum, vel si damnet innoxium; qui postremo dum injuriam religionis ulciscitur, non eam in lateribus innocentium, sed accusati quaerat in moribus? Quam multos etenim saepe patuit, quos absolverint judicia, ab episcopis esse damnatos, et quos judicia damnaverint, absolutos? ut melior eorum sit causa, qui non saecularia judicia, sed divina pensantes, abstulerunt supplicium suum, ne vexarentur innoxii, quam qui vitam suam tormentis innocentium probaverunt. Compluria texeremus, tranquillissimi principes, nisi esset injuria asseri magis decreta imperialia, quam teneri. 4. Ut eadem lex firmetur. Ursinus motus occulte ciet. -- Sed quoniam, licet jamdudum vestrae clementiae judicio relegatus Ursinus, per eos quos illicite sacrilegus ordinavit, vilissimum quemque, occulte licet, sollicitare conatur, eoque exemplo nonnulli episcopi, qui male ecclesiis incubant, usu temeritatis suae et profani conspiratione contemptus, ne adquiescant Romani sacerdotis judicio, lacessunt; ita ut etiam qui se intelligunt pro meritorum suorum ratione damnandos, vel damnatos esse viderunt, redempta vulgi multitudine, judices suos terrore mortis exagitent, contemptisque cognitoribus vel fugatis, illicitum obtineant sacerdotium: idcirco statuti imperialis non novitatem, sed firmitudinem postulamus. Indignum quippe est, ut conventus quisque adhibita manu eo sit munitior, quo flagitiosior fuerit. 5. Episcopi depositi ecclesias retinent. --Sicut Parmensis episcopus, dejectus judicio nostro, ecclesiam tamen retinet impudenter. Damnatus aeque Florentius Puteolanus, postea quam dejectus est, cum aures tranquillitatis vestrae inquietasset, atque hujuscemodi rescriptum meruisset, ut si judicio sacerdotum in urbe Roma fuisset depositus, ne vocem quidem in judiciis proferre deberet, post sextum annum repsit ad civitatem, tenuit ecclesiam, multas in oppido Puteolano, de quo dejectus fuerat, seditiones insolentia concitavit. 6. Restitutus causam dicere jussus praeceptum eludit. --Per Africam quoque Restitutum nomine causam dicere apud episcopos jussit vestra clementia. Debuit adquiescere: sed idem saeva et insolentium manu a causae dicendae necessitate diffugit. 7. Claudianus pseudoepiscopus Donatista Romae nefanda audet. --Per Africam rursum sacrilegos rebaptizatores nutu Dei praecepistis expelli: sed ab expulsis Claudianus est ordinatus, et ad perturbandam urbem Romam quasi episcopus destinatur. Qui contra Scripturae praecepta divinae, contra jura evangelica, vacuos omnes mysteriorum, atque, ut ejus verbum exprimamus, paganos fuisse vel praeteriti temporis dicat episcopos, vel praesentis. Quem quidem jussit tranquillitas vestra Roma pulsum patriam repetere propriam. Sed contemptis judiciis, et quidem saepe constrictus, residet tamen, sollicitans pretio frequenter pauperiores, et redemptos rebaptizare non veretur. Spoliat magis eo quod fuerant consecuti, quam tribuit quod manifestum est bis non posse conferri. 8. Ursinus Isaacum subornat Damasi accusatorem. -- Sic denique factio profecit Ursini, ut Isaac Judaeo subornato, qui facto ad synagogam recursu coelestia mysteria profanavit, sancti fratris nostri Damasi peteretur caput, sanguis innocentium funderetur, componerentur doli, quibus divino plane instinctu providentia vestrae pietatis occurrit, spoliaretur prope ecclesia omnibus ministeriis, ea fraude videlicet, ut dum causam dicit qui in omnes judex fuerat constitutus, nemo esset qui de lapsis, vel certe de factiosis posset episcopatus invasoribus judicare. 9. Damasus insons probatur: Isaac calumniae poenas luit. Judicio ecclesiastico resistens quo pacto coercendus. -- Quia igitur vestrae judicio tranquillitatis probata est innocentia memorati fratris nostri Damasi, integritas praedicata est, Isaac quoque ipse, ubi ea quae detulit probare non potuit, meritorum suorum sortem tulit: quaesumus clementiam vestram, ne rursus in plurimis causis videamur onerosi, ut jubere pietas vestra dignetur, quicumque vel ejus, vel nostro judicio, qui catholici sumus, fuerit condemnatus, atque injuste voluerit ecclesiam retinere, vel vocatus a sacerdotali judicio per contumaciam non adesse, seu ab illustribus viris praefectis praetorio Italiae vestrae, sive a Vicario accitus ad urbem Romam veniat: aut si in longinquioribus partibus hujusmodi emerserit quaestio, ad metropolitani per locorum judicia deducatur examen: vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, contendere sine dilatione jubeatur: ita ut qui depositi fuerint, ab ejus tantum civitatis finibus segregentur, in qua gesserint sacerdotium, ne rursus impudenter usurpent quod jure sublatum sit. Certe si vel metropolitani, vel cujusce alterius sacerdotis suspecta gratia vel iniquitas fuerit, vel ad Romanum episcopum, vel ad concilium certe quindecim episcoporum finitimorum ei liceat provocare. Quicumque vero ita meruerit excludi, sileat et quiescat; et si Dei judicium non veretur, minus tamen peccare vel necessitate cogatur: ut saltem de caetero pacifici atque concordes serenitati vestrae congruas apud Dominum nostrum referre gratias possimus. 10. Damaso uti licuisse jure, quo sacerdotum causa judiciis sacerdotum attribuitur. --Memoratus frater noster Damasus, quoniam in sua causa vestri tenet insigne judicii, non fiat inferior his, quibus etsi aequalis est munere, praerogativa tamen apostolicae sedis excellit, ut judiciis publicis videantur esse subjecti, quibus sacerdotale caput lex vestra summovit. In quo post sententiam non videtur declinare judicium, sed delatam a vobis honorificentiam flagitare. Nam quod ad leges publicas pertinet, quae potest esse vita munitior, quam vestra clementia qua innititur judicata? Quod vero ad praedicandam episcopi conscientiam, severioribus se dedit ipse judiciis sacerdotum, a quibus non nominis, sed etiam morum ratio pensatur, ne quis iterum calumniator exsistens, dum memoratum conatur appetere, virum quidem ipsum non queat laedere, quem innocentia sua munit; religioni tamen fiat injuria in vexationibus ministrorum. 11. Ut episcopus Romanus aut apud suum aut apud imperiale concilium se defendat. Judici facta inquirere, non de iis sententiam ferre liceat. A tormentis abhorret sacerdotis religio. -- Accipite aliud quoque, quod vir sanctus vestrae magis conferre pietati, quam sibi praestare desiderat, nec derogare cuiquam, sed principibus arrogare; quoniam non novum aliquid petit, sed sequitur exempla majorum: ut episcopus Romanus, si concilio ejus causa non creditur, apud concilium se Imperiale defendat. Nam et Silvester papa a sacrilegis accusatus, apud parentem vestrum Constantinum causam propriam prosecutus est. Et de Scripturis similia exempla suppeditant: quod cum a praeside sanctus apostolus vim pateretur, Caesarem appellavit, et ad Caesarem missus est (Act. XXV, 11 et 12). Certe prius examinet causam vestra clementia, et si emerserit quaestio, interroganda distinguat: ut quemadmodum dudum estis censere dignati, factorum a judice ratio quaeratur, non arbitrium sententiae vindicetur. Ita enim fiet, ut nulli perdito vel infami aut accusandi summi sacerdotis, aut testificandi in eum facultas pateat illicita: si quidem non modo in episcopum, sed ne in presbyterum quidem, accusationem facile suscipiendam, nisi idoneis testibus, lectio sancta praescribat (I Tim. V, 19). Neque enim vel inimico, vel calumniatori, vel istiusmodi viris, quales nuper insimulatores patuit exstitisse, tribuenda misericordia est, quorum vita non mereatur fidem, tormenta abhorreat religio sacerdotis. ANNO DOMINI CCCLXXX. RESCRIPTUM GRATIANI AUGUSTI AD AQUILINUM VICARIUM URBIS, Quo id omne prope conceditur, quod superiori epistola petitum est. ( Coust. p. 530.)
Gratianus et Valentinianus Augusti Aquilino vicario. 1. De neglectis praeceptis Gratianus queritur. Edicta adversus Ursinum jam ad Simplicium data. -- Ordinariorum sententiae judicum, aut quae temporum limes, aut contumaciae pronuntiatio, aut habitum coram patribus sanxit examen, nec a mediocri auctoritate labefactari atque convelli, nec a potentioribus, nec impudentibus pertimescunt. Nostra praecepta, per vestram negligentiam destituta, quae tandem poterit firmare sententia? quam quidem, dum despicitis, non excitetis ut longae tolerantiae in desperatos sumat effectum, et officium metus cogat agnosci. At nonne absurdius est quod Ursini jussit amentia, quam quod serenitas nostra mitibus persuasit edictis, ut omnes qui impios coetus profanata religione tentarent, vel ad centesimum Urbis milliare pellerentur, ubi pertinax furor ab obsequentibus destitutus in ejus tantum perniciem rueret, qui solus erraret; et ut condemnati judicio recte sentientium sacerdotum, reditum postea vel ad ecclesias quas contaminaverant non haberent, vel redintegrationem judicii frustra a nobis impudenti pervicacia precarentur? Repetat laudanda et spectata tua sinceritas, quales ad virum clarissimum Simplicium quondam vicarium litteras clementia nostra transmiserit, et desinat iterationem sperare mandati: quia pigendus mansuetudinis nostrae pudor est instaurare praeceptum.

2. Ecclesiam turbant, Ursinus, Parmensis episcopus, Florentius Puteolanus. -- Ursinum quidem Gallia coercet, et ne motus aliquos inquietos exerceat cohibet Agrippina secessio: quem tamen ipsum per occursantes obtundentem saepius, quam monentem, ad hoc ut sequentes abjiceret, audivimus. Isaacem remotus Hispaniae angulus titulo damnationis inclusit, non bene capiti consultum, si quid turbarum vesanus agitaverit. Parmensis episcopus eo perniciosior, quod inclytae urbi magis proximus, et imperitorum multitudinem magis exagitat, et Ecclesiam, de qua judicio sanctorum praesulum dejectus est, inquietat, inanem videlicet gloriam sententiae gravioris exspectans. Quem, si quid decessor tuus devoti vigoris habuisset, protinus ultra fines debuisset extrudere. Et Florentius Puteolanus, post damnationem quam recto judicio convictus accepit, mansuetudinem nostram inquietare conatus, dignum tulit in progressione responsum. Post quintum decimum annum Ecclesiam, de qua extrusus fuerat, rursus contaminare conatur: congressiones illicitas facere molitur, egentemque consilii multitudinem, perditi animi persuasione depravat. Nostrorum videlicet judicum socordia fretus, qui privatae gratiae imperialia praecepta condonant, et religionem, quam nos jure veneramur, quam fortasse ipsi negligunt, inquietari patienter accipiunt. 3. Claudianus Donatista. --Claudianus etiam ab his, qui contra divina praecepta vitia religionis instaurant, ab his, inquam, quos expelli jusseramus, accitus, quasi parum facinoris aggressus esset, si in Africa perstitisset, Romae sese dicitur intimasse: falsusque praeceptor vel expertes adhuc devio profanare mysterio, vel jam initiatos ex integro nititur flagitio majore corrumpere: cum religionis sanctissimae disciplinam non cumulet iteratio, sed evertat. Quem nos Claudianum dissimili poena ac meruit prosequentes, repetere tantummodo patriam hactenus, remota severitate, praecepimus. Sed residere etiam nunc dicitur imperitos sollicitans, et cassam omnino mercedem requirens, perdit animas corporum redemptorum. 4. Damasi innocentia Valentiniano I probata. -- Hinc illi insectatores sanctissimae sedis, non solum Dei numine, quod satis erat, sed etiam judiciorum examine exploratum mentis sanctissimae virum, ut etiam divo patri Valentiniano est comprobatum, turpissimis calumniis episcopum Damasum inquietare non veriti, postquam desperaverunt posse percelli, populum pro quo ille divinitati obses est inquietant. Sed hactenus stertit iners dissimulatio judicantium, nec est admonere necesse, quo possit sanctio contempta procedere: hactenus, inquam, stertit apparitorum supina desidia. 5. Turbarum auctores ult. C. millia ab Urbe pellendi. -- Post haec nisi omnes, ut nominatim jussionis nostrae summa complectitur, vel quos turbas istiusmodi molientes sanctorum episcoporum concilia consensu ostenderint, ultra centesimum milliarium ab Urbe depuleris, atque earum civitatum finibus extorres esse praeceperis, quarum plebem vel ecclesias, vel per se, vel per simile sui vulgus exercent, praeter aestimationis injuriam, cujus apud bonos non levis jactura est, piaculum neglectae sanctionis incurres. 6. Judiciorum ecclesiasticorum ordo, quo contumaces reprimantur. -- Volumus autem, ut quicumque judicio Damasi, quod ille cum consilio quinque vel septem habuerit episcoporum, vel eorum, qui catholici sunt, judicio vel concilio condemnatus fuerit, si injuste voluerit ecclesiam retentare, ut qui evocatus ad sacerdotale judicium per contumaciam non ivisset; aut ab illustribus viris praefectis praetorio Galliae atque Italiae, sive a proconsulibus, vel vicariis, auctoritate adhibita, ad episcopale judicium remittatur, vel ad urbem Romam sub prosecutione perveniat: aut si in longinquioribus partibus alicujus ferocitas talis emerserit, omnis ejus causae dictio ad metropolitae in eadem provincia episcopi deducatur examen; vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, sine dilatione contendat; ita tamen ut quicumque dejecti sunt, ab ejus tantum urbis finibus segregentur, in quibus fuerint sacerdotes. Minus enim graviter meritos coercemus, et sacrilegam pertinaciam lenius quam meretur ulciscimur. Quod si vel metropolitani episcopi vel cujuscumque sacerdotis iniquitas est suspecta, aut gratia: ad Romanum episcopum vel ad concilium quindecim episcoporum finitimorum accersitum liceat provocare: modo ne post examen habitum quod definitum fuerit integretur. 7. Qui adversus episcopum non facile audiendi. -- Jam vero illud, quod in negotiis quoque rerum minorum et in levibus causae dictionibus animis nostris justitia naturalis inseruit, multo diligentius in causis justissimis volumus convalescere: ne facile sit cuiquam praedito notabili pravitate morum, aut infami calumnia notato, personam criminatoris assumere, aut testimonii dictionem in accusationem episcopi profiteri. ANNO DOMINI 381. EPISTOLA AQUILEIENSIS CONCILII AD GRATIANUM IMPERATOREM.(D. Coust. col. 551.)
Ne Ursinum sibi patiatur obrepere, sed importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae prospiciat.

Imperatoribus clementissimis et principibus Christianis, gloriosissimis ac beatissimis Gratiano, Valentiniano, et Theodosio sanctum concilium quod convenit Aquileiae. I. Imperiali decreto Ariana lues compressa. -- Provisum est quidem, clementissimi principes, vestrae tranquillitatis statutis, ne Arianorum perfidia ulterius possit latere vel serpere. Etenim effectum concilii decretis putamus minime defuturum. Nam quantum ad partes spectat Occidentis, duo tantum reperti sunt, qui auderent profanis et impiis vocibus obviare concilio, vix angulum Ripensis Daciae turbare consueti.

II. Ne sinat imperator Ursinum sibi obrepere. -- Aliud est quo magis angimur, de quo, quoniam convenimus, fuit rite tractandum, ne totum corpus posset Ecclesiae toto orbe diffusum et universa turbare. Nam licet frequenter compererimus Ursinum non potuisse obrepere pietati vestrae, quamvis quietum nihil esse patiatur, et inter tot bellicas necessitates obreptio importuna tentetur: tamen ne sancta mens vestra animique tranquillitas, quae omnibus consulere gestit, importuni hominis simulata adulatione flectatur, deprecandos vos et obsecrandos, si dignanter ducitis, aestimamus: non solum praecaventes futura, sed etiam praeterita, quae jam ipsius temeritate gesta sunt, perhorrescentes. Nam si aliquam viam nactus fuerit audaciae, quid non ille confundat? Sed si unius miseratio inflectere potest; multo magis vos precatio omnium moveat sacerdotum. Quis enim nostrum ei communionis societate jungetur, cum indebitum sibi gradum usurpare conatus sit, nec jure ad eum potuerit pervenire; et quem importune affectavit, importunissime repetere moliatur? III. Ursinus Arianis copulatus. --Turbarum toties damnatus, incedit adhuc quasi praeteritis non perhorrescendus exemplis. Quid quod, plerique sicut in hoc concilio cognovimus et vidimus, cum Arianis copulatus atque conjunctus erat eo tempore, quo turbare Mediolanensem Ecclesiam coetu detestabili moliebantur, cum Valente nunc ante synagogae fores, nunc in Arianorum domibus, miscens occulta consilia, et suos eis jungens; et, quoniam ipse aperte in eorum congregatione prodire non poterat, instruens et informans quemadmodum pax Ecclesiae turbaretur? Quo furore sperabat, quod eorum posset fautores et socios emereri. IV. Devitandus est. --Cum igitur scriptum sit, Haereticum post unam correptionem devita (Tit. III, 11); cum et alius vir sancto locutus Spiritu dixerit, declinandas hujuscemodi bestias (II Joan., 10), nec salutatione recipiendas atque congressu: quomodo fieri potest, ut eum quem societati eorum insertum vidimus, non etiam assertorem perfidiae judicemus? Quod etiamsi deforet, tamen totius orbis Romani caput Romanam Ecclesiam, atque illam sacrosanctam fidem Apostolorum ne turbari sineret, obsecranda fuit clementia vestra; inde enim et in omnes venerandae communionis jura dimanant. Et ideo petimus et rogamus, ut obripiendi ei adimere dignemini facultatem. V. Ut importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae consulatur. -- Scimus clementiae vestrae sanctum pudorem. Ne auditu vestro indigna ingerat, non aliena ab officio et nomine sacerdotis interstrepat, non inverecunda vobis loquatur, quem cum habere oportuerit testimonium etiam ab iis qui foris sunt, (I Tim. III, 7), quali testimonio et cives proprii prosecuti sint, clementia vestra meminisse dignetur. Pudet enim dicere, inverecundum est recensere, quam turpis fama eum convicio sauciaverit. Quo saltem pudore perstrictus conticescere debuisset: et si haberet aliquam conscientiam sacerdotis, pacem Ecclesiae concordiamque ambitioni suae et studio praeoptaret. Verum longe alienus ab omni verecundia, per abscisum hominem Paschasium signiferum furoris sui missis litteris, ferit turbas, gentiles quosque ac perditos homines concitare conatur. Oramus ergo, ut jam et populo Romano, qui post relationem praefecti Urbis pendet incertus, et nobis sacerdotibus securitatem interdictam importunissimi hominis abjectione tribuatis: quo impetrato, apud Deum omnipotentem Patrem, et Christum Dominum ejus filium, gratias jugi continuatione celebremus. ANNO DOMINI 385. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD SIRICIUM PAPAM.(D. Coust., col. 640.)
Maximus catholicae fidei curam pollicetur. Spondet et Agricii, quem Siricius ad presbyterii gradum indebite provectum scripserat, causam in synodo examinandam esse. Suum denuo profitetur pro catholica fide studium: ac mittit gesta, quibus recens prodita sunt Manichaeorum seu Priscillianistarum scelera.

Victor Maximus perpetuus triumphator Augustus domino vere sancto apostolico viro Siricio episcopo salutem. I. Siricii litterae ipsius dignitati congruae. --Accepimus litteras Sanctitatis tuae, quae nobis fuere gratissimae, quaeque plane et nomini sacerdotis, et dignitati Urbis splendidissimae convenirent. Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me et speciale judicium divinitatis experior, hoc me confiteor curam habere majorem; qui videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui in omnibus semper conatibus atque successibus Deus fautor adfuerit, cujusque hodie et, ut spero, perpetuo protector et custos esse dignetur, pater charissime.

II. Agricii causa in Gallicano conventu dijudicanda. -- Caeterum de Agricio, quem indebite ad presbyterii gradum conscendisse commemoras, quid religioni nostrae catholicae possum praestare reverentius, quam ut de hoc ipso, cujusmodi esse videatur, catholici judicent sacerdotes? Quorum conventum ex opportunitate omnium vel qui intra Gallias, vel qui intra quinque provincias commorantur, in qua elegerint urbe constituam, ut iisdem residentibus et cognoscentibus, quid habeat consuetudo, quid legis sit, judicetur. Haec enim, quae libris sunt asserenda et majorum nostrorum religiosissimis constitutis, ipsi possunt melius adstruere qui norunt. III. Caeterum id nobis animi et voluntatis esse profitemur, at fides catholica, procul omni dissensione submota, concordantibus universis sacerdotibus et unanimiter Deo servientibus, illaesa et inviolabilis perseveret. Nam noster adventus ita inquinata aliqua et sceleratorum labe polluta deprehendit et reperit, ut nisi nostra provisio atque medicina, quae ex Dei summi timore veniebat, his opem celeriter attulisset, ingens profecto divulsio atque perditio fuisset exorta, et vix sananda postea vitia concrevissent. IV. Manichaeorum infanda scelera. -- Caeterum quid adhuc proxime proditum sit Manichaeos sceleris admittere, non argumentis, neque suspicionibus dubiis vel incertis, sed ipsorum confessione inter judicia prolatis, malo quod ex gestis ipsis tua sanctitas, quam ex nostro ore cognoscat; quia hujuscemodi non modo facta turpia, verum etiam foeda dictu, proloqui sine rubore non possumus. Manu Imperatoris, Divinitas te servet per multos annos. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD VALENTINIANUM AUGUSTUM.(Labb. Concil. tom. II. col. 1031.)
Valentinianus junior Augustus, Justina matre, quae Arianae haeresi erat addicta, instigante, Mediolani S. Ambrosium, et caeteros Catholicos acriter insectabatur: qua re cognita, Maximus Valentinianum hortatur, ut paternam imitatus religionem, a vi ecclesiis et sacerdotibus inferenda abstineat.

Nisi clementiae nostrae circa serenitatem tuam fides simplex esset, et gratia plena concordiae, confido etiam, quod commoda rationibus meis esse possent haec, quae nunc agi dicuntur in partibus tranquillitatis tuae, catholicae legis turbatio atque convulsio. Quid enim tam optandum possit esse ei, si quis esset inimicus, quam adversus ecclesias Dei, hoc est, adversus Deum ipsum, et aliqua moliri, et ubi error excusabilis non est, ibi velle peccare? Sed quoniam serenitati nostrae et in Deum religio major, quam violari etiam ab inimicissimo quoque non optabile nobis arbitramur, et circa serenissimam juventutem tuam tam arcta nostri cura, tam sedula est, ut recte facta magis nos sua, quam errata delectent; idcirco perennitatem tuam credidimus commonendam, ut introspecta ratione nominis summi, et majestatis ipsius considerata potentia, quid agere debeas, solida mente perpendas. Audivi enim (nam fama non patitur occultari, praesertim quod agatur in populos) novis clementiae tuae edictis ecclesiis catholicis vim illatam fuisse, obsideri in basilicis sacerdotes, mulctam esse propositam, poenam capitis adjectam, et legem sanctissimam sub nomine nescio cujus legis everti. Hoc quam grave sit, poteris intueri, si Dei magnitudinem volueris cogitare. Erubesco, si quam crediderit serenitas tua adstruere vellem rationem, et Dei agere causam. Quid enim si hoc solum esset? Si enim jam per tot saecula coalita et confirmata mutare, parvamne excitare discordiam videretis? ipsis humanis legibus in hac mortalitate habet nostra reverentiam consuetudo, et in re jam vetusta atque usitata aliquid novum fecisse, reprehensio est. Italia omnis atque Africa hoc sacramento credunt, hac fide gloriantur Gallia, Aquitania, omnis Hispania, Roma ipsa venerabilis, cujus etiam in hac parte principatus est, quod Deum sicut sequi voluit, agnovit. Confitebor ipse quod non sine moerore dictum est, solum dissentiebat Illyricum; utinam quod errasset, non exstaret exemplum! Utinam illud incolume Arianae legis Mursinense oppidum permaneret, et non ad judicium quondam erroris miseri concidissent, quia ipsos erudisset auctores, ne praecipua irati numinis ultione procumberent: periculose, mihi crede, divina tentantur. Venerabilis memoriae D. Valentinianus pater clementiae tuae, hac fide fideliter imperavit. Nihil ille attingere voluit, quod bene constitutum videbat. Hi certe sub eodem episcopi jam fuerunt. Quae tanta mutatio, ut qui antea sacerdotes, nunc sacrilegi judicentur? Iisdem certe praeceptis, iisdem sacramentis dicati, eadem fide credunt, qui ante crediderunt. An putat venerabilis mihi serenitas tua conceptam semel in animis hominum religionem, quam Deus ipse constituit, posse convelli? quantae ex hoc discordiae excitabuntur! quantae contentiones oborientur! quam crebrae ac pestiferae seditiones! quanta et quae pervenientia ad Deum vota justorum! cum inter christianos (quod dictu nefas sit) quaedam persecutionis imago nascatur. Videris in quam partem hanc sedulitatem nostram interpreteris. Nullo certe majori genere curam meam circa clementiam tuam probare tibi possem, quam si te horter, ut desinas. Puto enim recognosces, quod nemo hoc suaderet inimicus. Haec amabiliter a nobis dicta esse opto ut intelligas, spero quod credas: unde aequum admodum est, ne sancto numini dicata convellas. Italiam omnem, et venerabilem Romam, caeterasque provincias suis ecclesiis, suis sacerdotibus reddas, neque te medium interseras, cum fas sit justius eos, qui a catholica Ecclesia Arianorum interpretatione discesserint, errorem suum vera religione mutare, quam recte sentientibus suam immittere pravitatem.

EPISTOLA VALENTINIANI IMPERATORIS AD PINIANUM.(D. Coust. Ep. Pont., col. 639.) Qua Sirici Romanii antistitis electionem approbat.
Abe, Piniane charissime nobis.

Populum Urbis aeternae gaudere concordia, et optimum eligere sacerdotem, populi Romani esse credimus instituti, et nostris gratulamur advenire temporibus. Proinde quoniam religiosum Siricium antistitem sanctitatis sic praeesse sacerdotio voluerunt, ut Ursinum improbum acclamationibus violarent; nostro cum gaudio memoratus episcopus ipse permaneat, Piniane charissime ac jucundissime: si quidem magnum innocentiae et probitatis exemplum est, in una acclamatione et ipsum eligi, et caeteros improbari. Data VII Kalendas Martii.</text>
      <sha1>d9639pu1j9vo5u7rpp0ll7xwgn4d01i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263847</id>
      <parentid>263846</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89422" sha1="m1n9759u04sjhsyf2pb5nfpb45usmkb" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=  Auctores varii
|OperaeTitulus= Epistolae et decreta   
|OperaeWikiPagina= Epistolae et decreta (PL 013)
|Annus=  Saeculo III
|SubTitulus=
|Genera=
|Editio=Migne 1845
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Auctores_varii_013_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}


'''[[Patrologia Latina/13|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 13]]'''

''AucVar.EpEtDe4 13 Auctores varii Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

EPISTOLA PRIMA [[Scriptor:Constantius ΙΙ|CONSTANTII]] AD ATHANASIUM.

Constantius Victor Augustus Athanasio.

Diu te jactari vexarique immanibus undarum procellis nostrae clamentiae humanitas non permisit: nudatum siquidem paternis sedibus bonisque tuis spoliatum, et in inviis feralibusque locis errabundum nostra indefatigabilis pietas non deseruit. Nam tametsi jampridem supersedi mentis meae propositum ad te scribere, eo quod te ultro adventurum exspectarem, et postulaturum malorum tuorum remedium, tamen, quia fortasse voluntatem propositi tui metus impedivit, ideo litteras munificentiae nostrae plenissimas ad tuam constantiam misimus, ut secure conspectui nostro quamprimum tuam praesentiam offeras, ut voti particeps, nostramque humanitatem expertus, tuis restituaris. Hac enim de causa dominum meum et fratrem Constantem victorem augustum pro te adhortationibus conveni, ut tibi veniendi facultatem daret, quo utriusque nostrum nutu patriae restituaris, et hoc pro pignore nostrae gratiae habeas.

Κωνστάντιος νικητής Αὔγουστος Ἀθανασίῳ ἐπισκόπohgr;ι·

Ἐπὶ πολύ σε κλυδωνίζεσθαι, καὶ χειμάζεσθαι τοῖς τῆς θαλάσσης ὁμοίως κύμασιν ἀγρίοις, οὐκ ἀφῆκεν ἡ τῆς ἡμετήρας ἡμερότητος φιλανθρωπία· γυμνωθέντα σε τῆς πατρῴας ἑστίας, καὶ στερηθέντα τῶν ἰδίων, καὶ πλανώμενον ἠν θηριώδεσιν ἀνοδίαις, οὐ παρεῖδεν ἡ ἀκάματος ἡμῶν εὐσέβεια· εἰ καὶ τὰμάλιστα ἐπιπολὺ ὑπερεθέμην γραψαι τῆν πρόθεσιν τῆς ἐμῆς διανοίας προσδοκῶν αὐθαίρετόν σε παραγενέσθαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ τῶν καμάτων αἰτεῖν θεραπείαν· ὅμως ἐπειδὴ ἴσως ὁ φόβος, τὴν προαίρεσιν τῆς σῆς προθέσεως ἐνεπόδισε, διὰ τοῦτο δωρεᾶς πληρέστατα γράμματα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα διεπεμψάμεθα· ἵνα ἀφόβως ταῖς ἡμετέραις προσόψεσι ταχεῖαν τὴν σαυτοῦ παρουσίαν παρασχεῖν σπουδάσῃς, ὑπὲρ τοῦ τῆς σαυτοῦ ἐπιθυμίας ἀπολαύσας καὶ περασθεὶς ἡμῶν τῆς φιλανθρωπίας, τοῖς ἰδίοις ἀποκατασθῇς· τούτου γὰρ ἕνεκα καὶ τὸν δεσπότην καὶ ἀδελφόν μου Κώνσταντα, τὸν νικητὴν Αὔγουστον, ὑπὲρ σοῦ παρεκάλεσα, ἵνα τοῦ ἐλθεῖν ἐξουσίαν σοι δῷ, ἐπὶ τῷ ἀμφωτέρων ἡμῶν ἐπινευσάντων, τῇ πατρίδι ἀποκατασταθῇς, ἔχων τοῦτο τῆς ἡμῶν χάριτος ἐνέχυρον.

EPISTOLA SECUNDA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.

Et si superioribus litteris significavimus, ut secure ad nostrum comitatum accederes, eo quod maxime cupiamus te ad tuos remittere, tamen etiam has litteras nunc ad tuam soliditatem misimus, quibus adhortamur, ut sine omni diffidentia aut metu publica vehicula ascendas, et properes ad nos, ut, quae concupiscis, assequare.

Εἰ καὶ μάλιστα διὰ προτέρων γραμμάτων ἐδηλώσαμεν, ὅπως ἀμερίμνως, εἰς τὸ ἡμέτερον κομιτάτον παραγένῃ, διά τὸ μάλιστα βουλεύεσθαι ἡμᾶς ἀποστεῖλαί σε εἰς τὰ ἴδια, ὅμως καὶ νῦν ταῦτα τὰ γράμματα, πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα δεδηλώκαμεν· διὸ, προτρεπόμεθα χωρίς τινος ἀπιστίας καὶ φόβου, ἐπιβῆναί σε δημοσίοις ὀχήμασι καὶ σπουδάσαι πρὸς ἡμᾶς, ἵνα ὧν ἐπιθυμεῖς, ἀπολαῦσαι δυνηθῇς.

EPISTOLA TERTIA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.
Cum Edessae commoraremur, praesentibus tuis presbyteris, placuit ut misso ad te presbytero, festinares ad nostrum comitatum venire: ut ubi nostrum vidisses conspectum, statim Alexandriam transires. Sed quia plurimum temporis intercessit, ex quo litteris nostris acceptis non venisti, ideo te nunc denuo admonitum volumus, ut vel nunc saltem quam celerrime ad nos te conferas, quo tu ita patriae tuae restituaris, et nos tuis precibus frui possimus. Ad pleniorem autem cognitionem Achitam diaconum ad te misimus, a quo discere licebit et mentis nostrae voluntatem, et te assequi posse quae votis optas.

EPISTOLA PRIMA CONSTANTII AD CLEROS ALEXANDRINOS.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, episcopis et presbyteris catholicae Ecclesiae, salutem.

Non est derelictus a Dei gratia reverendissimus Athanasius, tametsi ad breve tempus humanae probationi subjectus fuerit: justum enim debitumque jam ab omnia ferente et sustinente Providentia calculum retulit, eo quod et voluntate Optimi, et judicio nostro, patriam et ecclesiam, quam antea divino nutu possedit, recipiat: ad quem congruentia enim a nostra humanitate perferri oportet: adeo ut omnia, quae antea contra eos, qui cum eo communionem celebrarunt, decreta fuere, oblivioni tradi velim; omnisque deinceps suspicio contra aboleatur; et immunitas, quam olim habuere ipsius clerici, firma illis et rata (prout decet) conservetur. Quin et hoc quoque ejus gratia adjici, aequum arbitrati sumus, ut apud universos sacri ordinis viros promulgetur, cunctis qui Athanasio adhaesere datam esse securitatem, sive episcopi, sive clerici sint. Abunde enim argumenti erit, unumquemque eorum probi animi esse, vel eo solo quod Athanasio consociati fuere. Quicumque enim meliori et judicio et factione hujus communionem elegerunt, hos omnes jussimus ad exemplar superioris Providentiae, et secundum nostram voluntatem, ut gratia ab optimo Deo tributa securiter perfruantur. Deus vos servet.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας.

Οὐκ ἀπελείφθη τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος ὁ αἰδεσιμώτατος ἐπίσκοπος Ἀθανάσιος· ἀλλὰ εἰ καὶ ἐν βραχεῖ χρόνῳ τῆ κατ' ἀνθρώπους δοκιμασίᾳ ὑπεβλήθη, ὅμως τὴν ὀφειλομένην παρὰ τῆς παντοφόρου προνοίας ὑπηνενεγκατο ψῆφον, ἀπολαβὼν βουλήσει τοῦ Κρείττονος, καὶ κρίσει τῇ ἡμετέρᾳ τὴν πατρίδα ὁμοῦ καὶ τὴν ἐκκλησίαν, ἧν θείῳ νεύματι προστάτης ἐτύγχανε, τούτῳ τὰ ἀκόλουθα ἔδει παρὰ τῆς ἡμετέρας ὑπᾶρξαι πρᾳότητος· ὥστε πάντα τὰ πρὸ τούτου κατὰ τῶν αὐτῶν κεκοινωνηκότων ὡρισμένα νῦν, ἀμνηστίᾳ παραδοθήσεται, πᾶσάν τε ὑποψίαν τοῦ κατ' αὐτοῦ χολάσαι τοῦ λοιποῦ τήν τε ἀτελείαν ἧς ἔτυχον πάλαι οἱ ἅμα αὐτῷ κληρικοὶ, τούτοις δὲ βεβαιωθῆναι προσηκόντως· ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο τῇ εἰς αὐτὸν χάριτι προστεθῆναι ἐδικαιώσαμεν ὥστε πάντας τοὺς τοῦ ἱεροῦ καταλόγου γινώσκειν ἐκδεδόσθαι τὸ ἄφοβον πᾶσι τοῖς αὐτῷ προστεθεμένοις, εἴτε ἐπισκόποις, εἴτε κληρίκοις· ἱκανον δὲ γνώρισμα τῆς ἑκάστου ὀρθῆς προαιρέσεως, ἔσται ἡ πρὸς τοῦτον ἕνωσις· ὅσοι γὰρ ἂν τῆς καλλίονος ὁμοῦ κρίσεώς τε καὶ μοίρας γενόμενοι τὴν τούτου ἕλωνται κοινωνίαν, τούτους πάντας ἐκελεύσαμεν καθ' ὁμοιότητα τῆς φθανούσης προνοίας, καὶ νῦν τῇ ὑφ' ὑμῶν βουλήσει, τοῦ Κρείττονος παρασχεθείσης χάριτος ἀπολαύειν.

EPISTOLA SECUNDA EJUSDEM AD EOSDEM.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, populo Alexandriae catholicae ecclesiae, salutem.

Cum ante oculos habeamus vestram in omnibus disciplinam, et nequaquam inscii simus vos jam pridem episcopali providentia destitutos, decrevimus Athanasium episcopum, virum apud omnes rectitudine morumque probitate clarum, ad vos remittere. Hunc igitur si libenter et decenter receperitis, eumque ad Deum fusis precibus opitulatorem adhibueritis, concordiam et vobis decoram et nobis gratissimam simul pacemque perpetuam et ecclesiae legem conservabitis. Absurdum enim est discordiam aut seditionem inter vos agitari, et alienum hoc ipsum est a nostrorum temporum integritate. Volumus igitur et hoc vitium prorsus a vobis abesse, et vos in vestris precibus perpetim illo (ut dixi), praeside et opitulatore apud Deum uti, et in eo studio solito more perseverari; ut tali proposito, vestro omnium ore celebrato, Gentiles, qui etiamnum idolorum erroribus inhaerent, ad sacrae religionis cognitionem promptissime decurrant.

Rogat suscipi Athanasium. --Quapropter denuo vos admonemus, ut superioribus dictis acquiescentes, episcopum suffragio Optimi, et nostra voluntate, huc remissum, libenter suscipiatis, eumque ab animis sententiisque vestris indissolubilem putetis: id enim vos decet, et nostrae mansuetudini congruum est. Ad omnem siquidem conturbationis et seditionis materiam exstirpandam, qua cupidi malorum libenter utuntur, nostris apud vos judicibus per litteras injunximus, ut, quotquot seditiosos invenerint, poenis suppliciisque legum coerceant. Omnia igitur ista prae oculis habentes, et nostram cum optimo Deo conjunctam sententiam, curamque vestram simul et concordiae, poenamque in immodestos constitutam, congrua decentiaque sacrae religionis legibus servantes, praedictum Athanasium cum omni reverentia et honore colite, vestrasque preces cum eo et pro nostra et pro cujusque vitae sanctitate Deo omnium parenti offerte.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, τῷ λαῷ τῆς κατ' Ἀλεξάνδρειαν καθολικῆς ἐκκλησίας·

Σκόπον ποιούμενοι τὴν ὑμετέραν ἐν ἅπασιν εὐνομίαν, εἰδότες τε ὡς ἐπιπολὺ τῆς τοῦ ἐπισκοποῦντος προνοίας ἐστερῆσθαι, Ἀθανάσιον τὸν ἐπίσκοπον, ἄνδρα τοῖς πᾶσι, διά τε τὴν προσοῦσαν ὀρθότητα, καὶ διὰ τὴν οἰκείαν εὐτροπίαν γνώριμον, πάλιν πρὸς ὑμᾶς ἀποστεῖλαι ἐδικαιώσαμεν· τοῦτον συνήθως καὶ προσηκόντως ὑποδεξάμενοι, καὶ ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς βοηθὸν προστησάμενοι, τὴν ὑμῖν τε πρέπουσαν καὶ ἡμῖν ἀρεστὴν ὁμόνοιαν καὶ εἰρήνην κατὰ τὸν τῆς ἐκκλησίας θεσμὸν δίαρκῆ φυλαττέον σπουδάσατε. οὐδὲ γὰρ εὔλογόν ἐστι διχόνοιάν τινα ἢ στάσιν ἐν ὑμῖν κινηθῆναι, ὑπεναντίαν τῆς τῶν ἡμετέρων καίρων εὐμοιρίας· καὶ τοῦτο μὲν ἀπεῖναι ἀφ' ὑμῶν παντελῶς βουλόμεθα· τὸ δέ γε ταῖς εὐχαῖς ὑμᾶς διαρκῶς αὐτῷ, ὡς προείρηται, προστάτῃ καὶ ἐπικούρῳ χρωμένοις, πρὸς τὸ θεῖον ἐμμένειν συνὴθως παραινοῦμεν ὡς ἂν τῆς τοιαύτης ὐμῶν προσθέσεως εἰς τὰς ἁπάντων εὐχὰς διαβαινούσης, καὶ ἐκ τῶν ἐθνῶν, οἲ τῇ τῶν εἰδώλων πλανῇ ἔτι καὶ νῦν προανέχοντες, ἐπὶ τὴν τῆς ἱερᾶς θρησκείας ἐπίγνωσιν, προθυμότατα σπούδοιεν, Ἀλεξανδρεῖς προσφιλέστατοι.

Καὶ αὖθις οὖν παραινοῦμεν, τοῖς προειρημένοις ἐμμένειν, τὸν δὲ ἐπίσκοπον, ψήφῳ τοῦ Κρείττονος, καὶ ἡμετέρᾀ γνώμῃ ἀπεσταλμένον, ἡδέως δέξασθε, πάσης ψυχῆς γνώμῃ ἀσπαστὸν ἡγήσασθε· τοῦτο γὰρ καὶ ὑμῖν πρέπει, καὶ τῇ ἡμετέρᾳ πρᾳότητι προσήκειν συνέστηκεν· ὑπὲρ γὰρ τοῦ πᾶσαν ἀνασκεύην, καὶ στάσεως πρόφασιν περιαιρεσθῆναι τῶν ἐθελοκακίᾳ χρωμένων, τοῖς παρ' ὑμῖν δικασταῖς διὰ γραμμάτων προσετάξαμεν ἅπαντας, οὓς ἂν στασιώδεις καταμάθοιεν τῇ τῶν νόμων ὑποβάλλειν ἐκδικίᾳ. ἀμφότερα τοίνυν συνορῶντες, καὶ τὴν ἡμετέραν μετὰ τοῦ Κρείττονος γνώμην, καὶ τῶν ὑπὲρ ὑμῶν καὶ τῆς ὁμονοίας λόγον, καὶ τὴν κατὰ τῶν ἀτάκτων τιμωρίαν, τὰ πρέποντα καὶ ἁρμόζοντα τῷ τῆς ἱερᾶς θρησκείας θεσμῷ διαφυλάττοντες, καὶ τὸν προειρημένον διὰ πάσης αἰδοῦς καὶ τίμης ἄγοντες, τὰς εὐχὰς ἅμα αὐτῷ ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τῆς τοῦ βίου εὐνοίας τῶν ὅλων Θεῷ πατρὶ ἀναπέμπειν σπουδάζετε.

EPISTOLA EJUSDEM AD NESTORIUM.

Victor Constantius Augustus Nestorio, et eadem forma Augustamnicae, Thebaidis, et Africae praefectis.

Si quid unquam ad noxam contumeliamve eorum, qui Athanasio communicarunt, decretum invenitur, id omnino deleri volumus. Nam et officium quod antea habuerunt ejus clerici, iterum eosdem habere volumus. Hoc enim decretum observari jubemus, ut restituto Athanasio suae ecclesiae, communicatores illius idem habeant officium quod antea possederunt, quo et ipsi se gaudeant prorsus restitutos esse.

Νικητὴς Κωνστάντιος Ἀὔγουστος Νεστορίῳ, τῷ δὲ αὐτῶ τύπῳ καὶ τοῖς ἐν Ἀυγουσταμνίκῃ, καὶ Θηβαΐδι, καὶ Λιβύῃ ἡγεμόσιν.

Εἴ τί ποτε πρὸ τούτου, ἐπὶ βλάβῃ καὶ ὕβρει τῶν κοινωνούντων Ἀθανασίῳ τῷ ἐπισκόπῳ πραχθὲν εὑρίσκεται, τοῦτο νῦν ἀπολειφθῆναι βουλόμεθα, καὶ γὰρ τὴν ἀλειτουργησίαν ἣν οἱ αὐτοῦ κληρικοὶ εἶχον, τὴν αὐτὴν πάλιν θέλομεν ἔχειν· ταύτην δὲ τὴν ἡμετέραν πρόσταξιν φυλαχθῆναι βουλόμεθα, ὥστε ἀποδοθέντος Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου τῇ ἐκκλησίᾳ, τοὺς κοινωνοῦντας αὐτῷ ἔχειν ἀλειτουργησίαν ἣν ἀεὶ ἔσχον ἣν καὶ οἱ λοιποὶ κληρικοὶ ἔχουσιν, ἵνα οὕτως ἔχοντες καὶ αὐτοὶ χαίρωσιν.

EPISTOLA QUARTA EJUSDEM AD ATHANASIUM.

Victor Constantius Augustus Athanasio salutem.

Votum meum fuisse ut omnia ex sententia fratri meo Constanti procederent, neque vel tuam conscientiam latet. In quanto autem moerore fuerim, cum didicissem eum a quibusdam impiis sublatum esse, facile iterum tua prudentia divinaverit. Caeterum quia nonnulli sunt in hoc luctuoso tempore, qui te terrere satagunt, ideo has litteras tuae firmitudini porrigendas censuimus, quibus tibi auctor sum, ut, quemadmodum episcopum decet, ea quae ad sacram religionem pertinent, populos doceas, tuisque consuetis precibus vaces, neque vanum rumorem ferentibus credas, quicumque etiam fuerint. In nostro autem animo fixum est, ut secundum nostram voluntatem perpetuo in sede tua episcopus maneas. Divina providentia te plurimis annis conservet, parens charissime.

Νικητὴς Κωνστάντιος Αὔγουστος, Ἀθανασίῳ.

Εὐχὴν ἀεί μοι ταύτην γεγενῆσθαι, ὥστε πάντα καταθυμίως ἀποβαίνειν τῷ ποτέ μου ἀδελφῷ Κώνσταντι, οὐδὲ τὴν σὴν σύνεσιν ἔλαθεν, ἐν ὅσῃ τε λύπῃ διετέθην, μαθὼν τοῦτον ἀνῃρηθῆναι παρά τινων ἀνοσιωτάτων, στοχάζεσθαι πάλιν δύναται ἡ σὴ φρόνησις. ἐπεὶ οὖν τινές εἰσιν οἱ ἐν τῷ παρόντι καιρῷ, τῷ οὕτως πενθικῷ, πειρώμενοί σε ἐκφοβεῖν, διὰ τοῦτο ταῦτα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα, δοθῆναι τὰ γράμματα ἐδικαίωσα, προτρεπόμενός σε, ἵνα, ὡς πρέπει ἐπίσκοπον, τοὺς λαοὺς τὰ ὀφειλόμενα τῇ θείᾳ θρησκείᾳ διδάσκῃς, καὶ μετ' αὐτῶν συνήθως εὐχαῖς σχολάζῃς, καὶ μὴ ματαίοις θρύλλοις, οἵ τινες ἂν γένοιντο, πιστεύσῃς, ἡμῖν γὰρ τοῦτο ἐν ψυχῇ πέπηγεν, ὥστε σε ἀκολούθως τῇ ἡμετέρᾳ προαιρέσει, διὰ πάντος ἐν τῷ τόπῳ σου θέλειν ἐπίσκοπον εἶναι· ἡ θεία πρόνοια πολλοῖς ἔτεσί σε διατηροίη, γονεῦ προσφιλέστατε.

ANNO DOMINI CCCXXXVII. EPISTOLA IMPERATORIS CONSTANTINI JUNIORIS AD ALEXANDRINOS.

Constantinus Caesar populo catholicae ecclesiae Alexandrinae salutem.

Neque vestram sacram mentem latere arbitror, ideo Athanasium adorandae legis interpretem in Gallias missum esse, ne quo tempore sanguinolentorum hostium feritas sacro ejus capiti quam maxime immineret, implicitusque malorum collimitio, aliquid intolerandum, et cui remedium nullum esset, pateretur. Ad hanc igitur feritatem eludendam, tot faucibus inhiantium subtractus, ut sub me ageret jussus est. Atque ita in hac urbe commoratus est, ut omnibus rebus necessariis abundaret, tametsi ejus reverenda virtus, divina ope fretus, onera asperioris fortunae vilipenderet. Jam cum imprimis vestrae in Deum pietati, suisque sedibus hunc episcopum dominus noster et pater Constantinus restituere vellet, et humana sorte praeventus, antequam hoc votum impleret, requieverit; ego mihi convenire puto, ut, suscepta voluntate sacrae memoriae imperatoris, id ipsum adimpleam quod ille non potuit. Cum igitur Athanasius ad vestrum conspectum penetraverit, tunc demum intelligetis quantae apud nos reverentiae fuerit. Neque id mirum videri debet, si quid hujusmodi in ejus gratiam fecerim; ad hoc enim faciendum meam mentem et vestri desiderii imago, et species tanti viri instigavit. Divina providentia vos servet, dilecti fratres. Datum Treveris XV calendas Julias.

Κωνσταντῖνος Καῖσαρ τῷ λαῷ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας πόλεως Ἀλεξανδρείας.

Οὐδὲ τὴν τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοίας ἀποπεφευγέναι γνῶσιν οἶμαι, διά τοῦτο Ἀθανάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου ὑποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς τὰς Γαλλίας ἀπεστάλθαι, ἵν' ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοβόρων αὐτοῦ καὶ πολεμίων ἐχθρῶν εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλῆς ἐπέμεινε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφῆς ἀνήκεστα ὑποστῇ· πρὸς τὸ διαπαῖξαι τοίνυν ταύτην ἀφαιρεθεὶς τῶν φαρύγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, ὑπ' ἐμοὶ διάγειν κεκέλευσται· οὕτως ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ δίετριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν, εἰ καὶ τὰ μάλιστα αὐτοῦ ἡ ἀοίδιμος ἀρετὴ ταῖς θείαις πεποιθυῖα βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας τύχης ἄχθη ἐξουθενεῖ. τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστάτην ὑμῶν θεοσέβειαν, ὁ δεσπότης ἡμῶν Κωνσταντῖνος ὁ σεβαστὸς, ὁ ἐμὸς πατὴρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρασχεῖν προῄρητο, ὅμως ἀνθρωπίνῳ κλήρῳ προληφθεὶς πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύσατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶσαι· ὅστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχοι προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς τετύχηκε γνώσεσθε· οὐ γὰρ θαυμαστὸν εἴ τι δ' ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα, καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἥτε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκὼν, καὶ τὸ τοῦ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. ἡ θεία πρόνοια ὑμᾶς διαφυλάξαι, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ. ἐδόθη πρὸ δεκαπέντε καλανδῶν Ἰουλίων ἐν Τριβέροις.

ANNO DOMINI CCCXLIX. EPISTOLA URSACII ET VALENTIS AD ATHANASIUM.

Domino et fratri Athanasio episcopo Ursacius et Valens episcopi salutem.

Nacti occasionem per fratrem et compresbyterum nostrum Museum istuc ad tuam dilectionem euntem, chare frater, ejus opera admodum te ex Aquileia salutatum voluimus, optamusque te salvum nostras epistolas perlegere: cujus rei fiduciam nobis daturus es, si tu quoque in scribendo vices observaris. Scire enim te volumus, pacem tibi nobiscum esse, et communionem ecclesiasticam intercedere: cujus rei fidem esse volumus nostram istis litteris inscriptam salutationem. Divina providentia te conservet, dilecte frater.

ANNO DOMINI CCCLV. EPISTOLA CONSTANTII AD EUSEBIUM.

Constantius victor ac triumphator semper Augustus Eusebio episcopo.

Metiri facile posse, rei magnitudine commonente, gravitatem tuam, omnibus ad meam diligentiam pertinentibus praeferre me coram religione superna, quod praecellit, et in meo animo praeeminere confido, tamen id prudentiae tuae, documentis etiam frequenter emissis, compertum, cum perspicias, id me agere noctibus ac diebus, quod ad venerabilem cultum proficere posse confido. Quid enim mihi gratius esse aut utilius, quam Deo animum devovisse: usque adeo, ut hujus modi studio facilitatem omnem sentiam esse obnoxiam? Itaque ecclesias venerabiles ex intimo mentis affectu semper intueor, earumque unitatem omnibus salutarem cupio recuperare ac firmiter obtinere: ob quam causam conventum sanctorum episcoporum in Mediolanensi placuit fieri civitate, eos vel maxime qui alibi gesta possint facile revelare, (revellere); in diversis quippe provinciis episcoporum sunt coacta concilia, sed quid per singulos concordi unanimitate decreverunt prudentissimi episcopi, in synodo Mediolanensi perspicue declaratum est. Denique venientes pauci de provinciis singulis voluntate communi unanimes protulerunt, et juxta venerationem legi debitam firmaverunt. Quod ergo religioni (religiosis) fuerat consentaneum, eorumdem placito corroboratum est; ut ad sanctitatem tuam quatuor de consortio suo censuerint esse mittendos, pariter commonentes se id sequi gravitatem tuam, quod ad utilitatem Ecclesiae non abhorret. Nos certe qui esse Dei famulos gloriamur, hortamur pariter ac monemus, ut consensui fratrum tuorum adhaerere non differas. Confidimus quippe, cum hoc fuerit factum, unitate firmissima posse ecclesias gratulari. Deus te semper tueatur multos annos, frater charissime atque amantissime.

ANNO DOMINI CCCLIX VEL CCCLX. EPISTOLA CONSTANTII AD SYNODUM ARIMINENSEM. 

Constantius monuit ne quid de orientalibus, qui seorsim convenirent Selouciae, definire praesumerent.
Victor Constantinus ( Constantius ) Maximus triumphator semper Augustus episcopis.

Continent priora instituta, venerabiles, sanctimoniam legis rebus ecclesiasticis niti: satis superque perspeximus litteris ad nostram ( f. vestram) prudentiam datis, iisdem oportere operam dare: cum profecto et episcoporum id officio congruat, et salus omnium longe lateque populorum hoc fundamine roboretur. Sed res admonuit instituta rursus exsistere ( al. insistere ). Non enim aliquis definita geminari superfluum judicabit, cum (crebra) rebus consueverit admonitio augere cumulum diligentiae. His ita se habentibus, de fide atque unitate tractari debere cognoscat sinceritas vestra, et operam dari ut ecclesiasticis rebus ordo competens praebeatur. Discurret namque cunctorum posteritas ubique populorum, et concordia fida servabitur, cum penitus amputatis nec hujusmodi quaestionibus cunctis sectando commoverit, res ista non debet ita intentionem animi (longius) propagare. Non enim de orientalibus episcopis in concilio vestro patitur ratio aliquid definiri. Proinde super his tantum quae ad vos pertinere cognoscit gravitas vestra, tractare debebitis, et completis celeriter universis, consentiente consensu, decem mittere ad comitatum meum, ut prudentiae vestrae prioribus litteris intimavimus. Praedicti enim poterunt omnibus, quae eisdem orientalibus proposuerint, respondere, vel tractare de fide, ut exitu competenti omnis quaestio terminetur, et ambiguitas sopiatur. Quae cum ita sint, adversus orientales nihil statuere vos oportet, aut si aliquid volueritis contra eosdem praedictis absentibus definire, id quod fuerit usurpatum irrito evanescet effectu. Non enim illa vires habere poterit definitio, cui nostra statuta testantur jam nunc robur et cupiam ( al. copiam) denegari. Quae cum ita sint, moderatione religionis venerabilibus antistitibus consentanea debetis veneranda perficere, ut id quod religio postulat, explicetur, et quod audiri prohibet ratio, nullus usurpet. Divinitas vos servet per multos annos, parentes charissimi. Dat. VI kal. Junias, Eusebio et Hypatio coss.

EPISTOLA PRIMA ARIMINENSIS SYNODI AD CONSTANTIUM.

Dei jussui, tuoque pio edicto parentes quae olim dogmatibus tradita ita esse, ut tradita sunt, nostris suffragiis stabilienda judicavimus. Nam Ariminum ex omnibus ad occidentem positis civitatibus in unum convenimus, ut fides catholicae Ecclesiae cognosceretur, et qui alterius opinionis essent, manifesti fierent. Ibique post longam deliberationem optima visa est ea fides, quae hactenus usque a priscis temporibus perduravit, quam et prophetae, et evangelistae, et apostoli per Dominum nostrum Jesum Christum praedicarunt, qui est tui imperii custos, et tuae valetudinis defensor. Statutum est igitur, ut eam retinentes coleremus, et colentes usque ad finem conservaremus. Indecens enim et nefarium, aliquid ex recte et juste decretis, et ex Nicaeae publice cum illustrissimo principe Constantino patre tuo per accuratam deliberationem constitutis immutare velle, in quibus tanta doctrina est et prudentia, ut ea ubique depraedicata ad omnium aures animosque pervenerit, quae sola hostis et interfectrix Arianae haereseos, et per quam non illa sola, sed reliquae haereses sublatae sunt: in qua certe et addere aliquid, temerarium est; et auferre, periculosum: quorum si alterutrum fiat, erit hostibus quidlibet agendi libera facultas.

De damnatione Ursacii et Valentis. --Atque ea de causa Ursacius et Valens, jampridem socii et astipulatores Ariani dogmatis, a nostra communione, sententia data, segregati fuere: quam ut denuo recuperarent, de peccatis suis, in quibus se conscios agnoscebant, poenitentiam veniamque postularunt ut eorum syngraphae testantur: et ob id illis venia gratiaque delictorum facta est. Haec autem per id temporis facta sunt, cum Mediolani synodus in consessum ibat, praesentibus ibidem Romanae Ecclesiae presbyteris: fuitque proinde nobis persuasissimum, iniquum esse, cum imperator Constans ab obitu suo dignus omni memoria hanc fidem omni cura et diligentia conscriptam promulgarit, tum demum ex quo ille baptizatus, ex hominibus in requiem sibi debitam translatus est, aliquid novi in ea fide moliri velle, et tot sanctos confessores et martyres hujus placiti scriptores auctoresque contemnere, qui pro veteri lege, rituque Ecclesiae, in ea sententia permansere: quorum fidem Deus per Dominum Jesum Christum in tempora tui imperii contulit: per quem ita late regnas, ut etiam nostro orbi imperes.

De inconstantia Ursacii et Valentis. --Verum denuo miseri isti deplorati animi, nefario ausu, impiae sententiae sese praecones ostendunt, et omnia veritatis decreta convellere nituntur. Eo enim tempore, quo pro tuo edicto synodus cogebatur, ipsi fraudis suae consilia denudarunt: conati enim sunt per vafriciem et tumultum, cum sociis istius factionis, Germinio, Auxentio, Caio, contentiones discordiasque seminantibus, novas res facere. Quorum doctrina una eademque omne genus blasphemiarum superat. Ubi autem viderent, non esse ibi homines ejusdem studii, neque illorum pravis sententiis astipularentur, in nostrum consilium se transtulerunt, ut viderentur aliud quippiam scribere: sed ipsi non ita diu postea animum suum ostenderunt. Ne igitur res ecclesiasticae in easdem molestias cadant, neve turbatio et tumultus denuo omnia involvat et confundat; constanter visum est, olim decreta pro legitimis inconcusse servanda, et istos a nostra communione submovendos esse.

De legatione ad Constantium missa. --Atque ideo legatos nostros ad tuam aequitatem misimus, qui tibi sententiam synodi ex epistola ostenderent: idque legatis nostris ante omnia mandatum est, ut veritatem priscis et justis rerum allegationibus probarent, et tuae sanctitati ostenderent, quod non, quemadmodum Ursacius et Valens inquiunt, pax futura sit, si aliqua ex rebus justis subvertantur. Nam quomodo pacifice agere poterunt, qui pacem tollunt? sed potius inde contentionem turbationemque tum reliquis civitatibus, tum Romanae urbi oborituras esse. Quapropter supplicamus tuae humanitati, ut benignis auribus et sereno vultu nostros legatos intuearis, neque ad contumeliam mortuorum aliquid novi induci permittas, sed nos sinas in institutis decretisque majorum permanere, quos magno ingenio, prudentia, et Spiritu sancto omnia fecisse asseveravimus. Certe res novae quas isti moliuntur, credentibus incredulitatem, incredulis credulitatem inducunt.

Episcopi petunt missionem. --Iterum te nostris supplicationibus convenimus, ut jubeas episcopos peregre commorantes, quos et gravitas aetatis et paupertas affligit, quam facillime in patriam deduci; ne ecclesiae, absentibus episcopis, desertae relinquantur. Id quoque nostris precibus addimus, quo nihil desit rerum priscarum, nihilque exuberet, sed omnia firma maneant, usque a temporibus beati patris tui in hodiernum diem observata; ne nos posthac vexari, et a nostris dioecesibus segregari permittas; sed ut episcopi cum suis populis pacem ad preces cultusque divinos et otium habeant, orantes pro tuo imperio, salute, et pace, quam tibi in perpetuum divinitas largiatur. Nostri porro legati subscriptiones, salutationesque episcoporum afferunt, qui tuam sanctitatem de hac causa ex ipsis sacris litteris edocebunt.

Ἐκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως, καὶ τῆς σῆς εὐσεβείας προστάγματος, τὰ πάγαι δογματισθέντα γεγενῆσθαι πιστεύομεν· εἰς γὰρ Ἀρίμινον ἐκ πασῶν τῶν πρὸς δύσιν πόλεων, εἰς τὸ αὐτὸ πάντες ἐπίσκοποι συνήλθομεν, ἵνα καὶ ἡ πίστις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας γνωρισθῇ, καὶ οἱ τὰ ναντία φρονοῦντες ἔκδηλοι γένωνται· ὡς γὰρ ἐπὶ πλεῖστον διασκοποῦντες εὑρήκαμεν, ἀρεστὸν ἐφάνη τὴν πίστιν τὴν ἔκπαλαι διαμένουσαν, ἣν καὶ οἱ προφῆται καὶ τὰ εὐαγγέλια, καὶ οἱ ἀπόστολοι διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκήρυξαν, τοῦ καὶ τῆς βασιλείας φρουροῦ, καὶ τῆς σῆς ῥώσεως προστάτου, ἵνα ταύτην κατασχόντες φυλάξωμεν, καὶ φυλάττοντες μέχρι τέλους διατηρήσωμεν. ἄτοπον γὰρ καὶ ἀθέμιστον ἐφάνη τῶν ὀρθῶς καὶ δικαίως ὡρισμένων τι μεταλλάσσειν, καὶ τῶν ἐν Νικαίᾳ κοινῇ μετὰ τοῦ ἐνδοξοτάτου σου πατρὸς καὶ βασιλέως Κωνσταντίνου ἐσκεμμένων, ὧν ἡ διδασκαλία τε καὶ τὸ φρόνημα διῆλθε καὶ ἐκηρύχθη εἰς πάσας ἀνθρώπων ἀκοάς τε καὶ διανοίας· ἥτις ἀντίπαλος μονή καὶ ὀλετὴρ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως ὑπῆρξε· δι' ἧς οὐ μόνον αὐτὴ, ἀλλὰ καὶ αἱ λοιπαὶ αἱρέσεις καθῃρέθησαν· ἐν ᾗ ὄντως καὶ τὸ προσθεῖναί τι σφαλερὸν, καὶ τὸ σφαλέσθαι ἐπικίνδυνον ὑπάρχει. ὡς εἴπερ καὶ θάτερον γένοιτο, ἔσται τοῖς ἐχθροῖς ἄδεια τοῦ ποιεῖν ἅπερ βούλοιντο· ὅθεν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης ἐπειδὴ ἔκπαλαι μέτοχοί τε καὶ σύμφρονες τοῦ ἀρειανικοῦ δόγματος ἦσαν καθεστηκότες, καὶ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας χωρισθέντες ἀπεφάνθησαν. ἧς ἵνα μετάσχωσιν, ἐφ' οἷς ἑαυτοῖς συνεγνώκεισαν πλημμελήσαντες, μετανοίας τε καὶ συγγνώμης ἠξίουν τυχεῖν, ὡς καὶ τὰ ἔγγραφα τὰ ὑπ' ἐκείνων γεγενημένα μαρτυρεῖ, δι' ὧν ἁπάντων φειδὼ γεγένηται, καὶ τῶν ἐγκλημάτων συγγνώμη. ἧν δἐ ὁ καιρὸς καθ' ὃν ταῦτα ἐπράττετο, ὅτε ἐν Μεδιολάνῳ τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο· συμπαρόντων δὲ καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας. ἐγνωκότες δὲ ἅμα καὶ τὸν μετὰ τὴν τελευτὴν ἄξιον μνήμης Κωνσταντῖνον, μετὰ πάσης ἀκριβείας, καὶ ἐξετάσεως τὴν συγγραφεῖσαν πίστιν ἐκτεθεικότα· ἐπειδὴ δὲ ὡς ἐξ ἀνθρώπων ἐγένετο βαπτισθεὶς, καὶ πρὸς τὴν ὀφειλομένην εἰρήνην ἀνεχώρησεν, ἄτοπον ἐνομίσαμεν εἶναι μετ' ἐκεῖνόν τι καινοτομεῖν, καὶ τοσούτους ἁγίους ὁμολογητὰς καὶ μάρτυρας, τοὺς καὶ τοῦδε τοῦ δόγματος συγγραφεῖς τε καὶ εὑρετὰς ὑπεριδεῖν· οἵ τινες κατὰ τὸν παλαιὸν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας θεσμὸν, ἅπαντα φρονοῦντες διαμεμενήκασιν· ὧν ὁ Θεὸς τὴν πίστιν καὶ εἰς τοὺς σοὺς χρόνους τῆς βασιλείας μετέδωκε, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ σοι καὶ τὸ βασιλεύειν οὕτως ὑπῆρξεν, ὡς καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης κρατεῖν· πάλιν γοῦν οἱ ἀλεεινοὶ καὶ οἰκτροὶ τῷ φρονήματι, ἀθεμίστῳ φρονήματι τῆς δυσσεβοῦς φρονήσεως, κήρυκας ἑαυτοὺς ἀνήγγειλαν, καὶ ἐπιχειροῦσιν ἀνατρέπειν πᾶν τὸ τῆς ἀληθείας σύνταγμα· ὡς γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνον τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουργίᾳ τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν τῆς τοιαύτης ἑτεροίας τοὺς συναλισκομένους, εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον καὶ Γάϊον, τοὺς τὴν ἔριν, καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦν τας. ὧν ἡ διδασκαλία μία μὲν οὖσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον οὐχὶ τῆς αὐτῆς προαιρέσεως ὄντας, οὔτε ὁμογνωμονοῦντας ἐφ' οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτοὺς, ὡς δοκεῖν ἕτερον γράφειν· ἦν δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων· ἵνα μὴ οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ τὰ τῆς ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντα συγχέῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα, ἔμμονα καὶ ἀμετακίνητα διαφυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους, ἀπὸ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχωρίσθαι. δι' ἣν αἰτίαν, τοὺς ἀναδιδάξαντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας· τοῖς γε πρεσβεύουσι, πρό γε πάντων τοῦτο παρακελευόμεθα τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι, ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων καὶ δικαίων ὁρμωμένους, οἱ καὶ τὴν σὴν ἀναδείξουσιν ὁσιότητα, ὅτι οὐχ' ὥσπερ ἔφησαν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατραπείη· πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρήνην καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ γενήσεται· διὸ δὲ καὶ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἴνα προσηνέσιν ἀκοαῖς καὶ γαληναίῳ βλέμματι τὰ τῆς ἡμετέρας πρεσβείας ἀθρήσειας, μὴ τε πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας, ἀλλ' ἐάσεις ἡμᾶς ἐμμένειν τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε, καὶ νενομοθετημένοις, οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι ἐφήσαμεν ἄν. τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτοκούμενα, τοῖς μὲν πιστεύσασιν ἀπιστίαν ἐμποιεῖ, τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν ὠμότητα· ἱκετεύομεν δὲ ἔτι ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπισκόπους, τοὺς ἐν ταῖς ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐνδεὲς τρύει, τὴν εἰς τὴν οἰκίαν ἀνακομιδὴν ποιήσασθαι ῥᾳδίαν, ἵνα μὴ ἔρημοι τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων αἱ ἐκκλησίαι διαμένωσιν· ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μὴ τε ἐλλείπᾳ τι τῶν προϋπαρξάντων, μὴ τε πλεονάζῃ, ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας, καὶ εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ ἐκτὸς τῶν ἰδίων παροικιῶν ἀλλοτρίους ἐπιτρέψειας γενέσθαι, ἀλλ' ἵνα οἱ ἐπίσκοποι συν τοῖς ἰδίοις λαοῖς μετ' εἰρήνης εἰς εὐχάς τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ θειότης σοι εἰς τὸ διηνεκὲς χαριεῖται· οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τὰς ὑπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν, οἵ τινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραφῶν, τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα.

EPISTOLA CONSTANTII AD EAMDEM SYNODUM. 

Episcopos Arimini suum ab expeditione barbarica reditum exspectare jubet imperator.
Constantius victor et triumphator Augustus, omnibus episcopis, qui sunt Arimini coacti, salutem.

Quamquam vestrae sanctitati minime obscurum est, nos maximam curam divinae et venerandae religionis Christi semper habuisse: tamen viginti episcopos, quos vestra prudentia ad legationem vestram obeundam misistis, hoc tempore ad nostrum conspectum admittendi, otium non erat; nam expeditio, quam contra barbaros in praesentia suscipimus, nos districtos tenet: et par est (uti nostis) ut ei, qui sit sacrosanctae religionis negotia tractaturus, animus ab omni cura et perturbatione liber sit. Proinde episcopis mandavimus, ut Hadrianopoli nostrum reditum exspectent: uti, cum ea quae ad rempublicam pertinent, rite procurata fuerint; illa deinceps, quae sint nobis proposituri, diligenter audire expendereque possimus. Vestrae autem gravitati interea ne molestum sit eorum reversionem exspectare; ut cum redierint, nostraque retulerint ad vos responsa, illa quae sint ex usu Ecclesiae catholicae futura, possitis ad exitum perducere.

Κωνστάντιος, νικητὴς καὶ θριαμβευτὴς, Αὔγουστος, πᾶσι τοῖς ἐν Ἀριμίνῳ ἐπισκόποις συνελθοῦσιν.

Ἀεὶ προηγουμένην ἔχειν ἡμᾶς φροντίδα, περὶ τοῦ θείου καὶ προσκυνητοῦ νόμου οὐδὲ ἡ ὑμετέρα χρηστότης ἀγνοεῖ· ἀλλὰ νῦν τοὺς ἀπὸ τῆς συνέσεως ἡμῶν ἀποσταλέντας εἴκοσι ἐπισκόπους ἀναδεξαμένους τὴν παρ' ἡμῶν πρεσβείαν, τέως οὐκ ἠδυνήθημεν ἰδεῖν· ἀναγκαία γὰρ ἡμῖν ἡ πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁδός· καὶ ὡς οἴδατε, πρέπει τὴν ψυχὴν καθαρὰν οὖσαν ἀπὸ πάσης φροντίδος, τὰ περὶ τοῦ θείου νόμου γυμνάζειν. τοιγαροῦν τοὺς ἐπισκόπους ἐκελεύσαμεν ἐν τῇ Ἀδριάνου πόλει, ἐκδέξασθαι τὴν ἡμετέραν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν πάντα καλῶς διατεθῇ τὰ δημόσια, τότε λοιπὸν ὅπερ ὑποβάλλουσιν ἀκοῦσαι, καὶ δοκιμάσαι δυνηθῶμεν· τῇ μέντοι στεῤῥότητι ὑμῶν μὴ βαρὺ φανέσθω, ὥστε ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν ἐπανέλθωσι κωμίζοντες ὑμῖν τὰς ἡμετέρας ἀποκρίσεις, δυνηθῆτε εἰς πέρας ἀγαγεῖν τὰ πρὸς τὴν λυσιτέλειαν ἀνήκοντα τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ.

EPISTOLA SECUNDA SYNODI ARIMINENSIS AD CONSTANTIUM. 

Petit synodus veniam Arimino discedendi ante hiemis asperitatem.
Tuae clementiae litteras accepimus, imperator sanctissime, ex quibus didicimus, tibi, propter necessaria reipublicae negotia, eo tempore non satis suppetivisse otii legatos nostros in conspectum tuum admittendi, nobisque in mandatis dare, ut illorum reditum usque eo exspectemus, quoad tua prudentia intellexerit ea, quae sint a nobis convenienter majorum nostrorum institutis decisa decretaque. Caeterum jam per hasce litteras confitemur, tibique confirmamus, nos a nostro proposito et sententia nequaquam discessuros: legatis etiam nostris idem imperavimus. Quamobrem rogamus te, ut placido vultu litteras hasce, a nostra modestia ad te perscriptas, legendas cures: quin etiam ea, quae nostris legatis obeunda imposuimus, aequi bonique consulas. Illud praeterea tua benignitas ista nobiscum intelligit, quam tristis et acerba res sit, tot ecclesias, in tuis istis beatissimis temporibus, episcopis suis destitutas esse: et propterea tuam clementiam iterum obtestamur, imperator augustissime, ut ante hiemis asperitatem (modo tuae pietati ita visum fuerit) nobis ad nostras Ecclesias revertendi facias potestatem, quo possimus Deo Patri omnipotenti, et Domino ac Salvatori nostro Christo Filio ejus unigenito, pro tuo regno consuetas preces cum populo fundere, sicut et ante semper fecimus, et adhuc facere non desistimus.

Τὰ γράμματα τῆς σῆς φιλανθρωπίας ἐδεξάμεθα, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, τὰ περιέχοντα διὰ τὴν τῶν δημοσίων ἀνάγκην, τέως μὴ δεδυνῆσθαί σε τοὺς ἡμετέροὺς πρέσβεις θεωρῆσαι· ἡμᾶς δὲ κελεύεις ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον ἕως ἂν τὰ παρ' ἡμῶν ὁρισθέντα ἀκολούθως τοῖς προγόνοις ἡμῶν ἐπιγνῷ παρ' αὐτῶν ἡ σὴ εὐλάβεια· ἀλλὰ καὶ νῦν διὰ τούτων τῶν γραμμάτων ὁμολογοῦμεν καὶ διαβεβαιούμεθα, μηδαμῶς ἡμᾶς ἀναχωρεῖν τῆς ἡμετέρας προθέσεως· τοῦτο γὰρ καὶ τοῖς πρέσβεσιν ἡμῶν ἐνετειλάμεθα· ἀξιοῦμεν τοίνυν ὅπως γαληναίᾳ τῇ προσόψει, τάτε νῦν γράμματα τῆς ἡμετέρας μετριότητος κελεύσεις ἀναγνωσθῆναι· ἀλλὰ γὰρ κᾀκεῖνα ἃ διὰ τῶν πρέσβεων ἡμῶν ἐνετειλάμεθα ἡδέως ὑπόδεξαι· ἐκεῖνο μέντοι συνορᾷ μεθ' ἡμῶν καὶ ἡ σὴ ἡμερότης, ὅση νῦν ἐστι λύπη καὶ κατήφεια, ὅτι ἐν τοῖς μακαριωτάτοις καιροῖς τοσαῦται ἐκκλησίαι χωρὶς ἐπισκόπων εἰσι· καὶ διὰ τοῦτο πάλιν τὴν σὴν φιλανθρωπίαν ἀξιοῦμεν, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, ὅπως πρὸ τῆς τραχύτητος τῶν χειμώνων, εἴπερ ἀρέσειε τῇ σῇ εὐσεβείᾳ, κελεύσεις ἡμᾶς εἰς τὰς ἡμετέρας ἐκκλησίας ἐπανελθεῖν, ὑπὲρ τοῦ δύνασθαι ἡμᾶς τῷ παντοκράτορι Θεῷ καὶ τῷ δεσπότῃ καὶ σωτῆρι ἡμῶν Χριστῷ, τῷ υἱῷ αὐτοῦ τῷ μονογενεῖ, ὑπὲρ τῆς σῆς βασιλείας, τὰς ἐθίμους εὐχὰς μετὰ τῶν λαῶν ἀποπληροῦν, καθὼς καὶ ἀεὶ ἐπετελέσαμεν καὶ νῦν ἐχόμενοι.

ANNO DOMINI CCCLXV. EPISTOLA EPISCOPORUM ITALIAE ILLYRICIS DE FIDE NICAENA SUSCEPTA GRATULANTIUM.

Dilectissimis fratribus per Illyricum fidem paternam retinentibus, episcopi Italiae, in Domino aeternam salutem.

Divini muneris gratia est, ut secundum apostolum omnes unum sapere, omnes unum confiteri coeperimus: et quantum ad Italiam pertinet, cum fidei paternae, hoc est apud Nicaeam scriptae se reddidit, fraudem quam passa est apud Ariminum recognoscens, Illyricum etiam Deum clementi nutu respexisse gaudemus, et consortio infidelitatis, quo gravabatur, abjecto, ea quae sunt rectae sententiae probare coepisse, gratulamur. Nostram igitur, dilectissimi fratres, unam eamdemque accipite firmam subscriptione sententiam. Nicaeni tractatus adversus Arium, Sabelliumque, cujus Photinus partiaria haereditate damnatur, decreta servamus. Ariminensis concilii statuta quorumdam tergiversatione corrupta, consensu omnium provinciarum jure rescindimus; quorum etiam exemplaria transmittenda censuimus, ut nec in fide retinenda, nec in confutando Ariminensi concilio aliqua videretur condescensio.

Quicumque igitur nostrae unanimitatis optat habere consortium, quicumque individuam pacem nobiscum habere desiderat, quae sunt nostrae sententiae, comprobare festinet, et fidei nobis memoratae subscriptionem, et rescissionem Ariminensis concilii sine ambiguitate mittendo. Id certe petimus, quod complurium harum provinciarum porrigimus ipsi consensum. Auctores autem haeresis Arianae vel Aetianae Valentem et Ursacium, caeterosque eorumdem consortes, non nunc esse quod manifestari apud Illyricum coeperunt, sed olim condemnasse, manifestum est.

EPISTOLA SYNODI SINGEDUNENSIS AD GERMINIUM SEMIARIANUM.

Domino religiosissimo fratri Germinio, Valens, Ursacius, Gaius et Paulus, salutem.

Cum de spe et salute sollicitudo incumbit, magis laudandi esse debent qui solliciti sunt, quam reprehensionem aliquam sustinere. Salus autem ac spes principaliter in fide catholica consistit: et ideo quamvis conventione ad omnes nostros fratres et coepiscopos nostros Valente et Paulo admonita noluerit, ad id quod rumor latitat de te respondere, domine religiosissime, tamen quia litteris tuis testificatus es, te in eadem charitate perseverare, et paratum esse illibatam dilectionem habere erga nos ostendere; propterea in unum apud Singedimum congregati, iterum his commonefacimus sanctitatem tuam, ut omni occasione ambigui exclusa, digneris rursus rescribere nobis, si a fide catholica, quae Arimini a sancto concilio exposita confirmataque est, cui etiam universi Orientis episcopi consenserunt, sicut jam professus es te non recessurum, apertus quaeritur significes. Est autem hoc, sicut in ea cautum est: Similem dicimus Filium Patri secundum Scripturas, non secundum substantiam, aut per omnia, sed absolute. Si enim haec expositio immutata fuerit, manifeste quondam Basilii perfida assertio, propter quam synodus facta est, qua etiam merito damnata est, reparabitur. Dignare igitur hoc quod quaeritur, evidenter litteris tuis declarare: non dixisse, aut dicere, vel dicturum, similem esse per omnia Filium Patri, excepta innativitate, ne quod perlatores litterarum Jovianus diaconus et Martyrius subdiaconus verbo deprecationis suae, ante praedictos dominos meos fratres, et coepiscopos nostros Valentem et Paulum asserebant, magis credibile esse videatur, quia per omnia similem esse Filium Patri profitearis. Si enim sic te, sicut optavimus, sentire scriptis tuis manifestaveris, querelam pro injuria a quibusdam clericis tuis Palladio et Gaio fratribus et coepiscopis nostris factam, licet nolueris, sicut prima conventione admonitus es, exquirere, ad aestimationem tuam pertinet, illis scilicet praestantibus pro sua temeritate rationem. Haec per Secundianum presbyterum, Pullentium lectorem, et Candidianum exorcistam transmisimus charitati tuae, decimo quinto Calendas januarii, Gratiano nobilissimo P. et Dagalaifo consulibus, exemplum penes nos retinentes.

EPISTOLA GERMINII SEMIARIANI ADVERSUS ARIANOS.

Dominis fratribus religiosissimis Rufiano, Palladio, Severino, Nichae, Heliodoro, Romulo, Muciano, et Stercorio, Germinius in Domino salutem.

Vitalis nunc militantis in officio sublimis praefecturae relatione comperimus, desiderare sanctitatem vestram significari vobis aperte, quid est quod de fide nostra Valenti, Ursacio, Gaio et Paulo displiceat. Necessarium duxi his litteris patefaciendum sanctitati vestrae, et id quod in vobis ipsis ab initio esse confido, dicere, nos hoc quod a patribus traditum accepimus, et divinis scripturis, quod semel didicimus et quotidie docemus, Christum Dei Filium Dominum nostrum per omnia Patri similem, excepta innativitate, Deum de Deo, lumen de lumine, virtutem de virtute, integrum de integro, perfectum de perfecto, ante saecula et ante universa, quae intelligi vel dici possunt, genitum, cujus nativitatem nemo scit nisi solus Pater, ipso Filio asserente: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI): per quem facta sunt omnia, sine quo factum est nihil (Joan. I), secundum divinas voces ipsius Salvatoris nostri Filii dicentis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V). Et iterum: Quaecumque enim Pater facit, haec et similiter Filius facit (Ibidem). Et iterum: Ego et Pater unum sumus. Et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem. Et iterum: Quo modo Pater vitam habet a semetipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. XIV). Et iterum: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quod vult, vivificat. Et iterum: Creditis in Deum, et in me credite (Joan. V). Et iterum: Neque enim Pater judicat quemquam; sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et iterum cui Pater dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I): nec dixit, ad imaginem tuam, vel ad imaginem meam, ne aliquam dissimilitudinem in Filii sui divinitate demonstraret, sed propterea conjunxit ad imaginem et similitudinem nostram, ut Filium suum sibi similem per omnia Deum manifestaret. Iterum Evangelista: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. I). Et Apostolus ad Corinthios: In quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non refulgerent illuminatione evangelii gloriae Christi, quae est imago Dei (II Cor. IV). Et iterum idem Apostolus: Et transtulit nos in regno Filii charitatis, in quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae (I Thess. I). Et iterum idem Apostolus: Hoc enim sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus (Philip. IV). Quis non intelligat, quia quemadmodum secundum servi formam vera fuit caro nostra in Christo, ita et in Dei forma vera sit divinitas Patris in Filio? Et iterum: Videte ne quis vos seducat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum, quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (II Coloss. II, 8). Si ergo omnis plenitudo divinitatis inhabitat in Christo, jam non ex parte similis, et ex parte dissimilis, sicut nunc asserunt, qui propter contentionem suae libidinis retrorsum abeuntes, semetipsos a nobis avertunt.

Nam quod putant se pro magno de divinis scripturis proferre, ut dicant, Christum facturam et creaturam: e contrario nos secundum scripturas dicimus, et viam, et januam, et lapidem offensionis, et petram scandali, et fundamentum, et brachium, et manum, et sapientiam, et verbum, et agnum, et ovem, et pastorem, et sacerdotem, et vitam, et diem, et alia. Sed haec omnia sic intelligimus et dicimus, ut virtutes et operationes Filii Dei intelligamus, non ut divinam ejus ex Patre nativitatem hujuscemodi nominibus comparemus, quia ex nihilo omnia per Filium facta sunt, Filius autem non ex nihilo, sed ex Deo Patre est genitus.

Valentis vafricies notata. -- Miror autem praedictum Valentem aut oblitum esse, aut certe subdole dissimulare, quid in praeteritum gestum definitumque sit. Nam sub bonae memoriae Constantio imperatore quando inter quosdam coeperat esse de fide dissensio, in conspectu ejusdem imperatoris praesentibus Georgio episcopo Alexandrinae ecclesiae, Pelusinorum, Basilio episcopo tunc Anquiritano, praesente etiam ipso Valente et Ursacio, et in ea pravitate, post habitam usque in noctem de fide disputationem, et ad certam regulam perductam, Marcum ab omnibus nobis ejectum fidem dictasse, in qua fide sic conscriptum est: Filium similem Patri per omnia, ut sanctae dicunt, et docent scripturae: cujus integrae professioni consensimus omnes, et manu nostra subscripsimus. Si autem nunc aliquid spiritus hujus mundi suggerit, ex aperto adhuc scire non possumus. Nam, ut nos professi sumus de scripturis, per omnia similem Filium Patri excepta innativitate, exponant et illi de scripturis, quemadmodum parte similis sit, parte dissimilis. Et ideo, fratres dilectissimi, haec intrepidanter et sine mora vestrae dilectionis ad conscientiam, per Cyriacum officialem, cujus prima inventa occasio est post Carinium diaconum, quem ad vos misi, professionem destinavi, ut per vestram quoque vigilantissimam devotionem apud Deum, universae fraternitati intimetur, ne quis fallacia diaboli laqueis ignorans implicetur. Jam vestrae est unanimitatis rescribere mihi, quid vobis sanctus Spiritus suggerat. Sane intimo charitati vestrae, me huic epistolae, propterea quod manus dolerem, subscribere non potuisse: subscribendum autem mandasse fratribus et compresbyteris nostris Innocentio, Octavio, et Catulo.

ANNO DOMINI CCCLXX. CONSTITUTIO VALENTINIANI IMPERATORIS AD DAMASUM PAPAM.( Ex Coust. pag. 473.)

Ut ecclesiastici et continentes de viduarum bonis nihil vel testamento, vel donatione valeant percipere.

Imperatores Valentinianus, Valens et Gratianus augusti ad Damasum episcopum urbis Romae. Ecclesiastici aut ex ecclesiasticis, vel qui continentium se volunt nomine nuncupari, viduarum ac pupillorum domos non adeant; sed publicis exterminentur judiciis, si posthac eos affines eorum vel propinqui putaverint deferendos. Censemus etiam, ut memorati nihil de ejus mulieris, cui se privatim sub praetextu religionis adjunxerint, liberalitate quacumque vel extremo judicio possint adipisci: et omne in tantum inefficax sit, quod aliqui horum ab his fuerit derelictum, ut neque per subjectam personam valeant aliquid vel donatione vel testamento percipere. Quin etiam si forte post admonitionem legis nostrae, aliquid iisdem eae feminae vel donatione vel extremo judicio putaverint relinquendum, id fiscus usurpet. Caeterum si earum qui voluntate percipiunt, ad quarum successionem vel bona jure civili vel edicti beneficiis adjuvantur, capiant ut propinqui. Lecta in ecclesiis romanis IV Kalendas Augusti Valentiniano et Valente tertio Augustis consulibus.

ANNO DOMINI CCCLXXVIII VEL CCCLXXXI. EPISTOLA ROMANI CONCILII SUB DAMASO HABITI AD GRATIANUM ET VALENTINIANUM IMPERATORES.( Coust. p. 523.)

Ut exsecutioni prospiciant legis, qua sanxerant, ut de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, et ut sacerdos nulli usquam profani judicis sententiae facile subjaceret. 1. Ut quod imperatores jam sponte concesserant, effectu non careat. --Et hoc gloriae vestrae, clementissimi principes, pietatisque est illustre documentum, quod innumeri fere ex diffusis Italiae partibus ad sublime sedis apostolicae sacrarium congregati, cum quaereremus quid pro ecclesiarum statu poscendum esset a vobis, nihil melius potuimus reperire, quam quod spontanea vestri providentia contulistis. Videmus quod nec rogandi jam pudor esse debeat, nec impetranda beneficia jam vestra sint, et imperialium series decretorum pro nobis ambiat. Nam quod ad aequitatem petitionis attinet, jam dudum meruimus impetrare quae poscimus: quod vero ad necessitatem spectat orandi, ita impetratorum caremus effectu, ut iterum impetrare cupiamus. Quod quidem, clementissimi principes, hominum perditorum exponit amentiam, vestrae autem justitiae munus accumulat, ut in Ecclesia vestra beneficia saepius conferantur.

2. Lex de causa religionis judicandi potestatem Rom. pontifici tribuens. -- Namque a principio, divino repleti spiritu, et sanctorum Apostolorum, quorum habetis in vestro honore suffragium, servantes in dominica religione praeceptum, statuistis ad redintegrandum corpus Ecclesiae, quod furor Ursini, qui honorem arripere est conatus indebitum, diversas secuerat in partes, ut auctore damnato, caeterisque, quos ad turbarum sibi incentiva sociaverat, sicut oportebat, a perditi conjunctione divulsis, de reliquis ecclesiarum sacerdotibus episcopus Romanus haberet examen: ut et de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, nec ulla fieri videretur injuria sacerdotio, si sacerdos nulli usquam profani judicis, quod plerumque contingere poterat, arbitrio facile subjaceret. 3. Legis hujus laus. -- Praeclara ista plane et religiosis principibus digna sententia, quae divino ministerio plurimum deferat, nec pateat errori. Quid enim dignius, quam ut is demum judicet de sacerdotis errato, qui vel internae conscientiae favorem sine periculo suo parere se non posse cognoscat; seque reatu implicet, si absolvat indignum, vel si damnet innoxium; qui postremo dum injuriam religionis ulciscitur, non eam in lateribus innocentium, sed accusati quaerat in moribus? Quam multos etenim saepe patuit, quos absolverint judicia, ab episcopis esse damnatos, et quos judicia damnaverint, absolutos? ut melior eorum sit causa, qui non saecularia judicia, sed divina pensantes, abstulerunt supplicium suum, ne vexarentur innoxii, quam qui vitam suam tormentis innocentium probaverunt. Compluria texeremus, tranquillissimi principes, nisi esset injuria asseri magis decreta imperialia, quam teneri. 4. Ut eadem lex firmetur. Ursinus motus occulte ciet. -- Sed quoniam, licet jamdudum vestrae clementiae judicio relegatus Ursinus, per eos quos illicite sacrilegus ordinavit, vilissimum quemque, occulte licet, sollicitare conatur, eoque exemplo nonnulli episcopi, qui male ecclesiis incubant, usu temeritatis suae et profani conspiratione contemptus, ne adquiescant Romani sacerdotis judicio, lacessunt; ita ut etiam qui se intelligunt pro meritorum suorum ratione damnandos, vel damnatos esse viderunt, redempta vulgi multitudine, judices suos terrore mortis exagitent, contemptisque cognitoribus vel fugatis, illicitum obtineant sacerdotium: idcirco statuti imperialis non novitatem, sed firmitudinem postulamus. Indignum quippe est, ut conventus quisque adhibita manu eo sit munitior, quo flagitiosior fuerit. 5. Episcopi depositi ecclesias retinent. --Sicut Parmensis episcopus, dejectus judicio nostro, ecclesiam tamen retinet impudenter. Damnatus aeque Florentius Puteolanus, postea quam dejectus est, cum aures tranquillitatis vestrae inquietasset, atque hujuscemodi rescriptum meruisset, ut si judicio sacerdotum in urbe Roma fuisset depositus, ne vocem quidem in judiciis proferre deberet, post sextum annum repsit ad civitatem, tenuit ecclesiam, multas in oppido Puteolano, de quo dejectus fuerat, seditiones insolentia concitavit. 6. Restitutus causam dicere jussus praeceptum eludit. --Per Africam quoque Restitutum nomine causam dicere apud episcopos jussit vestra clementia. Debuit adquiescere: sed idem saeva et insolentium manu a causae dicendae necessitate diffugit. 7. Claudianus pseudoepiscopus Donatista Romae nefanda audet. --Per Africam rursum sacrilegos rebaptizatores nutu Dei praecepistis expelli: sed ab expulsis Claudianus est ordinatus, et ad perturbandam urbem Romam quasi episcopus destinatur. Qui contra Scripturae praecepta divinae, contra jura evangelica, vacuos omnes mysteriorum, atque, ut ejus verbum exprimamus, paganos fuisse vel praeteriti temporis dicat episcopos, vel praesentis. Quem quidem jussit tranquillitas vestra Roma pulsum patriam repetere propriam. Sed contemptis judiciis, et quidem saepe constrictus, residet tamen, sollicitans pretio frequenter pauperiores, et redemptos rebaptizare non veretur. Spoliat magis eo quod fuerant consecuti, quam tribuit quod manifestum est bis non posse conferri. 8. Ursinus Isaacum subornat Damasi accusatorem. -- Sic denique factio profecit Ursini, ut Isaac Judaeo subornato, qui facto ad synagogam recursu coelestia mysteria profanavit, sancti fratris nostri Damasi peteretur caput, sanguis innocentium funderetur, componerentur doli, quibus divino plane instinctu providentia vestrae pietatis occurrit, spoliaretur prope ecclesia omnibus ministeriis, ea fraude videlicet, ut dum causam dicit qui in omnes judex fuerat constitutus, nemo esset qui de lapsis, vel certe de factiosis posset episcopatus invasoribus judicare. 9. Damasus insons probatur: Isaac calumniae poenas luit. Judicio ecclesiastico resistens quo pacto coercendus. -- Quia igitur vestrae judicio tranquillitatis probata est innocentia memorati fratris nostri Damasi, integritas praedicata est, Isaac quoque ipse, ubi ea quae detulit probare non potuit, meritorum suorum sortem tulit: quaesumus clementiam vestram, ne rursus in plurimis causis videamur onerosi, ut jubere pietas vestra dignetur, quicumque vel ejus, vel nostro judicio, qui catholici sumus, fuerit condemnatus, atque injuste voluerit ecclesiam retinere, vel vocatus a sacerdotali judicio per contumaciam non adesse, seu ab illustribus viris praefectis praetorio Italiae vestrae, sive a Vicario accitus ad urbem Romam veniat: aut si in longinquioribus partibus hujusmodi emerserit quaestio, ad metropolitani per locorum judicia deducatur examen: vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, contendere sine dilatione jubeatur: ita ut qui depositi fuerint, ab ejus tantum civitatis finibus segregentur, in qua gesserint sacerdotium, ne rursus impudenter usurpent quod jure sublatum sit. Certe si vel metropolitani, vel cujusce alterius sacerdotis suspecta gratia vel iniquitas fuerit, vel ad Romanum episcopum, vel ad concilium certe quindecim episcoporum finitimorum ei liceat provocare. Quicumque vero ita meruerit excludi, sileat et quiescat; et si Dei judicium non veretur, minus tamen peccare vel necessitate cogatur: ut saltem de caetero pacifici atque concordes serenitati vestrae congruas apud Dominum nostrum referre gratias possimus. 10. Damaso uti licuisse jure, quo sacerdotum causa judiciis sacerdotum attribuitur. --Memoratus frater noster Damasus, quoniam in sua causa vestri tenet insigne judicii, non fiat inferior his, quibus etsi aequalis est munere, praerogativa tamen apostolicae sedis excellit, ut judiciis publicis videantur esse subjecti, quibus sacerdotale caput lex vestra summovit. In quo post sententiam non videtur declinare judicium, sed delatam a vobis honorificentiam flagitare. Nam quod ad leges publicas pertinet, quae potest esse vita munitior, quam vestra clementia qua innititur judicata? Quod vero ad praedicandam episcopi conscientiam, severioribus se dedit ipse judiciis sacerdotum, a quibus non nominis, sed etiam morum ratio pensatur, ne quis iterum calumniator exsistens, dum memoratum conatur appetere, virum quidem ipsum non queat laedere, quem innocentia sua munit; religioni tamen fiat injuria in vexationibus ministrorum. 11. Ut episcopus Romanus aut apud suum aut apud imperiale concilium se defendat. Judici facta inquirere, non de iis sententiam ferre liceat. A tormentis abhorret sacerdotis religio. -- Accipite aliud quoque, quod vir sanctus vestrae magis conferre pietati, quam sibi praestare desiderat, nec derogare cuiquam, sed principibus arrogare; quoniam non novum aliquid petit, sed sequitur exempla majorum: ut episcopus Romanus, si concilio ejus causa non creditur, apud concilium se Imperiale defendat. Nam et Silvester papa a sacrilegis accusatus, apud parentem vestrum Constantinum causam propriam prosecutus est. Et de Scripturis similia exempla suppeditant: quod cum a praeside sanctus apostolus vim pateretur, Caesarem appellavit, et ad Caesarem missus est (Act. XXV, 11 et 12). Certe prius examinet causam vestra clementia, et si emerserit quaestio, interroganda distinguat: ut quemadmodum dudum estis censere dignati, factorum a judice ratio quaeratur, non arbitrium sententiae vindicetur. Ita enim fiet, ut nulli perdito vel infami aut accusandi summi sacerdotis, aut testificandi in eum facultas pateat illicita: si quidem non modo in episcopum, sed ne in presbyterum quidem, accusationem facile suscipiendam, nisi idoneis testibus, lectio sancta praescribat (I Tim. V, 19). Neque enim vel inimico, vel calumniatori, vel istiusmodi viris, quales nuper insimulatores patuit exstitisse, tribuenda misericordia est, quorum vita non mereatur fidem, tormenta abhorreat religio sacerdotis. ANNO DOMINI CCCLXXX. RESCRIPTUM GRATIANI AUGUSTI AD AQUILINUM VICARIUM URBIS, Quo id omne prope conceditur, quod superiori epistola petitum est. ( Coust. p. 530.)
Gratianus et Valentinianus Augusti Aquilino vicario. 1. De neglectis praeceptis Gratianus queritur. Edicta adversus Ursinum jam ad Simplicium data. -- Ordinariorum sententiae judicum, aut quae temporum limes, aut contumaciae pronuntiatio, aut habitum coram patribus sanxit examen, nec a mediocri auctoritate labefactari atque convelli, nec a potentioribus, nec impudentibus pertimescunt. Nostra praecepta, per vestram negligentiam destituta, quae tandem poterit firmare sententia? quam quidem, dum despicitis, non excitetis ut longae tolerantiae in desperatos sumat effectum, et officium metus cogat agnosci. At nonne absurdius est quod Ursini jussit amentia, quam quod serenitas nostra mitibus persuasit edictis, ut omnes qui impios coetus profanata religione tentarent, vel ad centesimum Urbis milliare pellerentur, ubi pertinax furor ab obsequentibus destitutus in ejus tantum perniciem rueret, qui solus erraret; et ut condemnati judicio recte sentientium sacerdotum, reditum postea vel ad ecclesias quas contaminaverant non haberent, vel redintegrationem judicii frustra a nobis impudenti pervicacia precarentur? Repetat laudanda et spectata tua sinceritas, quales ad virum clarissimum Simplicium quondam vicarium litteras clementia nostra transmiserit, et desinat iterationem sperare mandati: quia pigendus mansuetudinis nostrae pudor est instaurare praeceptum.

2. Ecclesiam turbant, Ursinus, Parmensis episcopus, Florentius Puteolanus. -- Ursinum quidem Gallia coercet, et ne motus aliquos inquietos exerceat cohibet Agrippina secessio: quem tamen ipsum per occursantes obtundentem saepius, quam monentem, ad hoc ut sequentes abjiceret, audivimus. Isaacem remotus Hispaniae angulus titulo damnationis inclusit, non bene capiti consultum, si quid turbarum vesanus agitaverit. Parmensis episcopus eo perniciosior, quod inclytae urbi magis proximus, et imperitorum multitudinem magis exagitat, et Ecclesiam, de qua judicio sanctorum praesulum dejectus est, inquietat, inanem videlicet gloriam sententiae gravioris exspectans. Quem, si quid decessor tuus devoti vigoris habuisset, protinus ultra fines debuisset extrudere. Et Florentius Puteolanus, post damnationem quam recto judicio convictus accepit, mansuetudinem nostram inquietare conatus, dignum tulit in progressione responsum. Post quintum decimum annum Ecclesiam, de qua extrusus fuerat, rursus contaminare conatur: congressiones illicitas facere molitur, egentemque consilii multitudinem, perditi animi persuasione depravat. Nostrorum videlicet judicum socordia fretus, qui privatae gratiae imperialia praecepta condonant, et religionem, quam nos jure veneramur, quam fortasse ipsi negligunt, inquietari patienter accipiunt. 3. Claudianus Donatista. --Claudianus etiam ab his, qui contra divina praecepta vitia religionis instaurant, ab his, inquam, quos expelli jusseramus, accitus, quasi parum facinoris aggressus esset, si in Africa perstitisset, Romae sese dicitur intimasse: falsusque praeceptor vel expertes adhuc devio profanare mysterio, vel jam initiatos ex integro nititur flagitio majore corrumpere: cum religionis sanctissimae disciplinam non cumulet iteratio, sed evertat. Quem nos Claudianum dissimili poena ac meruit prosequentes, repetere tantummodo patriam hactenus, remota severitate, praecepimus. Sed residere etiam nunc dicitur imperitos sollicitans, et cassam omnino mercedem requirens, perdit animas corporum redemptorum. 4. Damasi innocentia Valentiniano I probata. -- Hinc illi insectatores sanctissimae sedis, non solum Dei numine, quod satis erat, sed etiam judiciorum examine exploratum mentis sanctissimae virum, ut etiam divo patri Valentiniano est comprobatum, turpissimis calumniis episcopum Damasum inquietare non veriti, postquam desperaverunt posse percelli, populum pro quo ille divinitati obses est inquietant. Sed hactenus stertit iners dissimulatio judicantium, nec est admonere necesse, quo possit sanctio contempta procedere: hactenus, inquam, stertit apparitorum supina desidia. 5. Turbarum auctores ult. C. millia ab Urbe pellendi. -- Post haec nisi omnes, ut nominatim jussionis nostrae summa complectitur, vel quos turbas istiusmodi molientes sanctorum episcoporum concilia consensu ostenderint, ultra centesimum milliarium ab Urbe depuleris, atque earum civitatum finibus extorres esse praeceperis, quarum plebem vel ecclesias, vel per se, vel per simile sui vulgus exercent, praeter aestimationis injuriam, cujus apud bonos non levis jactura est, piaculum neglectae sanctionis incurres. 6. Judiciorum ecclesiasticorum ordo, quo contumaces reprimantur. -- Volumus autem, ut quicumque judicio Damasi, quod ille cum consilio quinque vel septem habuerit episcoporum, vel eorum, qui catholici sunt, judicio vel concilio condemnatus fuerit, si injuste voluerit ecclesiam retentare, ut qui evocatus ad sacerdotale judicium per contumaciam non ivisset; aut ab illustribus viris praefectis praetorio Galliae atque Italiae, sive a proconsulibus, vel vicariis, auctoritate adhibita, ad episcopale judicium remittatur, vel ad urbem Romam sub prosecutione perveniat: aut si in longinquioribus partibus alicujus ferocitas talis emerserit, omnis ejus causae dictio ad metropolitae in eadem provincia episcopi deducatur examen; vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, sine dilatione contendat; ita tamen ut quicumque dejecti sunt, ab ejus tantum urbis finibus segregentur, in quibus fuerint sacerdotes. Minus enim graviter meritos coercemus, et sacrilegam pertinaciam lenius quam meretur ulciscimur. Quod si vel metropolitani episcopi vel cujuscumque sacerdotis iniquitas est suspecta, aut gratia: ad Romanum episcopum vel ad concilium quindecim episcoporum finitimorum accersitum liceat provocare: modo ne post examen habitum quod definitum fuerit integretur. 7. Qui adversus episcopum non facile audiendi. -- Jam vero illud, quod in negotiis quoque rerum minorum et in levibus causae dictionibus animis nostris justitia naturalis inseruit, multo diligentius in causis justissimis volumus convalescere: ne facile sit cuiquam praedito notabili pravitate morum, aut infami calumnia notato, personam criminatoris assumere, aut testimonii dictionem in accusationem episcopi profiteri. ANNO DOMINI 381. EPISTOLA AQUILEIENSIS CONCILII AD GRATIANUM IMPERATOREM.(D. Coust. col. 551.)
Ne Ursinum sibi patiatur obrepere, sed importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae prospiciat.

Imperatoribus clementissimis et principibus Christianis, gloriosissimis ac beatissimis Gratiano, Valentiniano, et Theodosio sanctum concilium quod convenit Aquileiae. I. Imperiali decreto Ariana lues compressa. -- Provisum est quidem, clementissimi principes, vestrae tranquillitatis statutis, ne Arianorum perfidia ulterius possit latere vel serpere. Etenim effectum concilii decretis putamus minime defuturum. Nam quantum ad partes spectat Occidentis, duo tantum reperti sunt, qui auderent profanis et impiis vocibus obviare concilio, vix angulum Ripensis Daciae turbare consueti.

II. Ne sinat imperator Ursinum sibi obrepere. -- Aliud est quo magis angimur, de quo, quoniam convenimus, fuit rite tractandum, ne totum corpus posset Ecclesiae toto orbe diffusum et universa turbare. Nam licet frequenter compererimus Ursinum non potuisse obrepere pietati vestrae, quamvis quietum nihil esse patiatur, et inter tot bellicas necessitates obreptio importuna tentetur: tamen ne sancta mens vestra animique tranquillitas, quae omnibus consulere gestit, importuni hominis simulata adulatione flectatur, deprecandos vos et obsecrandos, si dignanter ducitis, aestimamus: non solum praecaventes futura, sed etiam praeterita, quae jam ipsius temeritate gesta sunt, perhorrescentes. Nam si aliquam viam nactus fuerit audaciae, quid non ille confundat? Sed si unius miseratio inflectere potest; multo magis vos precatio omnium moveat sacerdotum. Quis enim nostrum ei communionis societate jungetur, cum indebitum sibi gradum usurpare conatus sit, nec jure ad eum potuerit pervenire; et quem importune affectavit, importunissime repetere moliatur? III. Ursinus Arianis copulatus. --Turbarum toties damnatus, incedit adhuc quasi praeteritis non perhorrescendus exemplis. Quid quod, plerique sicut in hoc concilio cognovimus et vidimus, cum Arianis copulatus atque conjunctus erat eo tempore, quo turbare Mediolanensem Ecclesiam coetu detestabili moliebantur, cum Valente nunc ante synagogae fores, nunc in Arianorum domibus, miscens occulta consilia, et suos eis jungens; et, quoniam ipse aperte in eorum congregatione prodire non poterat, instruens et informans quemadmodum pax Ecclesiae turbaretur? Quo furore sperabat, quod eorum posset fautores et socios emereri. IV. Devitandus est. --Cum igitur scriptum sit, Haereticum post unam correptionem devita (Tit. III, 11); cum et alius vir sancto locutus Spiritu dixerit, declinandas hujuscemodi bestias (II Joan., 10), nec salutatione recipiendas atque congressu: quomodo fieri potest, ut eum quem societati eorum insertum vidimus, non etiam assertorem perfidiae judicemus? Quod etiamsi deforet, tamen totius orbis Romani caput Romanam Ecclesiam, atque illam sacrosanctam fidem Apostolorum ne turbari sineret, obsecranda fuit clementia vestra; inde enim et in omnes venerandae communionis jura dimanant. Et ideo petimus et rogamus, ut obripiendi ei adimere dignemini facultatem. V. Ut importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae consulatur. -- Scimus clementiae vestrae sanctum pudorem. Ne auditu vestro indigna ingerat, non aliena ab officio et nomine sacerdotis interstrepat, non inverecunda vobis loquatur, quem cum habere oportuerit testimonium etiam ab iis qui foris sunt, (I Tim. III, 7), quali testimonio et cives proprii prosecuti sint, clementia vestra meminisse dignetur. Pudet enim dicere, inverecundum est recensere, quam turpis fama eum convicio sauciaverit. Quo saltem pudore perstrictus conticescere debuisset: et si haberet aliquam conscientiam sacerdotis, pacem Ecclesiae concordiamque ambitioni suae et studio praeoptaret. Verum longe alienus ab omni verecundia, per abscisum hominem Paschasium signiferum furoris sui missis litteris, ferit turbas, gentiles quosque ac perditos homines concitare conatur. Oramus ergo, ut jam et populo Romano, qui post relationem praefecti Urbis pendet incertus, et nobis sacerdotibus securitatem interdictam importunissimi hominis abjectione tribuatis: quo impetrato, apud Deum omnipotentem Patrem, et Christum Dominum ejus filium, gratias jugi continuatione celebremus. ANNO DOMINI 385. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD SIRICIUM PAPAM.(D. Coust., col. 640.)
Maximus catholicae fidei curam pollicetur. Spondet et Agricii, quem Siricius ad presbyterii gradum indebite provectum scripserat, causam in synodo examinandam esse. Suum denuo profitetur pro catholica fide studium: ac mittit gesta, quibus recens prodita sunt Manichaeorum seu Priscillianistarum scelera.

Victor Maximus perpetuus triumphator Augustus domino vere sancto apostolico viro Siricio episcopo salutem. I. Siricii litterae ipsius dignitati congruae. --Accepimus litteras Sanctitatis tuae, quae nobis fuere gratissimae, quaeque plane et nomini sacerdotis, et dignitati Urbis splendidissimae convenirent. Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me et speciale judicium divinitatis experior, hoc me confiteor curam habere majorem; qui videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui in omnibus semper conatibus atque successibus Deus fautor adfuerit, cujusque hodie et, ut spero, perpetuo protector et custos esse dignetur, pater charissime.

II. Agricii causa in Gallicano conventu dijudicanda. -- Caeterum de Agricio, quem indebite ad presbyterii gradum conscendisse commemoras, quid religioni nostrae catholicae possum praestare reverentius, quam ut de hoc ipso, cujusmodi esse videatur, catholici judicent sacerdotes? Quorum conventum ex opportunitate omnium vel qui intra Gallias, vel qui intra quinque provincias commorantur, in qua elegerint urbe constituam, ut iisdem residentibus et cognoscentibus, quid habeat consuetudo, quid legis sit, judicetur. Haec enim, quae libris sunt asserenda et majorum nostrorum religiosissimis constitutis, ipsi possunt melius adstruere qui norunt. III. Caeterum id nobis animi et voluntatis esse profitemur, at fides catholica, procul omni dissensione submota, concordantibus universis sacerdotibus et unanimiter Deo servientibus, illaesa et inviolabilis perseveret. Nam noster adventus ita inquinata aliqua et sceleratorum labe polluta deprehendit et reperit, ut nisi nostra provisio atque medicina, quae ex Dei summi timore veniebat, his opem celeriter attulisset, ingens profecto divulsio atque perditio fuisset exorta, et vix sananda postea vitia concrevissent. IV. Manichaeorum infanda scelera. -- Caeterum quid adhuc proxime proditum sit Manichaeos sceleris admittere, non argumentis, neque suspicionibus dubiis vel incertis, sed ipsorum confessione inter judicia prolatis, malo quod ex gestis ipsis tua sanctitas, quam ex nostro ore cognoscat; quia hujuscemodi non modo facta turpia, verum etiam foeda dictu, proloqui sine rubore non possumus. Manu Imperatoris, Divinitas te servet per multos annos. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD VALENTINIANUM AUGUSTUM.(Labb. Concil. tom. II. col. 1031.)
Valentinianus junior Augustus, Justina matre, quae Arianae haeresi erat addicta, instigante, Mediolani S. Ambrosium, et caeteros Catholicos acriter insectabatur: qua re cognita, Maximus Valentinianum hortatur, ut paternam imitatus religionem, a vi ecclesiis et sacerdotibus inferenda abstineat.

Nisi clementiae nostrae circa serenitatem tuam fides simplex esset, et gratia plena concordiae, confido etiam, quod commoda rationibus meis esse possent haec, quae nunc agi dicuntur in partibus tranquillitatis tuae, catholicae legis turbatio atque convulsio. Quid enim tam optandum possit esse ei, si quis esset inimicus, quam adversus ecclesias Dei, hoc est, adversus Deum ipsum, et aliqua moliri, et ubi error excusabilis non est, ibi velle peccare? Sed quoniam serenitati nostrae et in Deum religio major, quam violari etiam ab inimicissimo quoque non optabile nobis arbitramur, et circa serenissimam juventutem tuam tam arcta nostri cura, tam sedula est, ut recte facta magis nos sua, quam errata delectent; idcirco perennitatem tuam credidimus commonendam, ut introspecta ratione nominis summi, et majestatis ipsius considerata potentia, quid agere debeas, solida mente perpendas. Audivi enim (nam fama non patitur occultari, praesertim quod agatur in populos) novis clementiae tuae edictis ecclesiis catholicis vim illatam fuisse, obsideri in basilicis sacerdotes, mulctam esse propositam, poenam capitis adjectam, et legem sanctissimam sub nomine nescio cujus legis everti. Hoc quam grave sit, poteris intueri, si Dei magnitudinem volueris cogitare. Erubesco, si quam crediderit serenitas tua adstruere vellem rationem, et Dei agere causam. Quid enim si hoc solum esset? Si enim jam per tot saecula coalita et confirmata mutare, parvamne excitare discordiam videretis? ipsis humanis legibus in hac mortalitate habet nostra reverentiam consuetudo, et in re jam vetusta atque usitata aliquid novum fecisse, reprehensio est. Italia omnis atque Africa hoc sacramento credunt, hac fide gloriantur Gallia, Aquitania, omnis Hispania, Roma ipsa venerabilis, cujus etiam in hac parte principatus est, quod Deum sicut sequi voluit, agnovit. Confitebor ipse quod non sine moerore dictum est, solum dissentiebat Illyricum; utinam quod errasset, non exstaret exemplum! Utinam illud incolume Arianae legis Mursinense oppidum permaneret, et non ad judicium quondam erroris miseri concidissent, quia ipsos erudisset auctores, ne praecipua irati numinis ultione procumberent: periculose, mihi crede, divina tentantur. Venerabilis memoriae D. Valentinianus pater clementiae tuae, hac fide fideliter imperavit. Nihil ille attingere voluit, quod bene constitutum videbat. Hi certe sub eodem episcopi jam fuerunt. Quae tanta mutatio, ut qui antea sacerdotes, nunc sacrilegi judicentur? Iisdem certe praeceptis, iisdem sacramentis dicati, eadem fide credunt, qui ante crediderunt. An putat venerabilis mihi serenitas tua conceptam semel in animis hominum religionem, quam Deus ipse constituit, posse convelli? quantae ex hoc discordiae excitabuntur! quantae contentiones oborientur! quam crebrae ac pestiferae seditiones! quanta et quae pervenientia ad Deum vota justorum! cum inter christianos (quod dictu nefas sit) quaedam persecutionis imago nascatur. Videris in quam partem hanc sedulitatem nostram interpreteris. Nullo certe majori genere curam meam circa clementiam tuam probare tibi possem, quam si te horter, ut desinas. Puto enim recognosces, quod nemo hoc suaderet inimicus. Haec amabiliter a nobis dicta esse opto ut intelligas, spero quod credas: unde aequum admodum est, ne sancto numini dicata convellas. Italiam omnem, et venerabilem Romam, caeterasque provincias suis ecclesiis, suis sacerdotibus reddas, neque te medium interseras, cum fas sit justius eos, qui a catholica Ecclesia Arianorum interpretatione discesserint, errorem suum vera religione mutare, quam recte sentientibus suam immittere pravitatem.

EPISTOLA VALENTINIANI IMPERATORIS AD PINIANUM.(D. Coust. Ep. Pont., col. 639.) Qua Sirici Romanii antistitis electionem approbat.
Abe, Piniane charissime nobis.

Populum Urbis aeternae gaudere concordia, et optimum eligere sacerdotem, populi Romani esse credimus instituti, et nostris gratulamur advenire temporibus. Proinde quoniam religiosum Siricium antistitem sanctitatis sic praeesse sacerdotio voluerunt, ut Ursinum improbum acclamationibus violarent; nostro cum gaudio memoratus episcopus ipse permaneat, Piniane charissime ac jucundissime: si quidem magnum innocentiae et probitatis exemplum est, in una acclamatione et ipsum eligi, et caeteros improbari. Data VII Kalendas Martii.</text>
      <sha1>m1n9759u04sjhsyf2pb5nfpb45usmkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263849</id>
      <parentid>263847</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89451" sha1="q3337fbpx66nrstqsz5ohmgrqctem2p" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=  Auctores varii
|OperaeTitulus= Epistolae et decreta   
|OperaeWikiPagina= Epistolae et decreta (PL 013)
|Annus=  Saeculo III
|SubTitulus=
|Genera=
|Editio=Migne 1845
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/MLS/xanfang.php?tabelle=Auctores_varii_013_cps2&amp;corpus=2&amp;allow_download=0&amp;lang=0 Corpus Corporum]
}}


'''[[Patrologia Latina/13|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 13]]'''

''AucVar.EpEtDe4 13 Auctores varii Parisiis J. P. Migne 1845 early modern edition, no apparatus this file was encoded in TEI xml for the University of Zurich's Corpus Corporum project (www.mlat.uzh.ch) by Ph. Roelli in 2013 Classical Latin orthography latin'' 

EPISTOLA PRIMA [[Scriptor:Constantius ΙΙ|CONSTANTII]] AD ATHANASIUM.

Constantius Victor Augustus Athanasio.

Diu te jactari vexarique immanibus undarum procellis nostrae clamentiae humanitas non permisit: nudatum siquidem paternis sedibus bonisque tuis spoliatum, et in inviis feralibusque locis errabundum nostra indefatigabilis pietas non deseruit. Nam tametsi jampridem supersedi mentis meae propositum ad te scribere, eo quod te ultro adventurum exspectarem, et postulaturum malorum tuorum remedium, tamen, quia fortasse voluntatem propositi tui metus impedivit, ideo litteras munificentiae nostrae plenissimas ad tuam constantiam misimus, ut secure conspectui nostro quamprimum tuam praesentiam offeras, ut voti particeps, nostramque humanitatem expertus, tuis restituaris. Hac enim de causa dominum meum et fratrem Constantem victorem augustum pro te adhortationibus conveni, ut tibi veniendi facultatem daret, quo utriusque nostrum nutu patriae restituaris, et hoc pro pignore nostrae gratiae habeas.

Κωνστάντιος νικητής Αὔγουστος Ἀθανασίῳ ἐπισκόπohgr;ι·

Ἐπὶ πολύ σε κλυδωνίζεσθαι, καὶ χειμάζεσθαι τοῖς τῆς θαλάσσης ὁμοίως κύμασιν ἀγρίοις, οὐκ ἀφῆκεν ἡ τῆς ἡμετήρας ἡμερότητος φιλανθρωπία· γυμνωθέντα σε τῆς πατρῴας ἑστίας, καὶ στερηθέντα τῶν ἰδίων, καὶ πλανώμενον ἠν θηριώδεσιν ἀνοδίαις, οὐ παρεῖδεν ἡ ἀκάματος ἡμῶν εὐσέβεια· εἰ καὶ τὰμάλιστα ἐπιπολὺ ὑπερεθέμην γραψαι τῆν πρόθεσιν τῆς ἐμῆς διανοίας προσδοκῶν αὐθαίρετόν σε παραγενέσθαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ τῶν καμάτων αἰτεῖν θεραπείαν· ὅμως ἐπειδὴ ἴσως ὁ φόβος, τὴν προαίρεσιν τῆς σῆς προθέσεως ἐνεπόδισε, διὰ τοῦτο δωρεᾶς πληρέστατα γράμματα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα διεπεμψάμεθα· ἵνα ἀφόβως ταῖς ἡμετέραις προσόψεσι ταχεῖαν τὴν σαυτοῦ παρουσίαν παρασχεῖν σπουδάσῃς, ὑπὲρ τοῦ τῆς σαυτοῦ ἐπιθυμίας ἀπολαύσας καὶ περασθεὶς ἡμῶν τῆς φιλανθρωπίας, τοῖς ἰδίοις ἀποκατασθῇς· τούτου γὰρ ἕνεκα καὶ τὸν δεσπότην καὶ ἀδελφόν μου Κώνσταντα, τὸν νικητὴν Αὔγουστον, ὑπὲρ σοῦ παρεκάλεσα, ἵνα τοῦ ἐλθεῖν ἐξουσίαν σοι δῷ, ἐπὶ τῷ ἀμφωτέρων ἡμῶν ἐπινευσάντων, τῇ πατρίδι ἀποκατασταθῇς, ἔχων τοῦτο τῆς ἡμῶν χάριτος ἐνέχυρον.

EPISTOLA SECUNDA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.

Et si superioribus litteris significavimus, ut secure ad nostrum comitatum accederes, eo quod maxime cupiamus te ad tuos remittere, tamen etiam has litteras nunc ad tuam soliditatem misimus, quibus adhortamur, ut sine omni diffidentia aut metu publica vehicula ascendas, et properes ad nos, ut, quae concupiscis, assequare.

Εἰ καὶ μάλιστα διὰ προτέρων γραμμάτων ἐδηλώσαμεν, ὅπως ἀμερίμνως, εἰς τὸ ἡμέτερον κομιτάτον παραγένῃ, διά τὸ μάλιστα βουλεύεσθαι ἡμᾶς ἀποστεῖλαί σε εἰς τὰ ἴδια, ὅμως καὶ νῦν ταῦτα τὰ γράμματα, πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα δεδηλώκαμεν· διὸ, προτρεπόμεθα χωρίς τινος ἀπιστίας καὶ φόβου, ἐπιβῆναί σε δημοσίοις ὀχήμασι καὶ σπουδάσαι πρὸς ἡμᾶς, ἵνα ὧν ἐπιθυμεῖς, ἀπολαῦσαι δυνηθῇς.

EPISTOLA TERTIA CONSTANTII IMPERATORIS AD ATHANASIUM.
Cum Edessae commoraremur, praesentibus tuis presbyteris, placuit ut misso ad te presbytero, festinares ad nostrum comitatum venire: ut ubi nostrum vidisses conspectum, statim Alexandriam transires. Sed quia plurimum temporis intercessit, ex quo litteris nostris acceptis non venisti, ideo te nunc denuo admonitum volumus, ut vel nunc saltem quam celerrime ad nos te conferas, quo tu ita patriae tuae restituaris, et nos tuis precibus frui possimus. Ad pleniorem autem cognitionem Achitam diaconum ad te misimus, a quo discere licebit et mentis nostrae voluntatem, et te assequi posse quae votis optas.

EPISTOLA PRIMA CONSTANTII AD CLEROS ALEXANDRINOS.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, episcopis et presbyteris catholicae Ecclesiae, salutem.

Non est derelictus a Dei gratia reverendissimus Athanasius, tametsi ad breve tempus humanae probationi subjectus fuerit: justum enim debitumque jam ab omnia ferente et sustinente Providentia calculum retulit, eo quod et voluntate Optimi, et judicio nostro, patriam et ecclesiam, quam antea divino nutu possedit, recipiat: ad quem congruentia enim a nostra humanitate perferri oportet: adeo ut omnia, quae antea contra eos, qui cum eo communionem celebrarunt, decreta fuere, oblivioni tradi velim; omnisque deinceps suspicio contra aboleatur; et immunitas, quam olim habuere ipsius clerici, firma illis et rata (prout decet) conservetur. Quin et hoc quoque ejus gratia adjici, aequum arbitrati sumus, ut apud universos sacri ordinis viros promulgetur, cunctis qui Athanasio adhaesere datam esse securitatem, sive episcopi, sive clerici sint. Abunde enim argumenti erit, unumquemque eorum probi animi esse, vel eo solo quod Athanasio consociati fuere. Quicumque enim meliori et judicio et factione hujus communionem elegerunt, hos omnes jussimus ad exemplar superioris Providentiae, et secundum nostram voluntatem, ut gratia ab optimo Deo tributa securiter perfruantur. Deus vos servet.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας.

Οὐκ ἀπελείφθη τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος ὁ αἰδεσιμώτατος ἐπίσκοπος Ἀθανάσιος· ἀλλὰ εἰ καὶ ἐν βραχεῖ χρόνῳ τῆ κατ' ἀνθρώπους δοκιμασίᾳ ὑπεβλήθη, ὅμως τὴν ὀφειλομένην παρὰ τῆς παντοφόρου προνοίας ὑπηνενεγκατο ψῆφον, ἀπολαβὼν βουλήσει τοῦ Κρείττονος, καὶ κρίσει τῇ ἡμετέρᾳ τὴν πατρίδα ὁμοῦ καὶ τὴν ἐκκλησίαν, ἧν θείῳ νεύματι προστάτης ἐτύγχανε, τούτῳ τὰ ἀκόλουθα ἔδει παρὰ τῆς ἡμετέρας ὑπᾶρξαι πρᾳότητος· ὥστε πάντα τὰ πρὸ τούτου κατὰ τῶν αὐτῶν κεκοινωνηκότων ὡρισμένα νῦν, ἀμνηστίᾳ παραδοθήσεται, πᾶσάν τε ὑποψίαν τοῦ κατ' αὐτοῦ χολάσαι τοῦ λοιποῦ τήν τε ἀτελείαν ἧς ἔτυχον πάλαι οἱ ἅμα αὐτῷ κληρικοὶ, τούτοις δὲ βεβαιωθῆναι προσηκόντως· ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο τῇ εἰς αὐτὸν χάριτι προστεθῆναι ἐδικαιώσαμεν ὥστε πάντας τοὺς τοῦ ἱεροῦ καταλόγου γινώσκειν ἐκδεδόσθαι τὸ ἄφοβον πᾶσι τοῖς αὐτῷ προστεθεμένοις, εἴτε ἐπισκόποις, εἴτε κληρίκοις· ἱκανον δὲ γνώρισμα τῆς ἑκάστου ὀρθῆς προαιρέσεως, ἔσται ἡ πρὸς τοῦτον ἕνωσις· ὅσοι γὰρ ἂν τῆς καλλίονος ὁμοῦ κρίσεώς τε καὶ μοίρας γενόμενοι τὴν τούτου ἕλωνται κοινωνίαν, τούτους πάντας ἐκελεύσαμεν καθ' ὁμοιότητα τῆς φθανούσης προνοίας, καὶ νῦν τῇ ὑφ' ὑμῶν βουλήσει, τοῦ Κρείττονος παρασχεθείσης χάριτος ἀπολαύειν.

EPISTOLA SECUNDA EJUSDEM AD EOSDEM.

Victor Constantius, Maximus, Augustus, populo Alexandriae catholicae ecclesiae, salutem.

Cum ante oculos habeamus vestram in omnibus disciplinam, et nequaquam inscii simus vos jam pridem episcopali providentia destitutos, decrevimus Athanasium episcopum, virum apud omnes rectitudine morumque probitate clarum, ad vos remittere. Hunc igitur si libenter et decenter receperitis, eumque ad Deum fusis precibus opitulatorem adhibueritis, concordiam et vobis decoram et nobis gratissimam simul pacemque perpetuam et ecclesiae legem conservabitis. Absurdum enim est discordiam aut seditionem inter vos agitari, et alienum hoc ipsum est a nostrorum temporum integritate. Volumus igitur et hoc vitium prorsus a vobis abesse, et vos in vestris precibus perpetim illo (ut dixi), praeside et opitulatore apud Deum uti, et in eo studio solito more perseverari; ut tali proposito, vestro omnium ore celebrato, Gentiles, qui etiamnum idolorum erroribus inhaerent, ad sacrae religionis cognitionem promptissime decurrant.

Rogat suscipi Athanasium. --Quapropter denuo vos admonemus, ut superioribus dictis acquiescentes, episcopum suffragio Optimi, et nostra voluntate, huc remissum, libenter suscipiatis, eumque ab animis sententiisque vestris indissolubilem putetis: id enim vos decet, et nostrae mansuetudini congruum est. Ad omnem siquidem conturbationis et seditionis materiam exstirpandam, qua cupidi malorum libenter utuntur, nostris apud vos judicibus per litteras injunximus, ut, quotquot seditiosos invenerint, poenis suppliciisque legum coerceant. Omnia igitur ista prae oculis habentes, et nostram cum optimo Deo conjunctam sententiam, curamque vestram simul et concordiae, poenamque in immodestos constitutam, congrua decentiaque sacrae religionis legibus servantes, praedictum Athanasium cum omni reverentia et honore colite, vestrasque preces cum eo et pro nostra et pro cujusque vitae sanctitate Deo omnium parenti offerte.

Νικητὴς Κωνστάντιος, μέγιστος, σεβαστὸς, τῷ λαῷ τῆς κατ' Ἀλεξάνδρειαν καθολικῆς ἐκκλησίας·

Σκόπον ποιούμενοι τὴν ὑμετέραν ἐν ἅπασιν εὐνομίαν, εἰδότες τε ὡς ἐπιπολὺ τῆς τοῦ ἐπισκοποῦντος προνοίας ἐστερῆσθαι, Ἀθανάσιον τὸν ἐπίσκοπον, ἄνδρα τοῖς πᾶσι, διά τε τὴν προσοῦσαν ὀρθότητα, καὶ διὰ τὴν οἰκείαν εὐτροπίαν γνώριμον, πάλιν πρὸς ὑμᾶς ἀποστεῖλαι ἐδικαιώσαμεν· τοῦτον συνήθως καὶ προσηκόντως ὑποδεξάμενοι, καὶ ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς βοηθὸν προστησάμενοι, τὴν ὑμῖν τε πρέπουσαν καὶ ἡμῖν ἀρεστὴν ὁμόνοιαν καὶ εἰρήνην κατὰ τὸν τῆς ἐκκλησίας θεσμὸν δίαρκῆ φυλαττέον σπουδάσατε. οὐδὲ γὰρ εὔλογόν ἐστι διχόνοιάν τινα ἢ στάσιν ἐν ὑμῖν κινηθῆναι, ὑπεναντίαν τῆς τῶν ἡμετέρων καίρων εὐμοιρίας· καὶ τοῦτο μὲν ἀπεῖναι ἀφ' ὑμῶν παντελῶς βουλόμεθα· τὸ δέ γε ταῖς εὐχαῖς ὑμᾶς διαρκῶς αὐτῷ, ὡς προείρηται, προστάτῃ καὶ ἐπικούρῳ χρωμένοις, πρὸς τὸ θεῖον ἐμμένειν συνὴθως παραινοῦμεν ὡς ἂν τῆς τοιαύτης ὐμῶν προσθέσεως εἰς τὰς ἁπάντων εὐχὰς διαβαινούσης, καὶ ἐκ τῶν ἐθνῶν, οἲ τῇ τῶν εἰδώλων πλανῇ ἔτι καὶ νῦν προανέχοντες, ἐπὶ τὴν τῆς ἱερᾶς θρησκείας ἐπίγνωσιν, προθυμότατα σπούδοιεν, Ἀλεξανδρεῖς προσφιλέστατοι.

Καὶ αὖθις οὖν παραινοῦμεν, τοῖς προειρημένοις ἐμμένειν, τὸν δὲ ἐπίσκοπον, ψήφῳ τοῦ Κρείττονος, καὶ ἡμετέρᾀ γνώμῃ ἀπεσταλμένον, ἡδέως δέξασθε, πάσης ψυχῆς γνώμῃ ἀσπαστὸν ἡγήσασθε· τοῦτο γὰρ καὶ ὑμῖν πρέπει, καὶ τῇ ἡμετέρᾳ πρᾳότητι προσήκειν συνέστηκεν· ὑπὲρ γὰρ τοῦ πᾶσαν ἀνασκεύην, καὶ στάσεως πρόφασιν περιαιρεσθῆναι τῶν ἐθελοκακίᾳ χρωμένων, τοῖς παρ' ὑμῖν δικασταῖς διὰ γραμμάτων προσετάξαμεν ἅπαντας, οὓς ἂν στασιώδεις καταμάθοιεν τῇ τῶν νόμων ὑποβάλλειν ἐκδικίᾳ. ἀμφότερα τοίνυν συνορῶντες, καὶ τὴν ἡμετέραν μετὰ τοῦ Κρείττονος γνώμην, καὶ τῶν ὑπὲρ ὑμῶν καὶ τῆς ὁμονοίας λόγον, καὶ τὴν κατὰ τῶν ἀτάκτων τιμωρίαν, τὰ πρέποντα καὶ ἁρμόζοντα τῷ τῆς ἱερᾶς θρησκείας θεσμῷ διαφυλάττοντες, καὶ τὸν προειρημένον διὰ πάσης αἰδοῦς καὶ τίμης ἄγοντες, τὰς εὐχὰς ἅμα αὐτῷ ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τῆς τοῦ βίου εὐνοίας τῶν ὅλων Θεῷ πατρὶ ἀναπέμπειν σπουδάζετε.

EPISTOLA EJUSDEM AD NESTORIUM.

Victor Constantius Augustus Nestorio, et eadem forma Augustamnicae, Thebaidis, et Africae praefectis.

Si quid unquam ad noxam contumeliamve eorum, qui Athanasio communicarunt, decretum invenitur, id omnino deleri volumus. Nam et officium quod antea habuerunt ejus clerici, iterum eosdem habere volumus. Hoc enim decretum observari jubemus, ut restituto Athanasio suae ecclesiae, communicatores illius idem habeant officium quod antea possederunt, quo et ipsi se gaudeant prorsus restitutos esse.

Νικητὴς Κωνστάντιος Ἀὔγουστος Νεστορίῳ, τῷ δὲ αὐτῶ τύπῳ καὶ τοῖς ἐν Ἀυγουσταμνίκῃ, καὶ Θηβαΐδι, καὶ Λιβύῃ ἡγεμόσιν.

Εἴ τί ποτε πρὸ τούτου, ἐπὶ βλάβῃ καὶ ὕβρει τῶν κοινωνούντων Ἀθανασίῳ τῷ ἐπισκόπῳ πραχθὲν εὑρίσκεται, τοῦτο νῦν ἀπολειφθῆναι βουλόμεθα, καὶ γὰρ τὴν ἀλειτουργησίαν ἣν οἱ αὐτοῦ κληρικοὶ εἶχον, τὴν αὐτὴν πάλιν θέλομεν ἔχειν· ταύτην δὲ τὴν ἡμετέραν πρόσταξιν φυλαχθῆναι βουλόμεθα, ὥστε ἀποδοθέντος Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου τῇ ἐκκλησίᾳ, τοὺς κοινωνοῦντας αὐτῷ ἔχειν ἀλειτουργησίαν ἣν ἀεὶ ἔσχον ἣν καὶ οἱ λοιποὶ κληρικοὶ ἔχουσιν, ἵνα οὕτως ἔχοντες καὶ αὐτοὶ χαίρωσιν.

EPISTOLA QUARTA EJUSDEM AD ATHANASIUM.

Victor Constantius Augustus Athanasio salutem.

Votum meum fuisse ut omnia ex sententia fratri meo Constanti procederent, neque vel tuam conscientiam latet. In quanto autem moerore fuerim, cum didicissem eum a quibusdam impiis sublatum esse, facile iterum tua prudentia divinaverit. Caeterum quia nonnulli sunt in hoc luctuoso tempore, qui te terrere satagunt, ideo has litteras tuae firmitudini porrigendas censuimus, quibus tibi auctor sum, ut, quemadmodum episcopum decet, ea quae ad sacram religionem pertinent, populos doceas, tuisque consuetis precibus vaces, neque vanum rumorem ferentibus credas, quicumque etiam fuerint. In nostro autem animo fixum est, ut secundum nostram voluntatem perpetuo in sede tua episcopus maneas. Divina providentia te plurimis annis conservet, parens charissime.

Νικητὴς Κωνστάντιος Αὔγουστος, Ἀθανασίῳ.

Εὐχὴν ἀεί μοι ταύτην γεγενῆσθαι, ὥστε πάντα καταθυμίως ἀποβαίνειν τῷ ποτέ μου ἀδελφῷ Κώνσταντι, οὐδὲ τὴν σὴν σύνεσιν ἔλαθεν, ἐν ὅσῃ τε λύπῃ διετέθην, μαθὼν τοῦτον ἀνῃρηθῆναι παρά τινων ἀνοσιωτάτων, στοχάζεσθαι πάλιν δύναται ἡ σὴ φρόνησις. ἐπεὶ οὖν τινές εἰσιν οἱ ἐν τῷ παρόντι καιρῷ, τῷ οὕτως πενθικῷ, πειρώμενοί σε ἐκφοβεῖν, διὰ τοῦτο ταῦτα πρὸς τὴν σὴν στεῤῥότητα, δοθῆναι τὰ γράμματα ἐδικαίωσα, προτρεπόμενός σε, ἵνα, ὡς πρέπει ἐπίσκοπον, τοὺς λαοὺς τὰ ὀφειλόμενα τῇ θείᾳ θρησκείᾳ διδάσκῃς, καὶ μετ' αὐτῶν συνήθως εὐχαῖς σχολάζῃς, καὶ μὴ ματαίοις θρύλλοις, οἵ τινες ἂν γένοιντο, πιστεύσῃς, ἡμῖν γὰρ τοῦτο ἐν ψυχῇ πέπηγεν, ὥστε σε ἀκολούθως τῇ ἡμετέρᾳ προαιρέσει, διὰ πάντος ἐν τῷ τόπῳ σου θέλειν ἐπίσκοπον εἶναι· ἡ θεία πρόνοια πολλοῖς ἔτεσί σε διατηροίη, γονεῦ προσφιλέστατε.

ANNO DOMINI CCCXXXVII. EPISTOLA [[Scriptor:Constantinus II|IMPERATORIS CONSTANTINI JUNIORIS]] AD ALEXANDRINOS.

Constantinus Caesar populo catholicae ecclesiae Alexandrinae salutem.

Neque vestram sacram mentem latere arbitror, ideo Athanasium adorandae legis interpretem in Gallias missum esse, ne quo tempore sanguinolentorum hostium feritas sacro ejus capiti quam maxime immineret, implicitusque malorum collimitio, aliquid intolerandum, et cui remedium nullum esset, pateretur. Ad hanc igitur feritatem eludendam, tot faucibus inhiantium subtractus, ut sub me ageret jussus est. Atque ita in hac urbe commoratus est, ut omnibus rebus necessariis abundaret, tametsi ejus reverenda virtus, divina ope fretus, onera asperioris fortunae vilipenderet. Jam cum imprimis vestrae in Deum pietati, suisque sedibus hunc episcopum dominus noster et pater Constantinus restituere vellet, et humana sorte praeventus, antequam hoc votum impleret, requieverit; ego mihi convenire puto, ut, suscepta voluntate sacrae memoriae imperatoris, id ipsum adimpleam quod ille non potuit. Cum igitur Athanasius ad vestrum conspectum penetraverit, tunc demum intelligetis quantae apud nos reverentiae fuerit. Neque id mirum videri debet, si quid hujusmodi in ejus gratiam fecerim; ad hoc enim faciendum meam mentem et vestri desiderii imago, et species tanti viri instigavit. Divina providentia vos servet, dilecti fratres. Datum Treveris XV calendas Julias.

Κωνσταντῖνος Καῖσαρ τῷ λαῷ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας πόλεως Ἀλεξανδρείας.

Οὐδὲ τὴν τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοίας ἀποπεφευγέναι γνῶσιν οἶμαι, διά τοῦτο Ἀθανάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου ὑποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς τὰς Γαλλίας ἀπεστάλθαι, ἵν' ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοβόρων αὐτοῦ καὶ πολεμίων ἐχθρῶν εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλῆς ἐπέμεινε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφῆς ἀνήκεστα ὑποστῇ· πρὸς τὸ διαπαῖξαι τοίνυν ταύτην ἀφαιρεθεὶς τῶν φαρύγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, ὑπ' ἐμοὶ διάγειν κεκέλευσται· οὕτως ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ δίετριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν, εἰ καὶ τὰ μάλιστα αὐτοῦ ἡ ἀοίδιμος ἀρετὴ ταῖς θείαις πεποιθυῖα βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας τύχης ἄχθη ἐξουθενεῖ. τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστάτην ὑμῶν θεοσέβειαν, ὁ δεσπότης ἡμῶν Κωνσταντῖνος ὁ σεβαστὸς, ὁ ἐμὸς πατὴρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρασχεῖν προῄρητο, ὅμως ἀνθρωπίνῳ κλήρῳ προληφθεὶς πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύσατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶσαι· ὅστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχοι προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς τετύχηκε γνώσεσθε· οὐ γὰρ θαυμαστὸν εἴ τι δ' ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα, καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἥτε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκὼν, καὶ τὸ τοῦ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. ἡ θεία πρόνοια ὑμᾶς διαφυλάξαι, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ. ἐδόθη πρὸ δεκαπέντε καλανδῶν Ἰουλίων ἐν Τριβέροις.

ANNO DOMINI CCCXLIX. EPISTOLA URSACII ET VALENTIS AD ATHANASIUM.

Domino et fratri Athanasio episcopo Ursacius et Valens episcopi salutem.

Nacti occasionem per fratrem et compresbyterum nostrum Museum istuc ad tuam dilectionem euntem, chare frater, ejus opera admodum te ex Aquileia salutatum voluimus, optamusque te salvum nostras epistolas perlegere: cujus rei fiduciam nobis daturus es, si tu quoque in scribendo vices observaris. Scire enim te volumus, pacem tibi nobiscum esse, et communionem ecclesiasticam intercedere: cujus rei fidem esse volumus nostram istis litteris inscriptam salutationem. Divina providentia te conservet, dilecte frater.

ANNO DOMINI CCCLV. EPISTOLA CONSTANTII AD EUSEBIUM.

Constantius victor ac triumphator semper Augustus Eusebio episcopo.

Metiri facile posse, rei magnitudine commonente, gravitatem tuam, omnibus ad meam diligentiam pertinentibus praeferre me coram religione superna, quod praecellit, et in meo animo praeeminere confido, tamen id prudentiae tuae, documentis etiam frequenter emissis, compertum, cum perspicias, id me agere noctibus ac diebus, quod ad venerabilem cultum proficere posse confido. Quid enim mihi gratius esse aut utilius, quam Deo animum devovisse: usque adeo, ut hujus modi studio facilitatem omnem sentiam esse obnoxiam? Itaque ecclesias venerabiles ex intimo mentis affectu semper intueor, earumque unitatem omnibus salutarem cupio recuperare ac firmiter obtinere: ob quam causam conventum sanctorum episcoporum in Mediolanensi placuit fieri civitate, eos vel maxime qui alibi gesta possint facile revelare, (revellere); in diversis quippe provinciis episcoporum sunt coacta concilia, sed quid per singulos concordi unanimitate decreverunt prudentissimi episcopi, in synodo Mediolanensi perspicue declaratum est. Denique venientes pauci de provinciis singulis voluntate communi unanimes protulerunt, et juxta venerationem legi debitam firmaverunt. Quod ergo religioni (religiosis) fuerat consentaneum, eorumdem placito corroboratum est; ut ad sanctitatem tuam quatuor de consortio suo censuerint esse mittendos, pariter commonentes se id sequi gravitatem tuam, quod ad utilitatem Ecclesiae non abhorret. Nos certe qui esse Dei famulos gloriamur, hortamur pariter ac monemus, ut consensui fratrum tuorum adhaerere non differas. Confidimus quippe, cum hoc fuerit factum, unitate firmissima posse ecclesias gratulari. Deus te semper tueatur multos annos, frater charissime atque amantissime.

ANNO DOMINI CCCLIX VEL CCCLX. EPISTOLA CONSTANTII AD SYNODUM ARIMINENSEM. 

Constantius monuit ne quid de orientalibus, qui seorsim convenirent Selouciae, definire praesumerent.
Victor Constantinus ( Constantius ) Maximus triumphator semper Augustus episcopis.

Continent priora instituta, venerabiles, sanctimoniam legis rebus ecclesiasticis niti: satis superque perspeximus litteris ad nostram ( f. vestram) prudentiam datis, iisdem oportere operam dare: cum profecto et episcoporum id officio congruat, et salus omnium longe lateque populorum hoc fundamine roboretur. Sed res admonuit instituta rursus exsistere ( al. insistere ). Non enim aliquis definita geminari superfluum judicabit, cum (crebra) rebus consueverit admonitio augere cumulum diligentiae. His ita se habentibus, de fide atque unitate tractari debere cognoscat sinceritas vestra, et operam dari ut ecclesiasticis rebus ordo competens praebeatur. Discurret namque cunctorum posteritas ubique populorum, et concordia fida servabitur, cum penitus amputatis nec hujusmodi quaestionibus cunctis sectando commoverit, res ista non debet ita intentionem animi (longius) propagare. Non enim de orientalibus episcopis in concilio vestro patitur ratio aliquid definiri. Proinde super his tantum quae ad vos pertinere cognoscit gravitas vestra, tractare debebitis, et completis celeriter universis, consentiente consensu, decem mittere ad comitatum meum, ut prudentiae vestrae prioribus litteris intimavimus. Praedicti enim poterunt omnibus, quae eisdem orientalibus proposuerint, respondere, vel tractare de fide, ut exitu competenti omnis quaestio terminetur, et ambiguitas sopiatur. Quae cum ita sint, adversus orientales nihil statuere vos oportet, aut si aliquid volueritis contra eosdem praedictis absentibus definire, id quod fuerit usurpatum irrito evanescet effectu. Non enim illa vires habere poterit definitio, cui nostra statuta testantur jam nunc robur et cupiam ( al. copiam) denegari. Quae cum ita sint, moderatione religionis venerabilibus antistitibus consentanea debetis veneranda perficere, ut id quod religio postulat, explicetur, et quod audiri prohibet ratio, nullus usurpet. Divinitas vos servet per multos annos, parentes charissimi. Dat. VI kal. Junias, Eusebio et Hypatio coss.

EPISTOLA PRIMA ARIMINENSIS SYNODI AD CONSTANTIUM.

Dei jussui, tuoque pio edicto parentes quae olim dogmatibus tradita ita esse, ut tradita sunt, nostris suffragiis stabilienda judicavimus. Nam Ariminum ex omnibus ad occidentem positis civitatibus in unum convenimus, ut fides catholicae Ecclesiae cognosceretur, et qui alterius opinionis essent, manifesti fierent. Ibique post longam deliberationem optima visa est ea fides, quae hactenus usque a priscis temporibus perduravit, quam et prophetae, et evangelistae, et apostoli per Dominum nostrum Jesum Christum praedicarunt, qui est tui imperii custos, et tuae valetudinis defensor. Statutum est igitur, ut eam retinentes coleremus, et colentes usque ad finem conservaremus. Indecens enim et nefarium, aliquid ex recte et juste decretis, et ex Nicaeae publice cum illustrissimo principe Constantino patre tuo per accuratam deliberationem constitutis immutare velle, in quibus tanta doctrina est et prudentia, ut ea ubique depraedicata ad omnium aures animosque pervenerit, quae sola hostis et interfectrix Arianae haereseos, et per quam non illa sola, sed reliquae haereses sublatae sunt: in qua certe et addere aliquid, temerarium est; et auferre, periculosum: quorum si alterutrum fiat, erit hostibus quidlibet agendi libera facultas.

De damnatione Ursacii et Valentis. --Atque ea de causa Ursacius et Valens, jampridem socii et astipulatores Ariani dogmatis, a nostra communione, sententia data, segregati fuere: quam ut denuo recuperarent, de peccatis suis, in quibus se conscios agnoscebant, poenitentiam veniamque postularunt ut eorum syngraphae testantur: et ob id illis venia gratiaque delictorum facta est. Haec autem per id temporis facta sunt, cum Mediolani synodus in consessum ibat, praesentibus ibidem Romanae Ecclesiae presbyteris: fuitque proinde nobis persuasissimum, iniquum esse, cum imperator Constans ab obitu suo dignus omni memoria hanc fidem omni cura et diligentia conscriptam promulgarit, tum demum ex quo ille baptizatus, ex hominibus in requiem sibi debitam translatus est, aliquid novi in ea fide moliri velle, et tot sanctos confessores et martyres hujus placiti scriptores auctoresque contemnere, qui pro veteri lege, rituque Ecclesiae, in ea sententia permansere: quorum fidem Deus per Dominum Jesum Christum in tempora tui imperii contulit: per quem ita late regnas, ut etiam nostro orbi imperes.

De inconstantia Ursacii et Valentis. --Verum denuo miseri isti deplorati animi, nefario ausu, impiae sententiae sese praecones ostendunt, et omnia veritatis decreta convellere nituntur. Eo enim tempore, quo pro tuo edicto synodus cogebatur, ipsi fraudis suae consilia denudarunt: conati enim sunt per vafriciem et tumultum, cum sociis istius factionis, Germinio, Auxentio, Caio, contentiones discordiasque seminantibus, novas res facere. Quorum doctrina una eademque omne genus blasphemiarum superat. Ubi autem viderent, non esse ibi homines ejusdem studii, neque illorum pravis sententiis astipularentur, in nostrum consilium se transtulerunt, ut viderentur aliud quippiam scribere: sed ipsi non ita diu postea animum suum ostenderunt. Ne igitur res ecclesiasticae in easdem molestias cadant, neve turbatio et tumultus denuo omnia involvat et confundat; constanter visum est, olim decreta pro legitimis inconcusse servanda, et istos a nostra communione submovendos esse.

De legatione ad Constantium missa. --Atque ideo legatos nostros ad tuam aequitatem misimus, qui tibi sententiam synodi ex epistola ostenderent: idque legatis nostris ante omnia mandatum est, ut veritatem priscis et justis rerum allegationibus probarent, et tuae sanctitati ostenderent, quod non, quemadmodum Ursacius et Valens inquiunt, pax futura sit, si aliqua ex rebus justis subvertantur. Nam quomodo pacifice agere poterunt, qui pacem tollunt? sed potius inde contentionem turbationemque tum reliquis civitatibus, tum Romanae urbi oborituras esse. Quapropter supplicamus tuae humanitati, ut benignis auribus et sereno vultu nostros legatos intuearis, neque ad contumeliam mortuorum aliquid novi induci permittas, sed nos sinas in institutis decretisque majorum permanere, quos magno ingenio, prudentia, et Spiritu sancto omnia fecisse asseveravimus. Certe res novae quas isti moliuntur, credentibus incredulitatem, incredulis credulitatem inducunt.

Episcopi petunt missionem. --Iterum te nostris supplicationibus convenimus, ut jubeas episcopos peregre commorantes, quos et gravitas aetatis et paupertas affligit, quam facillime in patriam deduci; ne ecclesiae, absentibus episcopis, desertae relinquantur. Id quoque nostris precibus addimus, quo nihil desit rerum priscarum, nihilque exuberet, sed omnia firma maneant, usque a temporibus beati patris tui in hodiernum diem observata; ne nos posthac vexari, et a nostris dioecesibus segregari permittas; sed ut episcopi cum suis populis pacem ad preces cultusque divinos et otium habeant, orantes pro tuo imperio, salute, et pace, quam tibi in perpetuum divinitas largiatur. Nostri porro legati subscriptiones, salutationesque episcoporum afferunt, qui tuam sanctitatem de hac causa ex ipsis sacris litteris edocebunt.

Ἐκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως, καὶ τῆς σῆς εὐσεβείας προστάγματος, τὰ πάγαι δογματισθέντα γεγενῆσθαι πιστεύομεν· εἰς γὰρ Ἀρίμινον ἐκ πασῶν τῶν πρὸς δύσιν πόλεων, εἰς τὸ αὐτὸ πάντες ἐπίσκοποι συνήλθομεν, ἵνα καὶ ἡ πίστις τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας γνωρισθῇ, καὶ οἱ τὰ ναντία φρονοῦντες ἔκδηλοι γένωνται· ὡς γὰρ ἐπὶ πλεῖστον διασκοποῦντες εὑρήκαμεν, ἀρεστὸν ἐφάνη τὴν πίστιν τὴν ἔκπαλαι διαμένουσαν, ἣν καὶ οἱ προφῆται καὶ τὰ εὐαγγέλια, καὶ οἱ ἀπόστολοι διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκήρυξαν, τοῦ καὶ τῆς βασιλείας φρουροῦ, καὶ τῆς σῆς ῥώσεως προστάτου, ἵνα ταύτην κατασχόντες φυλάξωμεν, καὶ φυλάττοντες μέχρι τέλους διατηρήσωμεν. ἄτοπον γὰρ καὶ ἀθέμιστον ἐφάνη τῶν ὀρθῶς καὶ δικαίως ὡρισμένων τι μεταλλάσσειν, καὶ τῶν ἐν Νικαίᾳ κοινῇ μετὰ τοῦ ἐνδοξοτάτου σου πατρὸς καὶ βασιλέως Κωνσταντίνου ἐσκεμμένων, ὧν ἡ διδασκαλία τε καὶ τὸ φρόνημα διῆλθε καὶ ἐκηρύχθη εἰς πάσας ἀνθρώπων ἀκοάς τε καὶ διανοίας· ἥτις ἀντίπαλος μονή καὶ ὀλετὴρ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως ὑπῆρξε· δι' ἧς οὐ μόνον αὐτὴ, ἀλλὰ καὶ αἱ λοιπαὶ αἱρέσεις καθῃρέθησαν· ἐν ᾗ ὄντως καὶ τὸ προσθεῖναί τι σφαλερὸν, καὶ τὸ σφαλέσθαι ἐπικίνδυνον ὑπάρχει. ὡς εἴπερ καὶ θάτερον γένοιτο, ἔσται τοῖς ἐχθροῖς ἄδεια τοῦ ποιεῖν ἅπερ βούλοιντο· ὅθεν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης ἐπειδὴ ἔκπαλαι μέτοχοί τε καὶ σύμφρονες τοῦ ἀρειανικοῦ δόγματος ἦσαν καθεστηκότες, καὶ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας χωρισθέντες ἀπεφάνθησαν. ἧς ἵνα μετάσχωσιν, ἐφ' οἷς ἑαυτοῖς συνεγνώκεισαν πλημμελήσαντες, μετανοίας τε καὶ συγγνώμης ἠξίουν τυχεῖν, ὡς καὶ τὰ ἔγγραφα τὰ ὑπ' ἐκείνων γεγενημένα μαρτυρεῖ, δι' ὧν ἁπάντων φειδὼ γεγένηται, καὶ τῶν ἐγκλημάτων συγγνώμη. ἧν δἐ ὁ καιρὸς καθ' ὃν ταῦτα ἐπράττετο, ὅτε ἐν Μεδιολάνῳ τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο· συμπαρόντων δὲ καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας. ἐγνωκότες δὲ ἅμα καὶ τὸν μετὰ τὴν τελευτὴν ἄξιον μνήμης Κωνσταντῖνον, μετὰ πάσης ἀκριβείας, καὶ ἐξετάσεως τὴν συγγραφεῖσαν πίστιν ἐκτεθεικότα· ἐπειδὴ δὲ ὡς ἐξ ἀνθρώπων ἐγένετο βαπτισθεὶς, καὶ πρὸς τὴν ὀφειλομένην εἰρήνην ἀνεχώρησεν, ἄτοπον ἐνομίσαμεν εἶναι μετ' ἐκεῖνόν τι καινοτομεῖν, καὶ τοσούτους ἁγίους ὁμολογητὰς καὶ μάρτυρας, τοὺς καὶ τοῦδε τοῦ δόγματος συγγραφεῖς τε καὶ εὑρετὰς ὑπεριδεῖν· οἵ τινες κατὰ τὸν παλαιὸν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας θεσμὸν, ἅπαντα φρονοῦντες διαμεμενήκασιν· ὧν ὁ Θεὸς τὴν πίστιν καὶ εἰς τοὺς σοὺς χρόνους τῆς βασιλείας μετέδωκε, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ σοι καὶ τὸ βασιλεύειν οὕτως ὑπῆρξεν, ὡς καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης κρατεῖν· πάλιν γοῦν οἱ ἀλεεινοὶ καὶ οἰκτροὶ τῷ φρονήματι, ἀθεμίστῳ φρονήματι τῆς δυσσεβοῦς φρονήσεως, κήρυκας ἑαυτοὺς ἀνήγγειλαν, καὶ ἐπιχειροῦσιν ἀνατρέπειν πᾶν τὸ τῆς ἀληθείας σύνταγμα· ὡς γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνον τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουργίᾳ τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν τῆς τοιαύτης ἑτεροίας τοὺς συναλισκομένους, εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον καὶ Γάϊον, τοὺς τὴν ἔριν, καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦν τας. ὧν ἡ διδασκαλία μία μὲν οὖσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον οὐχὶ τῆς αὐτῆς προαιρέσεως ὄντας, οὔτε ὁμογνωμονοῦντας ἐφ' οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτοὺς, ὡς δοκεῖν ἕτερον γράφειν· ἦν δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων· ἵνα μὴ οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ τὰ τῆς ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντα συγχέῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα, ἔμμονα καὶ ἀμετακίνητα διαφυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους, ἀπὸ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχωρίσθαι. δι' ἣν αἰτίαν, τοὺς ἀναδιδάξαντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας· τοῖς γε πρεσβεύουσι, πρό γε πάντων τοῦτο παρακελευόμεθα τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι, ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων καὶ δικαίων ὁρμωμένους, οἱ καὶ τὴν σὴν ἀναδείξουσιν ὁσιότητα, ὅτι οὐχ' ὥσπερ ἔφησαν Οὐρσάκιός τε καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατραπείη· πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρήνην καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ γενήσεται· διὸ δὲ καὶ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἴνα προσηνέσιν ἀκοαῖς καὶ γαληναίῳ βλέμματι τὰ τῆς ἡμετέρας πρεσβείας ἀθρήσειας, μὴ τε πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας, ἀλλ' ἐάσεις ἡμᾶς ἐμμένειν τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε, καὶ νενομοθετημένοις, οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι ἐφήσαμεν ἄν. τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτοκούμενα, τοῖς μὲν πιστεύσασιν ἀπιστίαν ἐμποιεῖ, τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν ὠμότητα· ἱκετεύομεν δὲ ἔτι ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπισκόπους, τοὺς ἐν ταῖς ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐνδεὲς τρύει, τὴν εἰς τὴν οἰκίαν ἀνακομιδὴν ποιήσασθαι ῥᾳδίαν, ἵνα μὴ ἔρημοι τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων αἱ ἐκκλησίαι διαμένωσιν· ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μὴ τε ἐλλείπᾳ τι τῶν προϋπαρξάντων, μὴ τε πλεονάζῃ, ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας, καὶ εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ ἐκτὸς τῶν ἰδίων παροικιῶν ἀλλοτρίους ἐπιτρέψειας γενέσθαι, ἀλλ' ἵνα οἱ ἐπίσκοποι συν τοῖς ἰδίοις λαοῖς μετ' εἰρήνης εἰς εὐχάς τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ θειότης σοι εἰς τὸ διηνεκὲς χαριεῖται· οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τὰς ὑπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν, οἵ τινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραφῶν, τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα.

EPISTOLA CONSTANTII AD EAMDEM SYNODUM. 

Episcopos Arimini suum ab expeditione barbarica reditum exspectare jubet imperator.
Constantius victor et triumphator Augustus, omnibus episcopis, qui sunt Arimini coacti, salutem.

Quamquam vestrae sanctitati minime obscurum est, nos maximam curam divinae et venerandae religionis Christi semper habuisse: tamen viginti episcopos, quos vestra prudentia ad legationem vestram obeundam misistis, hoc tempore ad nostrum conspectum admittendi, otium non erat; nam expeditio, quam contra barbaros in praesentia suscipimus, nos districtos tenet: et par est (uti nostis) ut ei, qui sit sacrosanctae religionis negotia tractaturus, animus ab omni cura et perturbatione liber sit. Proinde episcopis mandavimus, ut Hadrianopoli nostrum reditum exspectent: uti, cum ea quae ad rempublicam pertinent, rite procurata fuerint; illa deinceps, quae sint nobis proposituri, diligenter audire expendereque possimus. Vestrae autem gravitati interea ne molestum sit eorum reversionem exspectare; ut cum redierint, nostraque retulerint ad vos responsa, illa quae sint ex usu Ecclesiae catholicae futura, possitis ad exitum perducere.

Κωνστάντιος, νικητὴς καὶ θριαμβευτὴς, Αὔγουστος, πᾶσι τοῖς ἐν Ἀριμίνῳ ἐπισκόποις συνελθοῦσιν.

Ἀεὶ προηγουμένην ἔχειν ἡμᾶς φροντίδα, περὶ τοῦ θείου καὶ προσκυνητοῦ νόμου οὐδὲ ἡ ὑμετέρα χρηστότης ἀγνοεῖ· ἀλλὰ νῦν τοὺς ἀπὸ τῆς συνέσεως ἡμῶν ἀποσταλέντας εἴκοσι ἐπισκόπους ἀναδεξαμένους τὴν παρ' ἡμῶν πρεσβείαν, τέως οὐκ ἠδυνήθημεν ἰδεῖν· ἀναγκαία γὰρ ἡμῖν ἡ πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁδός· καὶ ὡς οἴδατε, πρέπει τὴν ψυχὴν καθαρὰν οὖσαν ἀπὸ πάσης φροντίδος, τὰ περὶ τοῦ θείου νόμου γυμνάζειν. τοιγαροῦν τοὺς ἐπισκόπους ἐκελεύσαμεν ἐν τῇ Ἀδριάνου πόλει, ἐκδέξασθαι τὴν ἡμετέραν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν πάντα καλῶς διατεθῇ τὰ δημόσια, τότε λοιπὸν ὅπερ ὑποβάλλουσιν ἀκοῦσαι, καὶ δοκιμάσαι δυνηθῶμεν· τῇ μέντοι στεῤῥότητι ὑμῶν μὴ βαρὺ φανέσθω, ὥστε ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον· ἵν' ἐπειδὰν ἐπανέλθωσι κωμίζοντες ὑμῖν τὰς ἡμετέρας ἀποκρίσεις, δυνηθῆτε εἰς πέρας ἀγαγεῖν τὰ πρὸς τὴν λυσιτέλειαν ἀνήκοντα τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ.

EPISTOLA SECUNDA SYNODI ARIMINENSIS AD CONSTANTIUM. 

Petit synodus veniam Arimino discedendi ante hiemis asperitatem.
Tuae clementiae litteras accepimus, imperator sanctissime, ex quibus didicimus, tibi, propter necessaria reipublicae negotia, eo tempore non satis suppetivisse otii legatos nostros in conspectum tuum admittendi, nobisque in mandatis dare, ut illorum reditum usque eo exspectemus, quoad tua prudentia intellexerit ea, quae sint a nobis convenienter majorum nostrorum institutis decisa decretaque. Caeterum jam per hasce litteras confitemur, tibique confirmamus, nos a nostro proposito et sententia nequaquam discessuros: legatis etiam nostris idem imperavimus. Quamobrem rogamus te, ut placido vultu litteras hasce, a nostra modestia ad te perscriptas, legendas cures: quin etiam ea, quae nostris legatis obeunda imposuimus, aequi bonique consulas. Illud praeterea tua benignitas ista nobiscum intelligit, quam tristis et acerba res sit, tot ecclesias, in tuis istis beatissimis temporibus, episcopis suis destitutas esse: et propterea tuam clementiam iterum obtestamur, imperator augustissime, ut ante hiemis asperitatem (modo tuae pietati ita visum fuerit) nobis ad nostras Ecclesias revertendi facias potestatem, quo possimus Deo Patri omnipotenti, et Domino ac Salvatori nostro Christo Filio ejus unigenito, pro tuo regno consuetas preces cum populo fundere, sicut et ante semper fecimus, et adhuc facere non desistimus.

Τὰ γράμματα τῆς σῆς φιλανθρωπίας ἐδεξάμεθα, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, τὰ περιέχοντα διὰ τὴν τῶν δημοσίων ἀνάγκην, τέως μὴ δεδυνῆσθαί σε τοὺς ἡμετέροὺς πρέσβεις θεωρῆσαι· ἡμᾶς δὲ κελεύεις ἐκδέξασθαι τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον ἕως ἂν τὰ παρ' ἡμῶν ὁρισθέντα ἀκολούθως τοῖς προγόνοις ἡμῶν ἐπιγνῷ παρ' αὐτῶν ἡ σὴ εὐλάβεια· ἀλλὰ καὶ νῦν διὰ τούτων τῶν γραμμάτων ὁμολογοῦμεν καὶ διαβεβαιούμεθα, μηδαμῶς ἡμᾶς ἀναχωρεῖν τῆς ἡμετέρας προθέσεως· τοῦτο γὰρ καὶ τοῖς πρέσβεσιν ἡμῶν ἐνετειλάμεθα· ἀξιοῦμεν τοίνυν ὅπως γαληναίᾳ τῇ προσόψει, τάτε νῦν γράμματα τῆς ἡμετέρας μετριότητος κελεύσεις ἀναγνωσθῆναι· ἀλλὰ γὰρ κᾀκεῖνα ἃ διὰ τῶν πρέσβεων ἡμῶν ἐνετειλάμεθα ἡδέως ὑπόδεξαι· ἐκεῖνο μέντοι συνορᾷ μεθ' ἡμῶν καὶ ἡ σὴ ἡμερότης, ὅση νῦν ἐστι λύπη καὶ κατήφεια, ὅτι ἐν τοῖς μακαριωτάτοις καιροῖς τοσαῦται ἐκκλησίαι χωρὶς ἐπισκόπων εἰσι· καὶ διὰ τοῦτο πάλιν τὴν σὴν φιλανθρωπίαν ἀξιοῦμεν, κύριε θεοφιλέστατε βασιλεῦ, ὅπως πρὸ τῆς τραχύτητος τῶν χειμώνων, εἴπερ ἀρέσειε τῇ σῇ εὐσεβείᾳ, κελεύσεις ἡμᾶς εἰς τὰς ἡμετέρας ἐκκλησίας ἐπανελθεῖν, ὑπὲρ τοῦ δύνασθαι ἡμᾶς τῷ παντοκράτορι Θεῷ καὶ τῷ δεσπότῃ καὶ σωτῆρι ἡμῶν Χριστῷ, τῷ υἱῷ αὐτοῦ τῷ μονογενεῖ, ὑπὲρ τῆς σῆς βασιλείας, τὰς ἐθίμους εὐχὰς μετὰ τῶν λαῶν ἀποπληροῦν, καθὼς καὶ ἀεὶ ἐπετελέσαμεν καὶ νῦν ἐχόμενοι.

ANNO DOMINI CCCLXV. EPISTOLA EPISCOPORUM ITALIAE ILLYRICIS DE FIDE NICAENA SUSCEPTA GRATULANTIUM.

Dilectissimis fratribus per Illyricum fidem paternam retinentibus, episcopi Italiae, in Domino aeternam salutem.

Divini muneris gratia est, ut secundum apostolum omnes unum sapere, omnes unum confiteri coeperimus: et quantum ad Italiam pertinet, cum fidei paternae, hoc est apud Nicaeam scriptae se reddidit, fraudem quam passa est apud Ariminum recognoscens, Illyricum etiam Deum clementi nutu respexisse gaudemus, et consortio infidelitatis, quo gravabatur, abjecto, ea quae sunt rectae sententiae probare coepisse, gratulamur. Nostram igitur, dilectissimi fratres, unam eamdemque accipite firmam subscriptione sententiam. Nicaeni tractatus adversus Arium, Sabelliumque, cujus Photinus partiaria haereditate damnatur, decreta servamus. Ariminensis concilii statuta quorumdam tergiversatione corrupta, consensu omnium provinciarum jure rescindimus; quorum etiam exemplaria transmittenda censuimus, ut nec in fide retinenda, nec in confutando Ariminensi concilio aliqua videretur condescensio.

Quicumque igitur nostrae unanimitatis optat habere consortium, quicumque individuam pacem nobiscum habere desiderat, quae sunt nostrae sententiae, comprobare festinet, et fidei nobis memoratae subscriptionem, et rescissionem Ariminensis concilii sine ambiguitate mittendo. Id certe petimus, quod complurium harum provinciarum porrigimus ipsi consensum. Auctores autem haeresis Arianae vel Aetianae Valentem et Ursacium, caeterosque eorumdem consortes, non nunc esse quod manifestari apud Illyricum coeperunt, sed olim condemnasse, manifestum est.

EPISTOLA SYNODI SINGEDUNENSIS AD GERMINIUM SEMIARIANUM.

Domino religiosissimo fratri Germinio, Valens, Ursacius, Gaius et Paulus, salutem.

Cum de spe et salute sollicitudo incumbit, magis laudandi esse debent qui solliciti sunt, quam reprehensionem aliquam sustinere. Salus autem ac spes principaliter in fide catholica consistit: et ideo quamvis conventione ad omnes nostros fratres et coepiscopos nostros Valente et Paulo admonita noluerit, ad id quod rumor latitat de te respondere, domine religiosissime, tamen quia litteris tuis testificatus es, te in eadem charitate perseverare, et paratum esse illibatam dilectionem habere erga nos ostendere; propterea in unum apud Singedimum congregati, iterum his commonefacimus sanctitatem tuam, ut omni occasione ambigui exclusa, digneris rursus rescribere nobis, si a fide catholica, quae Arimini a sancto concilio exposita confirmataque est, cui etiam universi Orientis episcopi consenserunt, sicut jam professus es te non recessurum, apertus quaeritur significes. Est autem hoc, sicut in ea cautum est: Similem dicimus Filium Patri secundum Scripturas, non secundum substantiam, aut per omnia, sed absolute. Si enim haec expositio immutata fuerit, manifeste quondam Basilii perfida assertio, propter quam synodus facta est, qua etiam merito damnata est, reparabitur. Dignare igitur hoc quod quaeritur, evidenter litteris tuis declarare: non dixisse, aut dicere, vel dicturum, similem esse per omnia Filium Patri, excepta innativitate, ne quod perlatores litterarum Jovianus diaconus et Martyrius subdiaconus verbo deprecationis suae, ante praedictos dominos meos fratres, et coepiscopos nostros Valentem et Paulum asserebant, magis credibile esse videatur, quia per omnia similem esse Filium Patri profitearis. Si enim sic te, sicut optavimus, sentire scriptis tuis manifestaveris, querelam pro injuria a quibusdam clericis tuis Palladio et Gaio fratribus et coepiscopis nostris factam, licet nolueris, sicut prima conventione admonitus es, exquirere, ad aestimationem tuam pertinet, illis scilicet praestantibus pro sua temeritate rationem. Haec per Secundianum presbyterum, Pullentium lectorem, et Candidianum exorcistam transmisimus charitati tuae, decimo quinto Calendas januarii, Gratiano nobilissimo P. et Dagalaifo consulibus, exemplum penes nos retinentes.

EPISTOLA GERMINII SEMIARIANI ADVERSUS ARIANOS.

Dominis fratribus religiosissimis Rufiano, Palladio, Severino, Nichae, Heliodoro, Romulo, Muciano, et Stercorio, Germinius in Domino salutem.

Vitalis nunc militantis in officio sublimis praefecturae relatione comperimus, desiderare sanctitatem vestram significari vobis aperte, quid est quod de fide nostra Valenti, Ursacio, Gaio et Paulo displiceat. Necessarium duxi his litteris patefaciendum sanctitati vestrae, et id quod in vobis ipsis ab initio esse confido, dicere, nos hoc quod a patribus traditum accepimus, et divinis scripturis, quod semel didicimus et quotidie docemus, Christum Dei Filium Dominum nostrum per omnia Patri similem, excepta innativitate, Deum de Deo, lumen de lumine, virtutem de virtute, integrum de integro, perfectum de perfecto, ante saecula et ante universa, quae intelligi vel dici possunt, genitum, cujus nativitatem nemo scit nisi solus Pater, ipso Filio asserente: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI): per quem facta sunt omnia, sine quo factum est nihil (Joan. I), secundum divinas voces ipsius Salvatoris nostri Filii dicentis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V). Et iterum: Quaecumque enim Pater facit, haec et similiter Filius facit (Ibidem). Et iterum: Ego et Pater unum sumus. Et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem. Et iterum: Quo modo Pater vitam habet a semetipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. XIV). Et iterum: Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quod vult, vivificat. Et iterum: Creditis in Deum, et in me credite (Joan. V). Et iterum: Neque enim Pater judicat quemquam; sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et iterum cui Pater dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I): nec dixit, ad imaginem tuam, vel ad imaginem meam, ne aliquam dissimilitudinem in Filii sui divinitate demonstraret, sed propterea conjunxit ad imaginem et similitudinem nostram, ut Filium suum sibi similem per omnia Deum manifestaret. Iterum Evangelista: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. I). Et Apostolus ad Corinthios: In quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non refulgerent illuminatione evangelii gloriae Christi, quae est imago Dei (II Cor. IV). Et iterum idem Apostolus: Et transtulit nos in regno Filii charitatis, in quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae (I Thess. I). Et iterum idem Apostolus: Hoc enim sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus (Philip. IV). Quis non intelligat, quia quemadmodum secundum servi formam vera fuit caro nostra in Christo, ita et in Dei forma vera sit divinitas Patris in Filio? Et iterum: Videte ne quis vos seducat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa hujus mundi, et non secundum Christum, quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (II Coloss. II, 8). Si ergo omnis plenitudo divinitatis inhabitat in Christo, jam non ex parte similis, et ex parte dissimilis, sicut nunc asserunt, qui propter contentionem suae libidinis retrorsum abeuntes, semetipsos a nobis avertunt.

Nam quod putant se pro magno de divinis scripturis proferre, ut dicant, Christum facturam et creaturam: e contrario nos secundum scripturas dicimus, et viam, et januam, et lapidem offensionis, et petram scandali, et fundamentum, et brachium, et manum, et sapientiam, et verbum, et agnum, et ovem, et pastorem, et sacerdotem, et vitam, et diem, et alia. Sed haec omnia sic intelligimus et dicimus, ut virtutes et operationes Filii Dei intelligamus, non ut divinam ejus ex Patre nativitatem hujuscemodi nominibus comparemus, quia ex nihilo omnia per Filium facta sunt, Filius autem non ex nihilo, sed ex Deo Patre est genitus.

Valentis vafricies notata. -- Miror autem praedictum Valentem aut oblitum esse, aut certe subdole dissimulare, quid in praeteritum gestum definitumque sit. Nam sub bonae memoriae Constantio imperatore quando inter quosdam coeperat esse de fide dissensio, in conspectu ejusdem imperatoris praesentibus Georgio episcopo Alexandrinae ecclesiae, Pelusinorum, Basilio episcopo tunc Anquiritano, praesente etiam ipso Valente et Ursacio, et in ea pravitate, post habitam usque in noctem de fide disputationem, et ad certam regulam perductam, Marcum ab omnibus nobis ejectum fidem dictasse, in qua fide sic conscriptum est: Filium similem Patri per omnia, ut sanctae dicunt, et docent scripturae: cujus integrae professioni consensimus omnes, et manu nostra subscripsimus. Si autem nunc aliquid spiritus hujus mundi suggerit, ex aperto adhuc scire non possumus. Nam, ut nos professi sumus de scripturis, per omnia similem Filium Patri excepta innativitate, exponant et illi de scripturis, quemadmodum parte similis sit, parte dissimilis. Et ideo, fratres dilectissimi, haec intrepidanter et sine mora vestrae dilectionis ad conscientiam, per Cyriacum officialem, cujus prima inventa occasio est post Carinium diaconum, quem ad vos misi, professionem destinavi, ut per vestram quoque vigilantissimam devotionem apud Deum, universae fraternitati intimetur, ne quis fallacia diaboli laqueis ignorans implicetur. Jam vestrae est unanimitatis rescribere mihi, quid vobis sanctus Spiritus suggerat. Sane intimo charitati vestrae, me huic epistolae, propterea quod manus dolerem, subscribere non potuisse: subscribendum autem mandasse fratribus et compresbyteris nostris Innocentio, Octavio, et Catulo.

ANNO DOMINI CCCLXX. CONSTITUTIO VALENTINIANI IMPERATORIS AD DAMASUM PAPAM.( Ex Coust. pag. 473.)

Ut ecclesiastici et continentes de viduarum bonis nihil vel testamento, vel donatione valeant percipere.

Imperatores Valentinianus, Valens et Gratianus augusti ad Damasum episcopum urbis Romae. Ecclesiastici aut ex ecclesiasticis, vel qui continentium se volunt nomine nuncupari, viduarum ac pupillorum domos non adeant; sed publicis exterminentur judiciis, si posthac eos affines eorum vel propinqui putaverint deferendos. Censemus etiam, ut memorati nihil de ejus mulieris, cui se privatim sub praetextu religionis adjunxerint, liberalitate quacumque vel extremo judicio possint adipisci: et omne in tantum inefficax sit, quod aliqui horum ab his fuerit derelictum, ut neque per subjectam personam valeant aliquid vel donatione vel testamento percipere. Quin etiam si forte post admonitionem legis nostrae, aliquid iisdem eae feminae vel donatione vel extremo judicio putaverint relinquendum, id fiscus usurpet. Caeterum si earum qui voluntate percipiunt, ad quarum successionem vel bona jure civili vel edicti beneficiis adjuvantur, capiant ut propinqui. Lecta in ecclesiis romanis IV Kalendas Augusti Valentiniano et Valente tertio Augustis consulibus.

ANNO DOMINI CCCLXXVIII VEL CCCLXXXI. EPISTOLA ROMANI CONCILII SUB DAMASO HABITI AD GRATIANUM ET VALENTINIANUM IMPERATORES.( Coust. p. 523.)

Ut exsecutioni prospiciant legis, qua sanxerant, ut de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, et ut sacerdos nulli usquam profani judicis sententiae facile subjaceret. 1. Ut quod imperatores jam sponte concesserant, effectu non careat. --Et hoc gloriae vestrae, clementissimi principes, pietatisque est illustre documentum, quod innumeri fere ex diffusis Italiae partibus ad sublime sedis apostolicae sacrarium congregati, cum quaereremus quid pro ecclesiarum statu poscendum esset a vobis, nihil melius potuimus reperire, quam quod spontanea vestri providentia contulistis. Videmus quod nec rogandi jam pudor esse debeat, nec impetranda beneficia jam vestra sint, et imperialium series decretorum pro nobis ambiat. Nam quod ad aequitatem petitionis attinet, jam dudum meruimus impetrare quae poscimus: quod vero ad necessitatem spectat orandi, ita impetratorum caremus effectu, ut iterum impetrare cupiamus. Quod quidem, clementissimi principes, hominum perditorum exponit amentiam, vestrae autem justitiae munus accumulat, ut in Ecclesia vestra beneficia saepius conferantur.

2. Lex de causa religionis judicandi potestatem Rom. pontifici tribuens. -- Namque a principio, divino repleti spiritu, et sanctorum Apostolorum, quorum habetis in vestro honore suffragium, servantes in dominica religione praeceptum, statuistis ad redintegrandum corpus Ecclesiae, quod furor Ursini, qui honorem arripere est conatus indebitum, diversas secuerat in partes, ut auctore damnato, caeterisque, quos ad turbarum sibi incentiva sociaverat, sicut oportebat, a perditi conjunctione divulsis, de reliquis ecclesiarum sacerdotibus episcopus Romanus haberet examen: ut et de religione religionis pontifex cum consortibus judicaret, nec ulla fieri videretur injuria sacerdotio, si sacerdos nulli usquam profani judicis, quod plerumque contingere poterat, arbitrio facile subjaceret. 3. Legis hujus laus. -- Praeclara ista plane et religiosis principibus digna sententia, quae divino ministerio plurimum deferat, nec pateat errori. Quid enim dignius, quam ut is demum judicet de sacerdotis errato, qui vel internae conscientiae favorem sine periculo suo parere se non posse cognoscat; seque reatu implicet, si absolvat indignum, vel si damnet innoxium; qui postremo dum injuriam religionis ulciscitur, non eam in lateribus innocentium, sed accusati quaerat in moribus? Quam multos etenim saepe patuit, quos absolverint judicia, ab episcopis esse damnatos, et quos judicia damnaverint, absolutos? ut melior eorum sit causa, qui non saecularia judicia, sed divina pensantes, abstulerunt supplicium suum, ne vexarentur innoxii, quam qui vitam suam tormentis innocentium probaverunt. Compluria texeremus, tranquillissimi principes, nisi esset injuria asseri magis decreta imperialia, quam teneri. 4. Ut eadem lex firmetur. Ursinus motus occulte ciet. -- Sed quoniam, licet jamdudum vestrae clementiae judicio relegatus Ursinus, per eos quos illicite sacrilegus ordinavit, vilissimum quemque, occulte licet, sollicitare conatur, eoque exemplo nonnulli episcopi, qui male ecclesiis incubant, usu temeritatis suae et profani conspiratione contemptus, ne adquiescant Romani sacerdotis judicio, lacessunt; ita ut etiam qui se intelligunt pro meritorum suorum ratione damnandos, vel damnatos esse viderunt, redempta vulgi multitudine, judices suos terrore mortis exagitent, contemptisque cognitoribus vel fugatis, illicitum obtineant sacerdotium: idcirco statuti imperialis non novitatem, sed firmitudinem postulamus. Indignum quippe est, ut conventus quisque adhibita manu eo sit munitior, quo flagitiosior fuerit. 5. Episcopi depositi ecclesias retinent. --Sicut Parmensis episcopus, dejectus judicio nostro, ecclesiam tamen retinet impudenter. Damnatus aeque Florentius Puteolanus, postea quam dejectus est, cum aures tranquillitatis vestrae inquietasset, atque hujuscemodi rescriptum meruisset, ut si judicio sacerdotum in urbe Roma fuisset depositus, ne vocem quidem in judiciis proferre deberet, post sextum annum repsit ad civitatem, tenuit ecclesiam, multas in oppido Puteolano, de quo dejectus fuerat, seditiones insolentia concitavit. 6. Restitutus causam dicere jussus praeceptum eludit. --Per Africam quoque Restitutum nomine causam dicere apud episcopos jussit vestra clementia. Debuit adquiescere: sed idem saeva et insolentium manu a causae dicendae necessitate diffugit. 7. Claudianus pseudoepiscopus Donatista Romae nefanda audet. --Per Africam rursum sacrilegos rebaptizatores nutu Dei praecepistis expelli: sed ab expulsis Claudianus est ordinatus, et ad perturbandam urbem Romam quasi episcopus destinatur. Qui contra Scripturae praecepta divinae, contra jura evangelica, vacuos omnes mysteriorum, atque, ut ejus verbum exprimamus, paganos fuisse vel praeteriti temporis dicat episcopos, vel praesentis. Quem quidem jussit tranquillitas vestra Roma pulsum patriam repetere propriam. Sed contemptis judiciis, et quidem saepe constrictus, residet tamen, sollicitans pretio frequenter pauperiores, et redemptos rebaptizare non veretur. Spoliat magis eo quod fuerant consecuti, quam tribuit quod manifestum est bis non posse conferri. 8. Ursinus Isaacum subornat Damasi accusatorem. -- Sic denique factio profecit Ursini, ut Isaac Judaeo subornato, qui facto ad synagogam recursu coelestia mysteria profanavit, sancti fratris nostri Damasi peteretur caput, sanguis innocentium funderetur, componerentur doli, quibus divino plane instinctu providentia vestrae pietatis occurrit, spoliaretur prope ecclesia omnibus ministeriis, ea fraude videlicet, ut dum causam dicit qui in omnes judex fuerat constitutus, nemo esset qui de lapsis, vel certe de factiosis posset episcopatus invasoribus judicare. 9. Damasus insons probatur: Isaac calumniae poenas luit. Judicio ecclesiastico resistens quo pacto coercendus. -- Quia igitur vestrae judicio tranquillitatis probata est innocentia memorati fratris nostri Damasi, integritas praedicata est, Isaac quoque ipse, ubi ea quae detulit probare non potuit, meritorum suorum sortem tulit: quaesumus clementiam vestram, ne rursus in plurimis causis videamur onerosi, ut jubere pietas vestra dignetur, quicumque vel ejus, vel nostro judicio, qui catholici sumus, fuerit condemnatus, atque injuste voluerit ecclesiam retinere, vel vocatus a sacerdotali judicio per contumaciam non adesse, seu ab illustribus viris praefectis praetorio Italiae vestrae, sive a Vicario accitus ad urbem Romam veniat: aut si in longinquioribus partibus hujusmodi emerserit quaestio, ad metropolitani per locorum judicia deducatur examen: vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, contendere sine dilatione jubeatur: ita ut qui depositi fuerint, ab ejus tantum civitatis finibus segregentur, in qua gesserint sacerdotium, ne rursus impudenter usurpent quod jure sublatum sit. Certe si vel metropolitani, vel cujusce alterius sacerdotis suspecta gratia vel iniquitas fuerit, vel ad Romanum episcopum, vel ad concilium certe quindecim episcoporum finitimorum ei liceat provocare. Quicumque vero ita meruerit excludi, sileat et quiescat; et si Dei judicium non veretur, minus tamen peccare vel necessitate cogatur: ut saltem de caetero pacifici atque concordes serenitati vestrae congruas apud Dominum nostrum referre gratias possimus. 10. Damaso uti licuisse jure, quo sacerdotum causa judiciis sacerdotum attribuitur. --Memoratus frater noster Damasus, quoniam in sua causa vestri tenet insigne judicii, non fiat inferior his, quibus etsi aequalis est munere, praerogativa tamen apostolicae sedis excellit, ut judiciis publicis videantur esse subjecti, quibus sacerdotale caput lex vestra summovit. In quo post sententiam non videtur declinare judicium, sed delatam a vobis honorificentiam flagitare. Nam quod ad leges publicas pertinet, quae potest esse vita munitior, quam vestra clementia qua innititur judicata? Quod vero ad praedicandam episcopi conscientiam, severioribus se dedit ipse judiciis sacerdotum, a quibus non nominis, sed etiam morum ratio pensatur, ne quis iterum calumniator exsistens, dum memoratum conatur appetere, virum quidem ipsum non queat laedere, quem innocentia sua munit; religioni tamen fiat injuria in vexationibus ministrorum. 11. Ut episcopus Romanus aut apud suum aut apud imperiale concilium se defendat. Judici facta inquirere, non de iis sententiam ferre liceat. A tormentis abhorret sacerdotis religio. -- Accipite aliud quoque, quod vir sanctus vestrae magis conferre pietati, quam sibi praestare desiderat, nec derogare cuiquam, sed principibus arrogare; quoniam non novum aliquid petit, sed sequitur exempla majorum: ut episcopus Romanus, si concilio ejus causa non creditur, apud concilium se Imperiale defendat. Nam et Silvester papa a sacrilegis accusatus, apud parentem vestrum Constantinum causam propriam prosecutus est. Et de Scripturis similia exempla suppeditant: quod cum a praeside sanctus apostolus vim pateretur, Caesarem appellavit, et ad Caesarem missus est (Act. XXV, 11 et 12). Certe prius examinet causam vestra clementia, et si emerserit quaestio, interroganda distinguat: ut quemadmodum dudum estis censere dignati, factorum a judice ratio quaeratur, non arbitrium sententiae vindicetur. Ita enim fiet, ut nulli perdito vel infami aut accusandi summi sacerdotis, aut testificandi in eum facultas pateat illicita: si quidem non modo in episcopum, sed ne in presbyterum quidem, accusationem facile suscipiendam, nisi idoneis testibus, lectio sancta praescribat (I Tim. V, 19). Neque enim vel inimico, vel calumniatori, vel istiusmodi viris, quales nuper insimulatores patuit exstitisse, tribuenda misericordia est, quorum vita non mereatur fidem, tormenta abhorreat religio sacerdotis. ANNO DOMINI CCCLXXX. RESCRIPTUM GRATIANI AUGUSTI AD AQUILINUM VICARIUM URBIS, Quo id omne prope conceditur, quod superiori epistola petitum est. ( Coust. p. 530.)
Gratianus et Valentinianus Augusti Aquilino vicario. 1. De neglectis praeceptis Gratianus queritur. Edicta adversus Ursinum jam ad Simplicium data. -- Ordinariorum sententiae judicum, aut quae temporum limes, aut contumaciae pronuntiatio, aut habitum coram patribus sanxit examen, nec a mediocri auctoritate labefactari atque convelli, nec a potentioribus, nec impudentibus pertimescunt. Nostra praecepta, per vestram negligentiam destituta, quae tandem poterit firmare sententia? quam quidem, dum despicitis, non excitetis ut longae tolerantiae in desperatos sumat effectum, et officium metus cogat agnosci. At nonne absurdius est quod Ursini jussit amentia, quam quod serenitas nostra mitibus persuasit edictis, ut omnes qui impios coetus profanata religione tentarent, vel ad centesimum Urbis milliare pellerentur, ubi pertinax furor ab obsequentibus destitutus in ejus tantum perniciem rueret, qui solus erraret; et ut condemnati judicio recte sentientium sacerdotum, reditum postea vel ad ecclesias quas contaminaverant non haberent, vel redintegrationem judicii frustra a nobis impudenti pervicacia precarentur? Repetat laudanda et spectata tua sinceritas, quales ad virum clarissimum Simplicium quondam vicarium litteras clementia nostra transmiserit, et desinat iterationem sperare mandati: quia pigendus mansuetudinis nostrae pudor est instaurare praeceptum.

2. Ecclesiam turbant, Ursinus, Parmensis episcopus, Florentius Puteolanus. -- Ursinum quidem Gallia coercet, et ne motus aliquos inquietos exerceat cohibet Agrippina secessio: quem tamen ipsum per occursantes obtundentem saepius, quam monentem, ad hoc ut sequentes abjiceret, audivimus. Isaacem remotus Hispaniae angulus titulo damnationis inclusit, non bene capiti consultum, si quid turbarum vesanus agitaverit. Parmensis episcopus eo perniciosior, quod inclytae urbi magis proximus, et imperitorum multitudinem magis exagitat, et Ecclesiam, de qua judicio sanctorum praesulum dejectus est, inquietat, inanem videlicet gloriam sententiae gravioris exspectans. Quem, si quid decessor tuus devoti vigoris habuisset, protinus ultra fines debuisset extrudere. Et Florentius Puteolanus, post damnationem quam recto judicio convictus accepit, mansuetudinem nostram inquietare conatus, dignum tulit in progressione responsum. Post quintum decimum annum Ecclesiam, de qua extrusus fuerat, rursus contaminare conatur: congressiones illicitas facere molitur, egentemque consilii multitudinem, perditi animi persuasione depravat. Nostrorum videlicet judicum socordia fretus, qui privatae gratiae imperialia praecepta condonant, et religionem, quam nos jure veneramur, quam fortasse ipsi negligunt, inquietari patienter accipiunt. 3. Claudianus Donatista. --Claudianus etiam ab his, qui contra divina praecepta vitia religionis instaurant, ab his, inquam, quos expelli jusseramus, accitus, quasi parum facinoris aggressus esset, si in Africa perstitisset, Romae sese dicitur intimasse: falsusque praeceptor vel expertes adhuc devio profanare mysterio, vel jam initiatos ex integro nititur flagitio majore corrumpere: cum religionis sanctissimae disciplinam non cumulet iteratio, sed evertat. Quem nos Claudianum dissimili poena ac meruit prosequentes, repetere tantummodo patriam hactenus, remota severitate, praecepimus. Sed residere etiam nunc dicitur imperitos sollicitans, et cassam omnino mercedem requirens, perdit animas corporum redemptorum. 4. Damasi innocentia Valentiniano I probata. -- Hinc illi insectatores sanctissimae sedis, non solum Dei numine, quod satis erat, sed etiam judiciorum examine exploratum mentis sanctissimae virum, ut etiam divo patri Valentiniano est comprobatum, turpissimis calumniis episcopum Damasum inquietare non veriti, postquam desperaverunt posse percelli, populum pro quo ille divinitati obses est inquietant. Sed hactenus stertit iners dissimulatio judicantium, nec est admonere necesse, quo possit sanctio contempta procedere: hactenus, inquam, stertit apparitorum supina desidia. 5. Turbarum auctores ult. C. millia ab Urbe pellendi. -- Post haec nisi omnes, ut nominatim jussionis nostrae summa complectitur, vel quos turbas istiusmodi molientes sanctorum episcoporum concilia consensu ostenderint, ultra centesimum milliarium ab Urbe depuleris, atque earum civitatum finibus extorres esse praeceperis, quarum plebem vel ecclesias, vel per se, vel per simile sui vulgus exercent, praeter aestimationis injuriam, cujus apud bonos non levis jactura est, piaculum neglectae sanctionis incurres. 6. Judiciorum ecclesiasticorum ordo, quo contumaces reprimantur. -- Volumus autem, ut quicumque judicio Damasi, quod ille cum consilio quinque vel septem habuerit episcoporum, vel eorum, qui catholici sunt, judicio vel concilio condemnatus fuerit, si injuste voluerit ecclesiam retentare, ut qui evocatus ad sacerdotale judicium per contumaciam non ivisset; aut ab illustribus viris praefectis praetorio Galliae atque Italiae, sive a proconsulibus, vel vicariis, auctoritate adhibita, ad episcopale judicium remittatur, vel ad urbem Romam sub prosecutione perveniat: aut si in longinquioribus partibus alicujus ferocitas talis emerserit, omnis ejus causae dictio ad metropolitae in eadem provincia episcopi deducatur examen; vel si ipse metropolitanus est, Romam necessario, vel ad eos quos Romanus episcopus judices dederit, sine dilatione contendat; ita tamen ut quicumque dejecti sunt, ab ejus tantum urbis finibus segregentur, in quibus fuerint sacerdotes. Minus enim graviter meritos coercemus, et sacrilegam pertinaciam lenius quam meretur ulciscimur. Quod si vel metropolitani episcopi vel cujuscumque sacerdotis iniquitas est suspecta, aut gratia: ad Romanum episcopum vel ad concilium quindecim episcoporum finitimorum accersitum liceat provocare: modo ne post examen habitum quod definitum fuerit integretur. 7. Qui adversus episcopum non facile audiendi. -- Jam vero illud, quod in negotiis quoque rerum minorum et in levibus causae dictionibus animis nostris justitia naturalis inseruit, multo diligentius in causis justissimis volumus convalescere: ne facile sit cuiquam praedito notabili pravitate morum, aut infami calumnia notato, personam criminatoris assumere, aut testimonii dictionem in accusationem episcopi profiteri. ANNO DOMINI 381. EPISTOLA AQUILEIENSIS CONCILII AD GRATIANUM IMPERATOREM.(D. Coust. col. 551.)
Ne Ursinum sibi patiatur obrepere, sed importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae prospiciat.

Imperatoribus clementissimis et principibus Christianis, gloriosissimis ac beatissimis Gratiano, Valentiniano, et Theodosio sanctum concilium quod convenit Aquileiae. I. Imperiali decreto Ariana lues compressa. -- Provisum est quidem, clementissimi principes, vestrae tranquillitatis statutis, ne Arianorum perfidia ulterius possit latere vel serpere. Etenim effectum concilii decretis putamus minime defuturum. Nam quantum ad partes spectat Occidentis, duo tantum reperti sunt, qui auderent profanis et impiis vocibus obviare concilio, vix angulum Ripensis Daciae turbare consueti.

II. Ne sinat imperator Ursinum sibi obrepere. -- Aliud est quo magis angimur, de quo, quoniam convenimus, fuit rite tractandum, ne totum corpus posset Ecclesiae toto orbe diffusum et universa turbare. Nam licet frequenter compererimus Ursinum non potuisse obrepere pietati vestrae, quamvis quietum nihil esse patiatur, et inter tot bellicas necessitates obreptio importuna tentetur: tamen ne sancta mens vestra animique tranquillitas, quae omnibus consulere gestit, importuni hominis simulata adulatione flectatur, deprecandos vos et obsecrandos, si dignanter ducitis, aestimamus: non solum praecaventes futura, sed etiam praeterita, quae jam ipsius temeritate gesta sunt, perhorrescentes. Nam si aliquam viam nactus fuerit audaciae, quid non ille confundat? Sed si unius miseratio inflectere potest; multo magis vos precatio omnium moveat sacerdotum. Quis enim nostrum ei communionis societate jungetur, cum indebitum sibi gradum usurpare conatus sit, nec jure ad eum potuerit pervenire; et quem importune affectavit, importunissime repetere moliatur? III. Ursinus Arianis copulatus. --Turbarum toties damnatus, incedit adhuc quasi praeteritis non perhorrescendus exemplis. Quid quod, plerique sicut in hoc concilio cognovimus et vidimus, cum Arianis copulatus atque conjunctus erat eo tempore, quo turbare Mediolanensem Ecclesiam coetu detestabili moliebantur, cum Valente nunc ante synagogae fores, nunc in Arianorum domibus, miscens occulta consilia, et suos eis jungens; et, quoniam ipse aperte in eorum congregatione prodire non poterat, instruens et informans quemadmodum pax Ecclesiae turbaretur? Quo furore sperabat, quod eorum posset fautores et socios emereri. IV. Devitandus est. --Cum igitur scriptum sit, Haereticum post unam correptionem devita (Tit. III, 11); cum et alius vir sancto locutus Spiritu dixerit, declinandas hujuscemodi bestias (II Joan., 10), nec salutatione recipiendas atque congressu: quomodo fieri potest, ut eum quem societati eorum insertum vidimus, non etiam assertorem perfidiae judicemus? Quod etiamsi deforet, tamen totius orbis Romani caput Romanam Ecclesiam, atque illam sacrosanctam fidem Apostolorum ne turbari sineret, obsecranda fuit clementia vestra; inde enim et in omnes venerandae communionis jura dimanant. Et ideo petimus et rogamus, ut obripiendi ei adimere dignemini facultatem. V. Ut importunissimi hominis abjectione paci Ecclesiae consulatur. -- Scimus clementiae vestrae sanctum pudorem. Ne auditu vestro indigna ingerat, non aliena ab officio et nomine sacerdotis interstrepat, non inverecunda vobis loquatur, quem cum habere oportuerit testimonium etiam ab iis qui foris sunt, (I Tim. III, 7), quali testimonio et cives proprii prosecuti sint, clementia vestra meminisse dignetur. Pudet enim dicere, inverecundum est recensere, quam turpis fama eum convicio sauciaverit. Quo saltem pudore perstrictus conticescere debuisset: et si haberet aliquam conscientiam sacerdotis, pacem Ecclesiae concordiamque ambitioni suae et studio praeoptaret. Verum longe alienus ab omni verecundia, per abscisum hominem Paschasium signiferum furoris sui missis litteris, ferit turbas, gentiles quosque ac perditos homines concitare conatur. Oramus ergo, ut jam et populo Romano, qui post relationem praefecti Urbis pendet incertus, et nobis sacerdotibus securitatem interdictam importunissimi hominis abjectione tribuatis: quo impetrato, apud Deum omnipotentem Patrem, et Christum Dominum ejus filium, gratias jugi continuatione celebremus. ANNO DOMINI 385. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD SIRICIUM PAPAM.(D. Coust., col. 640.)
Maximus catholicae fidei curam pollicetur. Spondet et Agricii, quem Siricius ad presbyterii gradum indebite provectum scripserat, causam in synodo examinandam esse. Suum denuo profitetur pro catholica fide studium: ac mittit gesta, quibus recens prodita sunt Manichaeorum seu Priscillianistarum scelera.

Victor Maximus perpetuus triumphator Augustus domino vere sancto apostolico viro Siricio episcopo salutem. I. Siricii litterae ipsius dignitati congruae. --Accepimus litteras Sanctitatis tuae, quae nobis fuere gratissimae, quaeque plane et nomini sacerdotis, et dignitati Urbis splendidissimae convenirent. Fidei vero catholicae, de qua clementiam nostram consulere voluisti, quo majus circa me et speciale judicium divinitatis experior, hoc me confiteor curam habere majorem; qui videlicet ad imperium ab ipso statim salutari fonte conscenderim, et cui in omnibus semper conatibus atque successibus Deus fautor adfuerit, cujusque hodie et, ut spero, perpetuo protector et custos esse dignetur, pater charissime.

II. Agricii causa in Gallicano conventu dijudicanda. -- Caeterum de Agricio, quem indebite ad presbyterii gradum conscendisse commemoras, quid religioni nostrae catholicae possum praestare reverentius, quam ut de hoc ipso, cujusmodi esse videatur, catholici judicent sacerdotes? Quorum conventum ex opportunitate omnium vel qui intra Gallias, vel qui intra quinque provincias commorantur, in qua elegerint urbe constituam, ut iisdem residentibus et cognoscentibus, quid habeat consuetudo, quid legis sit, judicetur. Haec enim, quae libris sunt asserenda et majorum nostrorum religiosissimis constitutis, ipsi possunt melius adstruere qui norunt. III. Caeterum id nobis animi et voluntatis esse profitemur, at fides catholica, procul omni dissensione submota, concordantibus universis sacerdotibus et unanimiter Deo servientibus, illaesa et inviolabilis perseveret. Nam noster adventus ita inquinata aliqua et sceleratorum labe polluta deprehendit et reperit, ut nisi nostra provisio atque medicina, quae ex Dei summi timore veniebat, his opem celeriter attulisset, ingens profecto divulsio atque perditio fuisset exorta, et vix sananda postea vitia concrevissent. IV. Manichaeorum infanda scelera. -- Caeterum quid adhuc proxime proditum sit Manichaeos sceleris admittere, non argumentis, neque suspicionibus dubiis vel incertis, sed ipsorum confessione inter judicia prolatis, malo quod ex gestis ipsis tua sanctitas, quam ex nostro ore cognoscat; quia hujuscemodi non modo facta turpia, verum etiam foeda dictu, proloqui sine rubore non possumus. Manu Imperatoris, Divinitas te servet per multos annos. EPISTOLA MAXIMI IMPERATORIS AD VALENTINIANUM AUGUSTUM.(Labb. Concil. tom. II. col. 1031.)
Valentinianus junior Augustus, Justina matre, quae Arianae haeresi erat addicta, instigante, Mediolani S. Ambrosium, et caeteros Catholicos acriter insectabatur: qua re cognita, Maximus Valentinianum hortatur, ut paternam imitatus religionem, a vi ecclesiis et sacerdotibus inferenda abstineat.

Nisi clementiae nostrae circa serenitatem tuam fides simplex esset, et gratia plena concordiae, confido etiam, quod commoda rationibus meis esse possent haec, quae nunc agi dicuntur in partibus tranquillitatis tuae, catholicae legis turbatio atque convulsio. Quid enim tam optandum possit esse ei, si quis esset inimicus, quam adversus ecclesias Dei, hoc est, adversus Deum ipsum, et aliqua moliri, et ubi error excusabilis non est, ibi velle peccare? Sed quoniam serenitati nostrae et in Deum religio major, quam violari etiam ab inimicissimo quoque non optabile nobis arbitramur, et circa serenissimam juventutem tuam tam arcta nostri cura, tam sedula est, ut recte facta magis nos sua, quam errata delectent; idcirco perennitatem tuam credidimus commonendam, ut introspecta ratione nominis summi, et majestatis ipsius considerata potentia, quid agere debeas, solida mente perpendas. Audivi enim (nam fama non patitur occultari, praesertim quod agatur in populos) novis clementiae tuae edictis ecclesiis catholicis vim illatam fuisse, obsideri in basilicis sacerdotes, mulctam esse propositam, poenam capitis adjectam, et legem sanctissimam sub nomine nescio cujus legis everti. Hoc quam grave sit, poteris intueri, si Dei magnitudinem volueris cogitare. Erubesco, si quam crediderit serenitas tua adstruere vellem rationem, et Dei agere causam. Quid enim si hoc solum esset? Si enim jam per tot saecula coalita et confirmata mutare, parvamne excitare discordiam videretis? ipsis humanis legibus in hac mortalitate habet nostra reverentiam consuetudo, et in re jam vetusta atque usitata aliquid novum fecisse, reprehensio est. Italia omnis atque Africa hoc sacramento credunt, hac fide gloriantur Gallia, Aquitania, omnis Hispania, Roma ipsa venerabilis, cujus etiam in hac parte principatus est, quod Deum sicut sequi voluit, agnovit. Confitebor ipse quod non sine moerore dictum est, solum dissentiebat Illyricum; utinam quod errasset, non exstaret exemplum! Utinam illud incolume Arianae legis Mursinense oppidum permaneret, et non ad judicium quondam erroris miseri concidissent, quia ipsos erudisset auctores, ne praecipua irati numinis ultione procumberent: periculose, mihi crede, divina tentantur. Venerabilis memoriae D. Valentinianus pater clementiae tuae, hac fide fideliter imperavit. Nihil ille attingere voluit, quod bene constitutum videbat. Hi certe sub eodem episcopi jam fuerunt. Quae tanta mutatio, ut qui antea sacerdotes, nunc sacrilegi judicentur? Iisdem certe praeceptis, iisdem sacramentis dicati, eadem fide credunt, qui ante crediderunt. An putat venerabilis mihi serenitas tua conceptam semel in animis hominum religionem, quam Deus ipse constituit, posse convelli? quantae ex hoc discordiae excitabuntur! quantae contentiones oborientur! quam crebrae ac pestiferae seditiones! quanta et quae pervenientia ad Deum vota justorum! cum inter christianos (quod dictu nefas sit) quaedam persecutionis imago nascatur. Videris in quam partem hanc sedulitatem nostram interpreteris. Nullo certe majori genere curam meam circa clementiam tuam probare tibi possem, quam si te horter, ut desinas. Puto enim recognosces, quod nemo hoc suaderet inimicus. Haec amabiliter a nobis dicta esse opto ut intelligas, spero quod credas: unde aequum admodum est, ne sancto numini dicata convellas. Italiam omnem, et venerabilem Romam, caeterasque provincias suis ecclesiis, suis sacerdotibus reddas, neque te medium interseras, cum fas sit justius eos, qui a catholica Ecclesia Arianorum interpretatione discesserint, errorem suum vera religione mutare, quam recte sentientibus suam immittere pravitatem.

EPISTOLA VALENTINIANI IMPERATORIS AD PINIANUM.(D. Coust. Ep. Pont., col. 639.) Qua Sirici Romanii antistitis electionem approbat.
Abe, Piniane charissime nobis.

Populum Urbis aeternae gaudere concordia, et optimum eligere sacerdotem, populi Romani esse credimus instituti, et nostris gratulamur advenire temporibus. Proinde quoniam religiosum Siricium antistitem sanctitatis sic praeesse sacerdotio voluerunt, ut Ursinum improbum acclamationibus violarent; nostro cum gaudio memoratus episcopus ipse permaneat, Piniane charissime ac jucundissime: si quidem magnum innocentiae et probitatis exemplum est, in una acclamatione et ipsum eligi, et caeteros improbari. Data VII Kalendas Martii.</text>
      <sha1>q3337fbpx66nrstqsz5ohmgrqctem2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (PL 058)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53431</id>
    <revision>
      <id>263795</id>
      <parentid>229959</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="lievinskzjlxrwlnka6nliglk0oh50q" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus=Epitaphium   
|OperaeWikiPagina= Epitaphium (PL 058)
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/58|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 58]]'''
 
Epitaphium 
&lt;poem&gt;
Culmina sublimi tollunt quae vertice cristas 
     Eximius meritis Perpetuus dederat 
Domno Martino, cujus sub marmore pausant 
     Ossa, veneratur quae pia plebs precibus. 
Haeredem scripsit Christum, atque aurea multa 
     Sacrando Domini vasa cruore dedit. 
Transmisit coelo, quae plurima cessit egenis, 
     Fecit et ante suas scandere divitias. 
Clarus avis, atavisque potens, fuit atque senator: 
     Clarior at sua dum pauperibus tribuit. 
Sed neque Martino soli tam grande sepulcrum 
     Construxit, tumulum fecit et esse suum. 
Et licet ante pedes Martini contumuletur, 
     In coelo simili gaudet uterque loco. 
Respice de superis super hoc, bone pastor, ovili, 
     Perpetuusque tuam perpetua patriam.
&lt;/poem&gt;
([[Epistolae (Sidonius)|Epistolam Sidonii Apollinaris]] ad Perpetuum videsis supra inter opera Sidonii lib. VII, epist. 9.)
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>lievinskzjlxrwlnka6nliglk0oh50q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263818</id>
      <parentid>263795</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="rft7uef72ahkrtcihfx5iu1n4nti04g" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus=Epitaphium   
|OperaeWikiPagina= Epitaphium (PL 058)
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/58|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 58]]'''
 
Epitaphium 
&lt;poem&gt;
Culmina sublimi tollunt quae vertice cristas 
     Eximius meritis Perpetuus dederat 
Domno Martino, cujus sub marmore pausant 
     Ossa, veneratur quae pia plebs precibus. 
Haeredem scripsit Christum, atque aurea multa 
     Sacrando Domini vasa cruore dedit. 
Transmisit coelo, quae plurima cessit egenis, 
     Fecit et ante suas scandere divitias. 
Clarus avis, atavisque potens, fuit atque senator: 
     Clarior at sua dum pauperibus tribuit. 
Sed neque Martino soli tam grande sepulcrum 
     Construxit, tumulum fecit et esse suum. 
Et licet ante pedes Martini contumuletur, 
     In coelo simili gaudet uterque loco. 
Respice de superis super hoc, bone pastor, ovili, 
     Perpetuusque tuam perpetua patriam.
&lt;/poem&gt;
([[Epistolae (Sidonius)|Epistolam Sidonii Apollinaris]] ad Perpetuum videsis supra inter opera Sidonii lib. VII, epist. 9.)
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>rft7uef72ahkrtcihfx5iu1n4nti04g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Flavius Constantinus</title>
    <ns>102</ns>
    <id>53804</id>
    <revision>
      <id>263851</id>
      <parentid>174857</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="quc43i3ufigmoeomentsxmrla3ld7q1" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera= 
|Natio=
|PostNationem=
|IndicisNomen=  
}}


==Opera==
*[[Epistolae et decreta (PL 013)|Epistolae et decreta]]</text>
      <sha1>quc43i3ufigmoeomentsxmrla3ld7q1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistolae pontificum Romanorum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53961</id>
    <revision>
      <id>263797</id>
      <parentid>228052</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="857415" sha1="0b2k1s2en6gqehrgee7fpqhhfcp7s05" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctores varii
|OperaeTitulus= Epistolae pontificum Romanorum  
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  Saeculo VIII
|SubTitulus=
|Genera=epistulae Paparum
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
'''[[Patrologia Latina/98|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 98]]'''


Epistolae pontificum Romanorum (Auctores varii), J. P. Migne

===IN S. GREGORII III AD CAROLUM SUBREGULUM EPISTOLAS ADMONITIO.===

I.
Binas tantum litteras a Gregorio III datas esse ad Carolum Martellum in re trepida est certo certius. Primo siquidem ipse sanctus pontifex iterata vice ait se scribere Carolo subregulo: deinde hujus nepos Carolus Magnus id confirmat binis istis duntaxat relatis in codicem, Carolus inquam, qui incipit « a principatu praefati principis Caroli avi sui (ut titulus fluit) usque praesens tempus (791) ita omnia exarans, ut (0053B)nullum penitus testimonium sanctae Ecclesiae profuturum suis deesse successoribus videatur. » Idcirco et decretalem epistolam sancti Zachariae (ep. 3, al. 5) et duas de erroribus Hispanorum (69, 70, al. 95, 96) et de haeresi Feliciana aliam (82, al. 97) quia illa Pippino flagitante, istae se expetente datae fuerant, recenseri voluit, ne duabus quidem Constantini antipapae neglectis (43, 44, al. 98, 99) quae ad patrem suum Pippinum scriptae erant. Nihilominus Pagius, eumque secuti non pauci aliam epistolam a Gregorio datam esse contendunt et ordine et sententia praecipuam, qua consulatum Carolo esse exhibitum jactant. Nituntur ii scilicet prima continuatione Fredegarii, quam proprio arbitratu interpretantur, Carolo autem insignem injuriam inferunt, dum praeteriisse illum putant epistolarum omnium, quas digessit, facile praestantissimam. Equidem fateor, nonnullas desiderari in codice, quarum in aliis mentio est 2 quia videlicet « nullum penitus testimonium sanctae Ecclesiae (0053C)profuturum » continebant: attamen animadvertens unius, quae pene contrita erat, argumentum satis amplum suppeditari (post ep. 20, al. 21) tametsi exemplum sit alterius (ep. 18, al. 15), necnon proferri exempla duo ejusdem epistolae (ep. 33, al. 30 et 33) praeterea videns, nonnullas exstare, quae Langobardorum arte periisse credebantur; in aliis dissimulari, et etiam contraria factis narrari, missorum, seu legatorum fidei rerum veritate credita, illud affirmare nullus dubito, quod si epistola tanti momenti, quae conjectando superinjicitur, data esset, aut ipsa exstaret, aut qualiscunque mentio ejus fieret. At castum et integrum rei examen inanes conjecturas patefaciet.

II.
Locum continuationis Fredegarii a Baronio, Cointio, aliisque aliter recitatum, ex ms. cod. protulit etiam Ruinartius in sua recensione Operum sancti Gregorii Turonensis. Idemque est, qui recentioribus usuvenit ad tantas historiae pontificiae tenebras offundendas. (0053D)Verba autem ejus continuationis (num. 110) sunt hujusmodi: « Eo enim tempore bis a Roma sede sancti Petri apostoli beatus papa Gregorius claves venerandi sepulcri cum vinculis sancti Petri, et muneribus magnis et infinitis legationem, quod antea nullis auditis, aut visis temporibus fuit, memorato principi destinavit. Eo pacto patrato, ut a partibus imperatoris recederet, et Romanum consulatum praefato principi Carolo sanciret. Ipse itaque princeps mirifico ac magnifico honore ipsam legationem recepit, munera pretiosa contulit, atque cum magnis praemiis cum suis sodalibus missis Grimonem abbatem Corbeiensis monasterii, et Sigibertum reclusum basilicae sancti Dionysii martyris Romam ad limina sancti Petri, et sancti Pauli destinavit. » Falsas Cointii opiniones Pagio etiam notas (740, n. 4, seq.) Ruinartius amplectitur; nihilominus binas duntaxat litteras admittit: « Epistolas, ait, duas eadem occasione Carolo scripsit, quae ad nos usque pervenerunt. »(0054)

III.Ad ejus vero continuationis locum quod attinet, notat Aimoini lectionem esse: « Ecclesiam a Langobardorum tyrannide liberaret. . . . . a partibus Langobardorum recederet ac Romanum consultum praefatus princeps Carolus sanciret ( Al.: Ut a partibus Langobardorum Romanis consulendum praefatus princeps Carolus transiret). » Et Pagius fatetur quod variant omnes editiones. Praeterea monet Ruinartius (0054B)laudatus in cod. Broheriano ms. legi « Romano consulto: » Sed quod maxime attendi velim, tam ipse ut variantem hanc tueatur, quam Pagius ut depravatam illam lectionem continuatoris 3 astruat, teste utuntur Annalista Metensi, qui caeteroqui ab illo aevo distat annis centum sexaginta, et sua fortasse mutuatus est ex eodem fonte. Utcunque autem sit, verba ejus audienda: « Epistolam quoque, inquit, decreto Romanorum principum sibi praedictus praesul Gregorius miserat, quod sese populus Romanus, relicta imperatoris dominatione, ad suam defensionem, et invictam clementiam committere voluisset. » Quod si Romani, Augustorum Orientis rejecta dominatione, patrocinium ac defensionem quaerere deliberaverant ab eo Francorum principe, penes quem erat summa rerum, et cujus potentiae fama omnium sermonibus celebrabatur; etiamsi nova haec epistola admitteretur, nullum inde praesidium consulatus acciperet Quis enim non videt, allatis iis verbis luculentissime (0054C)decretum, seu consultum Romanorum describi, nulla consulatus mentione facta? Quamvis autem Ruinartius Annalistae hujus sententia lectionem suam astruat, contra praetensum consulatum, qua tamen meminit Gregorii epistolae, cujus ne minimum quidem indicium praebetur a continuatore Fredegarii, ab eo recedit, nec plures, quam duas a Gregorio epistolas esse datas, quae hodieque exstant, decernit. Nec facile assequor, cur Pagius via eadem, qua aequalis suus Ruinartius, incedens (et quidem inauspicato, nam plurimos erroris socios secum duxit) ab erudito viro dissenserit de epistolarum numero. Errores siquidem, quos ipse, aliique obviis ulnis amplexi sunt, non novae huic epistolae, sed Fredegarii continuationi referuntur accepti: ibi enim uni legationi nunquam antea visae in eo regno tribuuntur.

IV.
Utcunque sit, ex Fredegarii continuatione nuper allata Pagius, et reliqui non infimae notae scriptores (0054D)tria potissimum argumenta eliciunt perspicue falsa. Ea sunt claves confessionis sancti Petri missae ad regnum, pactum patratum cum Carolo ut a partibus imperatoris recederet, et Romanus consulatus eidem exhibitus. Ad primum quod attinet, Pagius et caeteri eum sequentes, legunt, ad regnum direximus, in prima Gregorii epistola certa: at Pagius, caeterique omnes hallucinantur. Vera enim lectio codicis Vindobonensis est ad rogum, frequentissimum aetate illa vocabulum pro libello supplici, ut ostendam in notis. Codex hic ipse alia non utitur phrasi (ep. 91, al. 88), ubi Grimoaldum ait a Beneventanis expetitum ducem post mortem Arichis patris sui, « rogum emisimus ut penitus eum ducem consequenter susciperemus. » Qua super re ridenda est Pagii interpretatio, qui robam oscitanter, aut somniculose legit (an. 788, n. 1). Verba ipsa proferam ne 4 dicar veritati fucum facere: « Erat roba laxior vestis olim regibus, episcopis, aliisque in usu, ut videre est in Glossario Ducangii: » Praetereo, nullum robae exemplum (0055A)a Ducangio afferri, quod citra annum millesimum non sit petitum; roga et rogus ejusdem significationis eidem sunt; 
ipsamque epistolam 88 cod. Carolini rei testem adhibet, quod non facit in roba. At si Pagii sententia ridenda est, quid de Muratorii parum aequa in sanctae sedis dominium voluntate dicendum erit? Codicem is Carolinum edidit ex recensione Lambecii (Rer. Ital. tom. III, par. 2, p. 73), et in Gregorii III epistola legit rogum pro regnum; nihilominus et in Annalibus Italicis, et alibi regnum praefracte sustinuit. Id vero est fiducia nominis vulgus decipere, non historiam caste scribere.

V.
Alterum argumentum est, ut Carolus « a parte imperatoris recederet. » Quasi vero novisset unquam imperatores Orientis; et non potius amicitia, et foedere junctus esset cum Liutprando Langobardorum rege imperatoribus infensissimo. Teste utar Paulo diacono suae gentis rerum non ignaro: « Carolus princeps Francorum Pippinum filium suum ad Liutprandum (0055B)direxit, ut ejus, juxta morem, capillum susciperet. Qui ejus caesariem incidens, ei pater effectus est. » Id factum an. 735. Post biennium vero, annuo circiter spatio ante Gregorii epistolam « legatos cum muneribus ad Liutprandum regem mittens, ab eo contra Saracenos auxilium poposcit. Quod nihil moratus cum omni Langobardorum exercitu in ejus adjutorium properavit. Quo comperto gens Saracenorum ab illis regionibus aufugit. Liutprandus vero cum omni suo exercitu ad Italiam rediit (Diac. l. VI, c. 53, 55). » Quae Baronius reputans (740, 25) Carolumque excusans quod contra Langobardos arma non sumpserit: « Cui par erat, inquit, nisi adversus Romanam Ecclesiam militasset (Liutprandus) ut ille fecerat, suo exercitu praesto esse. » Bona igitur cum venia Pagii codex ille, quo utebatur Aimoini continuator, consentiente etiam illo, quem Annalista Metensis adhibuit, praeferendus est edito per Ruinartium, aliisque similiter depravatis, legendumque, « a partibus Langobardorum recederet. »(0055C)

VI.Tertium denique argumentum de exhibito consulatu longe aliis praestat levitate sua. Et vero umbratilis ista dignitas reipublicae veteris, quae Augusti ac successorum aevo temporibus potius digerendis per annos, quam rebus agendis continuata videtur; unde et postconsulatus nota excogitata per quartum Ecclesiae saeculum chronologiae praesidio, ista inquam dignitas octavo saeculo nobilitatem tantum generis praesignabat. 5 Quamobrem haud tanti erat, ut Francorum principi rerum gestarum gloria celeberrimo lenocinaretur, adversus Langobardorum regem foedere, et amicitia conjunctissimum. Exempla id confirmantia suppetunt ex variis Vitarum pontificum scriptoribus Anastasii nomine passim laudatis. Ac primo vixdum Roma et ejus ducatus ab impietate Graecorum desciverunt, in concilio Gregorii III, anno 731, pro sacris imaginibus foedus initur, « nobilibus etiam consulibus, et reliquis christianis plebibus astantibus. » Deinde sub eodem pontifice plures consules (0055D)praelio capti apud Langobardos degebant, quos Liutprandus sancti Zachariae anno 742, id est triennio post legationem ad Carolum missam, restituit: « Leonem, Sergium, Victorem, et Agnellum consules praedicto beatissimo redonavit viro. » (Anast. sect. 210.) Denique Adrianus tum puer, postea pontifex, a propinquo suo « Theodato dudum consule et duce » per eadem tempora educatus, cum rerum potitus est, legationem Carolo regi adornat, aeque legatorum, seu missorum numero saepe memorat (Cod. Carol. ep. 67, 80, al. 79, 74) « Theodorum eminentissimum consulem, et ducem, nostrumque nepotem. » Eodemque pontifice (Anast. sect. 333) diem supremum obiit « Leoninus consul, et dux. »

VII.
Ex dictis patet, quam labili nituntur fundamento opiniones eruditorum super depravato continuatoris Fredegarii loco. Quem profecto illustrant una cum historia illius temporis, cujus nonnihil egomet alias res agens delibavi, Anastasiani codices mss. (0056A)Reg. Maz. et uterque Thuaneus, qui in editione regia, et Romana legi possunt. Referunt ii scilicet legationem Gregorii III, dum Liutprandus prope Romam castra haberet, perspicuis hisce verbis: « Veniensque Romam, in campo Neronis tentoria tetendit, depraedataque Campania, multos nobiles de Romanis more Longobardorum totondit, atque vestivit: pro quo vir Dei undique dolore constrictus sacras claves ex confessione beati Petri apostoli accipiens, partibus Franciae Carolo sagacissimo viro, qui tunc regnum regebat Francorum, navali itinere per missos suos direxit per Anastasium sanctissimum virum episcopum, necnon et Sergium presbyterum postulandum a praefato excellentissimo Carolo, ut eos a tanta oppressione Longobardorum liberaret. » Num illustribus bis legatis oretenus Romanorum consultum commendarit; an potius illos jusserit enixe petere, ut Carolus Romanis opem ferret ( Romanis consulendum, habent Aimoini continuatoris editiones antiquae) lectori judicandum (0056B)relinquo. Equidem video, tum hunc codicum Anastasii 6 locum, tum utramque epistolam Gregorii III testes esse uberrimos petitae opis; consulatus autem, aut consulti mentionem fieri tantum in depravato cod. Fredeg., et apud recentiores scriptores, qui tota via errant hac in re, ut est demonstratum. Quare etiamsi consultum admittam, malim supinum verbi consulo, quam decretum Romanorum intelligi.

VIII.
Legatos pontificios magnis acceptos fuisse honoribus a Carolo, pretiosa munera iisdem data, quae Romam ferrent, nobilemque aliam legationem adornatam esse pontifici, Fredegarii continuator affirmat, et prima Gregorii epistola ea munera conlata esse divi Petri basilicae fidem facit. Opem vero allaturum se Romanis principem esse pollicitum et continuator idem silet, et litterae pontificis nec promisisse, neque attulisse aperte docent. Ea propter aut doleamus occasionem minime opportunam mittendi legatos ad principem foedere, atque amicitia junctum cum hostibus sanctae sedis necesse est; aut fateri (0056C)oportet, Carolum novam, et nunquam antea in Francia visam legationem tanto honore prosecutum esse, quod sibi apud suos magnum gloriae incrementum 
accessisse cerneret, non autem quod, pontifici ut morem gereret, a Liutprando desciscere ullatenus vellet. Hujus certe legatis, quos, consilio pontificis detecto, ad Carolum misit, benignas praebuisse aures liquet: nam Liutprando ejusque filio permisit, arma inferre sanctae sedi, quod Gregorius dolens improperat (ep. 1). « Ut conspicimus, dum indultum a vobis eisdem regibus est motiones faciendi, quod eorum falsa suggestio plusquam nostra veritas apud vos recepta est. » Quod longe aliud est, quam afflictis Ecclesiae rebus opem ferre. Is nihilominus recensetur a Carolo Magno inter suae stirpis principes, qui sanctae sedis defensionem susceperunt ( Charta division. regnor. ). Binis namque his litteris Gregorii sperantis opem deceptus est. Praeterquam quod ut suos filios ad sanctae sedis amorem pelliceret, satis erat Gregorii (0056D)duplex testimonium implorati ex Francia auxilii, tametsi nullum inde advenerit.

IX.
Nullum a Carolo Martello auxilium allatum esse sanctae sedi, constanter omnes affirmant. Sed abutentes historia falsas rei causas promunt: aegrotare tum Carolum aiunt, qui postmodum obierit diem suum; idcirco non potuisse, quam meditabatur, opem ferre, eam tamen demum aliquando a Pippino filio Caroli allatam esse. Ita annorum duodecim intercapedinem a Caroli morte ad latum a Pippino auxilium, tam multa, et tam magna quae interim evenerunt, silentio praetereuntes, susque deque habent. Ad id praestandum una nituntur auctoritate scriptoris Vitae Stephani II 7 apud Anastasium, qui palam mentitur, quod saepe contingit in eo libro, cum aut recensentur res valde remotae, aut externae aliunde petuntur: contra vero ubi res praesentes, aut domesticae archivi praesidio describuntur, nulla antiquitatis monumenta certiora ad nos venisse, quam (0057A)quae ibidem sunt fideliter adnotata, omnes norunt. Locus Vitae Stephani II est hujusmodi (sect. 235): « Quemadmodum praedecessores ejus bonae memoriae domnus Gregorius, et Gregorius alius, et domnus Zacharias beatissimi pontifices Carolo excellentissimae memoriae regi Francorum direxerunt, petentes sibi subveniri propter oppressiones, ac invasiones, quas et ipsi in hac Romanorum provincia a nefanda Langobardorum gente perpessi sunt. » Postrema haec vera sunt: omnes siquidem ii pontifices Langobardorum feritati fuerunt obnoxii. Falsum vero est Gregorium II de Francia quidquam cogitasse, quod et fatetur Fredegarii Continuator, dum Gregorii III legationem rem novam appellat, atque antea inauditam. Falsum est Zachariam indidem auxilia quaesisse, quod mox palam fiet. Denique falsum est Carolum Martellum fuisse regem Francorum, quem gentiles omnes scriptores majorem domus, subregulum Gregorius III vocant.

X.
Nihilominus falsa haec usque adeo arrident Pagio, (0057B)ut (an. 726, n. 14, 740, n. 4, seqq.) affirmare non dubitet, quod Gregorius II « vel clam ad Carolum Martellum refugit, vel certe ejus subsidium nulla missa legatione imploravit: » et alibi adversus Petrum de Marca idem vehementius, atque verbosius sustineat. Quae post patriciatum, qui unum et idem illi est cum consulatu (propterea mordicus eum tenet in Continuat. Fredegarii) Carolo Martello vindicat, nequidquam reclamantibus Gregorii III epistolis. Ratio autem, cur tum ipse, tum eruditi alii rem probabilem reddant, a duobus ejus aevi scriptoribus Paulo Diacono, et saepius laudato Continuatore Fredegarii praesto est. Iste enim inter aegritudinem ac mortem Caroli anno 741, compendiario inserit duas legationes; et quaecunque inter pontificem et Carolum postea evenerunt, praeterit: quare ansam dedit recentioribus, ut ad eumdem annum referrent, quae annis pluribus acta esse et aliunde constat, et ipsa rerum series demonstrat. Perinde Paulus Diaconus (lib. VI, (0057C)cap. 55) quae multis acciderant annis non modo in unum conflans, sed etiam facta praecedentia postponens, ut notavit cl. Blancus, confudit temporum ordinem; ita ut Trasamundi Spoleti ducis rebellionem, quae huc plurimum facit, Liutprandi morbo, et Hildebrando in regni consortium vocato usque ab anno 736 praeposuerit. Quae res libertatem peperit recentioribus digerendi historiam 8 arbitratu suo. Quare Cointius auxilium Langobardorum petitum a Carolo contra Saracenos differt ad annum 739, contra Continuatoris Fredegarii auctoritatem « curriculo anni illius mense secundo: » namque Ruinartio, et Pagio plaudentibus interpretatur « anno post secundo. » Pagius autem res apud Anastasium diligenter consignatas temporum ratione habita, indictiones emendando protrahit, uterque ut annum 741 propius attingant, ac proinde Carolum morte praeventum opitulari non potuisse pontifici ratum faciant. Quamobrem historiae quadriennalis chronotaxis stabilienda est: inde (0057D)enim litterarum Gregorii aetas pendet, qua semel agnita recentiorum opiniones, sive hallucinationes detegentur.

XI.
Annalista Fuldensis antiquitate et auctoritate aliis praeferendus queis recentiores utuntur, mira breviloquentia anno 738 ac sequentibus Caroli Martelli res gestas ita complectitur: « 738, Carlus regionem Provinciam ingressus Maurorum ducem, qui dudum Sarracenos per dolum invitaverat, fugere compulit. 739, Carlus Provinciam totam, et cuncta ejus maritima loca suae ditioni subegit. 740, pax et quies regno Francorum per Carlum redditur ad tempus, Gothis superatis, Saxonibus et Fresonibus subactis, expulsis Sarracenis, Provincialibus receptis. 741, Carlus anno ducatus sui 28, moritur Parisiis, et apud sanctum Dionysium sepelitur. » Postremi hujus anni res fusiori calamo enarrantur in appendice ad Fredegarium. Etenim Vermeriae Carolus aegrotasse dicitur; majordomatum filiis divisisse consilio suorum (0058A)optimatum expetito; Carisiacum postea se contulisse, novisque signis in coelo praecedentibus mortuus esse. Et, quod majus, inter aegrotationem et divisionem administrationis regnorum insertum legitur quidquid Romano pontifici cum Carolo intercessit. Num recte, audiemus modo apud Anastasium, ubi res gestae Gregorii servata ratione temporum describuntur, tanto cum consensu epistolarum Gregorii, ut nil desiderari possit illustrius ad eorum temporum historiam comprobandam. Cum praesertim illustris Zacagnus ex praestantissimo Cod. Vat. alias Gregorii litteras ediderit, quae lucem rebus addunt longe clariorem. In iis siquidem sermo est de quatuor urbibus a Liutprando invasis in fine expeditionis anni 739, de cujus initio loquitur Gregorius III in utraque epistola ad Carolum. Ubi etiam de praeteriti anni Langobardicis rebus, de auxiliis ex Francia nequidquam exspectatis, ac de muneribus divo Petro missis a Carolo per suos legatos tam perspicua fit mentio; ut (0058B)annum innui 738 dubitari non possit. Sed audiamus res gestas Gregorii III apud Anastasium. 9

XII.
Scriptor Vitae Zachariae (sect. 207) finem expeditionis an. 739 describens, « Dum, inquit, a praedecessore ejus bonae memoriae Gregorio papa, atque ab Stephano quondam patricio et duce, vel omni exercitu Romano praedictus Trasimundus redditus non fuisset, obsessione facta pro eo ab eodem rege ablatae sunt a Romano ducatu civitates quatuor, id est Ameria, Hortas, Polimartium et Blera, et sic isdem rex ad suum palatium est reversus per mensem Augustum indict. VII. » Post haec Gregorius experientia edoctus non modo vanam spem esse auxiliorum a Carolo, sed hujus consensu Langobardos intulisse majus damnum reipublicae, alio se vertit. Foedus itaque iniit cum ducibus Spoleti ac Beneventi, junctisque copiis, de recuperandis mutua ope urbibus consilium habuit. Foederatorum primus Trasamundus suis rebus omnibus receptis, « ingressus est Spoletum per mensem Decemb. ind. 8, » ut recte (0058C)Cod. Reg. Maz. et Thu., non ut vulgatus ead. indict., nam a Septembri mense fluebat octava. Sequenti anno 740, ex pactis conventis pugnandum erat pro sancta republica, ut quatuor civitates Trasamundi causa ablatas recuperaret. At Spoleti dux de retinendis suis, quae receperat, serio cogitans, « noluit implere, prosequitur idem scriptor, quae praedicto pontifici, et patricio simul et Romanis promiserat, pro recolligendis quatuor civitatibus, quae pro eo perierant, et aliis quae spoponderat capitula. » Quamobrem pontifex hinc etiam irritas spes suas esse videns, quas integri fere anni spatio aluerat, octobri mense legationem adornat ad Liutprandum ejusque filium consortem regni, ut precibus obtineret quod armis non poterat foedifragi ducis causa. Omnia patent ex indicatis litteris ab illustri Zacagno editis, quas integras referre lubet.

XIII.
« Gregorius omnibus episcopis in Tuscia Langobardorum. Meminit fraterna Sanctitas vestra, (0058D)tempore ordinationis suae per chirographum, et sacramenti vinculum beato Petro principi apostolorum spopondisse, ut in emergentibus sanctae ejus Ecclesiae totis viribus elaboretis. Igitur quia praesentes viros Anastasium dilectum filium nostrum presbyterum, et Adeodatum regionarium subdiaconum nostros fideles ad obsecrandum, et Deo favente obtinendum pro quatuor castris, quae anno praeterito beato Petro ablata sunt, ut restituantur a filiis nostris Liutprando, et Hilprando supplicare destinavimus. Ecce, dilectissimi fratres, tempus acceptabile, ut juxta chirographum vestrum boni operis fructum beato Petro feratis. Cujus auctoritate vos hortamur in Domino, ut ad eosdem cum praedictis filiis 10 nostris properetis, ut a Deo inspirati protectoribus eorum beatis principibus apostolorum Petro et Paulo eadem castra restituantur. Nam si, quod non credimus, distuleritis iter arripere propter Deum, ego quanquam imbecillis sim prae infirmitate corporis, iter arripiam (0059A)laboriosum, et videbo, ne vestra negligentia vobis ad obligationem ex nodo pacti pertineat. Data Id Octob. ind. IX. » Re infecta Gregorius moritur sequenti anno die 27 Novembris, eique quarto post die succedit sanctus Zacharias.

XIV.
Statim atque summum locum est adeptus vir iste sanctissimus, legatione, ac praesentia sua regem petit, exercitus Romani ope cum demeretur adversus ducem foedifragum, quatuor civitates recuperat, singulas ipse adit, earumque possessionem init; deinde Romam reversus debitas Deo gratias agendas pro tot beneficiis solemni supplicatione statuit. Omnia haec evenerunt, praefato auctore Vitae sancti Zachariae teste, indict. 10, id est inter Septembrem mensem anni 741 et Septembrem sequentis anni. Auctoritatem ejus consensu omnes sequuntur. Hac tantum in re a veritate abeunt, quod scriptoris verba, « quas ipse ante biennium per obsessionem factam pro praedicto Trasimundo duce Spoletino abstulerat (sect. (0059B)210), » ad annum referunt 740, cum spectent ad Augustum mensem anni 739, luculente ab eodem notati per ind. 7 quae mense illo adhuc fluebat. Quamvis enim menses aliquot biennium illud excederent, cum ineunte anno 742 Liutprandus restituit civitates, recte auctor ante biennium dixit, quod erat exactum; nam indictionum rationem habens, deque iis agens, quae per decimam evenerunt, biennium intelligit octavam, et nonam, quae effluxerant post civitatum invasionem in fine septimae. Contra vero si annus acciperetur 740 in octavae indictionis exitu, biennium non modo elapsum haud fuisset, restitutionis tempore; sed ne tum quidem, cum Pontifex confecto longo itinere, initaque possessione quatuor civitatum, redierat Romam, ac caetera omnia facta erant, quae decimae indictioni ascribuntur.

XV.
Haec Romae, et in ejus ducatu acta sunt anno 738 et sequentibus. Neque attendi debent, qui suas ut opiniones tueantur, monumenta vetera per summam (0059C)licentiam mutando, et corrigendo, facta protrahunt, resque incredibiles pro certis affirmant. Gregorius igitur primam Carolo epistolam scripsit sub initia Langobardicae incursionis anno 739, alteram paulo postquam Langobardi, propter Trasamundum, qui eorum iram metuens intra urbis moenia se receperat, sancti Petri basilicam expilaverunt: utramque ante ablatas quatuor civitates in belli exitu, 11 quarum neutra meminit. Ipsae epistolae suam aetatem produnt. Namque in prima Gregorius queritur Romani ducatus direptiones, rogatque Carolum, ut « post ipsorum regum ad propria reversionem » , fidelem missum Romam dirigat, qui propriis oculis quae illata fuerint damna conspiciat. In altera Petri basilicam expilatam esse dolet, indeque ablata munera ipsa, quae Carolum misisse vidimus per suos legatos, superiori anno. Hinc autem per annos fere quatuordecim, cum Stephanus II opportunius atque utilius Francorum opem imploravit, nullo ex monumento veterum, nullaque ex historia discimus eo pontifices (0059D)se vertisse. Attamen Gregorius idem III per biennii spatium superstes fuit, ac temporis fere tantumdem Carolus Martellus. Sanctus Zacharias annis decem et aliquot mensibus apostolicam sedem gubernans, ejusque jura acerrime vindicans, opportunam nactus occasionem spes sui praedecessoris fallaces instaurandi, dum anno 748 pluribus disciplinae corruptae capitibus affluenter respondit, ne verbum quidem fecit de sanctae reipublicae administratione. Ac demum Stephanus II primis sui pontificatus temporibus opem maximis in angustiis nullam a Francis efflagitavit.

XVI.
Quin etiam idem Stephanus immanitate Aistulphi mirum in modum vexatus impium Copronymum fatigavit litteris, ut afflictae urbi opem ferret implorans. Et legatorum Constantinopoleos per suam operam repetentium res Exarchatus a rege Langobardorum, captata occasione iterum eo misit legatum suum cum litteris « deprecans imperialem clementiam, (0060A)ut juxta quod ei saepius scripserat, cum exercitu ad tuendas has Italiae partes modis omnibus adveniret, et de iniquitatis filii morsibus Romanam hanc urbem, vel cunctam Italiam provinciam liberaret, » ut est apud Anastasium (Sect. 232). Tam longe erat, ut Romani pontifices ante eum annum, qui erat 753, spem ullam in Francorum principibus collocassent, aut Romae ejusque ducatus dominationem a populis oblatam, et quinto jam ac vicesimo anno apud eos permanentem affectarent. Cum vero auxilii Graecorum spem omnem abjicere oportuit, impietate praesertim Orientali de die in diem invalescente, tum demum Stephanus primum litteris, deinde praesentia sua Francorum opem et quaesivit et obtinuit. Neque id symbolica oblatione regni, aut consulatus exhibitione, aliove argumento, quod recentioribus in mentem venerit; sed vera patriciatus, seu protectionis ac defensionis Romanae Ecclesiae dignitate collata: quam esse indolem hujusmodi patriciatus, (0060B)passim invenire erit in litteris hujus Codicis, quo testis integrior desiderari non potest. Neque ante eum annum ejusmodi patriciatum Francorum principibus esse datum, 12 indidem constat. Et vero primae duae de quibus agitur, a Gregorio III inscribuntur Carolo subregulo: Unica Zachariae (ep. 3, al. 5) Pippino majori domus. Prima Stephani II (ep. 4; al. 10) inscribitur Pippino regi, quam dignitatem auctoritate Zachariae ante biennium adeptus erat. Reliquae Stephani ejusdem epistolae datae post reditum ex Francia, patricii titulum nunquam silent. Perinde est de aliis omnibus, quae in Codicem relatae sunt, aut Pippino aut filiis ejus Carolo et Carolomanno inscribantur: et ipsi enim reges, et patricii ab Stephano fuerant designati, cum in Francia erat an. 753 et seq.

XVII.
Jam vero monstrandum mihi est cur Marca, Pagius aliique tantopere studeant rem perspicue falsam asserere. Ii scilicet minime assecuti videntur, (0060C)quod Romani pontifices, senatus populique voluntate principes sanctae reipublicae, dominati erant Romae, et in ejus ducatu per quinque et viginti eos annos, qui inter defectionem Italiae ab impiis Graecis, et Stephani II profectionem in Franciam intercesserunt. Quamobrem Romae, ejusque ducatus dominium donationis titulo, ut Exarchatus, niti arbitrantur; et quia donationem ejusmodi nullis in monumentis veterum inveniunt, quaestionibus omnia implent. At quemadmodum de Caroli Martelli patriciatu disputantes longe a vero abierunt, ita conjectando, et ratiocinando de dominio Urbis, tota via errant. Idcirco de tempore, et ratione pontificiae dominationis, deque ejus genere non una opinio est, sed una eaque generalis hallucinatio. Ad falsitatem opinionum retegendam compendiaria via deberet incedi. Rogandi nimirum essent viri illi caetera doctissimi: cur Pippini tempore, quem constat inter omnes Exarchatum tantummodo et Pentapolim concessisse sanctae sedi, Paulus auxilium petit adversus Graecos Exarchatui, et Romae (0060D)minitantes (ep. 25; al. 34.)? Cur Stephanus dux Neapolitanus promittit, se opem laturum eidem Pontifici, si Dominus Imperator mitteret adversus Romam suos milites (Chron. Neap. ap. Pratil. tom. III, p. 32)? Cur Paulus idem aeque appellat nostram Senogalliam civitatem Pentapolis a Pippino donatam ac nostrum Castrum Valentis in Campania Romana (ep. 39; al. 14)? Cur idem pontifex de civitatibus Romani ducatus loquens in genere nostras semper appellat (Ep. 38, al. 24, 40, al. 26)? Cur Carolingiorum diplomata habent: « Sicut a praedecessoribus vestris usque nunc in vestra potestate et ditione tenuistis et disposuistis civitatem Romanam cum ducatu suo (Ita videre est in omnibus diplomatis tum editis, tum mss., tametsi alii meticulose, imprudenter alii reposuerint nostris )? » At praestat vetigia dominationis pontificiae per idem quinque et viginti annorum 13 spatium, qui Pippini donationem praeiverunt, patefacere.(0061A)

XVIII.Sub ipsa initia defectionis Romanorum a Graecis Gregorius II (Anast. sect. 186.) Sutrium a Liutprando invasam anno 728 recuperavit, « multis continuis scriptis atque commonitionibus ad regem missis, » ac denique « multis datis muneribus. » Nam « Langobardorum rex restituit atque donavit sanctis apostolis Petro et Paulo. » Per eadem tempora (sect. 184.) « Exhilaratus dux Neapolis deceptus diabolica instigatione cum filio suo Adriano Campaniae partes tenuit (hanc ducatus Romani partem faciebant septem civitates, Signia, Anagnia, Ferentinum, Alatrium, Patricum, Frusino et Tibur) seducens populum, ut obedirent imperatori, et occiderent pontificem. » Eadem luculentius enarrantur in Chronico Neapolitano apud cl. Pratillum (tom. III pag. 30) in hunc modum: « Dominus dux ad instigationem domini imperatoris Leonis ivit contra dominum papam et Romanos, et pugnavit cum eis. Duravit praelium a mane usque ad tertiam, et dux Exilaratus cum (0061B)Adriano ejus filio et sequacibus fortissime et viriliter diu pugnavit, licet propter multitudinem inimicorum fortunam belli nequiverit tolerare: remansit occisus, sicut et Adrianus et alii partim interfecti partim captivi, et alii fugati. Et in ducatu electus fuit Theodorus . . . . . Alphanus secretarius domini imperatoris venit Neapolim, et praecepit quod non obediatur domino papae neque transmittatur ei pecunia sui redditus. » Patrimonii videlicet Neapolitani, quod vicissim Campanum appellatur in regesto epistolarum sancti Gregorii Magni et per subdiaconum administrabatur.

XIX.
Memoria hic obiter oportet repeti Theophanis testimonium (Chronogr. p. 273), de patrimoniis Calabriae et Siciliae a Leone Isaurico redactis in publicum: « Patrimonia vero, inquit, quae dicuntur sanctorum et coryphaeorum apostolorum, qui in veteri Roma coluntur, tria nimirum cum medio auri talenta (35 millia aureorum in annos singulos. Aleman. de Later. Pariet. cap. 15, pag. 64) eorum Ecclesiis (0061C)ab antiquo assignata et pensa, in publicum aerarium conferri jussit. » Tale enim facinus aut ejusdem aevi est, cum dux Thendorus patrimonii Neapolitani, seu Campani reditus ad Romanam Ecclesiam spectantes jubebatur invadere, aut modico temporis intervallo ab eo distat . . . Suntque haec primaeva jura, quae nequidquam Carolus Magnus et Carolini omnes successores, necnon Ottones et sanctus Henricus divo Petro et successoribus vindicare conati sunt; at demum Saracenis Graecos, illosque Normannis pellentibus per undecimum saeculum ad Ecclesiam redierunt. Ad vestigia pontificiae dominationis nunc redeo. 14

XX.
Certam Romanorum defectionem jam vidimus sub Gregorio II, nec minus certum hujus dominatum novimus, dum et dux Neapolitanus, et secretarius impii Leonis, huic, non pontifici obediendum suadebant populis. At certissimum aliud vestigium suppetit ex facto Liutprandi regis, et (0061D)exarchi Eutychii; nam consilio inito decreverunt, « ut congregatis exercitibus rex subjiceret duces Spoletanum, et Beneventanum, et exarchus Romam » , ut est apud Anastasium. Roma igitur parebat tum Gregorio II et Romanis; quare Liutprandus saniori mente imbutus, suoque cum exercitu ex vicinia Romae discessurus, foederato principi consulendum ratus, « obsecravit pontificem, ut memoratum exarchum ad pacis concordiam suscipere dignaretur, ut et factum est (sect. 186. seqq.). » Cumque is Romae moraretur, in Tuscia Romana, quae pars ducatus erat, res novas molitur quidam Petasius. Suas vires jungit pontifex cum exarcho, rebellionem opprimit, caesique Petasii caput Constantinopolim mittit, « et nec sic Romanis plenam gratiam largitus est imperator; » qui sancto Germano e sede patriarchali ejecto, vulgatisque edictis in sacras imagines effrenatius in dies sese gessit. Tum vero e vivis abeunte Gregorio II, quem, Romanis ita volentibus, egisse principem (0062A)vidimus, et velut imperii reliquiarum oeconomum, succedit Gregorius III, sanctamque rempublicam instituit: quare haud ipse solus tentat Leonem, et Constantinum filium consortem imperii; sed « et cuncta generalitas istius provinciae Italiae similiter pro erigendis imaginibus supplicationum scripta unanimiter ad eosdem principes direxerunt (Sect. 193) » .

XXI.
Equidem in Gregorio III luculentiora principatus indicia video: legatio enim, et epistolae ad Carolum Martellum, de quibus diximus, supremum principem designant. At Gallesium civitatem a Langobardis recipiens, « in compage sanctae reipublicae, atque in corpore Christo dilecti exercitus Romani adnecti praecepit (sect. 203). » Ea propter a veritate aberraret, tum qui Romanorum defectionem ipsis ab initiis Graecae impietatis in dubium verteret; tum qui Gregorio saltem tertio absolutam dominationem assereret. Secus est de Zacharia, ut mox videbimus; (0062B)praestantissimo siquidem omnium civi, ac summo simul sacerdoti obsequium, ac reverentiam praestare populi lapsu temporis insueverant; deque pontificia dominatione evenit, quod de Octaviani imperio hac in eadem urbe evenisse compertum est. Id tantum discriminis pontificio cum Augusti dominatu intercessit; quod inhians hic imperio simulatione populos paulatim subdidit; at Romani pontifices spem semper alentes conversionis 15 Orientalium, magis ut populis morem gererent, quam dominandi cupiditate summae rerum longo annorum spatio praefuerunt. Interim vero illecti iidem populi suavitate dominii, solum pontificem, tanquam principem coluerant.

XXII.
Quin etiam externi principes pontificiam evidenter potestatem venerati sunt, praesertim Franci. Etenim Carolus Martellus Gregorii III, ut Fredegarii Continuator ait, « mirifico ac magnifico honore ipsam legationem recepit. » Et Pippinus Caroli filius regno inhians, Zachariae consilio, et auctoritate solium ascendit, quod historia omnis docet. Quae quidem (0062C)facta, utut ad sacerdotii majestatem referantur, magnum principatui attulerunt incrementum: Romanis enim tantus honor pontificis apud eos principes, subjectionem, quam ultro elegerant, gratiorem reddidit, ac sensim peperit regalis sacerdotii potestatem, cujus vestigia in sancto Zacharia, quo auctore Carolina stirps regnavit, perspicua sunt. Etenim Liutprandus, ubi quatuor civitates ab se ablatas restituit, non ut olim Sutrium, Gregorii II tempore, sanctis apostolis « Petro et Paulo; » sed « eidem sancto cum earum habitatoribus redonavit viro: » quod etiam fecit, ut vidimus, de nobilibus consulibus praelio captis (sect. 210). Quod sane discrimen alicujus momenti est: neque enim civitates illas, et captivos utrique apostolorum principi, ut Sutrium reddi: neque divo Petro, cui eadem occasione restituta fuerunt patrimonia antiquioris invasionis; neque « sanctae reipublicae, » cui Gregorius praedecessor Zachariae Gallesium esse redditam propalam declaravit; (0062D)sed uni pontifici, aliquid plus, quam Ecclesiae principatum designat, ipsum siquidem principem sanctae reipublicae luculenter ostendit. Rem docet scriptor idem apud Anastasium (sect. 216). Cum enim Eutychius exarchus Ravennae, quae adhuc parebat imperio, Zachariae ejusdem opera, cum rege Langobardorum transegit de Caesenae restitutione: Rex « duas partes territorii Caesenae castri ad partem reipublicae restituit. Tertiam vero partem de eodem castro sub obtentu retinuit, inito constituto, ut usque ad Kalendas Junii dum ejus missi a regia reverterentur urbe, idem castrum et tertiam partem, quam pignoris causa detinebat, parti reipublicae restitueret. »

XXIII.
Hic vero animadvertendum puto, quod aeque hallucinantur ii, qui reipublicae nomine imperium significari negant atque illi qui sanctam rempublicam, Romam videlicet, ejusque ducatum, novo atque tunc temporis minus congruo nomine sacrum Romanum imperium interpretantur. Nam antequam (0063A)Exarchatus ipse, et Pentapolis sanctae reipublicae 16 per Pippini donationem accederent, nudo reipublicae nomine eam ditionis imperii partem apud ipsum Anastasium indicari ex nuper laudato loco, compertum est. Reipublicae pariter nudo nomine paulo antea (sect. 212) ducatum Romanum idem auctor nuncupaverat: « Et fuisset itineris longitudo per circuitum finium reipublicae eundi usque ad Bleranam civitatem per partes Sutrinae civitatis. » Quandoque etiam videbimus in Codice hoc Carolino absolute rempublicam appellari ditionem ecclesiasticam post Exarchatus et Pentapolis accessionem. Nusquam vero Reipublicae Romanorum, aut sanctae Reipublicae nomen, Ecclesiasticae ditionis proprium, imperio tribui comperietur. Quare inutilis omnino est ea quaesitio nominis, quo absolute adhibito principatus quisque designatur, et cum Romanorum, seu sanctae additamento ecclesiasticus, aut pontificius tantummodo definitur. Serio autem reputanda mihi (0063B)videtur agendi ratio: nam duplex fit restitutio rerum ab uno eodemque rege Langobardorum, uno eodemque Zacharia repetente. Nihilominus quae multo plures sanctae reipublicae juris erant, integrae pontifici restituuntur; dux Clusinus cum tribus aliis viris illustribus in ejus obsequium mittuntur, qui singularum in possessionem civitatum eumdem mittant; nobiles captivi eidem redduntur. E contrario quae juris erant imperii ex parte tantummodo sunt restitutae, tertia earum parte retenta pignori ad certum tempus, quoad cum Augusto per legatos de restitutione integra conveniretur. Quis hinc non videt ditionis ecclesiasticae principem haberi pontificem, et Exarchatus ab Eutychio administrati Constantinum Copronymum?

XXIV.
Equidem non ignoro Adrianum pontificem hoc suis litteris (Conc. Nic. II, act. 2.) Constantino et Irenae testatum esse: quod nempe utriusque Gregorii exemplo « Zacharias, et Stephanus, atque Paulus, et item Stephanus praedecessores nostri sancti pontifices saepius avum et genitorem vestrae (0063C)serenissimae tranquillitatis pro statuendis ipsis imaginibus sacris deprecati sunt. » Praeterea novi, quod Copronymus, utcunque impius, auditis quae Zacharias intrepide gesserat pro Exarchatu, Artavasdo devicto, ac sede imperii recuperata, « donationem in scriptis de duabus massis, quae Nymphas et Normias appellantur, juris exsitentes publici eidem sanctissimo ac beatissimo papae sanctae Romanae Ecclesiae jure perpetuo direxit possidendas » (Anast. sect. 220). Quare et illud affirmare non dubito, quod uterque Gregorius, Zacharias, et Stephanus pontifices ab Adriano memorati ante annum 753 nunquam spem omnem deposuerunt, fore ut Graeci resipiscerent, reciperentque populorum voluntate urbem et ejus ducatum, quod toties bello tentarant, 17 sed nequidquam. Interim autem et consensu populorum, et exterorum testimonio principum pontifices, praeque iis Zacharias dominabantur in Urbe, et ejus ducatu. Quod cum quinque minimum et viginti annorum (0063D)spatio fecerint, nec ullus usquam ex Carolinis principibus reperiatur, qui hujusmodi dominationis titulum aliquatenus immutaverit: necessario fatendum est, pontifices veros fuisse principes sanctae reipublicae potestate eorum sensim confirmata rebus prospere gestis; ita enim coelitus ordinatum erat.

XXV.
Omnia haec necessario praemitti oportuit binis Gregorii III litteris; quippe quibus mirum in modum abusi sunt recentiores eruditi, ut falsas opiniones tuerentur. Eos profecto non latuit, documentum (0064A)aliud non suppetere toto eo temporis spatio quod Pippini donationem praeivit, quo pontificiam ordiantur ditionem beneficio regum Franciae. Quapropter earum uno praesidio utendum erat astruendae rei. Quid igitur? Claves confessionis mitti solitae ad viros principes devotionis ergo, in regni symbolum versae. Legationi, quam praecessisse epistolis non obscura indicia in iisdem sunt, ascriptum consultum Romanorum; consultum ipsum in consulatum transmutatum consulatus in patriciatum. Et quia litterae ipsae docent, petitam vere opem ex Francia a pontifice, sed minime impetratam; legatio et litterae tractatusque omnis inter Gregorium et Carolum coarctanda sunt visa in maximas angustias paucorum mensium anni 741, ut Caroli valetudinem secuta mors Octobri mense, impedimento fuisse videatur. Falsa omnia, ut abunde est demonstratum. Ac Francis quidem viris clarissimis Petro de Marca, Cointio, Ruinartio, Pagio veniam aliquam adhibendam esse censuerim, si maximis regum Francorum meritis in Romanam Ecclesiam, (0064B)istiusmodi etiam voluntatem morte superveniente elusam, reclamante historia, non adjecissent. Nostris vero nuperrimis scriptoribus opiniones aperte falsas foventibus, atque infinita commentatione onerantibus quid melius reponi potest, quam litterae ipsae Codicis Carolini, queis abutuntur?

XXVI.
Et vero eaedem praeteriti non semel anni mentionem faciunt, Langobardos rescisse memorant petitum ex Francia auxilium: neque igitur eae possunt cum legatione conjungi, neque in mortem recte rejicitur causa opis non allatae. Inscribuntur Carolo subregulo; sicut aliae posteriores Zachariae Majori domus Pippino; et aliae Stephani II Pippino regi; tametsi nulla ex sequentibus patriciatum silet, postquam idem Stephanus dignitatem illam regi Francorum certo contulit. Ergo patricii dignitas ex interpretatione aerei consulatus educta nugae sunt. 18 Denique eaedem litterae declarant, claves sancti Petri missas esse instar libelli supplicis, quo petita auxilia velocius, (0064C)atque efficacius obtineri possent: quare regnum Romae (exosum semper, atque infaustum nomen) inepte excogitatur in sacris clavibus praesertim a Muratorio, qui Codicis Carolini ex recensione Lambecii variantes lectiones evulgans (Rer. Ital. tom. III, part. 2) pro ea voce regnum, legit ediditque rogam. Perspicue omnia patebunt ex subjectis litteris.

I. 19 EPISTOLA GREGORII III PONTIFICIS AD CAROLUM MARTELLUM.( An. Dom. 739, Cod. Car. I, chron. 1.)

ARGUMENTUM.

--Confirmata Romanorum defectione ab impiis Graecis, Langobardi perpetui eorum hostes insolentiores facti. Adversum hos Gregorius (0064D)III insigni legatione Carolum Martellum movere nititur. Re illi cognita, obtendentes rebellionem ducum Spoleti et Beneventi, amici ac foederati principis concessu Romanos affligunt. Pontifex ad Carolum datis litteris Ancardo direptionum et caedium oculato testi, auxilium flagitat, quod per legatos is promiserat; nonnulla eidem committit secreto enarranda: praeproperam obtenturus opem, claves Confessionis sancti Petri, supplicis instar libelli, transmittit.

(0065A)Domno excellentissimo filio Carolo subregulo Gregorius papa.

Nimia fluctuamur tribulatione et lacrymae die noctuque ab oculis nostris non deficiunt, quando conspicimus quotidie, et undique Ecclesiam sanctam Dei a suis, in quibus spes erat vindicandi, destitui filiis. Propterea coarctati dolore in gemitu et luctu consistimus, dum cernimus id, quod modicum remanserat praeterito 20 anno, pro subsidio et alimento pauperum Christi seu luminariorum concinnatione, in partibus Ravennatium, nunc gladio et igni cuncta consumi a Luithprando et Hilprando regibus Langobardorum: sed in istis partibus Romanis mittentes plura exercita similia nobis fecerunt et faciunt, et omnes salas sancti Petri destruxerunt, (0065B)et peculia, quae remanserant, abstulerunt; et nulla nobis apud te, excellentissime fili, refugium facientibus pervenit hactenus consolatio; sed ut conspicimus, dum indultum a vobis eisdem regibus est motiones faciendi, quod eorum falsa suggestio plusquam nostra veritas apud vos recepta est; et timemus, ne tibi respiciat ad peccatum; quando nunc, ubi resident ipsi reges, ad exprobrationem nostram ita proferunt verba, dicentes: Adveniat Carolus, apud quem refugium fecistis, et exercita Francorum, et si valent, adjuvent vos, et eruant de manu nostra.

O quam insanabilis dolor pro his exprobrationibus in nostro retinetur pectore, dum tales ac tanti filii suam spiritualem matrem, sanctam Dei Ecclesiam, (0065C)ejusque populum peculiarem, non conantur defendere! Potens est, charissime fili, ipse princeps apostolorum, ob a Domino sibi concessam potestatem, defendere domum et populum peculiarem, atque de inimicis dare vindictam: sed fidelium filiorum mentes probat. Non credas, fili, falsidicis suggestionibus ac suasionibus eorumdem regum. Omnia enim falso tibi suggerunt, scribentes circumventiones, quod quasi aliquam culpam commissam habeant [ Lamb. et Gent. add. eis] eorum duces, id est, Spoletinus et (0066A)Beneventanus. Sed omnia mendacia sunt. Non enim pro alio (satisfaciat tibi [ Lamb., Gent., te] veritas, fili) eosdem duces persequuntur capitulo, nisi pro eo, quod 21 noluerunt, praeterito anno, de suis partibus, super nos irruere, et sicut illi fecerunt, res sanctorum apostolorum destruere, et peculiarem populum depraedare, ita dicentes ipsi duces: quia contra Ecclesiam sanctam Dei, ejusque populum peculiarem non exercitamus, quoniam et pactum cum eis habemus, et ex ipsa Ecclesia fidem accepimus; ideoque mucro eorum desaevit contra eos. Nam ipsi praedicti duces parati fuerunt et sunt secundum antiquam consuetudinem eis obedire; sed illi retinentes iram, pro eo quod superius diximus, per exquisitam occasionem volentes illos et nos (0066B)destruere et invadere; ideo utrosque persequentes vestrae bonitati suggerunt falsa, ut et duces illos nobilissimos degradent, et suos ibidem pravos ordinent duces, et multo amplius quotidie, et ex omni parte Dei Ecclesiam expugnent, et res beati Petri principis apostolorum dissipent, atque populum peculiarem captivent.

Tamen ut rei veritas vobis declaretur, Christianissime fili, jubeas, post ipsorum regum ad propria reversionem, tuum fidelissimum missum, qui non a praemiis corrumpatur, dirigere, ut propriis oculis persecutionem nostram, et Dei Ecclesiae humiliationem, et ejus rerum desolationem, et peregrinorum lacrymas conspiciat, et tuae bonitati omnia pandat. Sed hortamur bonitatem tuam coram Domino, et ejus (0066C)terribili judicio, Christianissime fili, ut propter Dominum et animae tuae salutem, subvenias Ecclesiae sancti Petri, et ejus peculiari populo, eosdemque reges sub nimia celeritate refutes, et a nobis repellas, et jubeas eos ad propria reverti; non despicias deprecationem meam, neque 22 claudas aures tuas a postulatione mea; sic non tibi ipse princeps apostolorum claudat coelestia regna.

Conjuro te, in Dominum vivum et verum, et ipsas sacratissimas claves confessionis beati Petri, (0067A)quas vobis ad regnum dimisimus, ut non proponas [ Lamb. praeponas] amicitiam regum Langobardorum amori principis apostolorum, sed velocius et sub nimia festinatione sentiamus, post Deum, tuam consolationem, ad nostram defensionem, ut in omnibus gentibus declaretur vestra fides, et bonum nomen: quatenus et nos cum propheta mereamur dicere: Exaudiat te Dominus in die tribulationis, protegat te nomen Dei Jacob. Harum autem litterarum portitor, Anchard vester fidelis, quod oculis suis vidit, et nos ei injunximus, omnia tuae benignae excellentiae viva voce enarrabit. Et petimus bonitatem tuam coram Deo teste et judice, ut nimis festinanter nostros lenias dolores, et laetabunda nobis celeriter mittes [ Lamb., mittas] nuntia, ut laeti effecti (0067B)animo, die noctuque, pro te tuisque fidelibus, coram sacris sanctorum principum apostolorum Petri et Pauli Confessionibus Domino fundamus preces.

===II. 23 ITEM EPISTOLA GREGORII SECUNDA AD CAROLUM MISSA=== 

Similiter pro defensione sanctae Ecclesiae. ( An Dom. 739, Cod. Car. II, chron. 2.)

ARGUMENTUM.

--Increbrescente Langobardorum rabie, sancti Petri basilica tunc extramoeniana expilata, obsessa urbe, iterum auxilium petit a Carolo verbis liberaliore, quam factis. Plura item latori committit secreto narranda: diffidentiae nescio quid modeste significat.

Domno excellentissimo filio Carolo subregulo Gregorius papa.

(0068A)Ob nimium dolorem cordis et lacrymas, iterata vice tuae Excellentiae necessarium duximus scribendum, confidentes te esse amatorem filium beati Petri principis apostolorum et nostrum; et quod pro ejus reverentia, nostris obedias mandatis, ad defendendam Ecclesiam Dei, et peculiarem populum, qui jam persecutionem et oppressionem gentis [ Lamb. om. gentis] Langobardorum sufferre non possumus. Omnia enim luminaria ad [ Grets. add. honorem] ipsius principis apostolorum, et quae a vestris parentibus, et a vobis offerta sunt, ipsi abstulerunt; et quoniam ad te, post Dominum, confugium fecimus, propterea nos ipsi Langobardi in opprobrium habent, et opprimunt. Unde et ecclesia sancti Petri denudata est, et in nimiam desolationem redacta; tamen omnes (0068B)nostros dolores 24 subtilius in ore posuimus praesenti portitori, tuo fideli, quae [ Centur., quos] in auribus tuae Eccellentiae suggerere debeat. Tu autem, fili, habeas cum ipso principe apostolorum, hic et in futura vita, coram omnipotenti Deo nostro, sicut pro ejus Ecclesia, et nostra defensione disposueris et decertaveris, sub omni velocitate, ut cognoscant omnes gentes tuam fidem et puritatem, atque amorem, quae habes erga principem apostolorum beatum Petrum, et nos, ejusque peculiarem populum zelando et defendendo: ex hoc enim tibi poteris immortalem [ Lamb., Gent., memorialem] et aeternam acquirere vitam.

25 IN S. ZACHARIAE EPISTOLAM MONITUM.
(0069)

I.
(0069A)Pontificiae majestatis argumenta plura exhibuit Zacharias, ut dixi agens de Gregorii litteris. Ex sequenti epistola decretali nil tale suppetit; omnia enim spectant directam pontificis potestatem: et nisi ex allatis Gregorii ejusdem litteris imploratae Francorum opis testimonium minime dubium haberemus, ad indirectam quod attinet, nullum sanctae sedi cum Francis negotium intercessisse videretur: tam altum de ea silentium est in hac epistola! Quin etiam indicia plura exstant abjectae spei omnis, quam unum Gregorium vidimus in Francis collocasse. Eodem quippe anno exeunte, quo idem pontifex semel et iterum tentarat animum Caroli Martelli, ut Langobardorum furorem ab apostolica sede averteret, litteras ad Bonifacium de ecclesiis Germaniae et Franciae (invitus arbitror) ita claudit: « Data IV Kal. Nov. imperante domno piissimo Aug. Leone imperii ejus an. 23, sed et Constantino Magno imp. ejus filio an. 20, ind. 8. (Labbe Concil. tom. VI, p. 1475) » . Perinde successor (0069B)ejus Zacharias epistolis fere omnibus impii Copronymi annos adjungit. Et, quod maxime notandum velim, concilio Romano, quod iste habuit anno 743, hujusmodi epoche adjicitur: « Factum est hoc concilium anno secundo Artabasdi imperatoris, necnon et Liuthprandi regis anno trigesimo secundo ind. 12 feliciter. »

II.
Veritati equidem adversarer, si ex characteribus istis temporum ante excitatam imperatoriam dignitatem in Occidente, aut dominationem Augustorum orientis, quod minus recte ab aliquibus fit, aut Langobardorum jus ullum elicerem in sancta republica, quam pontifex tum temporis moderabatur. Etenim notariorum consuetudini tribuenda potius est appositio temporis, quam certo inde aliquid statuendum de republica. Nihilominus, citra Augustorum annos, quos ascribere moris erat, Artabasdi qui dejecto impio Constantino imperium invaserat; et Liutprandi Langobardorum regis, qui Zachariae quatuor urbes, et patrimonia aliquot restituerat, sanctaque (0069C)de republica bene erat meritus, numerari annos videmus: hujus quidem, quia respiratura per eum Italia videbatur; illius vero, quia impietati finem allatum iri credebatur. E contrario Caroli Martelli, ad quem confugere, dura 26 urgente necessitate, oportuit, nullo usquam in monumento reperiuntur notata patriciatus tempora. Quid dico tempora? ne patriciatus quidem mentio ullibi reperitur praeterquam in sensu, quo Franci eam dignitatem usurpabant, tanquam ducatu praestantiorem (DuCange V. Patricii ). Quare Gregorius II an. 724 ante coeptam Graecorum impietatem, Patricium appellavit Carolum Martellum (Labbe Conc. tom. VI, p. 1447). Eam tamen rem minime omitti decuit, si patricius Romanorum, ut una cum Francis eruditi recentiores tenent, fuisset. Ab anno enim 738, cum legatione tentatus est Carolus, ad ejus mortem triennium fere excurrit (quod in paucos menses anni 741 nullo jure contrahi, est demonstratum); praeterea Zachariae (0069D)sunt anni decem, totaque ea temporis intercapedine et litterae Gregorii III ad Bonifacium, ac praesules Langobardiae; et Zachariae plures item litterae, aliaque non pauca monumenta exstant, praecipue litterarum commercium Bonifacii et Francorum cum Zacharia: neque Caroli Martelli ulla merita memorantur; plurima vero enarrantur damna Francorum ecclesiis illata, quae aperte pugnant cum iis, quae de eodem praedicantur.

III.
Et vero, ut Baronio aliisque assentiar Carolum defendentibus a funesta illa nota, quam in Bonifacii litteras irrepsisse aiunt; Hincmari (ep. 6, cap. 19) ac praedicti Bonifacii testis oculati verbis fidem negem? (0070A)Zachariam is monet (Cod. Bonif. ep. 132, et Labbe ubi sup., p. 1495) se vocatum a Carolomanno altero ex Martelli filiis, ut maximo vulneri ecclesiis suae provinciae inflicto mederetur convocata synodo: « Promisit, inquiens, se de ecclesiastica religione, quae jam longo tempore, id est non minus, quam per 60 vel 70 annos calcata et dissipata fuit, aliquid corrigere, et emendare velle. » Ac paulo infra miseram describens conditionem ecclesiarum, quam Caroli opera subiisse illas ait, prosequitur: « Modo autem maxima ex parte per civitates episcopales sedes traditae sunt laicis cupidis ad possidendum, vel adulteratis clericis, scortatoribus, et publicanis saeculariter ad perfruendum » . Duae synodi Germanica, et Liptinensis, ea de re celebratae an 742 et sequenti; necnon Suessionensis in altera regni parte, quam Pippinus Carolomanni frater moderabatur, Bonifacii relationem confirmant. Praecipue autem comprobari illam patebit ex tot capitibus disciplinae corruptae, quae sequenti (0070B)epistola continentur.

IV.
Eam scilicet dedit Zacharias ad Pippinum, episcopos, abbates, et caeteros Francos anno 747 exeunte vel sequentis initio, postquam Carolomannus, nuntium remittens terreno principatui, Romam 27 venerat, monachumque induerat in Cassinensi coenobio. Chronologiam hanc aliis ejusdem pontificis litteris acceptam referimus. Datae istae sunt « Nonis Jan., imperante domno nostro piissimo Aug. Constantino a Deo coronato magno imp., anno 28, imperii ejus an. 6, ind. 15 » , ad Bonifacium, ut praefatam epistolam Pippino, etc., legi curet in synodo. Cumque aliquid discriminis inveniatur in tribus iis characteribus temporis, hinc est, quod Cointius vult datas anno 748, Sirmondus et Pagius 747, verum Cointii potiorem sententiam esse, eique adhaerendum puto; quanquam indictio, et annus imperii sextus designent annum 747. Nam Carolomannus Romam venit mense Martio, ut animadvertit Pagius (an. 747, n. 1), seu potius Junio, ut contendit ibidem cl. Mansius, (0070C)et quidem anno 747, quod constanter tradunt auctores omnes veteres. Cumque epistola Zachariae uni « Pippino majoridomus in regione Francorum » dirigatur, hinc palam fit Carolomannum dignitati eidem bipertito divisae renuntiasse, antequam litterae darentur ad Pippinum, etc., quae alteras ad Bonifacium praecesserunt. Quod si anno 747 ineunte, seu Nonis Januarii utrasque datas esse quis velit, Continuatorem Fredegarii et chronologos omnes apud Baronium et Pagium mentitos, rem sane difficilem, demonstret necesse est. Quamobrem statuendam reor cum Cointio aetatem litterarum anno 748. Hactenus de chronologia, quae litterarum pars minima est.

V.
Quod serio animadverti debet, sex fere annorum spatio uterque Martelli filius sanctissimi viri Bonifacii opera disciplinam pessum datam vix erigere aliquantulum potuerant. Ea propter ut nihil de Martelli laudibus detrahatur, id pro certo habendum est, principem istum Bonifacii ejusdem praedicationi (0070D)in Germaniae partibus constanter favisse sub utroque Gregorio. Quod docent Mundeburdi ac defensionis monumentum, quo Carolus Bonifacium Germaniae apostolum ubique excipiendum in regno Francorum mandavit missionis initio; et litterae quas Gregorius II se dedisse « Carolo filio nostro patricio » testatur anno 747, ut praedicationem Bonifacii ab episcopo quodam turbari non sineret (Labbe Conc. tom. VI, p. 1446, seq.). Gregorii pariter tertii litterae sub finem anni 739 uberrimae testes sunt continuati per Carolum studii atque operae ut totum Francorum regnum Christi fidem amplecteretur: sic enim Bonifacio gratulatur pontifex: « Quae innotuisti jam de Germaniae (0071A)gentibus, quas sua pietate Deus noster de potestate paganorum liberavit, et ad centum millia animas in sinu matris Ecclesiae tuo conamine et Caroli principis Francorum 28 aggregare dignatus est. » At contra nullam Romanae Ecclesiae opem, utcunque legatione atque iteratis litteris rogatum, allaturum fuisse historia omnis docet, adversus recentiorum conjecturas et argumenta, quibus nil infirmius in rebus facti: foedere enim cum Langobardis, perpetuisque domi ac foris bellis impediebatur, quin faciles praeberet aures flagitanti pontifici. Quin etiam vulneribus eorumdem bellorum causa jam antea inflictis Gallicanae Ecclesiae, novum vulnus, idque acerbius adjecit disciplinam pervertendo, quod sexto post ejus mortem anno maximae curationis indigens, apostolicae tandem sedi detectum est.

VI.
Opportunum ea quidem remedium attulit. Nam Zacharias Francorum consultationi septem et viginti capitibus conceptae singillatim respondit auctoritate canonum prolata. Novo is, atque antea inaudito (0071B)exemplo apud sanctam sedem, cujus erat in more positum scrinia, seu bibliothecam adire, ubi quaestiones hujusmodi ad eamdem deferebantur, collectione canonum usus est versionis Dionysianae. Non utique collectione ipsa Dionysiana, sed breviario Cresconii, quod ex Collectione illa coaluerat, Adrianique codicis, ac demum canonis (ut canonum Ecclesiae Romanae Codex audiebat) fons et origo fuit. Qualis hic canon, seu Codex canonum fuerit, quisve ejus usus, Leo IV, nos edocet (Labbe Conc. tom. VIII, p. 32) perspicuis hisce verbis: « De libellis et commentariis aliorum non convenit aliquem judicare, et sanctorum conciliorum canones relinquere, vel Decretalium regulas, id est quae habentur apud nos simul cum illis in canone, et quibus in omnibus ecclesiasticis judiciis utimur, id est apostolorum, Nicenorum, Ancyranorum, Neocesariensium, Gangrensium, Antiochensium, Laodicensium, Chalcedonensium, Sardicensium, Carthaginensium, Africanensium, et cum (0071C)illis regulae praesulum Romanorum Silvestri, Siricii, Innocentii, Zosimi, Coelestini, Leonis, Gelasii, Hilarii, Symmachi, Simplicii. Isti omnino sunt, per quos judicant episcopi et per quos episcopi simul et clerici judicantur » .

VII.
Hujusmodi canonem esse adhibitum a Zacharia, qui centum fere annis Leonem IV praecessit, non contendo. Illud affirmare non dubito, quod Zachariae usus collectionis refertur acceptus, quae nono demum saeculo in codicem illum canonum evaserat, quem nuper descriptum vidimus. Sirmondi opinionem, qui canones Joannis II, litteris an. 534 suppositos pro veris habuit, eruditosque omnes secum traxit; ita ut passim tribuatur collectionis Dionysianae usus sanctae sedi ab ipsa ejusdem origine; Sirmondi opinionem, inquam, neque hujus temporis, 29 neque hujus loci est rejicere. Falsitatem tantummodo patefacere non gravabor, sancta scilicet sedes ante octavum fere saeculum, cum Ecclesiae praeerat (0071D)Zacharias, canones tantum Nicaenos et Sardicenses tuebatur, Constantinopolitanos aperte rejiciebat, et siquem ex Chalcedonensibus adhibuit, tres illos tantum adhibuit, qui ante recessum legatorum conditi erant in fine sessionis 6, tametsi ipsi etiam reperiantur inter alios act. 15, quarto nimirum, tertio, et vicesimo loco. De iis luculenter Pelagius II in epistola ad Histros (Labbe Conc. tom. V, p. 615, 629, seq.) « In actionis, inquit, sextae terminum jam canonum norma praelibatur, dum illic a principe venerabilibus episcopis dicitur: aliqua sunt capitula, quae ad honorem vestrae reverentiae vobis reservavimus. . . . . Praelibatione itaque sextae actionis ostenditur, quia jure constitutiones canonum nonnisi in septima continentur. . . Quamvis si solerter aspicimus, canonum regulas positas non, sicut putatur, in septima, sed intextas sextae actioni invenimus. » Quod si animadvertisset Natalis (sec. V, diss. 15, art. 4), haud tribuisset Gelasio vicesimum canonem (0072A)Chalcedonensem; eum quippe esse tertium ex propositis a Marciano, probatisque a concilio in fine actionis sextae deprehendisset.

VIII.
Ad Constantinopolitanos vero quod attinet, sanctus Gregorius Pelagii II successor Eulogio Alexandrino, et Anastasio Antiocheno scribit in hanc sententiam (lib. VI, ep. 31): « Canones quidem Constantinopolitani concilii Eudoxianos damnant, sed quis fuerit eorum auctor Eudoxius, non dicunt. Romana autem Ecclesia eosdem canones vel gesta synodi illius hactenus non habet nec accipit. In hoc autem eamdem synodum accepit, quod est per eam contra Macedonium definitum. Reliquas vero haereses, quae illic memoratae sunt ab aliis jam patribus damnatas reprobat. » Et cum in synodica ad patriarchas Orientis (lib. I, ep. 24) quatuor se concilia venerari ait, ut quatuor Evangeliorum libros, continuo subjunxit, quatenus haereses damnarunt: ne quis forsan suspicaretur, conciliorum acta illum amplecti, quatenus condiderunt canones ambitioni (0072B)praesulum Constantinopoleos faventes, legatisque sanctae sedis absentibus. Ita factum puta a Gregorii successoribus pene usque ad finem septimi saeculi: cum religioni haberi coeptum est oecumenicis ex conciliis quidpiam respuere. Id constat ex libro Diurno pontificum (cap. 2, tit. 9): namque indiculum, seu professio Romani pontificis, post defunctum Constantinum Pogonatum, sive post annum 685 edita, perspicue docet, acceptum fuisse Romanae sedi quidquid in conciliis generalibus actum erat: « Sancta quoque universalia 30 concilia Nicaenum, Constantinopolitanum, Ephesinum primum, Chalcedonense, et secundum Constantinopolitanum, quod Justiniani piae memoriae principis temporibus celebratum est usque ad unum apicem immutilata servare: et una cum eis pari honore et veneratione sanctum sextum concilium quod nuper Constantino piae memoriae principe, Agathone apostolico praedecessore meo convenit, medullitus, et plenius conservare. »(0072C)

IX.Inversionis causae non longe petendae. Tanta rerum inscitia tum temporis fuit in ipsa Urbe, ut praeter fidei dogmata, quae ignorari non poterant, ne falsa quidem a veris satis secernerentur. Exemplo sunt Marcellini, Silvestri, Xysti et Polychronii acta, de quibus, recte, ni fallor, P. Constantius (Praef. ad. lit. Pont. tom. I, pag. 99): « Non sapiunt, inquit, haec opuscula Romani hominis, et ecclesiasticae disciplinae doctrina vel mediocriter tincti ingenium, ac stylum, sed neophyti cujusdam Gothi, qui suum in apostolicam sedem studium ut declararet, mendacium dicere religioni non habuit. » Ejusmodi vero farraginem tanti habuit Theodorus Cantuariensis episcopus qui sub finem septimi saeculi florebat, ut quaedam inde traducere in suum Poenitentiale non dubitarit, quare Natalis Bedae auctoritate fretus Theodorum commendans (sec. VII, cap. 4, art. 10), subdit, aliena quaedam ab Evangelio (0072D)et traditione in Poenitentiali esse. Nihilominus sanctae ipsi sedi sapiunt: ita ut sanctus Gregorius III suum et ipse poenitentialem librum conficiens ita monitum voluerit lectorem in praefatione (Labbe Conc. tom VI, pag. 1476.): « Ex multis allegoriarum floribus, et de magnorum tractatibus, prolatisque sermonibus, Patrum dictis, canonumque sententiis, id est Isidori, Augustini, Gregorii, Bedae, Gelasii, Innocentii, Theodori, Cassiani, Egberti, vel caeterorum, ad opus consacerdotum nostrorum excerpere atque insimul colligere hunc ibellum poenitentialem studuimus. » Quamobrem recte animadvertit Morinus (De poenit. lib. VII, c 1, n. 17) minime mirandum esse: « si Theodori archiepiscopi viri suo saeculo doctissimi atque propter auctoritatem summi pontificis, a quo consecratus et in Angliam missus fuerat, omnibus acceptissimi liber poenitentialis brevi tempore universum fere Occidentem pervasit, illumque imitati sint multi alii episcopi (0073A)non tantum ipsius poenitentialem probantes, sed etiam alios instar illius commodiores, et ampliores componentes. 31

X.
Quae sane animadversio quam vera sit, venerabilis Bedae liber De Remediis peccatorum, pauloque post Egberti Eboracensis episcopi Poenitentialis, aliique plures in Galliis, necnon Romanus antiquus apud Canisium, et quem nuper memorabam Gregorii III, Graecis omnes canonibus redundantes, ac suppositis quandoque rebus respersi, uberrime testantur. En certa aetas collectionis canonum, quam sancta sedes amplexa est: cum enim Graecos canones ubique cognitos videret, magnamque eorum segetem Cresconii ex Breviario haberet (qui praesertim per materias digesti, compendium laboris scrinialiis, remque acceptissimam pontificibus exhibebant), tunc sensit, facili admodum negotio episcoporum consultationibus responderi posse; nec nisi raro bibliothecae codices evolvi exinde coepti. Utinam scribendi istud genus minus late pervagatum, aut (0073B)obtusis minus ingeniis lenocinatum esset! Quem enimvero eruditorum latet, Adriano pontifici tributa diu esse octoginta illa capita Angilramni, queis plura continentur ab Ecclesiae disciplina abhorrentia, non pauca etiam a bonis moribus absona? Baluzii tantum opera compertum tandem est, quis illa congesserit, nam optimis ex codicibus verum auctorem protulit ( Praef. ad Ant. Aug. dialog. ): « Incipiunt capitula collecta ex diversis conciliis, sive decretis pontificum Romanorum ab Angilramno Metensi episcopo, et Adriano papae oblata: » et quidem « XIII Kalendas Octob. indict. 9, » seu anno 785, ut est in editis exemplis. Inde autem profluxisse putat Petrus de Marca (De Concord. sac. et imp. l. VII, c. 20) Isidori Mercatoris merces, quae disciplinam penitus everterunt: quamvis alii sentiant istas capitulis praeivisse, nec de aetate quidquam certi audeant definire. Ista vero huc non pertinent: quare ad collectionem canonum revertor, qua primum omnium (0073C)pontificum usum esse Zachariam contendo.

XI.
Pugnantia proferre videar, qui Gregorio III nuper aiebam collectionem ejusmodi fuisse usui; modo Zachariam qui Gregorio successit, alios omnes praeivisse contendam. Aliud vero est collectionem probasse, indeque in suos libellos aliquid transtulisse; aliudque de disciplina decernere auctoritate illorum canonum, quod Zacharias fecit his litteris in Franciam missis, novo, ut aiebam, atque antea inaudito exemplo. Hunc secutus est Stephanus II in responsis anno 754 datis, dum erat in Francia (Labbe, Conc. tom. VI, p. 1650 seq.); uterque enim collectione utitur contra morem praedecessorum, aliquo tamen cum discrimine inter se. Namque ad concilia quod attinet, tam Zacharias quam Stephanus numerandi rationem sequuntur, qua usus est Cresconius, 32 singula nimirum capita cujusvis concilii seorsim recensentes. In decretalibus autem litteris laudandis, tametsi uterque dissidet a (0073D)Cresconio; Zacharias, ubi (Cap. 20, seq.) affert Innocentii decreta 14 et 20, sequi videtur Dionysium: Stephanus vero capita Decretalium profert juxta numerum uniuscujusque epistolae, ut de conciliis est dictum; non enim decreta uniuscujusque pontificis cum Zacharia, sed capita cujusvis epistolae, ejus nomen etiam enuntians, cui scripta unaquaeque fuit, diligenter enumerat. Id autem inde factum puta, quod Breviarium Cresconii capitibus trecentis constans, ad singula capita plures, paucioresve canones titulosque Decretalium epistolarum alios tempore alio latos indicabat, qua re ad quamvis quaestionem solvendam nihil accommodatius; at indicatos canones, titulosque Decretalium aliunde petere oportuit. Hinc est quod Zacharias Dionysiana ex collectione sumpsisse videtur canones, et decreta, quippe qua usus erat Cresconius; at Stephanus canones inde tantum decerpsisse.

XII.
Quamvis autem haec testimonia valde perspicua (0074A)sint versionis Dionysianae apud sanctam sedem: non utique intra ejus collectionis limites coarctandum est jus vetus sanctae Romanae Ecclesiae, quod tantopere Justellus, et prae aliis Natalis contendunt, suppositos illos canones Joannis II litteris, Sirmondo auspice, obviis ulnis amplectentes. Nam, praeterquam quod nemo ex Joannis successoribus Dionysiana versione usus est, ita ut Gregorius III in laudato Poenitentiali sancti Isidori Hispalensis versionem adhibuerit (ipsa eadem est quam Mercator usurpavit), sanctus Zacharias, qui primus Dionysianae versionis acceptor fuit, et ipsa in epistola ad Francos collectionis limites excessit, et in concilio Romano (Labbe, Conc. tom. VI, p. 1549) decreto inhaesit Gregorii II, de gradibus agnationum, quod et successores fecisse constat late extra collectionem vagantes per omnium decreta pontificum, quorum tam modicam partem Dionysius collegit. Itaque, nisi veritati adversari quis velit, illud fateatur necesse est, quod ante conditam collectionem propriam, (0074B)quae Canon dicebatur, nulli alii collectioni se obligavit sancta sedes; tametsi Cresconiano Breviario duce quaecunque in sacra bibliotheca erant, oblata occasione adirentur, adeoque Dionysiana collectio potissimum tereretur. Post Zachariae vero tempora certis limitibus coarctari coepisse judicia ecclesiastica, caeteraque ad disciplinam et mores attinentia non est dubium, quoad canon ipse prodiit.

XIII.
Et vero Stephanus III anno 769 in concilio Romano ita sanxit: « Non amplius suscipiantur apostolorum canonum prolata 33 per sanctum Clementem, nisi quinquaginta capita, quae suscipit sancta Dei catholica Romana Ecclesia. » Itaque sancta sedes quinquaginta illis apud Dionysium, et Cresconium selectis jam insueverat: cum Zacharias ante annos duos et viginti uti illis coeperat. Adrianus postmodo successor Stephani non modo canonum illorum quinquaginta, sed orientalium omnium conciliorum, quae in collectione sunt, praeter generalia, (0074C)compendiariam explicationem canonum tradidit Carolo Magno, ut ad reformandam in Galliis disciplinam illa uteretur. Quamobrem collectos eos canones non amplius aversabatur sancta sedes. Hac autem super compendiaria traditione canonum, quam Pagius, Labbeus, Basnagius mutilam esse decernunt, nec Adriano tribuendam existimant, nonnulla breviter animadverti oportet, quae integram illam esse demonstrent, atque Adriano vindicent contra eorum sententiam praecipitem.

XIV.
Ac primo canones apostolorum 45 esse videntur, quia vicesimus primus tres simul conflatos continet 21, 22, 23, vicesimus quintus duos 27, 28, totidemque tricesimus quartus 37, 38, ac denique tricesimus septimus tres 41, 42, 43, ita ut uno plures videantur; at quintus et quadragesimus in duos divisus ad unitatem reducendus est, sic totos quinquaginta habebimus. Neocaesarienses quindecim videntur, quia secundus bipartito dividitur. Perinde (0074D)Laodicenus 35 cum sequenti in unum revocati 59 Laodicenos efficient. Antiocheni pariter 25 erunt, modo decimus et undecimus simul conflati secernantur. Operosior res est in Africanis: etenim post canonem 49 sequitur 60 et 99 cum sequenti conjungitur, perveniturque ad num. 105, cum centum tantummodo esse debeant Africani canones, quos 33 Carthaginenses praeeunt, juxta Breviarium Cresconii; quo haud dubie Adrianum esse usum demonstrant et divisio haec 33 Carthaginensium ab Africanis centum, qui Dionysio tanquam Africani omnes continuata serie 133 numerantur, et concilia Graeca unumquodque suam aciem ducentia. Nihilominus ex decem iis qui videntur deesse, ne unus quidem desideratur in Cresconii Breviario.

XV.
Etenim nonus decimus de visitatione provinciarum peculiari Africae; 49 de manumissionibus in Ecclesia celebrandis cum imperatoris venia; 51 de idolorum reliquiis exstirnandis; et 75 qui duorum (0075A)conciliorum initium est contra Donatistas, et contra Pelagii, et Coelestii haeresim; quatuor isti, qui Dionysio sunt 52, 82, 84, 108, tanquam inutiles a Cresconio omittuntur, quare et Adrianus eos deserit, hac tantum in re ab illo recedens, quod numerandi ordinem prosequitur, 34 ubi praedictos canones omittit, ne manca videatur series, numeratque quinque suprema capita, quae a Cresconio non recensentur. Ita novem his capitibus addendo centesimum, quod Cresconius fecit ex 99 in duas partes diviso, ut videre est Breviarii cap. 287 (Bibl. vet. Jur. tom. I, pag. 108, append.), lacuna illa numerorum decem explebitur. Et est notandum cum Labbeo (Conc. tom. II, pag. 1669) quod in cod. Vat. n. 4929, ad centesimum caput haec leguntur: « Hoc capitulum Aurelii cum subscriptionibus episcoporum in canone apostolici Romae non habetur » . Quae mirum in modum comprobant, perinde Adrianum, ac Zachariam Cresconiana collectione, seu Breviario usum esse, non Dionysiana, cujus tantum (0075B)versio idcirco adhibetur, quia Cresconius inde hausit suum indicem, et anonymus, qui canones integros apposuit, indidem eos decerpsit.

XVI.
Quid dicam de duplici eorum hallucinatione, dum alio capite mutilum dictitant Adriani codicem: quod nimirum initio canonum Carthaginensium legunt: « Deinde etiam 20 capitulis Nicaeni concilii recitatis, ut superius descripta inveniuntur, communi decreto statuerunt capita 33 quae sequuntur? » Estne hoc de monumentis veterum recte judicare? Compendium, id est eorum quae praeiverunt centum capita in Africano concilio ex variis synodis recitata, quaeque apud Labbeum audiunt; concilium Carthaginense VI in decem capita distributum, et apud Justellum tam in collectione Dionysiana, quam in codice Africano, citra ullam divisionem in plura vel pauciora capita locum tenent praefationis: tametsi actio prima concilii Africani revera sit. Eadem fere verba Justellus refert citatis locis, quae Adrianus exscripsit, (0075C)et tam Dionysiana collectio quam codex Africanus, quem Adrianus secutus est, habent: « statuta quoque Nicaeni concilii in 20 capitulis similiter recitata sunt, sicut in superioribus inveniuntur adscripta. Deinde quae in conciliis Africanis promulgata sunt, actis praesentibus inserta noscuntur. » Quamobrem mentio illa Nicaenorum canonum ad Africanas synodos refertur, non vero ad Adriani codicem, qui proinde hoc capite mutilus injuria dicitur. Quid enimvero Nicaeni huc canones advocandi sunt, si Adrianus Chalcedonenses quoque inde abstulit, unoque in codice oecumenica sex concilia dedit Carolo, quorum veluti appendicem esse voluit has Graecas regulas simul cum Africanis ab eo descriptis, mutatis, et emendatis, ut prostant? Nonne satis perspicue rem docet in praefatione? Quin etiam monendos episcopos ita censuit: « Sed in his omnibus illa sequi debemus 35 quaecunque a Nicaeno concilio, et a sancta atque apostolica Ecclesia (0075D)Romana non discrepare videmus. »

XVII.
Postrema haec demonstrant quam inepte collectio Dionysiana ascribatur sanctae sedi usque ab initio sexti saeculi: dum Adrianus de ubique jam receptis iisdem regulis seu canonibus, qui suis etiam praedecessoribus Zachariae et Stephano II usui fuerant (Canones praecipue apostolorum quinquaginta a Stephano III probati erant in conc. Lat.), tanta cum circumspectione loquitur. Attamen eorum nonnullos pro summa auctoritate correxerat, ut patet. Canon, exempli gratia, apostolorum 27, lectoribus et cantoribus nubendi facultatem impertitur. Adrianus autem scripsit: « Quod lectoribus tantum liceat matrimonium contrahere. » Can. apost. 46 absolute prohibet baptisma haereticorum ab episcopis, presbyteris, diaconis comprobari. Adrianus explicat: « Episcopus, presbyter baptisma haereticorum non in nomine Trinitatis baptizantium suscipiens damnetur. » Canon Ancyranus 9 diaconis matrimonium (0076A)permittit, si ordinationis tempore continere non posse dixerint. Adrianus emendat: « Diaconi incontinentes deponantur. » Can. Neocaes. 4 gratiae divinae concupiscentiam non consummatam tribuit. Contra Adrianus: « Gratiae divinae non imputetur, si desiderata libido non perficitur. » Can. Antioch. 10 chorepiscopis permittit ut ordinent lectores, subdiaconos et exorcistas. Adrianus: « Chorepiscopi ordines inferiores usque ad subdiaconatum dare non possunt. » Ejusdem concilii 12 de episcopis et clericis post iteratum judicium iterum ad imperatorem confugientibus repellendis, sic Adrianus recte, et juxta Ecclesiae regulas: « Clerici damnati si imperatorem adierint, nunquam restituantur. » Quintusdecimus ejusdem concilii canon apostolicae sedi aperte contrarius omnino omittitur numero tantum apposito. Hic autem expendendi Adriani codicis finem facio; nam hucusque allata hallucinationem eorum patefaciunt, qui Compendii volunt auctorem (0076B)quemdam alium; Adrianum vero canones totos expansos tribuisse Carolo: quasi vero emendationes, ac variationes ejusmodi ab alio quam a pontifice potuissent fieri.

XVIII.
Ad canonem quintum decimum quod attinet, silentio praeterire non debeo, cur illum Adrianus omnino omiserit. Appellationibus ad sanctam sedem ille scilicet adversatur, quibus nulla Occidentalis Ecclesiae pars, ne Africa quidem, post agnitos Sardicenses canones, refragabatur jam inde a quinto Ecclesiae saeculo. Jam vero canon iste ipse, cujus Adrianus ne verbum quidem pronuntiat, una cum quarto ejusdem 36 concilii, et duobus apostolorum dolo malo est subjectus epistolae Joannis II in causa Contumeliosi Regiensis episcopi; eamque ex variis codicibus inconstanter istas merces exhibentibus, praecipue ex uno Rhemensi Sirmondus in lucem protulit, tanto cum successu, ut Justellus Cassiodori auctoritate, et hujus epistolae, collectionem Dionysianam ab ipsa origine receptam velit ab apostolica sede (0076C)(Praef. ad Cod. univ. Eccl. p. 19). Deinde sequitur: « Atque haec est prima et antiquissima decretalium pontificum collectio, quae Liber Decretorum dicta est a Zacharia papa, epistola ad Pippinum, etc. » Postremo ex decretalibus, et canonibus (memorata editione a Wendelstino facta Moguntiae an. 1525, aliaque Lutetiae Parisiorum) decernit: « Atque ipse est codex canonum, qui ab Adriano I papa Carolo Magno regi Romae oblatus est anno 805 (erat tum pontifex Leo III, qui ante annos decem Adriano successerat) ad usum Ecclesiarum Occidentalium . . . . . Atque hi sunt canones et decreta, quibus in judiciis ecclesiasticis Romana usa est Ecclesia, ut testatur Leo IV papa, qui concilia ipsa et pontificum decreta, quae hoc codice Romano continebantur, recenset. » Ita ignotae suppositionis a viro doctissimo Sirmondo evulgatae pessimo publico, unico praesidio fultus vir aeque doctissimus Christophorus Justellus Natalem secum traxit, minoresque alios: et uno verbo jus (0076D)apostolicae sedis super levissimo isto fundamento collocavit, plaudentibus caeteris.

XIX.
Jam dixi controversiam ejusmodi nec loco nec tempori convenire: fundamentum tantummodo diruendum suscepi, quod mihi videor perfecisse. Caeterum parum scite Justellus Cassiodori auctoritate nititur ut sanctae sedi tribuat collectionem Dionysianam in judiciis. Cassiodorus enim (tam longe est, ut naturam illam ei collectioni ascribat) qui Dionysio familiarissime usus erat; ejus virtutibus, atque exemplis, fortasse etiam consiliis motus monasterium in suo fundo prope Schylacium ulterioris Calabriae oppidum condidit, vitamque monasticam et ipse est amplexus. Ea occasione collectionem Dionysianam transcribi fecit suisque monachis legendam suasit; quod ut efficacius faceret, Romae etiam passim legi testatus est. Verba ipsa ejus proferam, ne veritati videar fucum facere (De Divin. lect. cap. 23): « Petitus a Stephano episcopo Salonitano ex Graecis (0077A)exemplaribus canones ecclesiasticos moribus suis, ut erat planus atque disertus, magna eloquentiae luce composuit, quos hodie usu celeberrimo Ecclesia Romana complectitur. Hos etiam oportet vos assidue legere, ne videamini tam 37 salutares ecclesiasticas regulas culpabiliter ignorare. » Dogmaticum hic, sive noralem librum animis, Christianorum informandis ad catholicam disciplinam, qualis tunc credebatur, a Cassiodoro describi compertum est: quamvis alium finem sibi proposuerit Dionysius, Salonitanum nempe episcopum instituendum ad ecclesiasticas regulas tum quae in conciliis decretae fuerant, tum quae minus certae apud nonnullos erant in pretio, ut idem testatur in praefatione. Apostolicae autem sedi, quae regulas, seu canones illos nonnisi post duo saecula amplecti coepit, neque Dionysius, neque Cassiodorus fuisse usui affirmant, aut affirmare possunt. Falso igitur jus vetus in ea collectione statuitur.

XX.
Nec praetereundum quod Cassiodorus de canonibus (0077B)tantum agit: decretales quippe epistolas constat, a Dionysio postea collectas, ut Juliano presbyteri cardinali morem gereret, cujus maxima cura erat quae ad ecclesiasticam disciplinam pertinerent inquirere, quod Dionysius idem testatur. Quae vero est ejusmodi collectio, privata auctoritate facta, sacraeque bibliothecae forulis minime excussis? Exsulant inde scilicet praecipuae sancti Leonis epistolae ad episcopos, et principes conscriptae anno 449, in magna ea commotione totius Orientis ob haeresim Eutychetis, inque iis duae celebres ad Flavianum, octava et decima omnium celeberrima de qua concilium sub Gelasio ita decrevit non multo ante Dionysii adventum Romam: « Cujus textum quispiam si usque ad unum iota disputaverit, et non eam in omnibus venerabiliter receperit, anathema sit. » (Labbe, Concil. tom. IV, pag. 1263). De Siricii, Innocentii, Gelasii (cujus nonam tantummodo collector novit) decretalibus litteris a collectione exsulantibus nihil dico. Unum id tacere non possum, quod quae ad astruenda (0077C)fidei dogmata, ad Romani pontificis potestatem, ad Ecclesiae universae regimen et ad potissima disciplinae momenta pertinent, ea omnia a collectione absunt, ut sedulo eam expendenti palam fiet. Quare doctissimos illos viros Justellum et caeteros collectionum ingenium ac finem assecutos non esse vix crediderim. De ingenio quippe luculenter Cresconius Liberino episcopo, ubi ait Ferrandum quem ipse sequitur, « Indoctorum, quorum est maxima multitudo, in eodem opere studium probatur, ut ita dixerim, sequestrasse . . . . . ea condiscere valentibus et volentibus dubitationis ambagem auferre, ut eorum plena instructio non ex difficultate scriptoris, sed ex desidia jam dependeat lectoris . . . . . probabili examinatione condiscat, utrum ex severitate, an ex lenitate suum animum debeat moderari (Bibl. vet. J., tom. I, p. 456). » 38

XXI.
Ex quibus non obscure patet, collectiones omnes usque ad octavum Ecclesiae saeculum (nam (0077D)Cresconius in septimi extremo scribebat) tam quae generales erant canonum, quam quae poenitentiales tantum continebant, publicam utilitatem spectasse, ac proinde illarum finem fuisse instructionem cleri, et quorumcunque fidelium. Cujus rei locupletissimum habemus testem Martinum Bracarensem, qui ad suam collectionem, prae aliis haec praefatur: Propterea in ipsis canonibus aliqua simplicioribus videantur obscura: ideo visum est, ut cum omni diligentia et ea quae per translatores obscurius dicta sunt, et ea quae per scriptores sunt immutata, simplicius et emendatius restaurarem. Id primum observans, ut illa quae ad episcopos, vel universum clerum pertinent, una in parte conscripta sint: similiter et quae ad laicos pertinent, simul sint adunata: ut de quo capitulo scire aliquis voluerit, possit celerius invenire (Labbe, Conc. tom. VI, p. 1381). Haec profecto causa est cur nullam canonum collectionem sanctae sedi oblatam videre erit. Non enim (0078A)hujusmodi rivulis indigebat, cui fontes ipsi praesto erant in sacra bibliotheca, quos in omnibus causis eam adiisse per suos scriniarios compertum erit, modo, recentiorum disputationibus omissis, diligenter consulantur concilia, epistolae pontificiae, et caetera monumenta vetera, quae typis mandata exstant. Ea Christophorus Justellus, eumque secuti tot alii, juris licet peritissimi, haud morati esse videntur: quippe qui unum sibi proposuerunt, ut praepropere suum codicem canonum appingentes sanctae sedi, jus hujus vetus stabilirent, unde novum admodum discrepare ostenderent.

XXII.
Utinam barbaries per Italiam longe lateque effusa Romana etiam non hebetasset ingenia! Non enim scriniarii, taedio forsan laboris, ni fallor, compendiariam illam viam a Gregorio etiam III monstratam, proposuissent Zachariae, quam postmodum Stephanus et successores terere non dubitarunt. Haud dubie mos antiquus bibliothecam consulendi in desuetudinem sensim non abiisset; ita ut saeculi (0078B)unius spatio Canon, seu Codex canonum a Leone IV laudatus, ut supra aiebam, in episcoporum causis, rebusque ad disciplinam pertinentibus fere unus esset usui: et, quod magis dolendum, Joannes VIII, nono saeculo declinante, constitutione nimis effusa sanxerit, Anastasio teste (Praef. in Conc. Nic. II), ut canones et decreta omnia acciperentur quae fidei, moribus, sanctaeque sedis institutis minime adversarentur. Verba ipsa bibliothecarii pontificem alloquentis proferam: « Apostolatu vestro decernente, non solum illos solos 50 canones Ecclesia recipit, sed et omnes eorum, 39 utpote Spiritus sancti, tubarum, quin et omnium omnino probabilium Patrum, et sanctorum conciliorum regulas et institutiones admittit illas duntaxat, quae nec rectae fidei, nec probis moribus abviant, sed nec sedis Romanae decretis ad modicum quid resultant. » Quamvis enim suppositae istae merces in Canonem relatae nunquam fuerint ab apostolica sede, usus tamen earum permissus (0078C)altissimum vulnus disciplinae inflixit, quod ferreo saeculo decimo exputruit, nec nisi post diuturna remedia cicatricem obduxit. Ansam praeterea dedit Petro de Marca et Natali, ut tam multa de jure veteri et novo extra aleam disputarent. Quorum omnium fons est epistola haec Zachariae, quam modo subjiciam omnium oculis.

XXIII.
Ex brevibus eidem notis appositis plura iis suppetent, quae mihi visa sunt praemonenda. Duo hic adjiciam, quorum unumpate faciet Collectionis usum apostolicae sedis decretis adversantia suppeditasse: alterum vero opinionis Sirmondi falsitatem magis magisque ostendet. Primo igitur Franci rogant cap. 11: « Qui clerici etiam ab uxoribus abstinere debeant? » Reponit Zacharias auctoritate can. Afr. 37: « Episcopos, presbyteros, diaconos debere continere, alios non cogi. » Id vero cum decreto sancti Gregorii pugnat, qui exeunte sexto saeculo continentiam injunxerat etiam subdiaconis per totum Occidentem. (0078D)En verba ejus Venantio Lunensi episcopo rescribentis (lib. IV, ep. 16, 17): « Subdiaconi quoque, quos similis culpa constringit, ab officio suo irrevocabiliter depositi, inter laicos communionem accipiant. » Item metropolitae Mediolanensi: « similiter etiam et tres subdiaconos, quos fraternitas vestra lapsos innotuit, a suo semper vacare, ac decernimus privatos esse officio: quibus nihil aliud quam inter laicos sacra est praebenda communio. » Pugnantiam hujusmodi conciliat Thomassinus (Benef. l. XI, c. 63, n. 10) aiens, post annos 150, Gregorii decretum adhuc vacillasse, et parum constanter servatum esse. At bona cum ejus venia non vacillabat decretum; inducta collectio hujusmodi contraria decreta suppeditabat. Et nisi etiam ipse Sirmondo habuisset fidem, rem novam a Zacharia proferri sensisset apostolicae sedi contrariam, quia primus deseruit viam a praedecessoribus tritam. Perinde esse video de can. apost. 27, reposito consultationi 18. « Qui clerici (0079A)uxores sortiri debeant, » ab Ecclesiae enim Romanae disciplina abhorret.

XXIV.
Alterum caput, unde suppositio patet subjectorum canonum epistolae Joannis II est responsio ad consultat. 2. « De episcopis presbyteris, 40 diaconibus damnatis, » quae cum causa Contumeliosi convenit. Zacharias enim reponit unicum canonem apostolor. 29, omissis caeteris. Si autem Joannes anno 534 antequam Italiam barbaries invaderet, duos apostolorum canones, totidem Antiochenos adjiciens, horum postremum, qui est 15 contra appellationes ad sanctam sedem, adhibere non esset veritus, quidni Zacharias, barbarie jam undique effusa, qui praeterea canones alios sanctae sedi contrarios se adhibuisse non sensit, aut hunc, aut ex aliis aliquem in causa eadem attulit? Cum praesertim Cresconio duce Dionysianam percurreret collectionem? Quia scilicet tam in contumeliosi persimili causa, quam hac in consultatione, Antiocheni canones abs re erant, et solum ad impostoris molimina accommodati, (0079B)cujus patria et aetas quaeri debent in provinciis Rhemensi, et Moguntina post Ludovici Pii exauctorationem: occurrent enim cum Hincmaro episcopi alii plures appellationum osores. Sed de his alibi clarius. Audiatur nunc Zacharias ipse singillatim probans quae hucusque sunt dicta.

===III. 41 ITEM EPISTOLA ZACHARIAE PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM MISSA,=== 

Quae praetitulata est sub majorum domus nomine, eo quod nondum in regis dignitatem esset elevatus, una cum capitulis suis consultis; etiam [Lamb., Gent., a jam] dicto domno Pippino, vel sacerdotibus in partibus Franciae, qualiter respondendum, scripsit jam dictus pontifex. [ Ann. Dom. 748, Cod. Can. V, chron. 3.]
(0079C)

ARGUMENTUM.

--Consultationi Pippini principis, et Francorum capitibus septem et viginti ecclesiae illius pessumdatae depravatam disciplinam, praesulumque et cleri inscitiam patefacienti, singillatim respondet novo exemplo per canones versionis Dionysianae juxta Breviar. Cresconii, antiquo sanctae sedis more collectiones canonum aversantis non penitus derelicto

Domno excellentissimo atque Christianissimo Pippino majori domus, seu dilectissimis nostris universis episcopis ecclesiarum, et religiosis abbatibus, atque cunctis Dominum timentibus principibus, in regione Francorum constitutis, Zacharias episcopus sanctae Dei catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae in Domino salutem; gratia vobis et pax a Deo (0079D)Patre omnipotente, et Domino Jesu Christo unico Filio ejus, et ab Spiritu sancto ministretur

Gaudio magno gaudemus in Domino, addiscentes (0080A)per relationem sublimissimi et a Deo servati praedicti filii nostri Pippini vestram omnium bonam conversationem, et quod in bonis et Deo placitis dispositionibus, unanimes atque cooperatores estis. Ita [ Lamb. add. ut] et Ecclesiae Dei et venerabilia loca per universam vestram provinciam 42 sita, atque earum praesules sacerdotes et religiosi abbates, ut condecet, in sancto habitu et conversatione sacerdotali conservetis [ Lamb., conversetis], vacantes orationibus, insistentes precibus ad implorandam divinam potentiam, et coelitus victoriam tribuendam adversus paganos [ Lamb., Gent., paganas] et infideles gentes propugnatoribus vestris. Etenim vobis in vera confessione et simplici corde ad Dominum accedentibus, sicut Moyses, ille amicus Dei, orando pugnabat (0080B)(Exod. XVII), et Jesu Nave [ Baron. et Centur., et Jonathas] cum populo Israel bella Domini praeliando, vincebat, ita et vos agere oportet, charissimi mihi, ut sitis adjutores populo vestro orando, et bonis actibus inhaerendo, declinantes a curis et negotiis saecularibus. Scriptum est enim: Vacate et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XLV). Et iterum: Accedite ad eum, et illuminamini. et vultus vestri non erubescent (Ps. XXXIII).

Principes et saeculares homines atque bellatores convenit curam habere et sollicitudinem contra inimicorum astutiam, et provinciae defensionem; praesulibus vero, sacerdotibus atque Dei servis pertinet salutaribus consiliis et orationibus vacare, ut vobis orantibus, et illis bellantibus, Deo praestante, provincia (0080C)salva persistat, fiatque vobis in salutem, laudem et mercedem perpetuam. Ex hoc quippe praesulatus vester apparebit in sanctitate, et principatus dilecti filii nostri Pippini approbabit [ Gent., approbabitur] per subjectorum potestatem et bonum dispositum. Itaque ut flagitavit a nobis, cum vestro consultu, superius effatus filius noster Pippinus, ut de omnibus capitulis, quibus innotuit, responsum demus, in quantum Domino dante valemus, de unoquoque capitulo inferius conscriptum, juxta quod a sanctis Patribus traditum habemus, et sacrorum canonum sanxit auctoritas, etiam et nos quod Deo inspirante apostolica auctoritate decernere potuimus, mandavimus in responsis.

43 Primum capitulum: « Quomodo honorari debeat (0080D)metropolitanus episcopus a chorepiscopis et parochialibus presbyteris. » In canone sanctorum apostolorum capitulo tricesimo quinto scriptum est: « Episcopos (0081A)gentium singularum scire convenit quis inter eos primus habeatur, quem velut caput existiment, et nihil amplius, praeter ejus conscientiam, gerant; cum illi soli singula [ Lamb., Gent., quam illa sola singula], quae parochiae propriae, et villis quae sub ea [ Lamb. add. sunt], competant; sed nec ille praeter omnium conscientiam faciat aliquid. Sic enim unanimitas erit, et glorificabitur Deus per Christum in Spiritu sancto. »

Item in canone Antiocheni concilii capitulo nono continet [ Lamb., Gent., continetur] ita: « Per singulas regiones episcopos convenit nosse metropolitanum episcopum totius provinciae sollicitudinem gerere, propter quod ad metropolim omnes undique qui negotia videntur habere concurrent [ Lamb., concurrere (0081B)debent]; unde placuit eum et honore praecellere, et nihil amplius, praeter eum, caeteros episcopos agere, secundum antiquam a Patribus nostris regulam constitutam, nisi ea tantum quae ad suam dioecesim pertinent possessionesque subjectas. Unusquisque enim episcopus habeat suae parochiae potestatem, ut regat juxta reverentiam singulis competentem, et providentiam gerat omnis possessionis quae sub omni [ Lamb. add. ejus] est potestate. Item, ut presbyteros et diaconos ordinet, et singula suo judicio comprehendat. Amplius autem nil agere tentet praeter antistitem metropolitanum. Nec metropolitanus aliquid gerat, sine caeterorum sacerdotum consilio. »

Item ex libro Decretorum beati Leonis papae capitulo 32 continetur: « Igitur secundum sanctorum (0081C)Patrum canones Spiritu Dei conditos, et totius mundi reverentia consecratos, metropolitanos singularum provinciarum episcopos, quibus ex delegatione nostra fraternitatis tuae cura, praetenditur, jus traditae sibi antiquitus dignitatis intemeratum habere decernimus, ita ut a regulis praestitutis nulla aut negligentia, aut praesumptione discedant, aut in habitu, aut in incessu 44 sanctitatis. » Nam et nos ab apostolica auctoritate subjungimus ut episcopus juxta dignitatem suam indumentis utatur; simili modo presbyteri (0082A)cardinales, et qui [ Lamb., Gent., et si] monachica vita velle habeant vivendi, plebi quidem sibi subjectae praeclariori veste induti debitum praedicationis persolvant, et in secreto propositum servent sui cordis; ut qui videt in abscondito Deus, reddat illis in palam. Scriptum quippe est: Quae dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini (Ps. IV). Non enim nos honor commendat vestium, sed splendor animarum.

Monachi vero lanea indumenta, juxta normam et regulam monachicae disciplinae, atque traditionem sanctorum probabilium Patrum, sine intermissione utantur. Si enim abrenuntiantes ea quae saeculi sunt, tota se Deo intentione contulerunt, de omnibus licitis [ Lamb., Gent., illicitis] debent abstinere, ut quantum (0082B)corpori suo sustinuerint laborem, tantum remunerationis praemium a Deo percipere mereantur. Apostolis quippe divinum datum est mandatum, duas tunicas non habendi (Matth. X). Tunicas dixit Christus, utique laneas, non lineas; qui ergo obedierit Dominico praecepto, bonis actibus inhaerens, habebit vitam aeternam.

Item ex canone Antiocheni concilii capitulo decimo, de his qui vocantur chorepiscopi decretum est: « Qui in vicis, vel possessionibus chorepiscopi nominantur, quamvis manus impositionem episcoporum perceperint, et ut episcopi consecrati sint, tamen sanctae synodo placuit, ut modum proprium recognoscant, et gubernent subjectas sibi ecclesias, earumque moderamine curaque contenti sint; ordinent (0082C)45 etiam lectores, et subdiaconos, atque exorcistas, quibus promotiones istae sufficiant. Nec presbyterum vero, nec diaconum audeant ordinare praeter civitatis episcopum, cui ipse cum possessione subjectus est. Si quis autem transgredi statuta tentaverit, depositus, quo utebatur honore privetur. Chorepiscopum vero civitatis episcopus ordinet, cui ille subjectus est. »

Secundo capitulo de episcopis presbyteris, et diaconibus damnatis, quod pristinum officium usurpare (0083A)non debeant: Ex libro Canonum sanctorum apostololorum capitulo vicesimo nono dictum est: « Si quis episcopus aut diaconus depositus juste super certis criminibus, ausus fuerit attrectare ministerium dudum sibi commissum, hic ab Ecclesia penitus abscindatur. »

Tertium capitulum de presbyteris supervenientibus [ Grets., superbientibus] ex concilio Carthaginense capite undecimo: « Si quis presbyter contra episcopum suum inflatus schisma fecerit, anathema sit. Ab universis episcopis dictum est: Si quis presbyter a praeposito suo correptus fuerit, debet utique apud vicinos episcopos conqueri, ut ab ipsis ejus causa possit audiri, ac per ipsos suo episcopo reconciliari; quod nisi fecerit, sed superbia, quod (0083B)absit, inflatus, secernendo se ab episcopi sui communione subduxerit, ac separatim cum aliquibus [ Lamb. add. schisma] faciens, sacrificium Deo obtulerit, anathema habeatur, et locum amittat. Si querimoniam justam adversus episcopum non habuerit, inquirendum erit. »

Quartum capitulum de presbyteris agrorum, quam obedientiam debeant exhibere episcopis et presbyteris cardinalibus ex concilio Neocaesariensi capitulo 13 ita continetur: « Presbyteri ruri et in ecclesia civitatis, episcopo praesente, vel presbyteris urbis 46 ipsius, offerre non possunt, nec panem sanctificatum dare calicemque porrigere. Si vero absentes hi fuerint, et ad dandam orationem vocentur, soli dare debebunt. Chorepiscopi quoque ad exemplum quidem et formam (0083C)septuaginta videtur esse [ Lamb., Gent., videntur esse]; ut quod ministraverunt propter studium quod erga pauperes exhibent, honorentur. »

Quintum capitulum de monachis, id est, ancillis Dei, de quibus flagitatum est, si liceat eas ad missarum solemnia, aut sabbato sancto publice lectiones legere, et ad missas psallere, aut alleluia, vel responsorium. De his in libro Decretorum beati Gelasii papae cap. 23 destinatum est: Quod nefas sit feminas (0084A)sacris altaribus ministrare, vel aliquid ex his, quae virorum sunt officiis deputata, praesumere. « Nihilominus impatienter audivimus, tantum divinarum rerum subiisse despectum ut feminae sacris altaribus ministrare firmentur, cunctaque quae non nisi virorum famulatui deputata [ Lamb. add. sunt], sexum, cui non competit, exhibere; nisi quod omnium delictorum, quae singulatim perstrinximus, noxiorum reatus [ Lamb., Gent., reatus omnis et crimen] eos respicit sacerdotes, qui vel ista committunt, vel committentes minime publicando pravis excessibus se favere significant. »

Sextum capitulum de viduis, si possint in propriis habitaculis suis salvare animas. Item ex eodem libro, cap. 21, ita continetur: Ut viduae non violentur (0084B)a pontificibus, et si professam continentiam, proposito mutato, calcaverint, ipsae per [Gent., pro] se rationem Deo pro suis sint actibus redditurae. « Nam de viduis sine ulla benedictione 47 velandis superius latius, duximus disserendum, quae si propria voluntate professam primi conjugii castitatem, mutabili mente calcaverint, periculi ejus intererit, quali Deum debeat satisfactione placare. Sicut enim si se forsitan continere non poterat secundum Apostolum, nullatenus nubere vetabatur: sic habitam secundum deliberationem, promissam Deo pudicitiae fidem debuit custodire. Nos autem nullum talibus laqueum debemus injicere: sed solum adhortationes praemii sempiterni, poenasque proponere divini judicii, ut nostra sit absoluta conscientia, et illarum pro se rationem (0084C)Deo reddat intentio. »

Septimum capitulum de laico pellente suam conjugem, ex canone sanctorum apostolorum cap. 48. « Si quis laicus uxorem propriam pellens, alteram vel ab alio dimissam duxerit, communione privetur. »

Octavum capitulum de presbyteris et diaconibus, qui se a ministerio ecclesiastico subtrahunt, et seorsum collectas faciunt, ex canone Antiocheni concilii (0085A)cap. 5 promulgatum est: « Si quis presbyter aut diaconus episcopum proprium contemnens se ab Ecclesia sequestraverit, et seorsum colligens altare constituat, et commonenti episcopo non acquieverit, nec consentire vel obedire voluerit semel et iterum convocanti, hic damnetur omnimodo, nec ultra remedium consequatur, quia [ Lamb. et Gent. add. suam] recipere non potest dignitatem; quod si ecclesiam turbare et sollicitare persistit, tanquam seditiosus per potestates exteras opprimatur. »

Nonum capitulum de clericis et monachis non manentibus in suo proposito, quod interrogatum est, in canone Chalcedonensi cap. 7 decretum est: « Qui semel in clero deputati sunt, aut monachorum vitam expetiverunt, statuimus neque ad militiam, (0085B)neque 48 ad dignitatem aliquam venire mundanam, aut hoc tentantes, et non agentes poenitentiam, quo minus redire debeant, ad id, quod propter Deum primitus elegerant, anathematizari. »

Decimum capitulum de clericis, qui sunt in pochiis [hospitalibus], monasteriis, atque martyriis, ex canone Chalcedonensis concilii cap. 9 [ Lamb., 8] ita decretum est: « Clerici, qui praeficiuntur ptochiis, vel ordinantur in monasteriis, et basilicis martyrum, in episcoporum qui in unaquaque civitate sunt, secundum sanctorum Patrum traditiones, potestate permaneant. Nec per contumaciam ab episcopo suo desiliant; qui vero audent evertere hujusmodi formam quocunque modo, nec proprio subjiciuntur episcopo, siquidem clerici sunt, canonum correptionibus (0085C)subjacebunt; si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. »

Undecimum capitulum, qui clerici etiam ab uxoribus abstinere debeant, ex concilio Africano cap. 37 ita continetur: « Praeterea, cum de quorumdam clericorum, quamvis erga uxores proprias incontinentia referretur, placuit episcopos et presbyteros seu diaconos, secundum propria statuta, etiam ab uxoribus continere; quod nisi fecerint, ab ecclesiastico removeantur officio: caeteros autem clericos ad id non cogi, sed secundum uniuscujusque ecclesiae consuetudinem observari debere. »

(0086A)Duodecimum capitulum, de his, qui uxores aut viros dimittunt, ut sic maneant, ex concilio suprascripto Africano, cap. 69, ita continetur: « Placuit, ut secundum evangelicam et apostolicam disciplinam, neque dimissus ab uxore, neque dimissa a marito, alteri conjungatur; sed ita maneant, aut sibi invicem reconcilientur; quod si contempserint, ad poenitentiam redigantur. »

49 Decimum tertium capitul. Inquisitum est, quod monachus, si clericus factus fuerit, quid agi [ Bar., agere] debeat. Ex decreto beati Innocentii papae cap. 17, continetur: « De monachis qui diu morantur in monasteriis, et postea ad clericatus ordinem pervenerint [ Lamb. add. statuimus], non debere eos a proprio proposito deviare; aut enim, (0086B)sicut in monasterio fuit, et quod diu servavit, in meliori gradu positus, amittere non debet; aut si corruptus [ Lamb., Gent., hic et infra, correptus], postea baptizatus, et in monasterio sedens ad clericatus ordinem accedere voluerit, uxorem omnino habere non poterit, quia nec benedici cum sponsa potest, jam antea corruptus; quae forma servatur in clericis, maxime cum vetus regula hoc habeat, ut quisque corruptus baptizatus, clericus esse voluisset, sponderet se uxorem omnino non ducere. »

Decimum quartum cap. Quod presbyteri, aut diaconi, si in aliquo crimine prolapsi fuerint, non possint per manus impositionem poenitentiae remedium consequi. In decreto beati Leonis papae, cap. 16, decretum est ita: « Alienum est a consuetudine (0086C)ecclesiastica, ut qui presbyterali honore, aut diaconii gradu fuerint consecrati, hi pro crimine aliquo suo per manus impositionem remedium accipiant poenitendi; quod sine dubio ex apostolica traditione descendit, secundum quod scriptum est: Sacerdos si peccaverit, quis orabit pro illo? Unde hujusmodi lapsis ad promerendum misericordiam Dei secreta [ Lamb., privata; Gent., probata] est expetenda secessio, ubi illis satisfactio fuerit digna, sed [ Lamb., si fuerit digna, sit] etiam fructuosa. »

50 Decimum quintum cap. pro eo quod interrogatum est de laicis qui ecclesias in suis proprietatibus (0087A)construunt, quis ipsos [ Lamb., Gent., ipsas] debeat regere, aut gubernare. « A sanctis Patribus ita statutum est, et in praeceptis apostolicis continetur. Juxta petitoris imploratum, ut si in quolibet fundo cujuscunque juris oratorium sive basilica fuerit constructa, pro ejus devotione in honorem cujuscunque sancti, in cujus episcopi parochia fuerit fundatum oratorium aut basilica, percepta primitus donatione legitima, id est praestantem [ Lamb., Bar., praestante] tot, gestisque municipalibus allegatis, praedictum oratorium per missas publicas solemniter consecrabis, ita ut in eodem loco nec futuris temporibus baptisteria construantur, nec presbyter constituatur cardinalis; sed et si missas ibi facere [ Lamb., Gent., si missus sibi forte] maluerit, ab episcopo noverit (0087B)presbyterum, postulandum; quatenus nihil tale a quolibet alio sacerdote nullatenus [ Lamb., ullatenus] resistatur, nisi ab episcopo fuerit ordinatum. »

Sextum decimum capitulum de clericis qui proprias ecclesias relinquunt, quid de eis agi debeat, ex canone sanctorum apostolorum, cap. 15, ita continetur: « Si quis presbyter, aut diaconus, aut quilibet de numero clericorum relinquens propriam parochiam pergat ad alienam, et omnino presbyter declinans [ Lamb., omnino declinans praeter] episcopi sui conscientiam in aliena parochia commoretur, hunc ulterius ministrare non patimur, praecipue si vocatus ab episcopo redire contempserit, in sua inquietudine perseverans. Tamen tanquam laicus ibi communicet. »

(0088A)51 Decimum septimum capitulum. Item pro episcopis, qui alterius clericos susceperint, ut excommunicentur, in eodem concilio cap. 16, continetur: Episcopus vero, apud quem memoratus esse constiterit, contra eos decretam cessationem pro nihilo reputans, tanquam clericos forte susceperit, velut magister inquietudinis communione privetur. »

Decimum octavum capitulum, qui clerici uxores sortiri debeant in 27 cap. canonum sanctorum apostolorum decretum est: « Innuptis autem, qui ad clerum provecti sunt, praecipimus, ut si voluerint, uxores accipiant, sed lectores cantoresque tantummodo. »

Nonum decimum capitulum, ut nullus presbyter aut diaconus sine commendatitiis epistolis suscipiatur, (0088B)in eodem canone sanctorum apostolorum [Lamb. add. cap. 34] continetur: « Nullus episcoporum peregrinorum, aut presbyterorum, seu diaconorum sine commendatitiis suscipiatur epistolis; et cum scripta detulerint, discutiantur attentius, et ita suscipiantur, si praedicatores pietatis exstiterint. Sin minus, neque necessaria subministrentur eis, et ad communionem nullatenus admittantur, quia a surreptione multa proveniunt. »

52 Vicesimum capitulum de virginibus velatis, si deviaverint, quid de illis agendum sit: in libro Decretorum beati Innocentii papae, cap. 14 [ Lamb., 19], assertum est: « Quae Christo spiritualiter nubunt, et a sacerdote velantur, si postea vel publice nupserint, vel se clanculo corruperint, non eas admittendas (0089A)esse ad agendam poenitentiam, nisi is cui se conjunxerant, de mundo recesserit; si enim de hominibus haec ratio custoditur, quaecunque, vivente viro, alteri nupserit, habeatur adultera, nec ei agendi poenitentiam licentia concedatur, nisi unus ex his fuerit defunctus: quanto magis de illa tenenda est, quae ante immortali se sponso conjunxerat, et postea humanas ad nuptias migravit? »

Vicesimum primum capitulum, idem de non velatis virginibus, si deviaverint, in eodem libro 20 cap. continetur: « Hae vero, quae nondum sacro velamine tectae, tamen in proposito virginali semper se simulaverunt permanere, licet velatae non fuerint, si forte nupserint, his agenda aliquanto tempore poenitentia est, quia sponsio ejus Domino tenebatur. (0089B)Si enim inter homines solet bonae fidei contractus nulla ratione dissolvi, quanto magis ista pollicitatio, quam cum Deo pepigit, solvi sine vindicta non poterit. Nam si apostolus Paulus, quae a proposito viduitatis discesserant, dixit eas habere damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt; quanto potius virgines, quae prioris promissionis fidem frangere sunt conatae? Haec itaque, fratres charissimi, si plena vigilantia fuerint ab omnibus Dei sacerdotibus observata, cessabit ambitio, iniquitas superata calcabitur, veritas spirituali fervore flagrabit, pax praedicata labiis cum voluntate animi concordabit. Implebitur edictum Apostoli, ut unanimes, unum sentientes, permaneamus in Christo, nihil per contentionem 53 nobis, neque per inanem gloriam vindicantes, non hominibus, (0089C)sed Deo nostro Salvatori placentes. »

Vicesimum secundum capitulum de his quae duobus fratribus nupserint, vel qui duas sorores uxores acceperint in concilio Neocaesariense cap. 2, continetur: « Mulier, si duobus fratribus nupserit, abjiciatur usque (0090A)ad mortem: verumtamen in exitu, propter misericordiam, si promiserit quod facta incolumis, hujus conjunctionis vincula dissolvat, fructum poenitentiae in vita permanenti. » Nos autem, gratia divina suffragante, juxta praedecessorum et antecessorum pontificum decreta, multo amplius confirmantes dicimus, ut dum usque sese generatio cognoverit, juxta ritum et normam Christianitatis, et religionem Romanorum non copulentur conjugiis. Sed nec spiritalem, id est, commatrem, aut filiam, quod absit, quis ducat temerario ausu uxorem; est namque nefas et perniciosum peccatum coram Deo et angelis ejus; in tantum enim grave est, ut nullus sanctorum Patrum, neque sacrarum synodorum assertiones [ Lamb., nullis. . . . . assertionibus], vel etiam in imperialibus (0090B)legibus quispiam judicatus sit; sed terribile Dei judicium metuentes siluerunt sententiam dare.

Vicesimum tertium capitulum de his qui homicidium sponte perpetraverunt, in vicesimo primo capitulo Ancyrani concilii continetur: « Qui voluntarie homicidium fecerint, poenitentiae se submittant; perfectionem vero circa vitae exitum consequantur. »

54 Vicesimum quartum capitulum, item de his qui homicidium non sponte perpetraverunt; in eodem Canone cap. 22. [Bar., 25] continetur: « De homicidiis non sponte commissis, prior quidem definitio post septem annorum poenitentiam, perfectionem consequi praecepit; secunda vero, quinquennii tempus explere. »

Vicesimum quintum capitulum de his qui adulteras (0090C)habent uxores, vel si ipsi adulteri comprobantur. In concilio Ancyrano c. 19 continetur: « Si cujus uxor adulterata fuerit, vel si ipse adulterium commiserit? Septem annorum poenitentia oportet eum perfectionem consequi secundum pristinos gradus. »

(0091A)Vicesimum sextum cap. de monachis et virginibus propositum non servantibus in libro Decretorum beati Syricii papae cap. 6 continetur: « Praeterea monachorum quosdam, atque monacharum, abjecto proposito sanctitatis, in tantam protestaris demersos esse lasciviam, ut prius clanculo, vel sub monasteriorum praetextu illicita ac sacrilega se contagione miscuerint; postea vero in abruptum conscientiae desperationem perducti, de illicitis complexibus libere filios procrearent, quod et publicae leges, et ecclesiastica jura condemnant: has igitur impudicas detestabilesque personas a monasteriorum coetu, electorumque [ Lamb., ecclesiarumque] conventibus eliminandas esse mandamus, quatenus retrusae in ergastulis, tantum facinus continua lamentatione deflentes purificato possint (0091B)poenitudinis igne decoquere, ut eis, vel ad mortem saltim solius misericordiae intuitu, per communionis gratiam, possit indulgentia subvenire. »

55 Vigesimum septimum cap. de his quae non coacte, sed voluntate propria virginitatis propositum susceperunt, quod delinquant cum nupserint, etsi nondum fuerint consecratae; in libro Decretorum beati Leonis papae, cap. 28 [ Lamb., 27] continetur. « Puellae quae non parentum coactae imperio, sed spontaneo judicio virginitatis propositum atque habitum susceperunt, si postea nuptias eligunt, praevaricantur et jam, si [ Id., etiam si] nondum eis gratia consecrationis accessit, cujus utique non fraudarentur munere, si in proposito permanerent » .

Haec itaque, charissimi nobis, et dilectissimi, quae (0092A)superius annexa sunt, in quantum, miserante Deo, valuimus, inter caetera cap. deflorantes, tam sanctorum apostolorum, quam et jam [ Id. hic et infra, etiam et] et beatorum Patrum sanctiones, seu et jam et probabilium beatissimorum pontificum decreta, ut uniuscujusque capituli sententia continet, in brevi eloquio perstringentes, ad vestri praesulatus notitiam et praedicationem, atque populi vobis a Deo crediti aedificationem, mandavimus ministranda atque perficienda; hortantes vestram omnium prudentissimam sanctitatem, et procerum directionem, omni moderationi [ Lamb. et Bar., ut omnimoda ratione] non declinantes, a dextris aut sinistris, sed viam regiam incedentes, constantissime observetis apostolica mandata; etenim haec, amantissimi nobis, vobis dedimus (0092B)in mandatis, ut nec nos coram Deo de taciturnitate judicemur; nec vos de neglectu coram eo cogamini reddere rationem, sicut scriptum est in Dominico praecepto: Si non venissem, et locutus eis fuissem, peccatum non haberent (Joan. XV). Itaque nihil excusationis adhibentes, omnium rationabilium animarum salutem procuretis, 56 ita currentes in agone, ut non vituperetur ministerium vestrum, sed magis de palma victoriae bravium accipietis [ Lamb., accipiatis] juxta egregii Apostoli dictum, habentes, bonis actibus inhaerendo, repositam coronam justitiae in siderea mansione, quam vobis reddat in illum diem justus judex Dominus Deus et Salvator noster Jesus Christus, qui vivit in unitate cum Deo Patre omnipotente, et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Amen.

===57 IN STEPHANI II LITTERAS ADMONITIO.===
(0091)
(0091D)Cum Zacharias obiit supremum diem, anno videlicet 752, mensis Martii 24, duodecim infra dies duo pontifices sunt electi, utrique nomen Stephanus; at prior tridui spatio, antequam consecraretur occumbens, neque ab Anastasio Bibliothecario, neque ab antiquorum ullo inter pontifices recensetur. Panvinius, quem card. Baronius sequitur, hunc etiam refert in reliquorum numerum. Hinc factum est ut (0092D)Stephanus II, al. III, hic noster audiat, tametsi triduani illius electi vix nomen ad nos pervenerit. Stephanus igitur II ad Petri cathedram ascendit, cum temporis causae erant plures cur Gregorii III exemplo auxilium peteretur, idque opportunius, ex Francia, quod intermissum tandiu erat. Etenim Pippinus, Caroli Martelli filius, nullo amicitiae aut societatis vinculo junctus erat cum Aistulpho Langobardorum (0093A)rege: plurimis autem beneficiis devinctus erat sanctae sedi, cujus praesertim auctoritate idem primus Carolinae stirpis regnare coeperat praecedenti anno. Praeterea Carolomannus, Pippini frater, per sancti Zachariae manus monachum induens Roma Cassinum se contulerat, ubi sub Optati abbatis disciplina rebus coelestibus dabat operam. Huc accedit Bonifacii Moguntini studium fervens pro apostolicae sedis disciplina in Galliis stabilienda, firmandaque in aliquibus Francorum monarchiae partibus religione. Inde siquidem Romae cum Francis necessitudo, magnumque missorum ac litterarum utrinque commercium.

II.
Nihilominus Stephanus, qui in Lateranensi patriarchio eductus probe omnia norat, Zachariae praesertim exemplum recens prae oculis habuerat, Aistulphum initia sui pontificatus conturbantem, caedesque ac vastationes minitantem, multis muneribus mulcet, ac per legatos Paulum germanum suum, quem in (0093B)pontificatu successorem habuit, et Ambrosium primicerium pacis foedus cum illo iniit per annos 40. Quarto inde mense foedifragum, gravissimoque Romanae provinciae incolis tributo imposito, quod capitationem appellant, tyranno haud dissimilem, nova aggreditur legatione venerabilium abbatum Optati Cassinensis et Attonis sancti Vincentii ad Vulturnum, novisque amplissimis muneribus audaciam illius frangere pertentat. Cumque id minime cessisset ex voto, paulo post evenit ut imperator Constantinopoleos, 58 misso Joanne Silentiario, ac requisita pontificis opera, exarchatum, ac Pentapolim e manibus Langobardorum eripere pacis artibus moliretur. At saevissimus ille rex et pontificis preces et aequissima Augusti postulata susdeque habuit. Tum vero Stephanus captata occasione missos suos cum Silentiario Constantinopolim direxit. Pontificis ii litteras ferebant obsequii plenas, queis tum de exarchatu rem infectam enarrabat, tum suppliciter eum orabat ut (0093C)cum milite ad liberandam Urbem totamque Italiam veniret. Id factum initio anni 753, ut constanter antiqui ac recentes scriptores tradunt. Locupletissimum revera argumentum quod Romani pontifices Zacharias et Stephanus, inutili Gregorii III exemplo edocti, ne cogitarunt quidem de petendis ex Francia auxiliis; quodque ab annis licet quinque et viginti sanctae reipublicae moderatores essent, verique principes Romanae provinciae ab ipsis Langobardorum regibus haberentur, spem omnem resipiscentiae Graecorum Caesarum non abjecerant; iisdemque rempublicam tot servatam incommodis ultro reddituri erant, modo adversus nupera Aistulphi molimina periclitanti Urbi et Italiae opem ferrent.

III.
Verum, sic volente Numine, tanta socordia fuit impii Copronymi, ut neque contemptus Aistulphi exarchatui incubantis ab anno 751, cum Ravenna capta, pulsoque Eutychio exarchorum supremo, dominari ibidem coepit; neque officia et preces pontificis (0093D)eum moverint. Haec cum ita se haberent, quid reliquum erat Stephano, nisi ut divinam imploraret clementiam, quod tum ipse nudis pedibus, tum omnis populus aspersus cinere sacra templa adeundo frequenter gessit? Inde autem factum esse arbitror cum sacro Annalium principe (Baron. 756, n. 7) ut tam praesenti tamque firmo uteretur praesidio Pippini regis, per quem sancta sedes magnum habuit incrementum; nam Gregorii III praedecessoris sui vestigiis insistens, ad Francos se convertit. Opportuniori autem tempore id consilii cepit, tum ex praedictis causis, tum quia Pippini novi regis pietas summa erat in Deum, summusque amor in principem apostolorum Petrum. Peregrino cuidam datas litteras ad regem liber Pontificalis tradit (sect. 253) quas tamen nemo unquam vidit. Quare de primis hisce litteris valde dubia res est. Certe haud ita multo post Droctegangus missus regis Romae adfuit, per quem binas in Franciam litteras misit (Cod. Car., (0094A)ep. 4, 5, al. 10, 11) ex quibus patet rem geri coeptam feliciter a pontifice.

IV.
Tantum negotium esse inchoatum oretenus videtur; non enim Droctegangus litteras, sed verba salutationis secum detulit; eumdemque 59 in modum fecisse pontificem, de se ipse palam testatur. Per eum tuae sublimissimae bonitati in ore ponentes remisimus responsum. Litterisque alteris Francorum duces precatur, ut cooperatores et adjutores sint in causa sancti Petri, perseverantiam tantummodo et regi, et ducibus enixe commendans. Quod, ut fidem facit de re agi coeptum, ita Peregrino illi, quicunque fuerit, non litteras, ut Anastasius credidit, periculosum sane consilium, sed verba esse credita persuadet. Confirmant id Rodigangus episcopus et Autcharius dux, alteri missi regii, qui pontificem in Franciam deducturi, paulo post adveniunt; nec tamen ullum in litteris indicium habetur facti apud Anastasium, Paulum Diaconum et Annales, celeberrimi. Utcunque autem sit, ante dimidium Octobris mensis praedicti (0094B)anni 753 ea omnia evenerant, quae brevi admodum narratione amplexus sum. Itaque novem fere mensium spatio et Copronymi fides extremum tentata, et res bene admodum coepta tum litteris, tum arcana missorum interlocutione per Romanos et Francos; ac denique illo itum a pontifice, ut praesentia sua, nullo interprete, tanti momenti negotium perficeretur. Non conjectando, aut consultum in consulatum, huncque in patriciatum inflectendo id assequimur; sed pontificis ipsius epistolis in Codice Carolino existentibus, cumque historia omni mirum in modum consentientibus id uberrime edocemur. Praedictae siquidem duae 4, 5, al. 10, 11, tanti negotii principium sunt, reliquae sex perfectio.

V.
Earum ordo ex rebus ipsis quas continent adeo certus, ut incuria illius qui eumdem pervertit in Codice facili negotio valeat emendari. Quamobrem 6, 7, 8, 9, 10, 11, al. 7, 9, 4, 6, 3, 8, consensu omnes enumerant. Quin etiam de tempore quo unaquaeque (0094C)conscripta est nulla fere dissensio, praeter ultimam, quae est undecima seu octava Codicis. Etenim Baronius, Cointius, Pagius aliique, ad annum referunt 756, Muratorius autem, eumque secutus Mansius (pag. not. 756, n. 2), ad annum differunt 757. Hic quidem multa recentiorum scriptorum observata congerens; ille autem innixus catalogo qui Farfense Chronicon praeit, et duabus chartis archivi Lucensis: utrumque movet desiderii regis initium, quod eorum monumentorum auctoritate constituunt an. 757, aut Decembri mense anni praecedentis. Stephanus quippe de hujus electione loqui in ea epistola non posset, ut putant, anno 756. Nostra nihil interest chronologicis hujusmodi tricis immorari, quae nihil promovent; ea propter a veteri chronologia non discedimus. At spectanda in primis historia iis epistolis 60 inclusa, quippe quae commenta omnia et disputationes recentiorum evertit.

VI.
Omnium primo epistolarum tituli spectari (0094D)debent. « Excellentissimo filio Pippino regi » orditur prima Stephani epistola: et « Pippinum excellentissimum regem » videre est nominatum in altera, quae ad duces Francorum, tempore eodem data fuit, anno videlicet 753. Quare igitur ante annos quindecim Gregorius III in suis litteris ad Pippini patrem, Carolo subregulo semel et iterum dixit? Quare Zacharias suam inscripsit epistolam anno 747: « Excellentissimo atque Christianissimo Pippino majori domus? » Tantae mutationis causam reddit Ludovicus II in celebri ad Basilium epistola (Baron. 871, n. 54, 59) saepius edita. « Francorum principes primo reges, deinde vero imperatores dicti sunt, ii duntaxat qui a Romano pontifice ad hoc oleo sancto perfusi sunt . . . . . a qua (sancta sede) et regnandi prius et postmodum imperandi auctoritatem prosapiae nostrae seminarium sumpsit. » Luculentius id patet ex cod. ms. de Glor. mart. sancti Gregorii Turonensis, in cujus fine scriptor Pippini temporum (0095A)aequalis, codicis aetatem posuit; quam rem tanti habuit Mabillonius (De Re dipl., pag. 354, tab. 22), ut inter monumenta vetera recensuerit. Ibi autem ad rem nostram ita legitur: « Ipse praedictus domnus florentissimus Pippinus rex pius per auctoritatem et imperium sac. record. domni Zachariae papae, et unctionem sancti chrismatis per manus sacerdotum Galliarum, et electionem omnium Francorum tribus annis antea (751) in regni solio sublimatus est. » Sunt quibus haec Childerici III, regis Merovingiorum ultimi, licet ignavi atque inutilis, depositio, Carolingiorumque exaltatio auctoritate apostolica parum sapit, legumque civilium ope de jure disputant: at velint nolint, factum probarunt veteres, ejusque memoriam, ne ulla unquam deleret oblivio, annalium monumentis consignarunt. Idque mihi est satis ad priorum Stephani II epistolarum titulos novos, atque antea inauditos explicandum.

VII.
Reliquae epistolae omnes tum Stephani, tum successorum pontificum, ad regis titulum adjiciunt (0095B)illustrem alium patricii Romanorum. Quem sane titulum, nequicquam eruditi recentiores se torquent, ante exeuntem annum 754, cum pontifex idem ex Francia redierat Romam, nulla in pontificia epistola reperire est. Hinc vero non modo Pippinum, sed filios quoque ejus Carolum et Carolomannum, perpetuo patricios nuncupatos in litterarum titulis videmus. Causa liquet ex constanti scriptorum veterum ac recentiorum testimonio (Baron. 61 754, n. 2, pag. ibid., n. 5 et seqq., et 755, n. 3); quinto enim Kalendas sextiles, seu die 28 Julii ejus anni, Stephanus II et Pippinum iterum, et duos filios reges unxit in monasterio sancti Dionysii, nec non patricios Romanorum designavit. Quam dignitatem Pippinus et Carolomannus usque ad extremum vitae diem retinuerunt, perpetua enim erat; Carolus autem, qui postea Magnus appellari coepit, in octavi ejus saeculi fine Augusti potiorem dignitatem adeptus, antiquiorem illam patricii, natura sua desuescentem, (0095C)nomine tenus, non re praetermisit. Sed haec, cum excedant limites Codicis Carolini, huc non pertinent. Hactenus de patricii dignitate, quam ab exeunte anno 754 epistolae omnes laudati Codicis praeseferunt in titulo. Majoris momenti res modo spectari oportet; quae nimirum pontificem inter et reges evenerunt tum in Francia, tum in Italia, usque ad annum 757, cum Stephanus supremum diem obiit 24 Aprilis. Iis quippe minime cognitis vera litterarum sententia teneri non potest.

VIII.
Quanquam Roma discessisset pontifex die 14 Octobris anni 753, non ante diem 15 Novembris ab Aistulpho impetravit iter suum Ticino prosequi versus Franciam. Neque enim pontificiis precibus, neque regis Pippini legatorum arte et officiis moveri poterat, ut maximum sibi, quod praesagiebat, incommodum lubens mercaretur. Quin etiam aegre dimissum insidiis prosequi ausus est, quoad Italiae fines est praetergressus. Tum vero consilia omnia pontificis (0095D)ut eluderet, Optato Cassinensi abbati praecepit ut legationem monachorum ad Pippinum adornaret, cujus princeps esset Carolomannus Francorum regis frater, perque eam illius aures animumque a pontifice averteret. Versuta deliberatio! Optatus ipse abbas paulo ante legatione pontificis functus, dure acceptus tuerat ab Aistulpho, suumque ad monasterium reverti jussus, ne rei quidem infectae nuntius redire ad Urbem potuerat. Praeterea recens memoria erat Cassini instaurati monasterii per Petronacem, cui Optatus successerat. Quae res Langobardorum immanitatis pristinae admonebat, qui illud a fundamentis ita everterant, ut vix post annos 135 inhabitari a paucis monachis coeptum fuerit. Quid si eadem gens audacissimi regis imperio excidium innovandi occasionem captasset? Quid plura? Monasterii periclitantis mandatorumque abbatis impulsu Carolomannus cum sociis ad regem fratrem advolat, imminentia damna exaggerat, a pontificis amicitia ut illum (0096A)disjungat omnia experitur. At divinae voluntati resistere nequaquam valuit. Certum, deliberatumque erat regi causam divi Petri aliis omnibus anteferre. 62 Quamobrem ut monachorum incolumitati consuleret, pontificis auctoritate in sancti Dionysii coenobio eos collocavit; unde Carolomannus insequenti anno migravit ad superos; socii vero ad sancti Benedicti monasterium Cassinense nonnisi anno 756 post Aistulphi mortem sunt regressi, ut patet ex postrema Stephani epistola (Cod. Carol. 11, al. 8). Interea de summa re, quae pontificem eo perduxerat, liberius agebatur.

IX.
Pontigone in palatio regio, ubi primum summo cum honore pontifex erat exceptus die 6 Januarii mensis 754, explorata omnia sunt, tum quorum enarratio missis credita erat, tum quorum tractationem sibi pontifex reservaverat. Deinde Carisiaci confecta stipulatio diplomatis, cui non modo Pippinus, verum etiam filii Carolus et Carolomannus, jam reges et patricii Romanorum designati, necnon (0096B)palatina officia subscripserunt. De quibus constat ex Anastasio, epistolis Codicis Carolini, et omnibus Francorum scriptoribus. De exarchatu et Pentapoli, quas provincias Aistulphus Graecis ante triennium, seu potius Romano pontifici, in cujus clientelam se dederant, Graecae impietatis causa, eripuerat, donandis divo Petro et ejus successoribus, vique armorum e potestate Langobardorum eripiendis actum fuit. De Urbe autem atque ejus ducatu similiter donandis tam longe est ut pontifex cum rege ageret, ut Narniensem civitatem a Spoletano duce jampridem invasam recuperandi ejus auxilio spem non inanem conceperit. Etenim ubi rex in Italiam primo venit cum milite, dux ille territus civitatem invasam restituit. Cumque haud ita multo post Francis ex Italia recedentibus Aistulphus foedifragus non solum exarchatum et Pentapolim tradere recusaverit, sed etiam quae pontificiae dominationis erant invaserit, ipsamque urbem Romam obsidione cinxerit (0096C)ineunte anno 755, Stephanus Pippinum ad novam expeditionem sollicitans, clare et distincte eum docet tum de exarchatu et Pentapoli nullatenus traditis, tum de antiquae ditionis pontificiae civitatibus ereptis (Cod. Carol., epist. 8, 9, al. 4, 6). Quod eodem tempore iisdemque verbis proceribus Francorum significat: « Nihil juxta ut constituit et per vinculum sacramenti confirmatum est, valuimus impetrare, etiam quia nullum augmentum nobis factum est, potius autem post desolationem totius nostrae provinciae, etc. » et infra: « Nam et civitatem Narniensem, quam beato Petro tua Christianitas concessit, abstulerunt, et aliquas civitates nostras comprehenderunt. »

X.
In quibus ea praesertim notari velim, quae quia Gretserus praetermiserat in epistola 8, al. 4, apud Muratorium quoque desiderantur, 63 qui Lambecianae editionis alieno opere parum accurato varias lectiones adjungens (Rer. Ital. tom. III, part. II) non pauca (0096D)omisit notatu digna quae suis locis indicabuntur. In sequenti autem neque a Gretsero, neque a Muratorio, quae nuper attuli, omittuntur. Quid enimvero sibi volunt pauca illa, « nullum augumentum nobis factum est, » post narratum quod Aistulphus nihil omnino tradidit de exarchatu et Pentapoli, et antequam ditio propria Romanae sedis memoretur? Nonne consentiunt cum inscriptione omnibus notissima apud Ravennam: Pippinus pius primus amplificandae Ecclesiae viam aperuit? Nonne qui Romanae provinciae, sive Urbis et ejus ducatus dominationem ante Pippini donationem negant, a veritate longe abeunt? Disputent ii potius num pontifex tanquam primus civis, an velut princeps, reipublicae praeesset, quod unum quaeri potest: at res luce ipsa clariores nequicquam audent in dubium vertere. Et vero si rex perjurus nihil omnino dederat beato Petro, ut in praedictis litteris legimus; si « nec unius palmi terrae spatium beato Petro sanctaeque Dei Ecclesiae, (0097A)vel reipublicae Romanorum reddere passus est, » quod praecedentibus in duabus epistolis (Cod. Car., 6, 7, al. 7, 9) pontifex querebatur: quo igitur spectant alia illa verba ejusdem pontificis (Cod. Car., ep. 7, al. 9), « scamaras atque depraedationes, seu devastationes in civitatibus et locis beati Petri? » et alia, quae nuper audivimus: « aliquas civitates nostras comprehenderunt? » Longum esset hic omnia persequi, quae opportuniorem sibi locum vindicant in notis. Haec tamen pauca digna mihi visa sunt quae hic veluti praelibentur, quoniam praeeunt possessionem vel unius palmi terrae initam a pontifice, ad Cointii, Pagii aliorumque tum ex Francia, tum ex Italia scriptorum opiniones evertendas, qui pontificiae dominationis primordia desumunt a donatione Pippini, et, quod incredibile omnino est, exarchatu et Pentapoli definiunt sanctae sedis ditionem; Urbis autem et Romani ducatus dominatum alii ad annos alios, diuturna omnes post tempora, et omnes falso differunt ejusque naturam pervertunt.(0097B)

XI.Cum enim sanctus Leo III, tum motus exemplo suorum praedecessorum Pauli I, Stephani III et Adriani, qui Ravennatum archiepiscoporum audaciam reprimere Francorum regum auxilio vix, imo ne vix quidem potuerant, ut infra planum erit ex litteris hujus Codicis; tum Romanorum aliquot temeritate compulsus, patriciatus Caroli dignitatem in Augusteam immutarit, ac proinde auctoritatem illi et Romae et tota in ecclesiastica ditione delegarit, aut, si mavis, concesserit: praedicti auctores ambiguis antiquorum testimoniis, suisque commentationibus 64 pontificum Romanorum auctoritatem supremam in imperialem vertunt, et delegatam seu concessam imperialem (excepto Pagio, qui de eadem recte sentit) in pontificiam. At de his dicendum erit ad litteras Leonis III, quae Codicis Carolini epistolas continuo sequentur. Nunc de istis quae supremam sanctae sedis potestatem tam perspicue ponunt ob oculos; ut omnes illorum conatus eludant. Id praecipue (0097C)patet ex postrema Stephani II epistola (Cod. Car. 11, al. 8), quae una exploranda restat; nam quod de sex prioribus praemonendum erat, jam dixi: quae autem divi Petri nomine conscripta fuit (Cod. Car. 10, al. 3) anno 755, ejusdem sententiae est ac duae praecedentes dicti anni. In postrema vero, data sequenti anno 756, et de priori donatione Pippini confirmata (novaque suscepta expeditione) acerrime vindicata, Graecorum petitionibus susdeque habitis, et de omnium fere urbium exarchatus Pentapolisque solemni possessione inita tam dilucidus ac distinctus habetur sermo, ut ejus impugnatio audax, imo impudens vocari possit.

XII.
Postquam audiit Copronymus devictos a rege Francorum Langobardos, omnesque civitates et loca quae juris Graecorum erant ante annos quatuor, ac per exarchos, utcunque dubia populorum fide, retinebantur, Romano pontifici a rege victore data esse; postquam, inquam, haec audiit Copronymus, nullis (0097D)paratis exercitibus, ut aequum erat, sed legatis tanta re commissa, Georgio protosecretae et Joanni Silentiario, ejus exitum exspectans, in impietate audacior patre, in necessario armorum usu maxime omnium deses, manebat Constantinopoli. Legati veniunt primum Romam, ubi de nova Pippini expeditione audiunt a pontifice, qui apostolico misso iis adjuncto abire ad regem sinit. Mari Massiliam ocissime appellentes, Francorum exercitum Langobardiam jam tenere comperiunt. Quamobrem quid consilii caperent nescii, missum apostolicum detinere illic moliuntur, quod minime cessit ex voto: is enim pergere quo coeperat omnino voluit. Quod licuit, ex iis unus eum praevertit, Pippinumque prope Ticinum assecutus, precibus ac munerum sponsione eum aggreditur: « ut Ravennatum urbem, vel caeteras ejusdem exarchatus civitates et castra imperiali tribuens concederet ditionii. » Responsum regis spem omnem ademit, prae aliis id jurejurando affirmantis « quod (0098A)per nullius hominis favorem sese certamini saepius dedisset, nisi pro amore beati Petri et venia delictorum; asserens et hoc, quod nulla eum thesauri copia suadere valeret ut quod semel beato Petro obtulit, auferret. » Fusius omnia enarrantur 65 apud Anastasium, quo hac in re integrior testis haberi non potest: ea siquidem scripsit quae a rege ipso pontifex sciscitatus fuerat erantque haud dubie litteris commendata.

XIII.
Et vero non multos post dies, audito Graeci imperatoris legato, rex Francorum devicit secundo Aistulphum, moeniisque Ticini clausum coegit dare missos, quibuscum suus consiliarius Fulradus abbas singularum civitatum possessionem iniret pro sancta sede, quod factum postremis mensibus anni 755, fortasse etiam sequentis initio; nam pontifex, nonnisi anno 756 aliquantulum provecto agit gratias Pippino ob negotium a Fulrado confectum (Cod. Car., ep. 11, al. 8), istud etiam adjungens quod novus Langobardorum rex Desiderius se redditurum promiserat nonnullas (0098B)civitates, quarum possessionem inire per Aistulphum non licuerat. Eadem occasione et de altero legato imperiali haec scribit: « Qualiter autem cum Silentiario locuti fueritis, vel quomodo eum tua bonitas absolverit, una cum exemplari litterarum quas ei dederitis, nos certiores reddite, ut sciamus qualiter in communi concordia agamus, sicut inter nos et Fulradum Deo amabilem constitit. » Ex quibus patet pontificem tunc latuisse colloquium regis cum legato, factamque huic potestatem abeundi, ac responsum ei datum ad Copronymum: quae ne apud Anastasium quidem leguntur. Secus est de Pippinianae donationi civitatum possessione per Fulradum inita; non enim donatio ipsa, ut falso creditur, apud Anastasium enarratur; sed eae tantum civitates recensentur quarum claves obsidesque in Urbem venerunt. De donatione enim integra cum regia Pippini et filiorum subscriptione ait: « Quae et usque hactenus in archivo sanctae nostrae ecclesiae recondita tenetur. » (0098C)Cumque horum omnium cognitio necessaria sit ad tenendam hujus epistolae sententiam, Anastasii locum hic promam ex celebri Farnesiano codice, per eadem fere tempora exarato, qualem accurate descripsit ill. Blanchinius, forma ipsa characteris servata (Anast. tom. II, pag. LVII). In Vita igitur Stephani II (sect. 252 seqq.) haec perquam diligenter enarrantur:

XIV.
« Et denuo confirmato interiore pacto, qui per elapsam octabam indictionem inter partes provenerat, restituit ipsas prelatas civitates, addens et castrum quod cognominatur Comiaclum. De quibus omnibus receptis civitatibus donationem in scriptis beato Petro adque sancte Romane Ecclesie, vel omnibus in perpetuum pontificibus apostolice sedis emisit possidendas; que et usque 66 actenus in achibo sancte nostre ecclesie recondite tenetur. Ad recipiendas vero ipsas civitates misit ipse Christianissimus Francorum rex suum consiliarium, id est Fulradum (0098D)ven. abbatem et presbyterum absolsit. Et continuo ejus eximietas feliciter cum suis exercitibus Franciam reppedavit. Prenominatus autem Fulradus ven. abb. et prbr. Rabennantium partes cum missis jam fati Aistulfi regis conjungens, et per singulas ingrediens civitates tam Pentapoleos et Emilie, easque recipiens et obsides per unamquamque auferens, aque primatos secum una cum claves portarum civitatum deferens Romam conjunxit. Et ipsas clabes tam Rabennantium urbis, quoque diversarum cibitatum ipsius Rabennantium exarchatus una cum suprascripta donatione de eis a suo rege emissa, in confessione beati Petri ponens eidem Dei apostolo et ejus vicario sanctissimo pape adque omnibus ejus successoribus pontificibus perenniter possidendas adque disponendas tradidit: id est Rabenna, Arimino, Pensauro, Conca, Fano, Cesinas, Sinogalias, Esis, Forumpopuli, Forum Olibi, cum castro Sussubio, Monteferetri, Acerragio, Montelucati, Serra, Castellum (0099A)sancti Marini, Vobio, Orbino, Gallis, Luciolis, Egubio, seu Comiaclum, necnon et civitatem Narniensem, que a ducatu Spoletino parti Romanorum per evoluta annorum spatia fuerat invasa.

XV.
Hinc videmus Aemiliae seu exarchatus civitates abesse Faventiam, Imolam, Ferrariam, Bononiam Gabellum, Adriam. Pentapoleos etiam Anconam, Auximum, Numanam, Forum Sempronii et Territorium Valvense; quare Pippinianam donationem integram non describi apud hunc auctorem intelligimus. Eoque id magis, quod epistola Stephani II quam versamus, enarrata Aistulphi morte, qui pacta conventa violaverat aliqua ex parte, de successore ejus Desiderio tum Romanis amico: « Pollicitus est, inquit, restituendum beato Petro civitates reliquas Faventiam, Imulas, et Ferrariam cum eorum finibus; simul etiam et Saltora, et omnia territoria. » Necnon et Ausimum, Anconam, et Humanam civitates cum eorum territoriis. Et postmodum per Garinodum ducem, et Grimoaldum nobis reddendum spopondit civitatem (0099B)Bononiam cum finibus suis. » Ne Desiderium quidem stetisse promissis, Romanosque pontifices usque ad Caroli Magni tempora, qui paternam suamque donationem instauravit, exarchatum integrum ac Pentapolim haud possedisse Stephani successorum epistolae nos docebunt. Interea vero tenemus, quanta cum fide 67 apud Anastasium recenseantur civitates, quarum certa possessio ab anno 756 seu etiam sequenti, ut Annalium Fuldensium auctoritate nonnulli affirmant, quae unius anni discrepantia rei summam non mutat. Summa scilicet ea est, ut « civitates reliquas, quae sub unius dominii ditione erant connexae atque constitutae, fines, territoria, etiam loca et saltora in integro » sancta sedes Pippini opera possideret, quorum possessionem minime inierat Fulradus, adeoque exarchatus integer ac Pentapolis, quae Langobardi ante annos quinque suae subjecerant potestati, unius clientelam jampridem venerant, subjicerentur. Id Stephanus petit postremis litteris.(0099C)

XVI.Multa quae in Stephani litteris, praesertim ultimis, continentur, praetereo, quippe agendum de iis erit in notis, cum sanctae sedis ditionem seu pontificium principatum non spectent, quem unum hisce in admonitionibus ad uniuscujusque pontificis litteras mihi proposui. Id vero praeterire non possum, nec debeo quod neque apud Anastasium, neque ullis e Stephani litteris, quidquam a rege Francorum datum esse deprehenditur, citra exarchatum atque Pentapolim; tametsi pro Urbe et ejus ducatu vindicandis sanctae sedi expeditio altera suscepta esse videtur, nam Roma obsidione cingebatur, gensque effrenis Langobardorum longe lateque per Romanam provinciam grassabatur. Territi tum quidem Langobardi, qui ne suum quidem regnum tueri poterant adversus validissima Francorum arma, et vexare Romanam provinciam desierunt, et quae bello acquisierant contra Graecos, restituere jurejurando sunt polliciti. Spoleti etiam dux jure sibi metuens, Narniam, quam (0099D)Romanis invaserat, ultro iis reddidit. Hinc est quod redemptam a Pippino hanc Romanam provinciam frequenter audimus in his litteris, nusquam tamen reperire est donatam aut redditam divo Petro et ejus successoribus: nihilominus Paulo I ad summum pontificatum evecto post Stephani fratris mortem anno 757, continuo rex Pippinus Romanos admonet ut suo ipsorum principi fidem servent, quod testatur (0100A)« universus senatus atque universa populi generalitas a Deo servata Romanae urbis, » perspicuis hisce verbis (Cod. Carol., ep. 15, al. 36): « In ipsis vestris mellifluis apicibus nos salutari providentia vestra ammonere praecellentia vestra studuit firmos nos ac fideles debere permanere erga beatum Petrum principem apostolorum et sanctam Dei Ecclesiam, et circa beatissimum et coangelicum spiritalem patrem vestrum a Deo decretum dominum nostrum Paulum summum pontificem et universalem papam. » Quare iidem profitentur: « Nos quidem, 68 praecellentissime regum, firmi ac fideles servi sanctae Ecclesiae Dei, et praefati ter beatissimi et coangelici spiritalis Patris vestri domni nostri Pauli summi pontificis et universalis papae consistimus. » Igitur Romae ejusque ducatus princeps et antea fuerat et tunc erat pontifex.

XVII.
Quod si argumentum aliud longe praestantius desideratur, peti illud debet ex quinta Stephani epistola (Cod. Carol., 8, al. 4) data ad regem et omnes (0100B)Francos tempore obsessae Urbis an. 755, cum « nullum augmentum factum » erat, neque « unius palmi terrae spatium » veteri ditioni additum fuerat. Ibi enim definitur « senatus et generalitas populi » hunc in modum: « Stephanus papa, et omnes episcopi, presbyteri, diacones, seu duces, chartularii, comites, tribuni, et universus populus et exercitus Romanorum. » Palatina haec officia principatum designare ii tantum ignorant, qui pontificiam ditionem aegre ferunt Romae et in ejus ducatu. At de Stephani epistolis satis multa. Cum iis autem maximam affinitatem habent quae ad Pauli multo plures praemoneam, postquam e Stephani epistolarum notarumque iis subjectarum lectione plura etiam quam quae hic monui comperta erunt. Equidem pro certo habeo, prorsus abjectum iri opiniones seu potius hallucinationes eorum qui Romae atque ejus ducatus dominationem a Francorum regibus repetunt. Quare et (0100C)consecutae inde quaestiones, cujusmodi esset pontificum dominatio; num, utilis tantum dominii Ecclesia compote, supremum jus apud Augustos remaneret, et regesne an Augusti Romam concesserint divo Petro et ejus successoribus? Quarum sane rerum nullo haerentium fundamento transmontanorum pleni sunt libri, nupero Italorum Annalium scriptore iis suffragante. At veritas simplex atque una opinionibus hominum omnigena etiam eruditione praestantium nunquam fuit obnoxia.

IV. 69 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE PER DROCTEGANGUM ABBATEM DIRECTA, 

In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones. ( An. dom. 753, Cod. Car. X, chron. 4).

ARGUMENTUM.

--Pippini auctoritate apostolica regis (0100D)Francorum secretae legationi officiose respondet. De suscipienda Ecclesiae defensione ab eodem rege ac de futuro pontificis in Franciam itinere secreto agitur per Droctegangum abbatem vivae vocis oracula ultro citroque ferentem. Responsum regium secreto pariter mitti desiderat.

Domno excellentissimo filio Pippino regi, Stephanus papa.

(0101A)Praesens Droctegangus abbas sacris liminibus protectoris tui beati apostolorum principis Petri, et nostris obtutibus praesentatus imposita sibi verba salutationis ac sospitatis, a Deo servatae atque amantissimae excellentiae tuae [exponens, vel simile quid ] innumeras omnipotenti Deo laeti effecti gratias referentes egimus, petentes ejus divinam misericordiam, licet peccatores et indigni, ut pro sua te protegat pietate, excellentissime fili, et multo amplius atque perfectius suo timore tuum regnum confirmet, et amore apostolico, quatenus et praesenti vita longe [ Grets., longaeva] feliciter fruaris, et aeternae beatitudinis [ Lamb., beatitudinis paradisi] consors, fructu apostolici amoris, effici merearis; etenim 70 praesens Droctegangus, fidelis tuus missus, juxta (0101B)quod nobis locutus fuit, congruum per eum tuae sublimissimae bonitati in ore ponentes remisimus responsum, cui et in omnibus credere jubeas [ Lamb., lubeas], quia in omnibus quae mandasti, Christo cooperante, salutaria tibi mandavimus, sed imple Dominicum dictum, sicut scriptum est: Quoniam qui perseveraverit usque in finem [Gent. add. hic], salvus erit. Ex hoc enim centuplum accipies, et vitam possidebis aeternam. Hoc autem petimus, fili, ut dum missos tuos ad nos remittere jusseris, cum responsis hunc Joannem virum religiosum cum eis mittere jubeas; fidelis enim tuus est, et prudenter reportat responsa. Bene vale.

===V. 71 ITEM EPISTOLA GENERALIS EJUSDEM PAPAE,=== 
In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones. ( An. Dom. 753, Cod. Car. XI, chron. 5.)
(0101C)

ARGUMENTUM.

--Eadem occasione orat Francorum duces, ut sancti Petri causam una cum rege, juxta conditum per Droctegangum, suscipiant. Coelestem remunerationem ipsius apostolorum (0102A)principis patrocinio pollicetur; si in timore Dei, et Petri amore, quo mirifice afficiebantur una cum rege, perseveraverint usque in finem. Petrum potestate sibi a Deo concessa peccata hic delere, et aperire januam regni coelorum.

Stephanus episcopus servus servorum Dei, viris gloriosis nostrisque filiis omnibus ducibus gentis Francorum.

Laeta gaudet sancta mater Ecclesia in provectu fidelium filiorum. Propterea etsi corpore absentes, spiritu vero praesentes, gloriosam prudentiam, atque dilectionem vestram, sublimissimi filii, ac si praesentialiter amplectentes, in osculo pacis, salutamus in Domino dicentes: Benefac, Domine, bonis et rectis corde (Ps. CXXIV). Quoniam fiduciam habemus quod Deum timetis, et protectorem vestrum beatum Petrum, (0102B)principem apostolorum, diligitis, et cum tota mentis devotione pro ejus perficienda utilitate in nostra obsecratione cooperatores et adjutores eritis, pro certo tenentes quod per certamen quod in ejus sanctam Ecclesiam vestram spiritalem matrem feceritis, ab ipso principe apostolorum vestra dimittantur peccata, et pro capti [ Lamb., coepti] cursu laboris, centuplum accipiatis de manu Dei, et vitam possideatis aeternam.

Idcirco obsecramus, atque conjuramus vestram sapientissimam charitatem per Deum, et per Dominum nostrum Jesum Christum, et diem futurum examinis, in quo omnes pro nostris facinoribus erimus 72 reddituri rationem ante tribunal aeterni Judicis, ut nulla interponatur occasio, et [ Lamb., ut] non (0102C)sitis adjutores, ad obtinendum filium nostrum a Deo servatum Pippinum, excellentissimum regem, pro perficienda utilitate fautoris vestri beati apostolorum principis Petri, sicut per praesentem Droctegangum, religiosum abbatem, ejusque concomites direximus, quatenus vobis concurrentibus, dum nostra deprecatio fuerit impleta, ipso principe apostolorum, cujus (0103A)causa est, largiente, vestra deleantur peccata, et ut habet potestatem a Deo concessam, sicut claviger regni coelorum, vobis aperiat januam, et ad vitam introducat aeternam. Sed attendite, filii, et ad participandum hoc quod optavimus, studiosius elaborate, scientes quod si quis declinaverit in aliam partem, ab aeternae beatitudinis haereditate erit alienus; scriptum quippe est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X); diligentibus namque Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII). Bene valete.

===VI. 73 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM, ET [ Al. VEL] CAROLUM ET CAROLOMANNUM,=== 

Pro defensione sanctae Dei Ecclesiae, quia Haistulfus [Aistulfus] irritum fecerat pactum quod cum eis fecerat, et suum sacramentum non conservaverat, sicut pollicitus eisdem regibus fuerat, etc.( An. Dom. 754, Cod. Car. VII, chron. 6.)
(0103B)

ARGUMENTUM.

--Post reditum ex Francia, Pippino et filiis ejus tribus regibus dolenter nuntiat, evenisse ut praedixerat, Aistulphum immemorem sacramenti quo a Pippino adactus erat Ticini, donationem ab iis factam nihili habuisse. Orat ut sicuti sancti Petri eorum protectoris miraculo insignem de Langobardis victoriam reportarunt, ita eidem concessa acerrime vindicent. Nulli ex eorum majoribus regni, et defensionis sanctae sedis, seu patriciatus honorem obtigisse. Fulradum et socios narraturos quae sancta sedes ferebat incommoda.

Domnis excellentissimis filiis Pippino regi et nostro (0103C)spiritali compatri, Carolo et Carolomanno item regibus, et utrisque patriciis Romanorum, Stephanus papa.

Dum regni vestri 74 nomen inter caeteras gentes erga sinceram fidem beati Petri principis apostolorum lucidissime fulserit, valde studendum est ut unde gloriosiores caeteris gentibus in servitio beati Petri vos omnes Christiani asserunt, inde omnipotenti Domino, qui dat salutem regibus, pro defensione (0104A)sanctae suae Ecclesiae perfectius placeatis, ut fidem, quam erga eumdem principem apostolorum colitis, adjutricem in omnibus habeatis; optaveramus quidem, praecellentissimi filii, amplius protelando nostram locutionem dilatare, sed quia pro multis ab iniquo Haistulfo rege Langobardorum nobis ingestis tribulationibus, cor nostrum omnino [ Lamb., nimio] atteritur dolore, et taedet spiritus noster, ideo a multorum sermonum prolixitate declinavimus, et unum, quod est necessarium, excellentissimae Christianitati vestrae innotescere studuimus, a Deo protecte [ Lamb., protector), nosterque spiritalis compater, et vos dulcissimi filii, pro mercede animarum vestrarum, quemadmodum misericors Deus noster coelitus victorias vobis largiri dignatus (0104B)[ Lamb. add. est]; justitiam beati Petri, in quan tum potuistis, exigere studuistis, et per donationis paginam restituendum confirmavit bonitas vestra.

Nunc autem, sicuti primitus Christianitati vestrae de malitia ipsius impii regis ediximus, ecce jam mendacium, et iniqua perversitas, atque ejus perjurium declaratum est; antiquus quippe humani generis hostis diabolus ejus perfidum invasit cor, et quae sub vinculo sacramenti affirmata sunt, irrita facere visus est, nec unius enim palmi terrae spatium beato Petro sanctaeque Dei Ecclesiae, vel reipublicae Romanorum reddere passus est; tanto quippe a die illo, a quo ab invicem separati sumus, nos affligere et in magna ignominia sanctam Dei Ecclesiam habere conatus est, quanto non possunt hominum (0104C)linguae enarrare, quia etiam et ipsi lapides, si dici potest, tribulationem nostram magno 75 ululatu flerent, et ita nos visus est affligere, ut denuo in nobis innovata fuisset infirmitas; nimis namque lugeo, excellentissimi filii, cur verba nostrae infelicitatis non audientes, mendacium plusquam veritatem credere voluistis, illudentes vos et irridentes: Unde et sine affectu [ Lamb., effectu] justitiae beati Petri, ad proprium ovile et populum nobis commissum, (0105A)sumus reversi. Omnes denique Christiani ita firmiter credebant, quod beatus Petrus, princeps apostolorum, nunc per vestrum fortissimum brachium suam percepisset justitiam, dum tam maximum ac praefulgidum miraculum vestris felicissimis temporibus demonstravit, talemque vobis immensam victoriam Dominus Deus et Salvator Jesus Christus per intercessiones sui principis apostolorum pro defensione sanctae suae Ecclesiae largiri dignatus est; sed tamen boni filii credentes eidem iniquo regi, quod per vinculum sacramenti pollicitus est, propria vestra voluntate per donationis paginam beato Petro, sanctaeque Dei Ecclesiae, et reipublicae, civitates et loca restituenda confirmastis; sed ille oblitus fidem Christianam, et Deum, qui eum nasci praecepit, irrita, (0105B)quae per sacramentum firmata sunt, facere visus est [ausus est]. Quapropter iniquitas [ejus] in verticem illius descendit (Ps. VII); patefactus quippe est laqueus quem effodit, et in eo, pro suo mandato [ Lamb., mendacio] et perjurio, incidit.

Conjuro vos, filii excellentissimi et a Deo protecti, per Dominum Deum nostrum, et sanctam ejus gloriosam semperque virginem genitricem Mariam, dominam nostram, omnesque virtutes coelorum, et per beatum Petrum principem apostolorum, qui 76 vos in reges unxit, ut doleat vobis pro sancta Dei Ecclesia, et juxta donationem quam eidem protectori vestro domino nostro beato Petro offerre jussistis, omnia reddere et contradere sanctae Dei Ecclesiae studeatis: et nequaquam jam ipsius nequissimi regis, (0105C)vel ejus judicium, seductuosa [seductoria] verba, et illusionis mandata [ Lamb., mendacia] credatis: ecce enim patefactum est ejus mendacium, ut nequaquam (0106A)ulterius vires credendi habere possit; sed magis, cognito ejus iniquo ingenio, et iniqua voluntate, ejus fraudantur [ Lamb., fraudentur] insidiae, et quod semel beato Petro polliciti estis; et per donationem vestram [vestra] manu firmatam, pro mercede animae vestrae, beato Petro reddere et contradere festinate.

Beatus denique Paulus apostolus ait: Melius est non vovere quam post votum non reddere. Etenim nos omnes causas sanctae Dei Ecclesiae in vestro gremio commendavimus, et vos reddetis Deo et beato Petro rationem in die tremendi judicii quomodo decertaveritis pro causa ejusdem principis apostolorum, et restituendis ejus civitatibus et locis. Vobis denique, multis jam devolutis temporibus, hoc (0106B)bonum opus reservatum est, ut per vos exaltetur Ecclesia, et suam princeps apostolorum percipiat justitiam. Nullus meruit de vestris parentibus tale praefulgidum munus, sed vos praeelegit et praescivit Deus ante tempora aeterna, sicuti scriptum est: Quos praescrivit et praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, illos et justificavit (Rom. VIII, 19). Vocati estis, justitiam ipsi principi apostolorum sub nimia festinatione facere studete, quia scriptum est: Fides ex operibus justificatur (Jacob. II, 24). De omnibus vero tribulationibus nostris, quas passi sumus, vel denuo 77 patimur, Deo auxiliante, Folradus filius, vester consiliarius, et ejus socii, enarrabunt [ Lamb., enarrent] vobis; et ita agite de causa beati Petri, ut et in hac vita victores favente (0106C)Domino existatis, et in futuro, intercedente ipso principe apostolorum beato Petro, gaudia possideatis aeterna. Bene valete, excellentissimi filii.

===VII. 78 ITEM EXEMPLAR EPIST. EJUSDEM PAPAE AD DOMINUM PIPPINUM CAROLUM, ET CAROLOMANNUM DILECTUM [ Al., DIRECTUM].=== 

In quo continetur quod Haistolfus [Lamb., Haistulphus] irritum fecerat pactum et juramentum, quod iisdem regibus de justitia sancti Petri pollicitus fuerat cum nimiis adjurationibus, iterum postulans adjutorium obtinere contra eumdem. ( An. Dom. 754, Cod. Car. IX, chron. 7.)
(0107A)

ARGUMENTUM.

--Paulopost superiores litteras, Haistulphi audacia extra modum crevit. Quare his in eamdem fere sententiam datis Wilhario episcopo ad eosdem tres reges, et patricios Romanorum, Pippinum deprecatur, ut in Italiam redeat perficiendo operi: se pro Petri causa arduum in Franciam iter suscepisse: perfidum Aistulphum (0107B)praeter desolationem ecclesiasticae totius ditionis, sibi ipsi pontifici sacrilege insidiatum esse, eorum interesse donationem propria manu subscriptam vindicare.

Domnis excellentissimis filiis Pippino regi et nostro spiritali compatri, seu Carolo et Carolomanno item regibus, et utrisque patriciis Romanorum, Stephanus papa.

Providi et sapientissimi Salomonis prophetica ita fertur assertio: Nomen bonum super misericordiam. Nomen quippe bonum est, fidem quam quis pollicitus fuerit, immaculato corde et pura conscientia custodire et operibus implere. Nomen enim bonum est, totis viribus ad exaltationem sanctae Dei Ecclesiae, per quam et salus Christianorum existit, decertare. Bonum enim inter omnes gentes de vobis exiit nomen, (0107C)si operibus fuisset impletum. Redemptor namque noster misericors et multum miserator Dominus, illis propitiator existit, quos omnino tota mentis integritate fideles, et defensores sanctae Ecclesiae cognoverit. Qualis remuneratio aut merces sub coelo existimanda et coaequanda est ad eam [ Gent., ea] quae 79 pro defensione Dei Ecclesiae et domus beati Petri est rependenda? Ideo namque excellentissimam et a Deo protectam bonitatem vestram super turbas populorum et multarum gentium idem Rex regum et Dominus dominantium salvos vos instituit, ut per vos sancta Dei Ecclesia exaltetur; potuerat namque alio modo ut illi placitum fuisset, sanctam suam vindicare Ecclesiam, et justitiam sui principis apostolorum exigere, sed quia mentem et conscientiam vestram a (0107D)Deo profecte [ Lamb., protecte], spiritalis compater, et dulcissimi filii, probare voluit, ideo nostram infelicitatem ad vos venire praecepit. Tradidimus enim corpus et animam nostram in magnis laboribus viam [ Id., in tam] spatiosam et longinquam provinciam, valde fisi in vestra fide, per Dei nutum, illuc profecti sumus, afflicti in nive et frigore, aestu et aquarum inundatione, atque validis fluminibus et atrocissimis montibus seu diversis periculis.

(0108A)Etenim dum vestris mellifluis obtutibus praesentati sumus, omnes causas principis apostolorum in vestris manibus commendavimus, quoniam quidem, inspirati a Deo, aurem petitionibus nostris accommodare dignati estis, et vos beato Petro polliciti estis ejus justitiam exigere, et defensionem sanctae Dei Ecclesiae procurare, et ut vere fideles Deo, pura mente, pro defensione Dei Ecclesiae dimicandum properastis. Sed omnipotens Dominus, qui conterit bella ab initio, qui superbos humiliat, et humiles exaltat, illico justitiam beati Petri vestrae bonitati et omnibus christianis demonstravit, et tale praefulgidum miraculum ostendit, quale omnino gloriosum est referendum: illi enim inimici Dei et sanctae Ecclesiae, qui in sua ferocitate confidebant, veloces pedes habentes ad effundendum (0108B)sanguinem, super brevem numerum populi vestri irruerunt, et ita per manum beati Petri omnipotens Dominus victoriam vobis largiri dignatus est, ut illi, qui innumerabiles existebant, a paucis hominibus fuissent interempti, et humiliati sunt ipsi inimici beati Petri usque ad terram; et ita timorem et tremorem in illis Dominus immisit per intercessiones beati Petri, ut ad nihilum devenirent. Non 80 enim gladius hominis, sed gladius Dei est qui pugnat; videns namque suam deceptionem iniquus Haistolphus rex cum suis Deo [ Lamb., a Deo] destructis judicibus, per blandos sermones et suasiones, atque sacramenta illuserunt prudentiam vestram, et plus illis falsa dicentibus, quam nobis veritatem asserentibus, credidistis.

Magno namque dolore et tristitia, excellentissimi (0108C)filii, cor nostrum repletum est. Cur minime bonitas vestra nos audire voluit [ Lamb., Gent., renuit]? Omnia denique, quae per Dei jussionem vobis locuti sumus veraciter ediximus: et jam patefacta sunt, ut facta ipsa demonstrant; etenim sicut primitus Christianitati vestrae ediximus, iniquus Haistolphus rex, ingresso in ejus perfido corde diabolo, omnia quae per sacramentum beato Petro, per nostros missos restituenda promisit, irrita fecit, et nec unius palmi terrae spatium beato Petro reddere voluit. A die illo, a quo melliflua bonitate vestra separati sumus, tantum nos affligere et tribulare visus est [ Lamb., nisus est], quantum non potest os hominis enarrare; in magna namque despectione sanctam Dei Ecclesiam. et nostram humilitatem, et vestros missos habere (0108D)visus est, quia etiam et ad nostram propriam animam auferendam mala ejus imperatio et submissio facta est. Quid multa dicimus? tantum nos tribulavit, quia etiam, si dici potest, et ipsi lapides pro nobis flerent, tamen omnia vester consiliarius Fulradus praesbyter et abbas, una cum suis sociis, si Deum prae oculis habent, omnia vobis enarrare possunt. Non enim, quia jam reddere, ut constituit, propria beati Petri voluit, sed etiam scameras [ Bar. et Lamb., scamaras], (0109A)atque depraedationes seu devastationes in civitatibus et locis beati Petri facere sua imperatione nec cessavit, nec cessat: oblitus quippe est Deum, qui fecit eum, et fidem Christianam transgressus est, quomodo ulterius credendus est sive ipse, sive ejus consentanei, qui in tanta Dei mysterii sacramenta praebuerunt et noluerunt observare? 81 Vere enim omnia vobis praediximus de ejusdcm impii regis mendacio et falsitate; et, quemadmodum diximus, manifesta [ Lamb., Gent., manifestata] sunt vobis, et perjurium ejus declaratum est.

Pro quo peto vos, excellentissimi et a Deo protecti filii, et nimis obsecro, doleat vobis pro sancta Dei Ecclesia et beati Petri causa, et quae per donationem beato Petro offerendum promisistis, ei possidendum (0109B)contradere debeatis; mementote, et semper in vestris praecordiis firmiter tenete, quod promisistis eidem janitori regni coelorum. Nulla jam vos seducat suasio aut acceptilatio; considerate quam fortis existit exactor idem princeps apostolorum beatus Petrus; videte omnia quae ei promisistis et per donationem offerendum polliciti estis, contradere festinate, ut non lugeatis in aeternum, et condemnati maneatis in futura vita. Vita enim hujus mundi brevis est, et sicut umbra declinat, et sicut vestimentum inveterascit. Illam vitam aeternam, quam vobis beatus Petrus pro sua causa et justitia promisit, tota mente et integro corde quaerite. Decertate bonum opus quod coepistis, et quae per donationem manu vestra confirmastis, protectori vestro (0109C)beato Petro reddere festinate, quoniam scriptum est: Melius est non vovere, quam vovere et votum non reddere (Eccle. V). Sciatis enim quia sicut chirographum, vestram donationem princeps apostolorum firmiter tenet, et necesse est ut ipsum chirographum expleatis, ne dum justus judex ad judicandum vivos et mortuos et saeculum per ignem advenerit, in futuro judicio idem princeps apostolorum idem chirographum demonstrans nullam habere firmitatem, districtas cum eo faciatis rationes; sed magis explete quod promisistis velociter, ut iterum vitam aeternam, quam ab ipso principe apostolorum promissam habetis, possideatis.

Conjuro vos, excellentissimi et a Deo protecti filii, per Deum omnipotentem, qui continet omnia sua (0109D)potentia, et per sanctam ejus matrem gloriosam semper virginem Mariam, dominam nostram, atque per virtutes coelorum, et per beatos principes apostolorum 82 Petrum et Paulum, atque per tremendum judicii diem, ubi omnes constricte ad reddendum de nostris factis rationem assistere habemus, (0110A)ubi nulla est ingeniosa excusatio, velociter et sine ullo impedimento, quod beato Petro promisistis per donationem vestram, civitates et loca atque omnes obsides et captivos beato Petro reddite, vel omnia quae ipsa donatio continet; quia ideo vos Dominus per humilitatem meam, mediante beato Petro, unxit in reges, ut per vos sancta sua exaltetur Ecclesia, et princeps apostolorum suam justitiam suscipiat.

Magnum desiderium in nostro corde habebamus vestros mellifluos vultus aspicere, et de vestrae jucunditatis laetitia gaudere, juxta quod sapientissimus ait Salomon, per vicos et plateas quaesivi quem dilexit anima mea (Cant. III); et certe, quos dileximus per Dei jussionem invenimus, et quos desideravimus (0110B)amplexi sumus, pro quo diffusa est super vos benedictio et gratia beati Petri, ut Domini fuit provisio; quod nullus de vestris parentibus meruit, suscipere vos suscepistis, et princeps apostolorum, prae caeteris regibus et gentibus vos suos peculiares faciens, omnes suas causas vobis commisit, et vos reddetis rationem Deo, quomodo pro justitia ipsius janitoris regni regnorum [ Lamb., Gent., coelorum] decertaveritis; cunctus namque noster populus reipublicae Romanorum, magno dolore et amarissimis lacrymis una nobiscum tribulantur, pro eo, dum ad tam longam et spatiosam provinciam properavimus, et prae fatigio validi [ Lamb., invalidi] itineris, caro nostra minuata est; sic vacui et infructuosi sine effectu justitiae reversi sumus; attamen nos infelices (0110C)juxta Dominicum praeceptum egimus, et omnes causas beati Petri vobis commendavimus, et vobis pertinet hoc sive ad peccatum, sive ad mercedem. Nam et omnes gentes ita firmiter tenebant, quod beatus Petrus nunc per vestrum fortissimum brachium suam percepisset justitiam, et factum non est, et in magno cordis stupore de hoc omnes evenerunt.

Sed peto excellentissimam bonitatem vestram, ut vituperium hoc agentibus auferatis, et omnibus fidem vestram operibus ostendite, eo quod fides, ut scriptum est, sine operibus otiosa est; 83 cum qua enim fiducia aut fortitudine ad expugnandos inimicos vestros pergere potestis, si justitiam beati Petri, (0110D)ut promisistis et initiastis, non perfeceritis? Si enim ut coepistis operibus adimpleveritis, eritis semper victores et fortissimi super vestros inimicos, et praesens regnum per multorum annorum spatia cum bona possidebitis fama, et vitam percipietis aeternam. Tanto operi direximus ad vos Wilharium reverendissimum et sanctissimum fratrem, et coepiscopum (0111A)[ Gent. add. nostrum] et fidelem, qui vobis omnia de nostra tribulatione et causa beati Petri proprio ore enarret, cui in omnibus credere jubeatis [ Lamb., lubeatis], et exitum bonum in causa beati Petri ponere. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat. Bene valete.

VIII. 84 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM REGEM PIPPINUM, ET CAROLUM VEL CAROLOMANNUM, SEU OMNI GENERALITATI. In nomine ipsius papae comprehensa pro desolatione et devastatione sanctae Dei Ecclesiae et urbis Romanae per Georgium episcopum, et Warneharium abbatem, et [Al., seu] Thomaricum comitem missos ipsius apostolici directa, postulando nimis cum adjurationibus adjutorium contra Langobardos. ( An. Dom. 755, Cod. Car. IV, chron. 8.)
(0111B)

ARGUMENTUM.

--Rebus pene ad incitas redactis, Urbe quinto et quinquagesimo jam die obsessionem ferente, pontifex, sacrum collegium, duces, comites, primoresque omnes Romani, ad duces, comites et primores Franciae moestitia plenas dant litteras, et plura coram referenda committunt apostolicis missis Georgio episcopo, Thomarico et Comitae mari in Franciam euntibus cum Warnehario misso regio, Langobardorum et Beneventanorum prope obsessam urbem stationes, direptiones, sacrilegia, monachorum caedes, sacrarum virginum stupra, immanitates caeteras miserandum in modum enumerant. Narniam nuper sanctae sedi restitutam a Pippino, iterum illi ereptam; insultationes obsessorum Romanis auxilio Francorum fretis; Warneharium diu noctuque armatum moenia undique tutatum esse; a tanta oppressione quantocius eripi enixe petunt.

(0111C)Domnis excellentissimis Pippino, Carolo et Carolomanno, tribus regibus, et nostris Romanorum [ Baron., Romanis] patriciis; seu omnibus episcopis, abbatibus, presbyteris, et monachis, seu gloriosis ducibus, comitibus, vel cuncto exercitui regni et provinciae Francorum, Stephanus papa, et omnes episcopi, presbyteri, diacones, seu duces, carthularii, comites, tribuni, et universus populus et exercitus Romanorum, omnes in afflictione positi.

Quanta luctuosa et amarissima tristitia circumvallati, quantaque anxietate atque angustia coarctati simus, et quantas, crebrescentibus 85 continuis malis, oculi nostri destillantes profundant lacrymas, credimus quod et ipsa omnium elementorum figmenta [ Bar. et Gent., segmenta] enarrent. (0111D)Quis enim harum tribulationum conspector non lugeat? Quis auditor harum nobis inhaerentium calamitatum non ululet? Quamobrem cujusdam bonae mulieris, Susannae pudicae, verba loquimur: Angustiae nobis undique, et quid agamus ignoramus (Daniel, XIII). O Christianissimi, ecce venerunt nobis (0112A)dies angustiae, praesto sunt dies fletus et amaritudinis: quoniam quod timebamus a Langobardis evenit. Pro quo angustiati, afflicti, et ex omni circumquaque parte circumdati, ab eorum nequissimo Haistulfo rege et gente, cum Propheta Dominum deprecantes dicimus: Adjuva nos, Deus, salutaris noster, et propter honorem nominis tui libera nos, etc. (Psal. LXXVIII). Et rursum: Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium nostrum (Psal. XXXIV). Ecce enim cognitum habetis, quomodo pacis foedera a praefato impio Haistulfo rege et omni gente dissipata sunt, et qualiter nihil juxta ut constituit et per vinculum sacramenti confirmatum est, valuimus impetrare, et jam in ipsis Januariarum Kalendis cunctus ejusdem Langobardorum exercitus Tusciae partibus, (0112B)in hanc civitatem Romanam conjunxerunt, et resederunt juxta portam beati Petri, atque beati Pancratii, et Portuensem; ipse vero Haistulfus cum aliis exercitibus conjunxit ex alia parte, et sua fixit tentoria juxta portam Salariam et caeteras portas; et saepius nobis direxit: Aperite mihi portam Salariam, et ingrediar civitatem, et tradite mihi pontificem vestrum, et patientiam ago in vobis; si minus, ne muros evertens, uno vos gladio interficiam, et videam quis vos eruere possit de manibus meis.

Sed et Beneventani omnes generaliter in hanc Romanam urbem conjungentes, resederunt juxta portam beati Joannis, et beati Pauli apostoli, et caeteras istius Romanae urbis portas, et omnia extra urbem praedia longe lateque ferro et igne consumpserunt, (0112C)domos omnes comburentes pene ad fundamenta destruxerunt, 86 ecclesias Dei incenderunt, et sacratissimas sanctorum imagines in ignem projicientes, suis gladiis consumpserunt, et munera sancta, id est corpus Domini nostri Jesu Christi, in suis contaminatis vasibus, quos folles vocant, miserunt, et cibo carnium copioso saturati, comedebant eadem munera; velamina altarium ecclesiarum Dei vel omnia ornamenta, quod nimis crudele etiam dici est, auferentes in propriis utilitatibus usi sunt; servos Dei monachos, qui pro officio divino in monasteriis morabantur, plagis maximis tundentes, plures laniaverunt, et sanctimoniales feminas atque reclusas, quae ab infantia et pubertatis tempore pro Dei amore sese clausurae tradiderunt, abstrahentes cum magna (0112D)crudelitate polluerunt; qui etiam et in ipsa contaminatione alias interficere visi sunt, et omnes domos cultas beati Petri igni combusserunt, vel omnium Romanorum, ut dictum est, domos comburentes extra urbem funditus destruxerunt, et omnia peculia abstulerunt, et vineas fere ad radices absciderunt, (0113A)et messes conterentes, omnino devorarunt: et neque domui sanctae nostrae Ecclesiae; neque cuiquam in hac Romana urbe commoranti spes remansit vivendi: quia, ut dictum est, omnia ferro et igne consumpserunt, et multos homines interfecerunt. Sed et copiosam familiam beati Petri, et omnium Romanorum, tam viros quamque mulieres, jugulaverunt, et alios plures captivos duxerunt. Nam et innocentes infantulos a mamillis matrum suarum separantes, ipsasque vi polluentes interemerunt ipsi impii Langobardi; et tanta mala in hac Romana provincia fecerunt, quanta certe nec paganae gentes aliquando perpetratae sunt. Quia etiam (si dici potest) et ipsi lapides nostras desolationes videntes, ululant nobiscum. Quinquaginta et quinque dies hanc afflictam (0113B)Romanam civitatem obsidentes, et ex omni parte circumdantes, praelia fortissima die noctuque cum pessimo furore incessanter cum diversis machinis et adinventionibus plurimis contra nos ad muros istius Romanae urbis 87 commiserunt, ut suae potestati, quod avertat Divinitas, subjiciens, omnes uno gladio idem inimicus Haistulfus interimeret. Ita enim cum magno furore exprobrantes nos asserebant: Ecce circumdati estis a nobis; veniant nunc Franci, et eruant vos de manibus nostris. Nam et civitatem Narniensem quam beato Petro concessistis abstulerunt, et aliquas civitates nostras comprehenderunt; quamobrem constricti vix potuimus marino itinere praesentes nostras litteras et missum ad vestram Christianitatem dirigere, quas et cum magnis lacrymis (0113C)scripsimus.

Unde, dilectissimi nobis, peto vos, et tanquam praesentialiter assistens cum divinis mysteriis conjuro coram Deo vivo et vero, et ejus principe apostolorum beato Petro, ut sub nimia festinatione nobis subveniatis, ne pereamus. Non nos derelinquatis, sic non vos derelinquat Dominus in omnibus vestris actibus. Non nos spernatis, sic non vos spernat Dominus ejus invocantes potentiam. Ne elongetis a nobis auxilium vestrum, Christianissimi, sic non elonget Dominus auxilium suum a vobis, dum ingressi fueritis contra inimicos vestros ad dimicandum. Adjuvate nos sub magna velocitate, dilectissimi nobis; occurrite, occurrite, et subvenite nobis, antequam gladius inimicorum ad cor nostrum pertingat. (0113D)Peto vos ne pereamus. Ne quando dicant gentes quae in cuncto orbe terrarum sunt: Ubi est fiducia Romanorum, quam post Dominum in regibus et in gente Francorum habebant? Non nos permittatis perire, et ne differatis nobis ad solatia dandum, nec a vestro separetis auxilio; non sitis alieni a regno Dei, et ne obduret Dominus aurem suam (0114A)vestras ad exaudiendas preces, et ne avertat faciem suam a vobis in illo futuro examinis die, quando cum beato Petro et caeteris suis apostolis ad judicandum sederit omnem ordinem omnemque potestatem humanam 88 et saeculum per ignem; dicaturque [ Gent. add. vobis], quod avertat Divinitas: Nescio vos (Matth. XXV), quia non auxiliati estis Dei Ecclesiae, et defendere minime procurastis ejus periclitantem peculiarem populum.

Audite nos, dilectissimi, audite nos, et subvenite nobis. Ecce adest tempus salvandi nos; salvate nos, antequam pereamus, Christianissimi; omnes etenim gentes, quae circumquaque sunt positae, et ad vestram, per Dei potentiam, Francorum fortissimam gentem refugium fecerunt, salvae factae sunt; et si (0114B)omnibus auxilium impertire non differetis, multo amplius sanctam Dei Ecclesiam, et ejus populum de inimicorum impugnatione debueratis liberare. Considerate, dilectissimi, et omnino percogitate, per Deum vivum vos conjuro, quoniam post Deum et ejus principem apostolorum, nostrae omnium Romanorum animae in vobis pendent, et si perire, quod absit, contigerit, pensate in cujus animam respiciat ad peccatum. Certe enim omnino credite, Christianissimi, si nobis aliqua evenerit calamitas, quod absit, periclitandi, vos de omnibus ante tribunal Dei eritis reddituri rationem; sed magis, dilectissimi nobis, agite et liberate post Deum in vobis confugientes, ut fructum bonum afferentes in futuri examinis die mereamini dicere: Domine noster princeps (0114C)apostolorum beate Petre, ecce nos clientuli tui, cursum consummantes, fidem servantes tibi, Ecclesiam Dei a superna clementia tibi commendatam de manibus persequentium defendentes liberavimus, et assistentes immaculati coram te, offerimus tibi pueros, quos nobis commisisti de manibus inimicorum eruendos, hospites [ Lamb., sospites] atque incolumes existentes. Tunc et in praesenti vita et in futuro saeculo coelestium praemiorum gaudia adipisci mereamini, audientes paternam desiderabilem vocem illam inquientis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis praeparatum est ab origine mundi.

Quare direximus praesentem nostrum missum Georgium reverendissimum ac sanctissimum fratrem (0114D)et coepiscopum nostrum; atque Warneharium religiosum abbatem missum vestrum, et 89 Thomaricum comitem [ Lamb., Gent., et Comitam], magnificos eosdem nostros missos, qui vobis omnes nostros dolores et cunctas desolationes, quas a Langobardorum gente et eorum protervo rege passi sumus et assidue patimur, vobis subtili enarratione quae propriis (0115A)oculis viderunt, viva voce edicere debeant; quibus et in omnibus tanquam nobismetipsis credere jubeatis [ Lamb. hic et infra, lubeatis], et nostram liberationem nimis festinanter procurare; et conjuro vos per Deum vivum, ut nequaquam amplius discredatis nostras afflictiones et neglectum ponatis ad liberandum nos. Ne, quod absit, si amplius credere distuleritis, et neglexeritis nos eruendum, nobis, quod avertat Divinitas, irruat calamitas pereundi, et vobis pertineat ad magnum detrimentum et peccatum, atque condemnationem in praesenti et aeterna vita, quia vobis animas omnium nostrorum Romanorum tradidimus: sed magis magisque vos, ut praefatum est, conjuramus, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem indivisam, ut nostras (0115B)tribulationes, et angustias, atque dolores, et desolationes, credere sine qualibet ambiguitate jubeatis, et nobis propter Deum subvenire, et ad liberandum nos de manibus Langobardorum inimicorum nostrorum nimis festinanter occurrere jubeatis, ut fructum afferentes copiosum, vitam aeternam, intercedente beato Petro, perfrui mereamini. Praefatus vero Warneharius pro amore beati Petri loricam se induens, per muros istius afflictae Romanae civitatis, vigilabat die noctuque, et pro nostra omnium Romanorum defensione atque liberatione, ut bonus athleta Christi, decertavit totis suis cum viribus. Bene valete.

===IX. 90 ITEM EPISTOLA STEPHANI PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM,=== 

Specialiter et singillatim pro defensione sanctae Dei Ecclesiae directa, ut in superiore ejusdem continetur epistola, adjutorium volens obtinere contra Langobardos, per Georgium et Warneharium similiter directa. [ An. Dom. 755, Cod. Car. VI, chron. 9.]
(0115C)

ARGUMENTUM.

--Iisdem fere verbis conceptas, sanguineisque scriptas lacrymis litteras ad Pippinum dat pontifex iisdem missis. A praesenti calamitate, ne major aliqua superveniat, cujus rationem repetat Deus, salvari orat. Warneharii constantiam, animosque ingentes laudat in defensione Urbis. Aeterni praemii lenocinio eum movere studet.

Domno excellentissimo filio, et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Stephanus papa.

(0115D)Quanta luctuosa et amarissima tristitia circumvallati, quantaque anxietate atque angustia coarctati simus, et quantas crebrescentibus continuis malis oculi nostri distillantes profundant lacrymas, credimus quod et ipsa omnium elementorum figmenta [segmenta] (0116A)enarrent. Quis enim harum tribulationum conspector non lugeat? Quis auditor harum nobis inhaerentium calamitatum non ululet? Quamobrem cujusdam bonae mulieris Susannae pudicitiae [ Al. add. clarae] verba loquimur: Angustiae nobis undique, et quid agamus ignoramus (Dan. XIII). O filii excellentissimi et Christianissimi, utinam omnipotens rerum creator Dominus, quemadmodum priscis temporibus Habacuc illum prophetam ad refocillandum et consolandum Danielem praecipuum prophetam abstrusum in leonum lacu, repentino volatu apportatum ab angelo miserat; ita et nunc, si dici potest, ejus misericordissima longanimitas a Deo servatam excellentiam tuam, vel unius horae momento praesentem fecisset ad contemplandas aerumnosas et 91 lugubres augustias et (0116B)tribulationes, quas immaniter a Langobardorum gente et eorum nefando rege patimur. Ecce venerunt nobis dies angustiae, praesto sunt dies fletus et amaritudinis, dies anxietatis et gemitus doloris, quoniam quod timebamus evenit, et quod verebamur accidit. Pro quo angustiati, afflicti, atque oppressi, et ex omni circumquaque parte circumdati ab eorum nequissimo Haistulfo rege, et eorum Langobardorum gente, profusis lacrymis percussoque pectore cum propheta Dominum deprecantes dicimus: Adjuva nos, Deus, salutaris noster, et propter honorem nominis tui libera nos (Ps. LXXVIII). Et rursum: Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium nostrum. Domine, judica nocentes nos, et expugna impugnantes nos (Ps. XXXIV). Etenim saepius bonitati tuae innotescere (0116C)videmur, licet nostras tribulationes, tamen et nunc luctu et gemitu referendum malorum pericula, quae ab eodem protervo rege passi sumus et ejus gente Langobardorum, magno cogente periculo, significandum statuimus [ Lamb., Gent., studuimus].

Jam credimus, Christianissime et excellentissime fili, et spiritalis compater, omnia nobilitati tuae esse cognita, quomodo pacis foedera ab impio Haistulfo rege, et ejus gente dissipata sunt, et qualiter nihil juxta ut constituit et per vinculum sacramenti confirmatum est, valuimus impetrare, etiam quia nullum augmentum nobis factum est, potius autem post desolationem totius nostrae provinciae, et plura homicidia ab eadem gente perpetrata, etiam quod cum magnis lacrymis, et dolore cordis dicimus, agnoscas, (0116D)excellentissime fili, et spiritalis compater, in ipsis Januariarum Kalend. cunctus ejusdem Haistulfi Langobardorum regis exercitus e Tusciae partibus in hanc civitatem Romanam conjunxerunt, 92 et resederunt juxta portam [ Lamb. et Gent. add. beati Petri (0117A)apostoli, atque portam] sancti Pancratii et Portuensem. Ipse vero Haistulfus cum aliis exercitibus conjunxit ex alia parte, et sua fixit tentoria juxta portam Salariam et caeteras portas, et nobis direxit dicens: Aperite mihi portam Salariam, et ingrediar civitatem, et tradite mihi pontificem vestrum, et habebo in vobis compassionem. Alioquin muros subvertens, uno vos gladio interficiam, et videam quis vos eruere possit a manibus meis.

Sed et Beneventani omnes generaliter in hanc Romanam urbem conjungentes resederunt juxta portam beati Pauli apostoli, et caeteras istius Romanae civitatis portas, et omnia extra urbem praedia longe lateque ferro et igne consumpserunt, domos omnes comburentes, pene ad fundamenta destruxerunt, ecclesias (0117B)Dei incenderunt, et sacratissimas sanctorum imagines in ignem projicientes, suis gladiis consumpserunt, et munera sancta, id est, corpus Domini nostri Jesu Christi, in suis contaminatis vasibus, quos folles vocant. miserunt, et cibo carnium copioso saturati, comedebant eadem munera. Velamina altarium ecclesiarum Dei, vel omnia ornamenta, quod nimis crudele dici est, auferentes, in propriis utilitatibus usi sunt. Servos Dei monachos, qui pro officio divino in monasteriis morabantur, plagis maximis tundentes, plures laniaverunt, et sanctimoniales feminas atque reclusas, quae ab infantia et pubertatis tempore pro Dei amore sese clausurae tradiderunt, abstrahentes cum magna crudelitate polluerunt; qui etiam et in ipsa contaminatione alias interficere visi sunt, et (0117C)omnes domos cultas beati Petri igni combusserunt, vel omnium Romanorum, ut dictum est, domos comburentes, extra urbem funditus destruxerunt, et omnia peculia abstulerunt, et vineas fere ad radices absciderunt; et neque domui sanctae nostrae Ecclesiae, neque cuiquam in hac Romana urbe commoranti spes vivendi remansit, quia, ut dictum est, omnia ferro et igne consumpserunt, et multos interfecerunt, sed et copiosam familiam beati Petri, et omnium Romanorum, tam viros quam mulieres, jugulaverunt, et alios plures captivos duxerunt. Nam et innocentes infantulos a mamillis 93 matrum suarum separantes, ipsasque vi polluentes interemerunt ipsi impii Langobardi, et tanta mala in hac Romana provincia fecerunt, quanta certe nec paganae gentes aliquando (0117D)perpetrarunt: quia etiam, si dici potest, et ipsi lapides nostras desolationes videntes ululant nobiscum. Quinquaginta et quinque dies hanc afflictam civitatem Romanam obsidentes, et ex omni parte circumdantes, (0118A)praelia fortissima die noctuque cum pessimo furore incessanter contra nos ad muros istius Romanae urbis commiserunt, et non deficiebant impugnantes nos, ut suae potestati, quod avertat Divinitas, subjiciens omnes uno gladio idem iniquus Haistulphus interimeret. Ita enim [ Lamb. add. cum magno furore] exprobrantes nobis asserebant: Ecce circumdati estis a nobis, et non effugietis manus nostras. Veniant nunc Franci, et eruant vos de manibus nostris. Nam et civitatem Narniensem, quam beato Petro tua Christianitas concessit, abstulerunt, et aliquas civitates nostras comprehenderunt. Quamobrem afflicti vix potuimus per maximum ingenium marino itinere praesentes nostras litteras et missos ad tuam excellentissimam Christianitatem dirigere, quas et cum magnis (0118B)lacrymis scripsimus, qui etiam probante veritate dicimus, per unamquamque litteram lacrymas sanguine mistas exprimeremus, et utinam praestaret nobis Dominus ut qua hora nostram luctuosam exhortationem legeris, praesentia tua per omnem litteram sanguine plenae lacrymae fluerent.

Unde, fili excellentissime, et spiritalis compater, peto te, et tanquam praesentialiter assistens, provolutus terrae et tuis vestigiis me prosternens, cum divinis mysteriis conjuro coram Deo vivo 94 et vero, et ejus principe apostolorum beato Petro, ut sub nimia festinatione et maxima celeritate nobis subvenias, ne pereamus: quoniam post Dominum, in tuis manibus nostrum omnium Romanorum commisimus animas. Non nos derelinquas, sic non te (0118C)derelinquat Dominus in omnibus tuis actibus et operibus. Non nos spernas, sic non te spernat Dominus invocantem ejus potentiam. Ne elonges a nobis auxilium tuum, Christianissime fili, et spiritalis compater, sic non elonget Dominus auxilium suum, et protectionem a te tuaque gente, dum ingressi fueritis contra inimicos vestros ad dimicandum. Adjuva nos, et auxiliare nostri sub magna velocitate, Christianissime, sic adjutorium sumas a Deo omnipotente, qui te unxit super turbas populorum per institutionem beati Petri in regem. Occurre, occurre, fili, occurre et subveni nobis, antequam gladius inimicorum ad cor nostrum pertingat. Peto te, ne pereamus, ne quando dicant gentes quae in cuncto orbe terrarum sunt: Ubi est fiducia Romanorum, (0118D)quam post Dominum in regibus [ Lamb. et Gent. add. et gente] Francorum habebant? Non nos patiaris perire, et ne moreris aut differas nobis solatiandum [ad solatia dandum]. Nec a tuo nos separes auxilio, (0119A)sic non sis alienus a regno Dei, et inseparatus a tua dulcissima conjuge, excellentissima regina, spiritali nostra commatre. Non nos amplius anxiari, et periclitari, atque in luctu et fletu perseverare permittas, bone excellentissime fili et spiritalis compater, sic non superveniat tibi luctus de tuis meisque dulcissimis filiis domno Carolo et Carolomanno excellentissimis regibus et patriciis. Non obdures aurem tuam ad audiendum nos, et ne avertas faciem tuam a nobis. Ne confundamur in nostris petitionibus, et ne periclitemur usque in finem. Sic non obduret Dominus aurem suam tuas ad exaudiendum preces, et ne avertat faciem suam a te, in illo futuri examinis die, quando cum beato Petro, et caeteris tuis apostolis ad judicandum sederit, omnem ordinem, omnem (0119B)sexum, omnemque potestatem humanam, et saeculum per ignem: dicaturque tibi, 95 quod avertat Divinitas: Nescio te, quia non auxiliatus es Dei Ecclesiae, et defendere minime procurasti ejus peculiarem populum periclitantem.

Audi me, fili, audi me, et subveni nobis. Ecce adest tempus salvandi nos, salva nos antequam pereamus, Christianissime rex. Quid enim melius, quidve elegantius aut egregius, quam periclitantes et in angustia positos salvare? Scriptum quippe est: Qui salvat, tanquam qui aedificat. Hinc enim praecipuus Isaias propheta ait: Subvenite oppresso. Omnes enim gentes quae circumquaque sunt positae, et ad vestram per Dei potentiam Francorum fortissimam gentem refugium fecerunt, salvae factae sunt; et si (0119C)omnibus gentibus auxilium impertire non differtis, et per vos salvae efficiuntur, multo amplius sanctam Dei Ecclesiam et ejus populum de inimicorum impugnatione debueratis liberare. O quanta fiducia in nostro inerat corde, quando vestrum mellifluum conspicere meruimus vultum, et in charitatis vinculo sumus alligati atque connexi, in magna quiete et securitate nos permanere. Sed dum a vobis sperabamus lucem videre, eruperunt tenebrae, et facta sunt novissima nostra pejora prioribus. Considera, fili, considera, et omnino percogita, per Deum vivum te conjuro, quoniam et nostra et omnis Romanorum populi animae post Deum, et ejus principem apostolorum in tua a Deo protecta excellentia et gente Francorum a Deo tibi commissa pendent, quia, ut (0119D)praelatum est, in gremio tuo nostras commisimus animas: et si perire, quod absit et avertat divina clementia, nos contigerit, perpende, obsecro, et omni modo perpensa, in cujus animam respiciat ad peccatum. Certe enim omnino crede, Christianissime, si nobis aliqua evenerit calamitas, quod absit, (0120A)periclitandi, tu de omnibus, a Deo protecte, dilectissime nobis, ante tribunal Dei eris redditurus rationem, cum omnibus tuis judicibus, quoniam, ut praelatatum est [ Lamb., praelatum], nulli alio, nisi tantummodo tuae amantissimae excellentiae, vel dulcissimis filiis, et cunctae genti Francorum per Dei praeceptionem, et beati Petri, sanctam Dei Ecclesiam, et nostrum Romanorum reipublicae populum commisimus protegendum.

96 Ecce omnes nostros dolores, anxietates, atque angustias tuae a Deo protectae bonitati innotuimus. Tu vero, excellentissime fili, et spiritalis compater, age, et libera post Dominum in te confugientes, ut fructum bonum afferens in futuri examinis die merearis dicere: Domine meus princeps apostolorum (0120B)beate Petre, ecce ego clientulus tuus, cursum consummans, fidem tibi servans, Ecclesiam a superna clementia tibi commendatam de manibus persequentium defendens, liberavi, et assistens immaculatus coram te, offero tibi pueros quos mihi commisisti de manibus inimicorum eruendos, sospites atque incolumes existentes: tunc et in praesenti vita regni gubernacula tenens, etiam et in futuro saeculo cum Christo regnans, coelestium praemiorum gaudia adipisci merearis, audiens nimirum paternam desiderabilem vocem illam inquientis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis praeparatum est ab origine mundi (Matth. XXV). Incolumen excellentiam tuam superna gratia custodiat.

EMBOLUM.

(0120C)Opere namque [oportuneque] direximus ad vestram Christianissimam excellentiam praesentem nostrum missum Georgium reverendissimum fratrem et coepiscopum nostrum, atque Warneharium religiosum abbatem, missum vestrum, seu Thomaricum et Comitem [ Lamb., Gent., Comitam], magnificos item missos nostros, qui vobis nostros omnes dolores et cunctas desolationes quas a Langobardorum gente et eorum protervo rege passi sumus et assidue patimur, vobis subtili enarratione, sicut propriis oculis viderunt, viva voce dicere debeant, quibus et omnibus tanquam nobismetipsis credere 97 lubeat Christianissima excellentia vestra, et nostram liberationem nimis festinanter procurare [ Lamb., provocare]. Et conjuro te per Deum vivum et verum, (0120D)a Deo protecte fili, et spiritalis compater, ut nequaquam amplius discredas nostras afflictiones, et nullo modo neglectum ponatis ad liberandum nos, ne, quod absit, si amplius credere distuleris, et neglexeris nos eruendum, nobis, quod avertat Divinitas, irruat calamitas pereundi, et vobis pertineat ad magnum detrimentum, (0121A)et peccatum, atque condemnationem, in praesenti et aeterna vita: quia vobis animas omnium nostrum Romanorum tradimus; sed magis magisque, ut praelatum est, conjuramus te, a Deo servate excellentissime fili, et spiritalis compater, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem indivisam, ut nostras tribulationes, et angustias, atque dolores, et desolationes credere lubeatis sine qualibet ambiguitate, et nobis propter Deum subvenire, et ad liberandum nos de manibus Langobardorum inimicorum nostrorum nimis festinanter occurrere digneris, ut fructum afferens copiosum, victor, intercedente beato Petro, super omnes barbaras nationes efficiaris, et vitam aeternam possideas. Praefatus vero Warneharius abbas pro amore beati Petri loricam (0121B)se induens, per muros istius afflictae Romanae civitatis die noctuque vigilavit, et pro nostra omnium Romanorum defensione atque liberatione ut bonus athleta Christi, totis suis viribus decertavit.

===X. 98 ITEM EPISTOLA TERTIA QUAM MISIT STEPHANUS PAPA AD DOMNUM REG. PIPPINUM, ET CAROLUM VEL CAROLOMANNUM, SEU OMNI GENERALITATI FRANCORUM.=== 

In nomine sancti Petri comprehensa, postquam per semetipsum jam dictus papa in Francia fuit, et secunda vice voluit adjutorium obtinere contra Langobardos. ( An. Dom. 755, Cod. Car. III, chron. 10.)

ARGUMENTUM.

--Binis litteris modo allatis has dura urgente necessitate Stephanus adjungit nomine ipsius (0121C)principis apostolorum tribus regibus, et cuncto Francorum populo, indicium Urbis ad extremum miseriae. Suam Apostolus intercessionem apud Deum promittit, si domum suam ecclesiae totius fundamentum, et corpus suum ibi quiescens ab immanitate Langobardorum tueantur. Sanctissimam Virginem, sanctosque omnes una hortari regem et Francos, ut Romam ab oppressione sublevent. Maturato opus esse: suum nunquam patrocinium, si paruerint, iis defuturum: victorias antea relatas sibi referri acceptas: alienationem denique a regno Dei minitatur, nisi ocissime opus adeo necessarium aggrediantur.

Petrus vocatus apostolus a Jesu Christo Dei vivi (0122A)filio, qui ante omnia saecula cum Patre regnans in unitate Spiritus sancti, in ultimis temporibus pro nostra omnium salute incarnatus et homo factus, nos suo redemit pretioso sanguine per voluntatem paternae 99 gloriae, quemadmodum per sanctos suos destinavit prophetas in Scripturis sanctis, et per me, omnis Dei catholica et apostolica Romana Ecclesia, caput omnium ecclesiarum Dei, ipsius Redemptoris nostri sanguine super firmam fundata petram, atque ejusdem almae Ecclesiae Stephanus praesul, gratia pax et virtus ad eruendam eamdem sanctam Dei Ecclesiam et ejus Romanum populum mihi commissum de manibus persequentium, plenius ministretur a Domino Deo nostro, vobis viris excellentissimis Pippino, Carolo, et Carolomanno tribus regibus, atque (0122B)sanctissimis episcopis, abbatibus, presbyteris, vel cunctis religiosis monachis, verum etiam ducibus, comitibus et cunctis generalibus exercitibus et populo Franciae commorantibus.

Ego Petrus apostolus, dum a Christo Dei vivi Filio vocatus sum supernae clementiae arbitrio, illuminator ab ejus potentia totius mundi sum praeordinatus, ipso Domino Deo nostro confirmante: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII). Et iterum: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis (Joan. XXI), et mihi suo exiguo servo et vocato apostolo, singillatim suas commendavit oves cum ait: Pasce oves meas, pasce agnos (0122C)meos. Et rursum: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum; quaecunque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelis, et quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI). Quamobrem omnes, qui meam audientes impleverunt praedicationem, profecto credant sua in hoc mundo, Dei praeceptione, relaxari peccata, et mundi atque sine macula in illam progredientur vitam; etenim quia [ Cent., quibus] illuminatio Spiritus sancti in vestris refulsit praefulgidis cordibus, 100 vosque amatores effecti estis sanctae (0123A)et unicae Trinitatis per susceptum Evangelicae praedicationis verbum: profecto in hac apostolica Dei Romana Ecclesia nobis commissa, vestra futurae retributionis spes tenetur adnexa: ideoque ego apostolus Dei Petrus, qui vos adoptivos habeo filios, ad defendendum de manibus adversariorum hanc Romanam civitatem, et populum mihi a Deo commissum, seu et domum, ubi secundum carnem requiesco, de contaminatione gentium eruendam, vestram omnium dilectionem provocans adhortor, et ad liberandam Ecclesiam Dei mihi a divina potentia commendatam, omnino protestans admoneo pro eo quod maximas afflictiones et oppressiones a pessima Langobardorum gente patiuntur.

Nequaquam aliter teneatis, amantissimi, sed pro (0123B)certo confidite, per memetipsum, tanquam in carne coram vobis vivus assisterem, per hanc adhortationem validis constringimus, atque obligamus adjurationibus: quia secundum promissionem, quam ab eodem Domino Deo et redemptore nostro accepimus, peculiares inter omnes gentes, vos omnes Francorum populum habemus. Itaque protestor et admoneo, tanquam in aenigmate, et firma obligatione conjuro vos Christianissimos reges, Pippinum, Carolum et Carolomannum, atque omnes sacerdotes, episcopos, abbates, presbyteros, vel universos religiosos monachos, vel cunctos judices: 101 item duces, comites, et cunctum Francorum regni populum, et tanquam praesentaliter in carne vivus assistens coram vobis, ego apostolus Dei Petrus: ita firmiter credite vobis (0123C)adhortationis alloqui verba, quia etsi carnaliter desum, spiritualiter autem a vobis non desim; quoniam scriptum est: Qui suscipit prophetam in nomine prophetae, mercedem suscipit prophetae.

Sed et domina nostra Dei genetrix semper virgo Maria, nobiscum vos magnis obligationibus adjurans protestatur, atque admonet, et jubet, sicut simul etiam throni, atque dominationes, et cunctus coelestis (0124A)militiae exercitus, nec non et martyres atque confessores Christi, et omnes omnino Deo placentes, et hi nobiscum adhortantes, conjurantes protestantur quatenus doleat vobis pro civitate ista Romana, nobis a Domino Deo commissa, et ovibus Dominicis in ea commorantibus, nec non et pro sancta Dei Ecclesia mihi a Domino commendata; et defendite atque liberate eam sub nimia festinatione de manibus persequentium Langobardorum, ne, quod absit, corpus meum, quod pro Domino Jesu Christo tormenta perpessum est, et domus mea, ubi per Dei praeceptionem requiescit, ab eis contaminentur, et populus meus peculiaris lanietur amplius, nec trucidentur ab ipsa Langobardorum gente, qui tanto flagitio perjurii rei [ Gent., per jurii regi] existunt, et transgressores (0124B)divinarum Scripturarum probantur. Praestate ergo populo meo Romano, mihi a Deo commisso in hac vita fratribus vestris, Domino cooperante, praesidia totis vestris viribus, ut ego Petrus vocatus Dei apostolus, in hac vita et in die futuri examinis, vobis alterna impendens patrocinia, in regno Dei lucidissima ac praeclara vobis praeparentur [ Lamb., praeparem] tabernacula, atque praemia aeternae retributionis, et infinita paradisi gaudia vobis pollicens adinvicem [ Id., ad vicem] tribuam, dummodo meam Romanam civitatem, et populum meum peculiarem, fratres vestros Romanos, de manibus iniquorum Langobardorum nimis velociter defenderitis .

102 Currite, currite, per Deum vivum et verum (0124C)vos adhortor et protestor; currite et subvenite antequam fons vivus unde satiati et renati estis arescat; antequam ipsa modica favilla de flagrantissima flamma remanens, ex qua vestram lucem cognovistis, exstinguatur: antequam mater vestra spiritalis, sancta Dei Ecclesia, in qua vitam speratis percipere aeternam, humilietur, invadatur, et ab impiis involetur [ Gent., violetur] atque contaminetur. (0125A)Protestor vos, dilectissimi filii mei adoptivi, per gratiam Spiritus sancti protestor, et nimis coram Deo terribili creatore omnium, adhortor atque admoneo, ego apostolus Dei Petrus, et una mecum sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia, quam mihi Dominus commisit, ne patiamini perire hanc civitatem Romanam, in qua corpus meum constituit Dominus, quam et mihi commendavit, et fundamentum fidei constituit; liberate eam, et ejus Romanum populum, fratres vestros, et nequaquam invadi permittatis a gente Langobardorum. Sic non sint invasae provinciae et possessiones vestrae a gentibus quas ignoratis, non separemini [ Gent., separer] a populo meo Romano; sic non sitis alieni aut separati a regno Dei et vita aeterna; quidquid enim poscetis a me, subveniam (0125B)vobis videlicet, et patrocinium impendam; subvenite populo meo Romano fratribus vestris, et perfectius decertate, atque finem imponite ad liberandum eos. Nullus enim accipit coronam, qui non [ Lamb., Gent., nisi qui] legitime decertaverit, et vos decertate fortiter pro liberatione sanctae Dei Ecclesiae, ne in aeternum pereatis.

Conjuro vos, conjuro, ut praefatum est, dilectissimi, per Deum vivum, et omnino protestor, minime permittatis hanc civitatem meam Romanam et in ea habitantem populum amplius a gente 103 Langobardorum laniari, ne lanientur et crucientur corpora, et animae vestrae in aeterno atque inexstinguibili tartareo igne cum diabolo et ejus pestiferis angelis, et ne dispergantur amplius oves Dominici gregis mihi (0125C)a Deo commissi, videlicet populus Romanus, sic non vos dispergat et projiciat Dominus, sicut Israeliticus populus dispersus est; declaratum quippe est, quod super omnes gentes quae sub coelo sunt, vestra Francorum gens, prona mihi apostolo Dei Petro exstitit, et ideo Ecclesiam, quam mihi Dominus tradidit, vobis per manus vicarii mei commendavi ad liberandum de manibus inimicorum. Firmissime enim tenete, quod ego servus Dei, vocatus apostolus, in omnibus vestris necessitatibus, dummodo precati estis, auxiliatus sum, et victoriam per Dei virtutem, vobis de inimicis vestris tribui, et in ante attribuam nihilominus credite, si ad liberandum hanc meam civitatem Romanam nimis velociter occurreritis. Mementote (0125D)et hoc, quomodo et inimicos sanctae Dei Ecclesiae, dum contra vos praelium ingruerunt [ Bar., incoeperunt], a vobis, qui parvo numero contra eos fuistis, prosternere [ Id., prosterni] feci; pro quo decertate hanc meam velociter adimplere admonitionem, ut perfectius meum adipisci mereamini auxilium per gratiam, quae data est mihi a Christo Domino Deo nostro.

Ecce, filii charissimi, praedicans admonui vos, si obedieritis velociter, erit vobis pertingens ad magnam (0126A)mercedem, et meis suffragiis adjuvati [adjuti], et in praesenti vita omnes vestros inimicos superantes, et longaevi persistentes bona terrae comedetis, et aeterna procul dubio fruemini vita. Sin autem, quod non credimus, et aliquam posueritis moram aut adinventionem, minime velociter hanc nostram implendam adhortationem, ad liberandam hanc meam civitatem Romanam et populum in ea commorantem, et sanctam Dei apostolicam Ecclesiam mihi a Domino commissam, simul et ejus praesulem, sciatis vos ex auctoritate sanctae et unicae Trinitatis, per gratiam apostolatus, quae data est mihi a Christo 104 Domino, vos alienari pro transgressione nostrae adhortationis a regno Dei, et vita aeterna. Sed Deus et Dominus noster Jesus Christus, qui nos suo pretioso redimens (0126B)sanguine ad lucem perduxit veritatis, nos quoque [ Gent., nosque] praedicatores et illuminatores totius mundi constituit, det vobis ea sapere, ea intelligere, eaque disponere nimis velociter, ut celerius hanc civitatem Romanam, et omnem populum, seu sanctam Dei Ecclesiam mihi a Domino commissam, ad eruendum occurratis, quatenus misericorditer, sicut fidelibus suae provinciae, meis pro vobis intervenientibus suffragiis, et in praesenti vita longaevos, sospites et victores conservare jubeat, et venturo in saeculo dona suae remunerationis faciat multiplicius promereri, cum sanctis et electis suis. Bene valete.

===XI. 105 ITEM EPISTOLA EJUSDEM AD DOMNUM PIPPINUM REGEM PER FOLRADUM CAPELLANUM, GEORGIUM EPISC. ET JOANNEM SACELLARIUM, POST MORTEM AISTULFI DIRECTA,=== 

In qua continentur gratiarum actiones et benedictiones uberrimae pro victoria et restitutione sanctae Dei Ecclesiae, poscens ea quae deerant restituenda. ( An. Dom. 756, Cod. Car. VIII, chron. 11.)
(0126C)


ARGUMENTUM.

--Gaudio exsultans immensas agit gratias Pippino. Matrem omnium Ecclesiarum Dei, et fundamentum fidei catholicae Romanam Ecclesiam, quae anno praeterito moerebat, nunc gaudere exaltatam ab eo novo Moyse atque Davide: se cuicunque Romam advenienti ex universo orbe tantam ejus gloriam enarrare: civitates nonnullas, et loca quaedam perfectae donationi deesse, quarum data non erat possessio sanctae sedi, orat ut perficiat. Aistulphum anno post obsidionem Urbis (0126D)divino ictu percussum: Desiderium elevatum esse, qui sacramento erat pollicitus Fulrado se reliquas civitates, id est Faventiam, Imolam, Ferrariam, Ausimum, Anconam, Humanam, et Bononiam cum finibus et territoriis quantocius redditurum sanctae sedi, cui nihilominus jubere regem cupit, ut servet promissa. Beneventanos et Spoletanos se eidem commendare. Agendum modo de catholica religione contra Graecam impietatem vindicanda. De colloquio cum Silentiario imperiali misso vult fieri certior. Ut Georgium episcopum et Joannem saccellarium missos suos harum latores (0127A)cum Nomentano episcopo Wilhario remittat, precatur. Ab Optato quoque abbate Cassinensi desiderari suos monachos, qui cum Carolomanno profecti erant.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Stephanus papa.

Explere lingua, excellentissime fili, non valemus, quantum tuo opere, tua vita delectamur; facta quippe diebus nostris virtute divina miracula vidimus, quod per excellentiam tuam sancta omnium Ecclesiarum Dei mater et caput, fundamentum fidei Christianae, Romana Ecclesia, quae valde ab hostium impugnatione periculorum impugnationibus lamentabatur, magna nunc gaudii soliditate nimirum est translata (0127B)atque confirmata, et moerentes Christianorum animae tuo fortissimo praesidio maxime sunt 106 relevatae laetitia; pro quo in vestro opere, et nostra exsultatione libet cum angelis exclamare: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II). Et quia elapso anno, isto in tempore, valde ab hostium depopulosa impugnatione sauciati, et ultra citraque circumdati affligebamur, nunc autem tuo potentissimo auxilio erepti ab imminentibus periculis, immenso exsultamus gaudio, et benedicentes nomen Domini cum psalmographo, consona dicimus voce: Haec est immutatio dexterae Altissimi (Ps. LXXVI). Et rursum: Ad vesperum demorabitur fletus, et ad matutinum laetitia (Psal. XXIX). Cujus enim vel saxeum pectus tam benigno opere a tua praeclara bonitate (0127C)peracto cognitoque, non statim in omnipotentis Dei laudibus, atque in tuae excellentiae amorem mollescat? Haec me, fateor, excellentissime fili, et spiritalis compater, quae per te mirabiliter facta sunt, saepe convenientibus ex universo orbe terrarum nationibus, (0128A)dicere, saepe cum eis pariter admirari delectat, et extensa voce mellifluae tuae excellentiae laudes persolvere indeficienter, haec me plerumque etiam in momento horarum excitant indeflexibili oculo pro immensa bonitatis tuae, et universae gentis Francorum sospitate omnipotenti Deo fundere preces. Denique, amantissime, et a Deo inspirate 107 victor felix, et divina providentia fortissime rex, qualiter beatus Petrus apostolorum princeps tuae devotionis affectum, quem pro ejus causa decertans adhibuisti, susceperit, ipsa cunctis liquido vita vestra testatur; scriptum quippe [ Lamb. add. est], vota justorum placabilia (Prov. XV). Libet quippe omnino, excellentissime fili, tuae bonitati magnas gratiarum persolvere laudes, et nomen Domini pro tam (0128B)maxima benignitate glorificantes, exhilarata voce canere: Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitans plebem suam, et redemptionem facere (Luc. I), cupiens populo suo suscitavit te nobis, Christianissime victor [ Lamb. add. rex], nostris diebus fortissimum liberatorem. Quid enim aliud quam novum te dixerim Moysen, et praefulgidum asseram David regem, quoniam quemadmodum illi ab oppressionibus allophylorum populum Dei liberaverunt; ita quoque tu, benedicte a Deo victor, fortissime rex, tuo certamine Ecclesiam Dei et ejus afflictum populum ab hostium impugnatione eruere studuisti.

Benedictus es, eximie fili, a Deo excelso, qui fecit coelum et terram; et benedictus Deus, quo protegente, hostes in manibus tuis sunt: benedicat tibi (0128C)Dominus pulchritudo justitiae, et tuos amantissimos natos, meosque spiritales filios, domnum Carolum et Carolomannum, a Deo institutos reges Francorum et patricios Romanorum, cum Christianissima eorum matre, excellentissima regina, dulcissimaque conjuge, (0129A)fidele Dei, spiritali nostra commatre, tueatur, et in omnibus protegat; dilatet Deus semen vestrum, et benedicat in aeternum, atque solium regni fruendum perenniter concedat, et universam gentem Francorum sub vestra ditione permanentem illaesam custodiat.

Vale in Domino, rex benignissime, quia per te sanctae Dei Ecclesiae inimici humiliati sunt, et magna laetitia ipsa sancta Dei 108 Ecclesia est relevata, et ejus peculiaris populus jucundatur, et per te benedictus dicitur, pro quo et ejus benedictio super te plenius est effusa, gaudium enim uberrimum in universum orbem terrarum intulisti; magna sunt haec, et omnipotentis Dei laudibus tribuenda, sed inter haec misericordissimi Dei nostri clementiam indesinenter petimus, ut coelesti sui regni gaudia vobis tribuat (0129B)vicissitudine.

Quapropter cum magna fiducia, tanquam praesentialiter, coram tuo mellifluo consistens aspectu flexis genibus petens peto te, et omnino coram Deo vivo deprecor, ut jubeas [ Lamb. hic et infra, lubeas] firmiter in hoc bono opere, sicut certe confidimus, usque in finem permanere pro sanctae Dei Ecclesiae perfecta exsultatione, et ejus populi deliberatione [ Id., liberatione] et integra securitate, et plenariam justitiam eisdem [ Lamb., Gent., eidem] Dei Ecclesiae tribuere digneris, atque optimum et velocem finem, in causa fautoris tui beati Petri, adhibere jubeas, ut civitates reliquas, quae sub unius dominii ditione erant connexae, atque constitutos [ Lamb., Gent., constitutae] fines, territoria, etiam loca, et saltora, in (0129C)integro matri tuae spiritali sanctae Ecclesiae praecipiatis (0130A), ut populus Dei, quem a manibus inimicorum redemisti, in magna securitate et delectatione, tuo auxilio adjutus vivere valeat; quoniam et filius noster Deo amabilis Folradus, fidelis vester, omnia conspiciens satisfactus est [ Bar. et Cent., satis testatus est], quod nequaquam ipse populus vivere possit extra eorum fines et territoria atque possessiones, absque civitatibus illis, quae semper cum eis sub unius dominii ditione erant connexae; peto te, fili, peto te coram Deo vivo, et fortiter 109 conjuro, spiritalis compater, ut in hoc bono opere perfectius maneas, et non hominum blandimentis aut suasionibus vel promissionibus, quod absit, faveas, et in aliam declines partem, sed magis vere timens Deum, omnia quae beato Petro sub jurejurando promisisti (0130B)adimplere jubeas, et, sicut coepisti, plenariam justitiam illi impertire.

Etenim tyrannus ille, sequax diaboli, Aistulphus, devorator sanguinum Christianorum, ecclesiarum Dei destructor, divino ictu percussus est, et in inferni voraginem demersus, in ipsis quippe diebus, quibus [ Id. add. ad] hanc Romanam urbem devastandam profectus est, post annui [ Gent., anni] spatii circulum, ita divino mucrone percussus est, ut profecto in eo tempore, quo fidem suam tentans [ Lamb., temerans] diversa piaculi scelera perpetratus est, in eo et suam impiam finiret vitam. Nunc autem, Dei providentia, per manus sui principis apostolorum beati Petri simul et per tuum fortissimum brachium, praecurrente industria Deo amabilis (0130C)viri Folradi, tui fidelis, nostri dilecti filii, ordinatus (0131A)est rex super gentem Langobardorum Desiderius, vir mitissimus, et in praesentia ipsius Folradi sub jurejurando pollicitus est restituendum beato Petro civitates reliquas, Faventiam, Imolam, et Ferrariam cum eorum 110 finibus, simul et jam [ Lamb. etiam], et saltora, et omnia territoria. Nec non et Ausimum, Anconam, et Humanam civitates cum eorum territoriis, et postmodum per Garinodum ducem et Grimoaldum nobis reddendum spopondit civitatem Bonam [ Lamb., Bononiam] cum finibus ejus, et in pacis quiete cum eadem Dei Ecclesia, et nostro populo semper mansurum professus est, atque fidelem erga a Deo protectum regnum vestrum esse testatus est; et petiit nos, quatenus bonitatem tuam deprecaremur, ut cum eo et cuncta gente Langobardorum (0131B)magnam pacis concordiam confirmare jubeas.

Nam et Spoletini ducatus generalitas per manus beati Petri et tuum fortissimum brachium, constituerunt sibi ducem, et tam ipsi Spoletani quamque etiam Beneventani, omnes se commendare per nos a Deo servatae excellentiae tuae cupiunt, et imminent anhelantius in hoc deprecando bonitatem tuam. Unde petimus te, excellentissime fili et spiritalis compater, ut si praedictus Desiderius, quemadmodum spopondit, justitiam sanctae Dei Ecclesiae suae [ Ap. Lamb. et Gent. deest suae], reipublicae Romanorum, beato Petro protectori tuo plenius restituere, et in pacis quiete cum Ecclesia Dei, et nostro populo sicut in pactibus [pactis, Bar., partibus] a tua bonitate confirmatis (0131C)continetur, permanserit cum universa sua gente, jubeas in id quod petiit tuas a Deo inspiratas (0132A)aures inclinare; hoc interea anhelantius, ut nimis velociter, eidem Desiderio regi, obtestando, admonendo etiam, et praecipiendo, dirigere jubeas, ut reliquas civitates, loca, fines, et territoria, atque patrimonia, et saltora, 111 in integro suae Ecclesiae reddere debeat, et tale fundamentum et optimum finem in causa ejus imponere jubeas, ut, auxiliante Domino, ipsa sancta Dei Ecclesia secura maneat, usque in finem saeculi, ut plenaria justitia a justo judice Domino Deo nostro, et memoriale nomen tibi in saecula maneat, vel etiam cunctae Christo protectae genti vestrae Francorum.

Inspiratus autem a Deo nimis festinanter causam sanctae Ecclesiae perficies; quia sunt aliae canonicae causae, quas perficere debeamus, pertinentes ad (0132B)magnam regni tui laudem, et magnam animae tuae vel cunctae gentis Francorum immensam mercedem; et hoc obnixe postulamus praecelsam bonitatem tuam, ut inspiratus a Deo et ejus principe apostolorum beato Petro, ita disponere jubeas de parte Graecorum, ut fides sancta catholica et apostolica per te integra et inconcussa permaneat in aeternum, et sancta Dei Ecclesia, sicut ab aliis, et ab eorum pestifera malitia liberetur, et secura reddatur, atque omnia proprietatis suae percipiat; unde pro animae vestrae salute, indefessa luminariorum concinnatio Dei Ecclesiis permaneat, et esuries pauperum egenorum vel peregrinorum nihilominus resecetur, et ad veram saturitatem perveniant.

112 Qualiter autem cum Silentiario locuti fueritis, (0132C)vel quomodo eum tua bonitas absolverit, una cum exemplari litterarum, quas ei dederitis, nos certiores (0133A)reddite, ut sciamus qualiter in communi concordia agamus, sicut inter nos et Folradum, Deo amabilem, constitit. Ipse vero dilectus filius noster Fotradus in omnibus causis juxta tuam praeceptionem peregit, et maximas gratias illi egimus pro suo certamine, qui videlicet ad vos revertens, omnia qualiter acta sunt, bonitati vestrae intimabit; praesentes vero fidelissimos nostros, id est, Georgium reverentissimum ac sanctissimum fratrem, et coepiscopum nostrum, atque Joannem regionarium, nostrumque sacellarium, petimus, ut hilariori suscipiens vultu, in omnibus acceptare jubeas, et quidquid nostra vice bonitati tuae locuti fuerint, eis in omnibus credere digneris, atque cum effectu causae et laetabundis nuntiis ad nos remeandos absolvere jubeas. Nam et (0133B)hoc obsecramus bonitatem tuam, ut nimis celeriter ad nos conjungendum [ Bar. et Cent., commigrandum] absolvere praecipias reverendissimum fratrem, et coepiscopum nostrum Wicharium.

Omnipotens autem Deus in cunctis actibus tuis, excellentissime victor rex, suae dextrae extensione (0134A)te protegat, tibique et praesentis vitae prospera et post multorum annorum curricula gaudia aeterna concedat, faciatque cum tua dulcissima conjuge, excellentissima regina, spiritali nostra commatre, et vestris meisque dulcissimis filiis maximo gaudio jucundari, et regni vestri gubernacula a Deo vobis concessa perfrui, et qui in praesenti vita regni potestatem tenetis, et jam [ Lamb., etiam] futuro in saeculo cum Christo in aeternum regnetis, promerentes illam Dominicam promissionem audire: Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV); 113 pro eo quod certamen bonum certati estis, cursum consummastis, fidem servastis. Sumite positas vobis coronas, et accipite regnum vobis ab origine mundi praeparatum. Nam et ex hoc praecelsae, et a Deo custoditae (0134B)excellentiae vestrae innotescimus, quia petiit nobis Optatus religiosus abbas vestri monasterii sancti Benedicti pro monachis suis, qui cum tuo germano profecti sunt, ut eos absolvere jubeas, sed qualiter tua fuerit voluntas, ita de eis exponere jubeas. Incolumem excellentiam tuam gratia superna custodiat.

===114 DE S. PAULI I EPISTOLIS UNA ET TRIGINTA DISCURSUS PRAEVIUS.===
(0133)

1.
(0133C)Postquam Stephanus II obiit supremum diem VII Kalendas Maias, anno 757, Paulus diaconus et in Dei nomine electus sanctae sedis apostolicae, ut est in titulo primae epistolae hujus pontificis ad Pippinum (Cod. Car. 12, al. 13) Petri cathedram tenuit (nullo antea exemplo succedens fratri suo) per annos decem et mensem, a die videlicet consecrationis 29 Maii ad 28 Junii anni 767. Causa dilatae ordinationis fuit brevissimum schisma, quod cleri pars melior compressit. Aequum sane erat ut ei frater succederet, per quem sanctae sedis ditio tantum habuit incrementum. Verum ut dignitate, ita et laboribus fratrem imitaretur oportuit. Non enim Desiderius rex Langobardorum diu amicitiam Romanorum coluit. Praeterea ingens ex Graecia metus quiescere Ecclesiam non permisit. Copronymus quippe expergefactus, ubi exarchatum et Pentapolim, provincias e manibus Langobardorum ereptas, in Romanae Ecclesiae potestatem venisse audiit, armis atque insidiis non modo eas (0133D)provincias, sed etiam Romanam, Urbemque ipsam vexare non destitit. Quamobrem intestinis fere incommodis exterisque assidue laborans, vitam ante deseruit, quam sibi subditisque populis tranquillitatem afferret. Omnia haec patent ex litteris quae mox sequentur. Antea tamen nonnihil dicam necesse est (0134C)de iisdem in genere: ut ubi singulas recensuero, nec mihi earum sententia varia, et multiplex molestiam ingerat.

II.
Quas hucusque epistolas vidimus, majori ex parte ediderant in lucem Flaccius ac socii Centuriatores anno 1564, atque eorum maximus adversarius card. Baronius in Annalibus Ecclesiaticis: utramque videlicet Gregorii III, Zachariae unicam, et quatuor Stephani II (7, 8, 10, 11, al. 9, 4, 3, 8, Cod. Car.); 9, al. 6, utpote praecedenti perquam similem omittentes; 4, 5, 6, al. 10, 11 et 7 nequaquam cognitis. Secus est de Pauli epistolis 31. Nam Centuriatores (Cent. VIII, cap. 10) totidem se accepisse gloriantur: unde autem, silent. Et quanquam sola earumdem argumenta proferant, audacissimis in suis commentariis patefaciunt se illas integras inspexisse. Namque aiunt, exempli gratia, quod Paulus « Petrum substituit interpellatorem pro victoria adversus hostes, in epistola 115 ad Pippinum tertia, et nona » (0134D)(Cod. Car. 35, 33, al. 43, 30), quae minime eruuntur ex argumentis. Praeterea ex epistola 12 quae falso tribuitur Paulo, cum spectet ad Adrianum (Cod. Car. 60, al. 73), ut ostendam suo loco, eruditorum omnium recentiorum incuriam patefaciens, haec proferunt: « Pro regno amplificando in epistola 12 ad Pippinum: (0135A)Ut ipse princeps apostolorum pro vobis intercedat ante Domini Dei nostri majestatem, ut amplius vestrum dilatet regnum, et victorias tribuat. » Mitto reliqua eorum putida commenta; haec enim satis superque probant eos prae manibus habuisse integras Pauli litteras. Non ita contigit Baronio, qui ingenue rem fatetur (an. 767, n. 1) de 31 Pauli epistolis: « Quarum, aiens, duntaxat argumenta summatim praestricta et recensita vidimus a Panvino in vitis Romanorum pontificum, easque integras haberi in Vaticana bibliotheca testatur: verum easdem diu quaesitas minime invenire valuimus, ut eas vel furto vel alio aliquo modo inde sublatas existimemus. Caeterum nihil est, quod ejus fides possit in suspicionem adduci, cum et earumdem totidem numero argumenta pariter recitent novatores (Cent. VIII, p. 725) qui pertaesi prolixitatem atque multiplicitatem pariter, sed magis veritatem, non ipsas integras, sed ipsarum argumenta tantummodo edidere » .(0135B)

III.Hunc Baronii locum Gretserus transtulit in suam praefationem ad Codicem Carolinum; at quia Baronii diligentiam fugit ejusmodi argumentorum vera indoles, et Gretseri de iisdem sententia lucis indiget, operae pretium me facturum puto, si hanc historiae partem explanavero. Onuphrius Panvinius de Romana historia profanaque omni eruditione optime meritus usque ad annum 1553 ad ecclesiasticas res animum non converterat. Tum vero Marcelli Cervini Cardinalis suasu hujusmodi studiis totum se dedit, brevique octo annorum spatio nonnulla in lucem edidit de pontificibus et cardinalibus: praecipue vero conscribendis effuse Vitis eorumdem, quas a Baronio laudari vidimus, operam navavit. Suimet testis ipse est in editione historiae pontificum Platinae Venetiis apud Michaelem Tramezinum anno 1562. Etenim in nuncupatoria ad Pium IV epistola, quam dederat praecedenti anno, cum praelo commisit ejusdem Platinae historiam cum suis notis, et additionibus: « Donec ederem, inquit, ea quae ego maxima (0135C)jam ex parte eodem argumento conscripsi. » Et initio suae additionis ad lectorem: « Librum ipsum longe locupletissimum accuratissima diligentia jam magna ex parte concinnavi, quo Romanorum pontificum et cardinalium, quorum 116 memoria exstat, Vitas effuse scripsi; atqui cum res magni et difficilis negotii sit, non ita facile, quanquam jamdiu multumque in eo elaboraverim, confici potuit. » Quam recte arduum negotium exaggeret, inde discimus, quod morte admodum immatura praeventus anno 1568, tantum opus non confecerat. Exstat illud hodie pluribus voluminibus comprehensum in biblioth. Vat. (Cod. n. 6104), quo est collatum ex dono P. Ciaconii die 25 Septembris an. 1592, ut praefixa operi memoria docet, et a sancto Gregorio Magno exordium ducit.

IV.
In tertio ejus volumine (fol. 1125) ubi agitur de Pauli gestis, pauca haec visuntur: « Scripsit Paulus epistolas plures ad Pippinum et Carolomannum (0135D)reges, ad exercitum Francorum, et ad alios quosdam, ex quibus una et triginta in bibliotheca Vaticana exstant, quarum brevissima argumenta adjiciam. » Mox sequuntur singularum argumenta « summatim praestricta, et recensita, » quae vidit Baronius sanctae Romanae Ecclesiae tum bibliothecarius a Clemente VIII designatus: quare cum octavum Annalium volumen anno 1599 evulgavit, in quo agit de Pauli rebus gestis, Panvinii etiam mss. codices accesserant ad eam « magnam rerum copiam, » quam se congessisse aiebat in nuncupatoria Tom. I ad Sixtum V an. 1588, « tanquam in aliquam cellam penariam, praesertim contra novatores nostri temporis pro sacrarum traditionum antiquitate ac sanctae Romanae catholicae Ecclesiae potestate. » Duo autem doctissimi scriptoris diligentiam fugisse videntur: bibliothecae Vaticanae veteris conditio et Panvinianae illorum argumentorum recensionis causae.

V.
Ad bibliothecam quod attinet, hanc instrui coeptam (0136A)a Nicolao V Sixtus IV perfecit, Panvinio eodem teste in hujus Vita, quae prima est ex adjunctis ad Platinam: « Bibliothecam Palatinam, ait, in Vaticanam toto terrarum orbe celebrem, Platina praefecto, advectisque ex omni Europa libris, construxit, certosque proventus, unde custodes et librarii Graeci, Latini, et Hebraici menstrua salaria, quibus ali possent, haberent, librique emerentur, assignavit: opus omnium praeclarissimum et pontifice maximo dignum. » At perpetuae librorum in bibliotheca permanentiae eum prospexisse non constat, quemadmodum post annos plusquam centum Sixtus V bibliothecae novae, et loco et librorum congerie longe praestantiori, atque antiqua illa celebriori consuluit. Ea propter Panvinius idem alibi (Cod. Vat. n. 3924) catalogos librorum descripsit, qui ab Innocentii VIII temporibus in bibliotheca erant, at suo aevo nequaquam reperiebantur. Inter hujusmodi libros codicesve a bibliotheca Palatina ereptos Pauli litteras haud (0136B)numerari 117 video. Quin etiam Panvinio ex eodem disco, in bibliotheca Vaticana esse, et cum Pauli Vitam scriptis mandabat, et cum Adriani res gestas enarrabat, ante annum videlicet 1561. Eo siquidem anno, ut supra vidimus, fatebatur Pio IV et lectores admonebat, se maxima ex parte pontificiam historiam confecisse. Cumque haec per decem fere saecula excurrere deberet a sexti nonagesimo, Gregorii Magni primo ad sextum decimum jam provectum, quo is florebat; ne duo quidem saecula maximam operis partem ab eo vocari nec dici, nec cogitari potest; neque enim fas est mendacii tantum virum arguere, aut hebes adeo ingenium illi tribuere, ut lente admodum graderetur longo suscepto itinere. Itaque pro certo haberi debet, pontificias eas litteras in bibliotheca Vaticana seu Palatina exstitisse ante annum 1561. Inde autem quid de iis evenerit triginta illis annis, qui 1592 praecesserunt, cum Vaticana bibliotheca nova opus illud Panvinii adepta est, ac quomodo perierint, divinandum aliis relinquo.(0136C)

VI.Equidem Panvinianae recensionis causas aperiam, quas praeteriisse aiebam Annalium Ecclesiae principem. Anno 1564 in lucem prodiit Centuria illa VIII, cujus capite 10 et Pauli epistolarum 31 et Adriani 44 argumenta eadem perleguntur quae habet historia Panviniana. Ne verbum quidem mutatum videre est, praeterquam in earumdem indicatione, quam rem data opera esse factam nemo non dixerit. Et sane; « Scripsit, inquiunt, Paulus epistolas plures ad Pippinum, ad Carolomannum, et ad exercitum Francorum, et ad alios quosdam: unam et triginta mss. accepimus. » Ista si conferas cum iis quae supra afferebam ex Panvinio, detractum videbis reges, ignota nobis ex causa; et pro, in Biblioth. Vat. exstant, dictum accepimus. Perinde est de Adriani epistolis: Ubi enim Panvinius (fol. 1156) scripsit: « Exstant in biblioth. Vat. 44 ejus epistolae ad Carolum regem scriptae, quarum argumenta indicare operae pretium erit, » Magdeburgenses aiunt: « Accepimus (0136D)ejus 44 epistolas mss. ad Carolum, quarum argumenta indicare operae pretium duximus. » Quis vero hinc non videt, male feriatum aliquem fortasse amanuensem, certe falsum fratrem, Panvinii laborum exemplum clam misisse ad Centuriarum scriptores, uterentur, abuterenturve; modo auri sacra fames expleretur? Ex magna utrinque similitudine et convenientia Gretserus olfecit, Magdeburgenses Onuphrianum codicem vidisse. « Quae enim, ait, his lavernionibus, eorumque subadjuvis et administris, bibliotheca non patuit? » Fallitur vero, dum putat, Magdeburgenses, « pro more 118 suo calumnias nonnullas intersparsisse. » Nam Panvinius synopses illas exscripsit ex cod. Vat. quales apud Centuriatores leguntur; et quae Gretsero videntur calumniae, nullum alium norunt auctorem praeter Panvinium, qui ex illo codice ipsissimas eas excepit, non animadvertens, quandoque vocem aliquam, in pravum sensum retortu facilem, iis inesse. Ubi autem Lipsiae prelis (0137A)commissa vidit quae, aut nimis libere, aut minus accurate scripta fuerant, ea secundis curis emendavit.

VII.
Haec profecto est recensio cujus meminit Baronius. Et est quod mirer, tantum virum haud vidisse, argumenta illa quemadmodum scripta primum fuerant a Panvinio, prorsus reperiri apud Magdeburgenses. Voces siquidem deletae, aut in fine additae, ut nihil dicam de superpositis seu interjectis; litterae item aliquot, vel adjectae, vel detractae in codice Panviniano evidentes adeo sunt, ut in legentis oculos per se ipsae incurrant. Quamobrem editionem Magdeburgensium conferenti cum ms. codice Panviniano, tanta utrinque similitudo et convenientia erit evidens, ut miraturus mecum sit Baronii diligentiam hac in re minus accuratam. De Gretseri allucinatione nil aliud dico, quam veniam adhibendam esse viro doctissimo, qui Panvinianum codicem non habuit ob oculos, sed Baronii sententiam amplexus, id tantummodo adjecit quod acies ingenii rerumque ecclesiasticarum (0137B)diuturna tractatio proferendum suaserunt. Quamobrem calumniarum genus, quod novatoribus bona fide impactum in Panvinium recideret, ita interpretari oportet, ut verba et dicta queis Gretserus insistit, illorum ore prolata, quorum prava intentio est in omnibus quae sedem apostolicam, in multis quae catholicam religionem spectant, calumniae videantur et sint; at catholico scriptori summa primum cum fide exceptis ex codice, deinde diligenter emendatis, ne forsan ita prelo committerentur, imprudentiae magis quam calumniarum notam inurendam putemus.

VIII.
Huc accedit quod vir ille doctissimus, fervescente adhuc aetate, necdum conscribendis Ecclesiae rebus assuefactus, non eas tantum synopses seu argumenta litterarum alicubi inconsiderate scripta excepit, sed ipsemet totam pontificiam historiam hac illac parum caute dictis resperserat. Quare illam castigatiorem ubique redditam secundis curis videre est in mss. Vaticanis codicibus. Neque id mirum: (0137C)nam Baronius cum ad scribendos Annales adjecit animum, per annos triginta Ecclesiae rebus navarat operam, quod proprio ore fatetur in tom. I, epistola dedicatoria ad Sixtum V. « Cum jam sex lustris ipsa ecclesiastica historia 119 fuerit a me septies ordine temporum repetita. » E contrario Panvinius ipso in ecclesiasticarum rerum tyrocinio pontificiam illam Historiam composuit: quod ipsemet ante suam additionem ad Platinam testatur, lectorem ita monens: « Ante annos circiter octo, hortatu Marcelli card. sanctae Crucis, quem postea summum pontificem vidimus, cui ego me tunc temporis in clientelam totum dederam, beati et sanctissimi illius viri virtutes admiratus, ab historiis profanis conscribendis, ad ecclesiasticas res usque ad ea tempora a paucis aut leviter tentatas, aut omnino neglectas, tractandas et explicandas animum converti. »

X.
Synopses illas diligenter excepi omnium oculis subjecturus: at quia maxima occurrit discrepantia inter (0137D)illas et Codicis Carolini epistolas, aliae siquidem alio ordine digestae sunt, atque utrobique chronologia minus recta est, subjicere singulas epistolis suis deliberavi, quas ad annos fere certos diducere conatus sum, nimium libere vagantes apud eruditos aliquot recentiores, qui temporis incerti occasionem nacti, ad suas opiniones asserendas, loco eas movere impune posse rati sunt. Neque id putet aliquis per me fieri, ut meo ac lectoris otio abutar. Breviori quidem via incedi posset monendo, quod synopses, seu argumenta litterarum, quae primo scripsit Panvinius, ipsissima illa sunt quae apud Centuriatores summa cum fide referuntur; quae autem Panvinius idem recensuit, Baronius primum in suis Annalibus evulgavit, indeque in collectionem Conciliorum translata sunt. At cardinalis doctissimus religioni non habuit, aut verbum, aut sententiam quandoque aliquatenus immutare, aut emendationes non omnino sequi. Exemplo sint quae impraesens excerpo ex Pauli epistolis (0138A)juxta recensionem. Legitur in prima (Cod. Car. 12, al. 13): « Amicitia ab eodem Stephano cum Francis contracta. » Baronius mutavit « inita cum Francis. » In octava (Cod. Car. 25, al. 34) ait Panvinius: « Imperatorem Graecum in armis, ut Ravennatem exarchatum et Romam recuperaret, esse narrat. » Baronius partim primae lectioni, partim correctioni adhaerens, « in armis esse, » ait, « et Ravennatem exarchatum et Romam recuperare velle narrat. » In undecima (Cod. Car. 24, al. 31) Panvinius rumorem spargi dixit « ab inimicis: » Baronius, « ab amicis. » Denique in decima quinta (Cod. Car. 13, al. 27) Panvinius: « Quinta decima per Wlfardum coepiscopum (quem Pippino exemplo fratris Stephani commendat) scripta, laudes. . . . . continentur. » Baronius: « scribens, iis litteris laudes . . . . . continentur. » 120

X.
Argumenta eadem, ut aiebam, ex Baronii Annalibus in collectionem Labbeanam sunt translata. (0137B)Sed quam diversa eorum pleraque a Panvinianis ibi leguntur! Labbeus siquidem, quod Baronio haudquaquam evenit, Carolini Codicis editionem, quae sexto post hujus mortem anno in lucem prodiit Ingolstadii, versare potuit, et si qua minus clara minusque exacta reperit argumenta, pleniora ac lucidiora emittere, quod sane ab eo factum videre est (Conc. tom. VI, p. 1672, 1756 seqq.). Et vero dum iisdem et ipse epistolis serio perlegendis insisterem, ut synopses ampliores atque explicatiores conficerem, ad Codicis Carolini sextam et quinquagesimam, Adriani vicesimam quintam, perveni, quae mihi est 71, et agit de Sabinensi patrimonio integre restituendo. Id autem patrimonium in editione Gretseriana dicitur Ravennense, et in Lambeciana Ravennense. Cumque ex novissima recensione Gentiloti essem admonitus, nullam adhiberi majusculam in contextu illius Codicis, facili negotio assecutus sum causam corruptae lectionis. Nam Mabillonius (Supplem. ad Dipl., pag. (0138C)70) exhibet specimen scripturae Romanae Longobardicae, quae Adriani aevo erat usui, ex authenticis litteris ejusdem pontificis in phylira, quae servantur in archivo Corbeiensi. In earumdem scriptura tantam vidi similitudinem inter s et r, ut facile unum pro altero sumi possit. Praeterea vidi u pro b frequenter adhibitum, ac demum i perpetuo absque puncto. Ea propter venia mihi videbatur adhibenda excipienti Adriani litteras ex autographis, cum Carolus in Codicem referri eas voluit. Panvinius ipse, quod majus est, eamdem rem peccavit: nam legens in synopsi: Patrimonium sancti Petri apud Ravennatenses, ipsemet secundis curis posuit: Ravennates. Quod quanto sit proximum intervallo sententiae litterarum, simplex earum lectio planum facit. Nam, praeterquam quod Ravennae patrimonium Gregorii Magni tempore celeberrimum, cuncto exarchatu nunc addito pontificiae ditioni, non erat cur repeteretur; Adrianus alibi (ep. 59, al. 49) perspicue agit de Savinensi patrimonio inter alia quae restituenda erant, Ravennatensi nullatenus (0138D)memorato.

XI.
Quid autem plura? Labbeus, inspectis epistolis, quaestioni finem attulit, synopsim hanc exhibens: « Quod integrum sancti Petri patrimonium Sabinense contraditum non sit: idque testificaturos regi ipsius missos Itherium et Maginarium, si apprehensa ejus dextera jurare jubeantur. » Quam rem siluisse Pagium censoremque ejus nuperum P. Mansium est quod mirer, cum praecipue videam Muratorium, qui nullam praeterit occasionem labefactandi pontificum dominationem in 121 exarchatu, monuisse (Annal. 778) pro Ravennense legendum Sabinense. Quod quidem haud fecisset, nisi sententia litterarum coactus; nam, Pippini donatione exarchatus et Pentapolis ob eamdem causam admissa, dominium sanctae sedis in dubium revocat, ac pene convellit. Videsis animi gratia Annales Italicos, an. 1017, 1026, 1034, 1198, 1239, 1240, 1249. Quae autem melior occasio illi potuit offerri, quam patrimonii Ravennatis repetitio (0139A)per Adrianum facta? Caeterum Labbeanas ego sinopses Panvinianis posthabendas censui duplici ex causa. Primum quia illae, utcunque veriores, litterarum tamen sententiam non plene continent. Deinde quia Panvinianae, utcunque apud Magdeburgenses inveniantur quales scriptae primum fuerunt, et apud Baronium juxta recensionem ab auctore factam, nullibi tamen sincerae tam primis quam secundis curis habentur, praeterquam in codice Vaticano, unde primum per me prodire in lucem dici possunt. Hactenus de litterarum argumentis, nunc de ipsis litteris.

XII.
Numero eae quidem fraternas superant; varietate etiam rerum quas continent uberiores iis sunt. Ad apostolicae autem sedis ditionem quod attinet, nil novi afferunt, tametsi Iocorum ac rerum restitutiones aliquot memorentur admodum incertae atque obscuritatis plenae. Exempli gratia: testatur Paulus (ep. 18, al. 15) Desiderium reddere promisisse (0139B)civitates Imolam, Bononiam, Auximum, et Anconam, sed fidem postea fefellisse. Alibi (ep. 20, al. 21) loquens de patrimoniis, juribus, locis, finibus ac territoriis: « Ex parte quidem, inquit, easdem justitias nobis isdem Langobardorum rex fecisse dinoscitur, et reliquas omnes justitias se profitetur, atque omnino spondet nobis esse facturus. » Cumque (ep. 21, al. 23) per Georgium episcopum de tot beneficiis gratias agat Pippino, credibile est Desiderium stetisse promissis, pro certo autem affirmari non potest. Quorum similia alia occurrunt. Quamobrem Paulum fuisse feliciorem Stephano fratre suo, quanquam duplo longiorem pontificatum gesserit, nec dici, nec cogitari debet. Quandiu enim vixit, pro vindicanda sancti Petri ditione adversus ejusdem Langobardorum regis inconstantiam laboravit. Quin etiam a Graecis quandoque timuit pro ipsa urbe Roma (ep. 25, al. 34); saepe pro exarchatu et Pentapoli (ep. 26, al. 28; 33, al. 30; 36, (0139C)al. 32; 38, al. 24); epistolas harum rerum testes (cum careant nota temporis, praeter unam, aut alteram) auctores proprio arbitratu pro aliis aliorum opinionibus disponunt. Inde vero detrimenti nihil infertur ditioni apostolicae sedis: 122 nulla siquidem accessio, ut aiebam, Pauli tempore facta eidem est. Antiquae autem ditionis, seu Romae et ejus ducatus, necnon ejusdem per Pippinum regem amplificatae primum anno 754, cum pactum seu diploma donationis editum confirmatumque est Carisiaci; deinde 755, cum possessionis civitatum exarchatus et Pentapolis a Fulrado initae locuples testimonium fuerunt singularum obsides, et earum claves; ejus, inquam, ditionis tot fere sunt monumenta certa quot epistolae. Paulus siquidem aeque suas appellat civitates Romanae provinciae atque exarchatus et Pentapolis; quemadmodum expresse factum de utraque ditione comperimus (ep. 39, al. 14) ubi de novis Langobardorum molestiis queritur: « In civitate nostra, inquit, Synogalliense pergentes, (0139D)ferro et igne quae extra eamdem civitatem consistebant, devastaverunt. . . Similiter et in partes Campaniae, id est castro nostro, quod vocatur Valentis, hostiliter irruentes, » etc.

XIII.
Ad earumdem epistolarum auctoritatem quod spectat nullum reor ex veteribus monumentis validiori niti fundamento quam istas Pauli praesertim et Adriani. Unam et triginta videmus in Codicem relatas esse; totidem in Magdeburgensium manus ex codice Vaticano pervenerunt; nullumque has inter atque illas discrimen reperitur, praeter argumenta seu synopses, quarum tamen nonnullae conveniunt inter se. Nam petitae ex epistolae cujusque visceribus, licet parum accurate, nonnullam quandoque similitudinem nactae sunt. Dixi utrobique unam et triginta existere, quae res primo aspectu falsa esse videtur: duae enim et triginta numerantur in Codice; una minus apud Magdeburgenses seu in cod. Vat. Panvinii. Quam rem fortasse aliquis (0140A)mirabitur. At animadvertere eum oportet, quod trigesima et trigesima tertia Carolini Codicis, quae in Vaticano est nona et nobis trigesima tertia, sunt una eademque epistola duplici exemplo conscripta, quae semel prolata a Panvinio et aliis, illarum numerum aequat, una et triginta utrobique remanentibus. Ex iis autem utrinque unam removere oportet, quae ad Paulum pontificem non refertur, nimirum trigesimam sextam Cod. Car., quam senatus populusque Romanus ad Pippinum dederunt; et duodecimam Cod. Panviniani, quae, ut aiebam supra (num. 2) irrepsit inter Paulinas, cum certe inter epistolas Adriani debeat recenseri, quod fit in Cod. Car. (ep. 60, al. 73). Ita admiratio omnis cessat circa epistolarum numerum. Aliunde item admirationis aliquid superveniens, nimirum ex argumento illo epistolae non relatae in Codicem, quod exstat inter epistolas 21 et 22 Codicis Carolini, prorsus evanescit: quippe exemplum est epistolae 15 (nobis 18), (0140B)ut dicam in notis. 123

XIV.
Ea vero epistola 18, seu 15, non parvi momenti est: namque Paulus ducum Spoletani ac Beneventani conditionem ante Desiderii electionem enarrat: « se, inquiens Pippino, sub vestra a Deo servata potestate contulerunt; » deinde subdit utriusque vices, et quomodo Liutprando Beneventano duci suffectus erat Arichis (11) ab eodem Desiderio, anno videlicet 758, quo spectat ea epistola. Quare uterque dux, Paulo pontifice, subjectus iterum fuit Langobardorum regi, neque amplius ad Pippinum rediisse illos constat; imo ne in Caroli quidem potestatem venit Arichis, ut Erchempertus testatur, cum reges Langobardorum sunt exacti, Desiderio nimirum captivo in Franciam ducto, et Adelgiso illius filio Constantinopolim fuga elapso anno 774. Tunc enim principis titulo assumpto, regis instar Beneventanum ducatum administravit, quoad Carolus expeditione in Beneventanos suscepta (0140C)an. 787, sibi eum ducatum subjecit, qua de re agam in litteris Adriani. Erchemperti verba de principatu Arichis sunt hujusmodi: « N. 3. Hic Arichis primus Beneventi principem se appellari jussit, cum usque ad istum, qui Benevento praefuerant, duces appellarentur; nam et ab episcopis ungi se fecit, et coronam sibi imposuit, atque in suis chartis, scriptum in sacratissimo nostro palatio, in finem scribi praecepit. » Anonymus Salernitanus (cap. 9) luculente hujusmodi principatus initia illigat cum excidio regni Langobardici, sive, ut melius dicam, cum Desiderii dejectione: « Atque ipse Carolus rex, inquiens, firmatus est totius Italiae. Solus dux Arichis Beneventi remansit, jussa ejus contemnens, pro eo quod capiti suo pretiosam deportaret coronam. » Atque Arichis ab an. 758, cum dux fuit constitutus a Desiderio, cujus etiam filiam uxorem duxit, usque ad 774, cum socer est ejectus, omnem subjectionem professus fuit Langobardorum regi. Ac propterea Paulus sibi metuens a Graecis, Pippinum (0140D)orat (ep. 25, al. 34) ut Desiderium moneat periclitantis Ecclesiae, quare tum ipse opem ferat Romanis, tum praecipiat « Beneventanis atque Spoletinis, seu Tuscanis » ecclesiasticae ditioni finitimis, ut idem faciant.

XV.
Quae cum ita sint, assequi mente non possum, cur nec Panvinius, nec Gretserus, nec Labbeus, nec Pagius (Baronium excipio, qui litteras non vidit), neque eruditi alii senserint, synopsim illam, seu argumentum epistolae duodecimae inter Paulinas, ad ejus pontificis aetatem referri non posse. Et vero argumentum illud sic fluit: « Duodecima narrat de Beneventanorum injuria. Petit ut Pippinus litteris eos increpet, et si nolint parere, ut consentiat in expeditionem 124 contra eos institutam. » At generalem istam incuriam omittamus: Eruditi illi omnes, ne Baronio quidem excepto (cui tamen haud praesto erant litterae Carolini Codicis, quas consulere oportuit), viderunt apud Magdeburgenses (0141A)(Cent. VIII, cap. 10) pauca haec ex iis litteris desumpta: « Et pro regno amplificando in ep. 12 ad Pippinum, ut ipse princeps apostolorum pro vobis intercedat ante Domini Dei nostri majestatem, ut amplius vestrum dilatet regnum, et victorias tribuat. » Haec vero totidem verbis expressa leguntur in Adriani epistola (60, al. 73) quae in Cod. Carol. nullum praesefert argumentum. Quomodo ista irrepserit inter Paulinas in Cod. Vat. equidem non quaero: at vagantem revoco ad suam sedem, scriptamque comperio an. 777, cum Carolus Saxonico bello implicitus, atque Hispanicum meditans contra Saracenos, duci Beneventano audendi occasionem praebuit. Praesertim id facio ut libertatem eorum redarguam qui multas ex his epistolis, suas opiniones tuendi causa, loco moverunt, totamque ejus aetatis historiam depravarunt; at si qua jure movenda erat, id suadente rerum serie quas continet, aut religioni duxerunt eam attingere, aut re (0141B)inexplorata intercidisse eam temere pronuntiarunt.

XVI.
Nonnullas vere intercidisse idem pontifex Paulus affirmare videtur in epistola nuper laudata (ep. 18, al. 15); nam multum diuque vexatus a Desiderio, ita Pippinum alloquitur: « Ecce jam duas apostolicarum litterarum assertiones exc. vestrae clam per maximam industriam misimus, et ignoramus si ad vos ipsae pervenerint litterae: unde ambigimus ne a Langobardis comprehendantur. » Quas pervenisse constat, ut dixi, ex argumento earum in Codicem relato inter vigesimam unam et vigesimam secundam. Subjungit autem Paulus se alias dedisse (ep. 17, al. 29) ex Desiderii voluntate, candide affirmans: « Ideo istas litteras tali modo exaravimus, ut ipsi nostri missi ad vos Franciam valerent transire. » Cujus postea exemplum imitatus est Stephanus III (ep. 45, al. 46) magno cum posterorum incommodo, nam Stephanus haud monuit aliis litteris regem, Pauli exemplo, ut confictis ejusmodi (0141C)litteris nullam fidem adhiberet. Idcirco recentiores falsi arguere maluerunt historicum ap. Anastas. vera narrantem, quam pontificias litteras rem falsam continentes; quippe harum sententiam suae opinioni accommodatiorem deprehenderunt. Caeterum Pauli praedecessorum epistolis jussu Caroli Magni in Codicem hunc relatis accedit fides ab earum exemplis a Baronio editis ex Codd. Vatic. Paulinae singulae circa saeculi sexti decimi dimidium in bibliotheca Vaticana erant, Panvinio id testante: 125 cumque pari numero et Romae et in Francia essent, vix credibile est nonnullas interiisse. Si quae autem exciderunt, mentio earum occurrit in aliis subsequentibus; ita ut, praeter ea quae missorum fidei semper committebantur, nihil desiderandum restet.

XVII.
Itaque id conandum mihi erit, ut hisce ex epistolis historiam pontificiam educam, tam versutis novatorum interpretationibus, quam dubiis falsisve (0141D)aliquot recentiorum opinionibus defecatam. Facili id quidem negotio praestari posse quis putet vagantes plerasque epistolas juxta rectum temporis ordinem digerendo. At quis earum, magna ex parte silentium res praecipuas, aetatem certam deprehendat? Quis responsalium auribus demandata divinet? Quis adnexarum quandoque litterarum sententiam integram teneat? Duobus tantum spectatis res posse confici mihi videtur. Primum ad catholicam fidem sacrarumque imaginum cultum pertinet, alterum ad ditionem sanctae sedis. Hinc autem initium sumens, harum litterarum auctoritate decennalem historiam continentium decerno, nullam ecclesiasticae ditioni accessionem per totum id spatium esse factam: quare aliud in epistolis Pauli non inveniri quam antiquam sanctae sedis ditionem, seu Romanum ducatum, ejusque incrementum ex Pippiniana donatione, qua exarchatus et Pentapolis continentur. Hos infra limites versari Pauli epistolas Adrianus (0142A)testatur (ep. 51, al. 54). Is enim post Langobardos exactos ab archiepiscopo Ravennate molestiam excussurus, scribit Carolo: « Quemadmodum tempore domni Stephani papae, qui illuc Franciam profectus est, cui et ipsum exarchatum traditum est, ita et nostris temporibus eum sub nostra potestate disponere atque ordinare volumus. »

XVIII.
Ex quibus etiam patet meliorem exarchatus conditionem sub Stephano fuisse quam sub Paulo. Nihilominus nullam aut a Langobardis aut a Graecis civitatem Paulo ablatam esse comperio. Devastationes tantum et praedae inter Romanos et Langobardos factae inveniuntur: quare utrinque res repetitas constat (ep. 29, 38, 39, 40, al. 17, 24, 14, 26). Praeterea fines, territoria, patrimonia a Langobardis, fallendi artem callentibus, nunquam plene restituta occurrunt (ep. 18, 20, 33, 42, al. 15, 21, 30, 19). Civitates omnino quatuor ex iis quarum neque obsides dati ab Aistulphi legatis, neque claves traditae, quae in confessione beati Petri ponerentur, recenseri (0142B)video (ep. 17, 18, al. 29, 15): neque initam earumdem possessionem Paulo pontifice invenio. Hinc tamen colligi posse arbitror quod reliquas omnes aut praedecessor Stephanus ab Aistulpho, seu Desiderio, aut ipse Paulus 126 ab hoc supremo Langobardorum rege obtinuerit. Rei argumentum locupletissimum ab Augustis Orientis suppetit, qui nullum lapidem non moverunt, ut amissas ob impietatem et socordiam ditiones apostolicae sedi eriperent. Ii siquidem frequentibus legationibus Francorum regis benevolentiam captare, et calumniis a Romani pontificis amicitia eum avellere non semel moliti sunt (ep. 37, 40, al. 20, 26). Praeterea exarchatum et Pentapolim, ipsamque urbem Romam, se aggressuros dictitantes, magnumque armorum apparatum jactantes, pontifici duntaxat et Romanis metum incussere (ep. 25, 26, 27, 28, 33, al. 34, 28, 37, 42, 30). Jactantes, inquam; nam usque ad Adriani tempora minitati tantum sunt Romanis. Tum vero cum (0142C)Beneventanis Langobardis juncto foedere, obtentu restituendi Adelgisi in regnum majorum, ad arma etiam, conatu licet inutili, ventum esse ex Adriani epistolis constat.

XIX.
Ad catholicam vero fidem et sacrarum imaginum cultum quod attinet, summa fere omnium epistolarum hujus sancti pontificis est catholicae fidei, ac traditionis Patrum defensio; namque hoc vocabulo sacras imagines designat. Quamvis enim Pippinianae donationis satageret, ut aequum erat, non aerarii opulentiam, ut nonnulli arbitrantur, sed populorum salutem spectabat, ne scilicet in Graecorum potestatem redeuntes, illorum haeresi contaminarentur; quam plane potestatem populi ipsi aversantes, pontificiam dominationem appetebant (ep. 15, al. 36). Hinc est quod patrimonia caeterosque proventus ad pauperum ac peregrinorum sustentationem addictos, necnon ad fovenda ecclesiarum lumina aliasque erogationes non paucas nec modicas (0142D)necessarios, impensius etiam quam civitates et loca ditionem amplicandia, repetentem videre est hunc pontificem et ejus successorem Adrianum. Catholicae autem fidei non solum in Occidente, sed in Oriente etiam, conservandae prima et potissima ejus cura fuit. Quam rem apprime testatur gaudium illud ingens quo fere exsultans litterarum Cosmae patriarchae Alexandrini exemplum Pippino transmisit, ut de orthodoxa fide apud Orientales acerrime ab episcopis vindicata secum laetaretur, eoque magis ad propugnandam in Occidente incumberet (epist. 31, al. 35). Nec non laetitiae plena epistola alia ad Carolum et Carolomannum (epist. 30, al. 40), cum legato ex Francia Romam redeunte ex eorum litteris accepit, imitaturos patrem in constanti atque perpetua catholicae fidei et sanctae Ecclesiae defensione. Haec sane conveniunt cum sanctissimis hujus pontificis moribus, quos 127 apud Anastasium scriptos nemo inobservatos praeterit; et cum eo cultu quem (0143A)catholica omnis Ecclesia, postquam mortalem vitam cum coelesti commutavit, illi tribuit. Nosque ejusdem paternam domum in ecclesiam, cui cognomen sancti Silvestri in Capite, conversam, quam scilicet incolerent Graeci monachi ab iconomachis expulsi, hodieque suspicientes, dicacitatem novatorum ridemus, falsasque aliquot recentiorum ex nostris opiniones miseratione magis quam admiratione dignas judicamus.

XX.
Et vero cuinam stomachum non moveant hujusmodi opiniones, quae si serio expendantur, a novatorum dicacitate profectae esse comperientur? Pudet me ea referre quae typis vulgata Italico idiomate ab omnibus legi possunt. Unum silere non debeo, quod sinceris sancti pontificis sensibus parum concinne, ut ea ferebat aetas, expressis esse abusos novatores, queis coelestium consortio frui nefas erat, nihil miror: at ingenti dignum admiratione mihi videtur, scriptores catholicos indignitatem istam imitatos. Sed praestat coeptum de epistolis sermonem (0143B)prosequi. Quantam quis adhibeat diligentiam ut Paulum Romae principem fuisse neget, ancipiti aliqua ejusdem sententia ex una et triginta epistolis excerpta, inanem ludit operam. Tricesimus jam annus fluebat, cum sancta respublica, seu Roma et ejus ducatus, imperiale jugum excusserat legitima ex causa religionis; quarto inde anno eadem respublica a Francorum rege magnum habuerat incrementum, exarchatu et Pentapoli antiquae ditioni adjunctis; cum Paulus ad beati Petri cathedram ascendit: ducatui Neapolitano, tum maxime angusto, qui unus, praeter ultimam Calabriam et Siciliae insulam, Graecis in Italia remanserat, dux Stephanus praeerat, « qui in primo sui regiminis ingressu praecepit dari pecuniam sui reditus domino papae, et quod unusquisque debitam obedientiam Romanae Ecclesiae exhibeat. Quapropter valde amatus fuit ab eodem domino papa, et promisit quod si contigerit quod dominus imperator mitteret adversus Romam suos (0143C)milites, ipse dux adjutorium ferret ei cum suis militibus: » ut docet Chronicon Neapolitanum a cl. Pratillo editum (Hist. Langob. tom. III, p. 32), cum scriptore synchrono Pauli gestorum apud Anastasium consentiens. Quae Neapolitani ducis societas cum pontifice spem omnem Graecis auferebat mediterranea tentandi. Praeterquam quod exarchatu adhuc stante, neque Eutychius exarchus cum foederato rege Langobardorum praevaluerat adversus Romam; neque exhilaratus dux Neapolis resistere potuerat Romanis; imo sua nece suorumque captivitate exemplum dederat posteris, ne Graecorum accisas Italiae res excitare auderent. 128

XXI.
Quamobrem, ubi Paulus audivit Graecos parare classem adversus Ravennam et Romam, quaesivit is quidem per Pippini auctoritatem auxilia a Spoletanis et Beneventanis, Tuscanis etiam adjunctis, ut vim repelleret: causas vero addens cur Graeci ista molirentur, non defectionis meminit Romanorum a Graecis, nec recentis Ravennatum ac (0143D)Pentapolensium adjectionis veteri ditioni factae, quibus haud dubie Graecos moveri oportuit, sed potissimam adduxit causam unde defectio ipsa, incrementa dominii, et praesertim amicitia et societas cum rege Francorum nata erant; catholicae nimirum fidei et sacrarum imaginum insectationem (epist. 25, al. 34). Quae plane causa, utcunque minus commode audiat apud novatores atque eos qui, religionis nulla ratione habita, de rebus civilibus loquuntur, maximi momenti erat Pippino, quippe quae una Graecas omnes artes ut susdeque haberet effecit. Jam vero eos qui stupent quare pontifex non dixerit, iratum Copronymum ob usurpatum dominium Romae, quod ante annos triginta Augusti patris tempore defecerat, rogare lubet cur perinde non stupent, ne exarchatus quidem invasione excitatum dici, qui paucis ante annis Romanae ditioni accesserat? Alibi etiam mirantur pontificem nuntiare Pippino sex patriciorum (0144A)profectionem Constantinopoli cum classe, ut Romam et in Franciam irent (epist. 38; al. 24), nec tamen ullum timoris indicium praebere. At ista, ut libere dicam, sunt obloquentium adminicula; nonne pontifex ait, patricios illos ignota de causa iter ingredi? Nonne primum ad se, deinde ad Francorum regem ire jussos perspicue refert? Quid igitur timeat, dum missi pontificii, imperiales et regii, pro catholicae fidei magna causa ultro citroque ibant? At classem, inquiunt, adjunctosque Siculos timuerit: quid inde? si in Romanam urbem tanto armorum apparatu ab urbe regia discessum erat, urbs igitur Romana, quam Graeci aggredi moliebantur, erat alieni juris: adeoque patet mentitam esse iniquitatem sibi. Quibus enim argumentis utuntur ut pontifici Romam auferant, iisdem ei nolentes asserunt. Atque haec levia sunt: majoris momenti alia non desunt.

XXII.
Quidquid Paulus pontifex de Georgii secretarii imperialis conventione cum Desiderio narrat, (epist. 18, al. 15), quidquid de Leonis imperialis litteris (0144B)ac Veneticorum relatis nuntiat (ep. 26, al. 28), denique quidquid de sex patriciorum motu Pippinum admonet; minarum loco, ne dicam rumoris vulgi, habeant necesse erit quicunque historiam ejus temporis ex documentis certis, ac praesertim 129 ex Anastasio, et hisce Codicis Carolini litteris repetunt. Quandiu enim Paulus sedit, timoris multum a Graecis, actionum autem nihil reperitur, praeterquam legationum ultro citroque adornatarum secreta plerumque colloquia. Quod certo discimus, ipsa illa in epistola sex patriciorum nuntia, Romani ducatus civitates nostras semel et iterum vocat pontifex; et alibi, ut supra dictum est, tam Senogallia in Pentapoli civitas nostra ab eodem appellatur, quam in Campania castrum nostrum Valentis (epist. 39, al. 14). Quam sane rationem passim haberi, ubi res tulit, videre est in litteris quae mox sequentur. Cum autem ordo rerum nos ducet ad Adriani epistolas, tum vere adventasse Graecos malo omine ad civitatem (0144C)nostram Centumcellas (epist. 63, al. 65), atque cum Beneventanis icto foedere, molitos esse, quod praecipuum est, hanc nostram Romanam invadere civitatem (epist. 57, al. 59) compertum exploratumque erit. Itaque et cum Paulus metuebat ne Graeci advenirent, et cum certo venerunt Adriano pontifice, Roma et aliae civitates Romanae provinciae sub ditione erant Romani pontificis. Neque historicum sapiunt leves illae inductiones, Paulum fassum esse proprio ore Graecos catholicae tantum fidei causa Romanis adversari; et non satis timoris demonstrasse, ubi classem ab urbe regia proficisci audivit. Quae profecto, ut ego arbitror, amplecti cogitatione levissimum, scriptis mandare quidnam erit?

XXIII.
Quae cum ita sint, non igitur magni refert certum statuere ordinem temporis quo Pauli epistolae datae fuerunt. Nihilominus, quanquam ex - causis supra allatis fieri omnino non possit ut servetur ordo certus, licentia tamen eorum coercenda mihi erit qui sequuntur ordinem ab omni veritate abhorrentem. (0144D)Et vero singulis in suis epistolis Paulus salutat Pippinum compatris nomine, praeterquam in earum prima (ep. 12, al. 13), quam ante consecrationem conscripsit: igitur male collocatur sexto loco quam per Wulfardum abbatem accepit cum Sabano, cujus ergo compatris titulum acquisivit. Et est quod mirer, Cointium, Pagium et nuperos editores Duchesnii hoc minime advertisse (ep. 13, al. 27). Ex iis tres (16, 19, 36, al. 25, 39, 32) Marini presbyteri Romani historiam continent. Hunc videlicet docent factum esse cardinalem tit. sancti Chrysogoni, Pippino rege id petente pro viro, ut putabatur, pontifici ac regi fidelissimo: postmodum ab imperatore per suos legatos insimulatum perfidiae apud Francorum regem, qui pontificem rei compotem facit, quare ille majestatis damnatur: 130 denique in honorem pristinum revocatum. Hanc vero historiam qui feram praepostere collocatis epistolis narrari (ut perfidiae (0145A)praemium videatur cardinalitia dignitas collata) et, quod incredibile prorsus est, intra unius anni 758 limites coarctari? Ex iis ultima hiemis asperitatem memorat (epist. 36, al. 32), cujus Graeci et Latini historici meminerunt, hoc tantum discrimine quod alii ad annum referunt 763, cum coepit Octobri mense, alii ad 764, cum maxime saeviit Januario et Februario: praeterea agit de legatis tum regiis, tum pontificiis Constantinopolim missis; et praecipue de Ecclesiae rebus tunc tranquillis Pippini opera, qui plane omnes sunt characteres anni 764. Nihilominus hanc epistolam malunt esse datam an. 758, difficillimis iis temporibus, cum Desiderius Beneventanum et Spoletanum duces tanquam rebelles insequebatur, damnaque quae poterat majora pontifici et Romanis inferebat.

XXIV.
Inde autem actum est ut una et triginta ex epistolis novem tribuerint anno 757, undecim 758, novem autem annorum consequentium cuique singulas (0145B)aut binas litteras ascribant. Quod per se ipsum patet quam falsum sit. Cum enim pleraeque sint responsa regis epistolis; advenientibus ac redeuntibus missis aliquod spatium temporis permitti aequum est, ne monachi, duces, episcopi, aliique illustres viri qui missorum munere fungebantur, diu noctuque tabellariorum instar per dispositos equos huc illuc discurrisse videantur. Nihil dico de tam multis inter se pugnantibus, quae tot epistolas in unum annum congerendo obtruduntur: cujusmodi sunt hostilia ferre et pacem colere (epist. 18 et 23, al. 15 et 30), Sergium archiepiscopum Ravennatem Romae litibus implicitum esse, et Ravennae litteras a regia urbe et a fidelibus Veneticis accipere, quas mittat Romam (13 et 26, al. 27 et 28). Denique Desiderii regis foedus cum Graecis percussum contra Ravennam narrari per pontificem Pippino; et ab eodem hunc rogari ut Desiderium jubeat sibi opem ferre contra Graecos (18 et 26, al. 15 et 28). Quae omnia, etiamsi minime pugnarent inter se, incredibile est septem iis mensibus (0145C)evenisse, qui ad Paulum pertinent, anni 757, videlicet a die 29 Maii, cum consecratus fuit, ad anni exitum. De undecim iis epistolis in sequentem annum 758 congestis quid sentiendum, historia Marini presbyteri nuper allata abunde docet. Itaque coerceri hanc libertatem oportet, sin minus certo, saltem probabiliori ordine, et a veritate nullatenus abhorrente, collocatis Pauli etiam epistolis, quarum rectam chronologiam statuere 131 parvi interest. Namque id necessario praestandum est de longe pluribus majorisque momenti, quas dedit Adrianus ad Carolum regem, super novo amplissimoque ecclesiasticae ditionis, praecipue post exactos Langobardos, incremento; ex quarum motione recentiorum opinionibus adjumenti plurimum accessit.

XXV.
Caeterum, antequam de his epistolis dicendi finem facio, id praecipi velim animo, quod ipsis a Pauli temporibus, cum supremam pontificis potestatem in sua ditione omnes norunt, missi regii, tam (0145D)in exarchatu et Pentapoli, ad quas provincias Ecclesiae ditionem coarctant, quam Romae et in ejus ducatu, auctoritate non modica usi sunt. Sic Widmarus et Gerbertus abbates, atque Hugbaldus vir illustris, coram pontifice Langobardorum missis diligenter examinatis in conventu Pentapolensium aliorumque hominum ex civitatibus pontificiis, causam invasionum cognoverunt (epist. 29, al. 17). Pari modo Andreas et Gundericus regii missi causam aliam cognoverunt, inter pontificem et Langobardos (epist. 29, al. 17). Pari modo Andreas et Gundericus regii missi causam aliam cognoverunt, inter pontificem et Langobardos (epist. 39, al. 14). Demum Wilcharius episcopus, Dodo et Wichardus regii missi data opera Romam directi sunt, ut causam restitutionum inter eumdem pontificem et Langobardos discuterent (ep. 42, al. 19). Haec vero quid aliud sunt quam placita per quam similia eorum quorum unum e situ erutum exaggeratur Pii Ludovici aevo, ut pontificia auctoritas labefactetur? Equidem inter placita missorum Pippini regis ejusque nepotis discrimen istud video, quod alicujus (0146A)ex Ludovici missorum placitis documentum ipsum emersit (Mabill., Ann. Ben. tom. II, append. n. 52); Pippini autem, quin etiam Caroli filii ejus placita, licet litteris mandata non fuerint aut exciderint, certa nihilominus sunt, quippe quae in Codicis Carolini epistolis memorantur. Cumque Pippinianos missos nonnisi pontifice volente ac regem id flagitante, auctoritate usos esse liquido constet, perinde sentiendum est de Ludovici Pii et successorum missis, imo etiam de ipsis imperatoribus, quorum nonnulla exstant placita vel Romae habita, decernentibus una simul pontifice et imperatore. Tametsi, ad imperatores quod attinet, constitutum erat eos inter et pontifices quemadmodum utraque auctoritas ad rerum administrationem conveniret, quod suo loco planum fiet. Caeterum ex Pauli litteris regiorum missorum auctoritatis in ditione pontificum origo et indoles luculentissime eruuntur.

XXVI.
Relegantur laudatae nuper epistolae placitorum (0146B)testes: « Juxta id quod petendo direximus, praefatos ad nos vestros videmini direxisse missos, qui apud Langobardorum imminerent regem pro diversis sanctae Dei Ecclesiae causis ac justitiis, et in nostro assisterent solatio. » 132 Item: « Excellentiae vestrae direximus ut vestrum annuissetis dirigere missum, quatenus ejus praesentia inter partes justitiae pervenissent. » Et alibi (ep. 34, al. 18): « Confestim vestrum dignemini dirigere Desiderio Langobardorum regi missum, ut, si necessitas fuerit, significatum auxilium nobis pro incursione eorumdem inimicorum impertire debeat . . . Deprecantes et hoc a Deo institutam excellentiam vestram, ut ad nos hoc adveniente Martio mense vestrum dirigere jubeatis missum, qui hic Romae nobiscum demorari debeat, et ipse si necessitas exigeret, apud Desiderium imminere. » Quae alibi etiam repetita (epist. 27, al. 37). Quod si ne tum quidem, cum de tuenda Romanae Ecclesiae ditione res erat, citra pontificis auctoritatem, ut postremae istae docent epistolae, (0146C)Franciae regem gessisse in eadem aliquid compertum est, quidquid igitur auctoritatis, aut belli, aut pacis tempore adhibuisse invenitur rex Franciae per suos missos, delegatio erat supremae pontificiae tam in veteri dominio, seu Romana provincia, quam in recens addito exarchatus et Pentapolis. Pippinum Carolus imitatus fuit, ut videbimus suo loco. Ac de Pippino quidem ne annalista quidem Italus mussitare quidquam ausus est. Quod quanto cum eorum temporum quae secuta sunt Pippinum detrimento fecerit, patet ex vera indole regiae auctoritatis in ditione pontificia per annos quatuordecim quibus idem Pippinus amplificatae per se ditioni ecclesiasticae superstes fuit. Cum enim Carolus ne latum quidem unguem a paterno exemplo discesserit, quandiu Francorum et Langobardorum rex fuit, nihil sibi arrogavit auctoritatis in pontificum ditione, quam longe lateque auxit: et cum anno 800 invitus est assecutus coronam imperialem, Leo III, qui tantam in Occidente majestatem instituit, (0146D)divi Petri successores auctoritate non exuit, qua septuaginta amplius annis fruiti erant, sed formidabiliorem eam reddidit audaciae nonnullorum ex subditis, imperiali majestate defensam. Caeterum quod praedictus auctor de suprema pontificum auctoritate non potuit, de ipsa donatione Pippiniana facere molitus est. (An. 757) Carolinam pro Pippiniana posuit; Anastasium et Leonem Ostiensem insimulavit inscitiae; exarchatus limites definivit, abs re omnia. Quota quantaque fuerit donatio Pippini regis, e Stephani II litteris vidimus: quae civitates a Langobardorum rege Desiderio non fuerint restitutae; quae invasiones ab eodem factae, et quae multiplex ac certa ejusdem regis confessio fuerit pontificiae dominationis, tam in Romana provincia quam in exarchatu et Pentapoli, sequentes Pauli epistolae, quibus necessario haec pauca praemisimus, uberrime demonstrabunt.

XII. 133 EXEMPLAR EPISTOLAE. Ubi Paulus diaconus et electus sanctae Romanae Ecclesiae significans de transitu Stephani papae, per Immonem missae, missum domni Pippini regis.( An. Dom. 757, Cod. Car. XIII, chron. 12.)
(0147A)

ARGUMENTUM.

--Ante consecrationem schismate dilatam, fratris mortem et sui electionem nuntiat Pippino. Immonem regium missum qui supervenerat, se ait detinere optimatum consilio, quoad consecretur; tum remittendum cum suis apostolicis missis, ut secum amicitiam et societatem quae cum Stephano fratre fuerat, instaurent.

Domno excellentissimo filio Pippino regi Francorum et patricio Romanorum Paulus diaconus, et in Dei nomine electus sanctae sedis apostolicae.

(0147B)Cum gravi gemitu, et immenso moerore cordis innotescimus a Deo protectae excellentiae tuae, potentissime victor rex, Dei vocatione, de hac luce, ad aeternam requiem esse subtractum sanctae recordationis dominum et germanum meum Stephanum papam. In cujus etiam transitu, 134 et ipsi lapides, si dici potest, nobis conflentes lacrymaverunt, in cujus apostolatus ordinem a cuncta populorum caterva, mea infelicitas electa est, et dum haec agerentur, convenit Romam Imo, Christianissimae excellentiae tuae missus, et cum eo loquentes, una cum nostris optimatibus, aptum perspeximus eum hic detineri [ L., G., detinere], donec Dei providentia sacra apostolica benedictione illustrati fuissemus, et tunc plenius satisfactus de nostra, vel cuncti (0147C)[ Forte, populi] puritate, et dilectione quam erga tuam benignissimam excellentiam, et cunctam gentem (0148A)Francorum gerimus, eum ad vos repedandum, cum nostris missis apostolicis absolveremus, quoniam nos pro certo agnoscas, excellentissime et a Deo protecte noster, post Deum, auxiliator et defensor rex, quod firmi et robusti usque ad animam et sanguinis nostri effusionem in ea fide, et dilectione, et charitatis concordia, atque pacis foedere, quae praefatus [ L., praelatus] beatissimae memoriae dominus, et germanus meus sanctissimus pontifex vobiscum confirmavit, permanentes, et cum nostro populo permanebimus usque in finem. Unde et indesinenter extensis palmis ad coelum pro vitae incolumitate excellentiae tuae, atque dulcissimorum filiorum, et excellentissimae reginae sospitate, Domini Dei nostri exoramus clementiam tuam, ut semper tuum auxilium (0148B)et firmissima protectio extendatur super nos. Incolumen excellentiam tuam gratia superna custodiat.

===XIII. 135 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM PER WULFARDUM DIRECTA,=== 

In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae laudes pro defensione sanctae Dei Ecclesiae, poscens adjutorium contra Langobardos, eo quod ipsi Langobardi in magna arrogantia permanentes, et Justitias sanctae Dei Ecclesiae minime reddentes .( An. Dom. 757, Cod. Car. XXVII, chron. 13.)

ARGUMENTUM.

--Allatum a Wulfardo Pippini misso una cum litteris sabanum, quo Gisela regis filia e sacro fonte extersa fuerat, inter missarum solemnia accipit in ara sanctae Petronillae, et tanquam (0148C)regiam filiam suscepisset ex eodem sacro fonte, compatrem in posterum appellat Pippinum. (0149A)Respondet per eumdem Wulfardum ita esse ut audierat; Desiderium videlicet promissis non stetisse, neque se eorum aliquid quae per suos legatos nuntiaverat, accepisse; missum suum regiis adjungere; et nuntiare quae hucusque evenerunt; de Sergio archiep. Ravennae in Urbe litibus implicito laborare, ut suae restituatur Ecclesiae; Wulcharium Nomentanum episcopum, qui cum fratre Stephano in Franciam ierat etiam atque etiam commendat.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum, et patricio Romanorum, Paulus papa.

Lator praesentium litterarum solertissimus Wulfardus, eximietatis vestrae fidelissimus, plenas jocunditate nobis attulit litteras, quas et cum ingenti laetitia mancipantes, atque lectioni reserantes, (0149B)magna exsultatione ovantes relevati sumus, agnito scilicet per eas praefulgidae excellentiae vestrae dilectionis affectu erga apostolorum sanctam Romanam Ecclesiam, atque fautorem vestrum, 136 coelorum regni janitorem, principem apostolorum, beatum Petrum a vobis exhibito; qua de re juges omnipotenti Deo efficacius persolvimus grates, profecto dum tam praecipuum fortissimumque virorum, his in diebus sanctae suae contulit Ecclesiae tutorem.

Interea, Christianissime, Dei providentia, victor rex, gemina festivitatis peregimus gaudia, in eo quod optata cordis adepti desideria, in vinculo spiritalis foederis pariter sumus adnexi; praefatus nempe sodalitatis vestrae illustris missus pretiosissimum (0149C)nobis supernae gratiae munus attulit sabanum videlicet, in quo nostra dulcissima atque amantissima (0150A)spiritalis filia, sacratissimo lavacro abluta, suscepta est; quem, et cum magna jocunditate, aggregata populi cohorte, infra auram [ F., aram] sacrati corporis auxiliatricis vestrae beatae Petronillae, quae pro laude aeterna memoriae nominis vestri, nunc dedicata dinoscitur, celebrantes 137 missarum solemnia, cum magno gaudio suscepimus, et per allatum eumdem sabanum, eam, tanquam praesentaliter, nos suscepisse gaudemus. Unde quia amor fidei vestrum benignum ignivit cor nobis per vinculum spiritalis foederis adhaerendum: juxta quod domno et germano meo, beatae recordationis, sanctissimo Stephano papae spopondistis, magnas gratiarum actiones a Deo protectae excellentiae vestrae persolvimus, implorantes crebro divinam misericordiam ut aevis (0150B)[ F., longaevis] vos ac prosperis in solio regni conservans tueatur temporibus, et magno gaudio de ipsius spiritalis nostrae filiae perfecta aetate vos jocundari permittat, ad exaltationem sanctae suae Ecclesiae .

Et quia copiosa nobis, ipsa Spiritus sancti scilicet compaternitatis gratia, quae, opitulante Deo, internos rata consistit, auctoritas fiduciam contulit, peto et deprecor, benignissime spiritalis compater, optime rex, ut coeptum redemptionis Dei Ecclesiae, et plenariae justitiae beati Petri perficere jubeas bonum opus; direxit quippe nobis insignis bonitas vestra, per suos affatos [ F., affatus], sibi innotescere adversantium causarum eventus, unde certam a Deo protectam eximietatem vestram reddimus, nihil nos usque (0150C)hactenus recepisse de his quae per nostros legatos (0151A)excellentiae vestrae petendo mandavimus; solite namque perfidi et maligni illi in magna arrogantia cordis permanentes, nequaquam inclinantur justitiam beati Petri restituere. Tamen omnia qualiter acta sunt, referentibus vestris missis agnoscere potestis: et subsequentem nostrum missum ad vos dirigimus, dignas vobis gratias de omnibus referentes, et cuncta per eum eximietati vestrae dirigimus in responsis de his quae in antea provenerint. Sergio vero archiepiscopo, 138 juxta id quod vestrae innotuit excellentiae, indesinenter imminemus ut suae restituatur ecclesiae. Petimus autem excellentem bonitatem vestram, ut reverendissimum et sanctissimum fratrem et coepiscopum nostrum Wulcharium [ Lamb., Wilcharium], sicut praefatus beatae recordationis (0151B)domnus et germanus meus, sanctissimus Stephanus papa, eum benignae eximietati vestrae commendavit, in omnibus commendatum habere jubeatis. Hic praelibatis, trinus et unus Deus noster sua vos extensionis dextera protegat, cum dulcissima conjuge, excellentissima regina, spiritali nostra commatre, atque amantissimis vestris meisque filiis in solio regni sospites permanentes, et in praesenti vita et in aeterna beatitudine uberrime concedat valere. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

===XIV. 139 ITEM EXEMPLAR GENERALE EJUSDEM PAPAE AD CUNCTUM EXERCITUM A DEO PROTECTUM REGNI FRANCORUM,=== 

In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones, pro certamine eorum, et ut magis in servitio Dei omnipotentis et sanctae Dei Ecclesiae certando perseverent, animum domini Pippini regis ad hoc peragendum excitent .( An. Dom. 757, Cod. Car. XXII, chron. 14.)
(0151C)


ARGUMENTUM.

--Proceribus cunctis et exercitui Francorum (0152A)gratias agit ob navatam cum rege, novo Moyse ac novo Davide, operam pro Ecclesia liberanda, et catholica fide asserenda. Peculiares Ecclesiae filios appellat: mercedem a Deo per beatum Petrum pollicetur. De barbaris gentibus triumphum ad fidei servandam integritatem, et ad Ecclesiae incrementum, ominatur.

Paulus servus servorum Dei, omnibus dilectis nobis episcopis et venerabilibus presbyteris, et abbatibus atque religiosis monachis, gloriosis etiam ducibus et comitibus, seu universae Christo dilectae generalitati exercitus a Deo protecti regni Francorum constitutis.

Considerantibus nobis, et velut ignitam coram nostris aspectibus splendifluam, Christo amabilis fortitudinis vestrae fidem, et laboriosum certamen adhibentibus, (0152B)quod liberationi sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, quae vos verbo praedicationis, peculiaritatis modo sinceros genuit filios, exhibere totis nisibus studemini [studetis], magna nobis admirandi inhaeret qualitas, et haec [ L. et G., et ob hoc] laudis praeconia vestro nomini et benedictae generationi proferre in universo non desistimus orbe terrarum. O dulcissimi atque amantissimi nobis, quam vicissitudinis 140 repensationem vestro exercitui conferemus? Aut quae thesaurorum copiae dignae sint ad tot beneficiorum praesidia, quae sanctae Ecclesiae contulistis? Et licet in hoc mentis consideratio, et possibilitas coarctetur vobis digna rependere, verumtamen est judex justus in coelis Dominus Deus noster, qui digna vestrorum retribuet operum (0152C)merita. Vere enim elevatum [ Lamb., exaltatum] est nomen gentis vestrae super multas generationum nationes, et regnum Francorum vibrans emicat in conspectu Domini: quod talibus benignissimis Dei catholicae et apostolicae sanctae Ecclesiae liberatoribus praeornatur regibus; novus quippe Moyses novusque David in omnibus operibus suis effectus est Christianissimus, et a Deo protectus filius, et spiritalis compater (0153A), dominus Pippinus, Dei nutu victoriosissimus rex, per quem exaltata Dei Ecclesia triumphat, et fides catholica ab haereticorum telo illibata consistit.

Et vos quidem, charissimi, gens sancta, regale sacerdotium, populus acquisitionis, cui benedixit Dominus Deus Israel, gaudete et exsultate, quia nomina vestra regumque vestrorum exarata sunt in coelis, et merces vestra magna est coram Deo et angelis ejus. Firmum quippe, beatissimum Petrum apostolorum principem, cui a Redemptore nostro ligandi solvendique peccata in coelo ac in terra concessa est potestas, adepti estis protectorem; sed omnipotens Dominus, ejusdem sui apostoli intercessionibus, 141 benedicat, protegat, atque confortet et corroboret (0153B)Deo amabilem communitatem vestram, actusque vestros in beneplacito suo disponat, tribuens vobis a coelo victoriam, fines [ L., G., terminos] vestros dilatet, subjiciens excellentissimis regibus vestris omnes barbaras nationes, ad [ Ms. om. ad] perfectam liberationem et exaltationem sanctae universalis Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae integritatem, detque vobis ea sapere quae illis sunt placita, et multo amplius corda vestra in amore beati Petri et ejus apostolicae sedis illustret, fidelique studio ejus praeceptis apostolicis obtemperantes, vestrorumque regum mandata observantes, et praesentis vitae cursum [ Gent., cursus] cum victoria, et bona fama exsequi, et aeterna gaudia cum coeli civibus perfrui mereamini

XV. ITEM EXEMPLAR EPISTOLAE GENERALIS POPULI SENATUSQUE ROMANI, AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTAE, In qua continentur gratiarum actiones, et de litteris, quas dominus Pippinus rex eidem populo direxit pro fide servanda erga sanctam Dei Romanamque Ecclesiam, et dominum Paulum apostolicum. ( An. Dom. 757, Cod. Car. XXXVI, chron. 15.)
(0153C)

ARGUMENTUM.

--Senatus populusque Romanus a Pippino admoniti fidelitatis erga apostolicam sedem (0154A)et pontificem, respondent se semper fideles subditos futuros pontificis, quem meritis laudibus prosequuntur. Hortantur regem ut pro catholica fide et Ecclesia certare non cesset, aeterna praemia consecuturus. Magnopere eum commendant: certas eidem victorias de adversariis omnibus a Deo precantur

Domno excellentissimo, atque praecellentissimo, et a Deo instituto magno victori Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, omnis senatus atque universa populi generalitas 142 a Deo servatae Romanae urbis.

Si interius mente operum vestrorum studia humanus voluerit sensus pensare, nihil, ut opinamur ad horum vicissitudinem dignum potest existimari, aut in hac temporali vita rependi, sed tantummodo illa (0154B)sunt consideranda vobis retribui a justo judice Domino Deo nostro, quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se: haec nempe vobis digna est retributio, dum nimirum vestro certamine sancta Dei Ecclesia, atque Christianorum orthodoxa fides dinoscitur esse defensa; omniumque nostrum constant procurata salutis remedia; et quia [ Lamb. add. per te], praecellentissime domine rex, dignatus est Deus noster redemptionem suae sanctae Ecclesiae nostrumque omnium operari, merito nos convenit operum ejus mirabilia decantare, consona cum propheta canentes voce: Quoniam magnificata sunt opera tua, Deus, omnia in sapientia fecisti, repleta est terra mirabilibus tuis (Psal. CIII). Quis enim loquatur potentias (0154C)Domini, auditas faciat omnes laudes ejus (Psal. CV)? Laetantur enim coeli et exsultat terra in eo quod talem Dominus Deus noster suae sanctae Ecclesiae contulit defensorem; per quem cum fiducia nomen Domini in sancta aula ejus glorificatur.

Directas itaque praecellentissimae ac Christianissimae benignitatis vestrae litteras magno honoris affectu acceptantes suscepimus, et ita in earum susceptione laetati sumus, tanquam si vestram excellentiam praesentialiter conspiceremus, gemina festivitatis 143 gaudia (0155A)nobis inferentes, dum vestram laetitiam amplissime comperimus; quoniam nihil nobis dulcius, domine rex, in hac vita existit, quam de vestris prosperitatibus gratulari, dum vestra salus nostra post Deum est securitas. At vero in ipsis vestris mellifluis apicibus nos salutari providentia vestra, et admonere praecellentia vestra studuit, firmos nos ac fideles debere permanere erga beatum Petrum, principem apostolorum, et sanctam Dei Ecclesiam, et circa beatissimum et coangelicum spiritalem Patrem vestrum, a Deo decretum dominum nostrum Paulum summum pontificem et universalem papam, pro quo omnino laetati sumus in tam vestra prudentissima admonitione. O quanta divina aspiratione interna viscerum nostrorum praecordia in nobis, vestris fidelibus, redundant!. (0155B)Vere enim, domne rex, profecto Spiritus Dei in vestro mellifluo inhabitat corde, et ideo tam salutari consilio vestros bene cupientes admonere studuistis; nos quidem, praecellentissime regum, firmi ac fideles servi sanctae Dei Ecclesiae, et praefati [ Lamb., praelati] ter beatissimi et coangelici spiritalis Patris vestri, domni nostri, Pauli summi pontificis et universalis papae consistimus, quia ipse noster est Pater et optimus pastor, et pro nostra salute decertare quotidie non cessat, sicut et ejus germanus, sanctae recordationis, beatissimus dominus Stephanus papa, fovens nos et salubriter gubernans, sicut revera rationales sibi a Deo commissas oves, dum nimirum et mitissimus et vere in omnibus misericors existit; imitator effectus beati Petri, cujus vices (0155C)gerit, et dum ejus vicarius consistit, nos quidem, excellentissime ac Christianissime domne rex, firmam fiduciam in hujuscemodi vestra habemus pollicitatione, sed obnixe deprecamur, et tanquam praesentialiter vestris regalibus provoluti vestigiis, petimus, etiam et per nos beatus Petrus vestram aggreditur excellentiam, ut jubeas, benignissime regum, nosterque post Deum defensor, ita solite decertare ac disponere, ut perfecta sanctae Dei Ecclesiae exaltatio, et fidei nostrae orthodoxae, omniumque 144 nostrum profligetur [procuretur] defensio: petentes et hoc coram Deo vivo, qui vos in regem per suum apostolum beatum Petrum ungi praecepit, ut dilatationem hujus provinciae a vobis de manu gentium (0155D)ereptae perficere jubeatis, et in eo, quod coepistis, (0156A)bono permaneatis opere, quatenus in magna securitatis quiete degere valeamus, et ex hoc aeternam vobis in coelo exoratam retributionis mercedem recipiatis, quoniam maximam, post Deum, et beatum Petrum, in vestri fortissimi regni brachio possidemus spem, et credimus in omnipotentis Dei nostri misericordiam quod amplissime nobis ea nostra ipsa spes operum vestrorum inferat fructum.

Exaudi, domine rex, supplicationem nostram omnium bene cupientium vobis, et libentissime aures tuas accommoda in hoc ipsum quod postulamus; sic te exaudiat Dominus in omnibus tuis petitionibus. Tu enim, post Deum, noster es defensor et auxiliator, et si omnes capitis nostri capilli linguae effecti fuerint, non valebunt ob tanta vestra beneficia dignas (0156B)referre gratiarum actiones. Verumtamen in quantum mens nostra valet, laudis vestrae praeconia in omnibus gentibus divulgamus; unde elevatis oculis extensisque palmis ad aethera, Dominum Deum nostrum immensis exoramus precibus, sua vos foveri gratia, mittens angelum potentiae suae propugnatorem ante faciem vestram, qui omnes adversarios vestros expugnans, vestris subjiciat vestigiis, regnique vestri dilatet terminos, et victoriam vobis e coelo concedat, ad perpetuam atque perennem sanctae Dei Ecclesiae, et nostram immensam securitatem, aevisque ac felicissimis temporibus regale culmen vobis ac excellentissimae dominae reginae, atque praeclaris vestris natis excellentissimis regibus concedat possidendum, et aeterna praemiorum cum sanctis et electis multipliciter (0156C)tribuat gaudia. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XVI. 145 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM PER LANGBARD DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones pro vita et incolumitate ipsius, vel domini Caroli et Carlomanni, nobilissimis liberis ejus, volens adjutorium obtinere, cum multis adjurationibus contra Langobardos, et in embolum [embolo] continetur praeceptum, quod Marino presbytero direxit, de titulo Chrysogoni, et de libris quos ei transmisit .( An. Dom. 757, Cod. Car. XXV, chron. 16.)

ARGUMENTUM.

--Binis a rege acceptis litteris respondet. Primis allatis a Langbard misso regio amoris erga beatum Petrum et benevolentiae in se (0157A)testibus, monendo ut perficiat quae Stephano fratri suo promisit. Alteris sibi redditis a propriis missis ex Francia redeuntibus, mittendo bullam concessionis tituli sancti Chrysogoni Marino presbytero juxta regiam petitionem. Praeterea libros aliquot mittit, tum sacros tum profanos, et horologium nocturnum

Domno excellentissimo filio, et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Properans ad nos harum litterarum transvector, Langbard scilicet, illustris vir, fidelis eximietatis vestrae missus, detulit vobis [ Lamb., nobis] nectaream atque florigeram a Deo protectae excellentiae vestrae syllabarum relationem, cujus adnexam paginam enucleatius perscrutantes, quae textus ejus loquebatur, ad singula comperimus. 146 In ipsis quippe sublimitatis (0157B)vestrae affatibus desiderabilem nobis et super omnia hujusmodi [ Lamb., hujus mundi] delectamenta amplexabilem [ L., G., amplectabilem] sospitatis vestrae laetitiam agnoscentes, uberiore nostri animi ovantes gaudio, maxime sumus relaxati in id quod optata nostri promeruimus comperire cordis, et postmodum nostris a vestris Deo imitabilibus vestigiis, revertentibus missis, et in ea ipsa vestrae prosperitatis gaudia deferentes a nobis [ L., deferentibus a vobis] in responsis, gemina exsultationis jocunditas nostro inserta est cordi. Nam et dum in auribus omnis sacerdotum cleri, etiam optimatum et reliqui populi, ampliata vestra insonuisset prosperitatis laetitia, et ex hoc nimio gaudio repleti gratulantes, (0157C)exsultarunt una nobiscum in Domino, agnita nimirum proprii, post Deum, defensoris sospitate.

Porro, excellentissime et a Deo servate fili, spiritalis compater, vehementi dilectione vos erga amorem apostolorum principis beati Petri, atque circa nostram charitatem vos flagrare experimento didicimus, praesertim dum ipsa excellentiae vestrae epistola charitatis calamo cernitur esse conscripta; etenim ex corde lingua tinxerat quae in chartae refundebat paginam. Quam ob rem magnas gratiarum actiones a Deo protectae excellentiae vestrae referimus, quoniam dum nimirum divina te clementia, per interventum sui principis apostolorum, defensorem atque opitulatorem, benignissime rex, sanctae suae constituit Ecclesiae, cura vestrae eximietati insistat (0157D)perfectam redemptionem istius provinciae atque exaltationem hujus sacrosanctae Ecclesiae procurare. Unde Domini Dei nostri, una cum universo populo nobis commisso, imploramus clementiam, ut sua vos protegat gratia, et victoriam vobis de coelo ministrans, cunctas barbaras nationes vestris subjiciat (0158A)vestigiis, et longaeviter regni gubernacula faciat promereri, una cum dulcissima vestra conjuge, excellentissima regina, spiritale nostra commatre, et vestris nostrisque amantissimis natis domno Carolo et Carlomanno potentissimis regibus, et domna Gisila excellentissima, et vitae aeternae cum electis Dei concedat gaudia.

147 Peto itaque et deprecor te, excellentissime fili et spiritalis compater, atque per omnipotentem Deum et corpus beati Petri, cujus et optimus fidelis existis, conjuro et maximis supplicationibus deposco, quatenus jubeas [ Lamb., lubeas] sedule in tuo sancto et a Deo inspirato mellifluo corde confertum [compertum] retinere illud quod vos sanctae recordationis domnus et germanus noster beatissimus Stephanus (0158B)papa, Dei nutu admonuit atque deprecatus est peragendum, et in ea charitate atque amicitia permanere, cunctaque qualiter vos terribili adhortatione petiit ad id implere et effectui mancipare jubeatis [ Lamb., lubeatis], ut perfectam mercedem et repositam plenissime redemptionis nostrae coronam a justo judice omnium conditore, Domino Deo nostro, qui vos in regem unxit, consequi mereamini, et gaudia aeterna beatitudinis cum sanctis et electis Dei, dum plebem Dominicam perfectius liberans, atque sanctam Dei Ecclesiam defendens, divinae majestati illaesum a saevientium malitia praeservaveris, pro quo, et magna [ Lamb., magnam], post Deum, benignissime rex, in tuae pollicitationis sponsione, quam beato Petro contulisti, spei gerimus fiduciam, (0158C)una cum omni populo istius provinciae a vobis redempto .

Salutant itaque communem excellentiae vestrae Christianitatem cuncti sacerdotes et clerus istius sacrosanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae. Salutant vos et cunctus procerum senatus atque diversi populi congregatio, optantes una nobiscum de vestra amplissima prosperitate et uberrima laetitia diu gaudere, et in Domino Deo salutari nostro exsultare. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

EMBOLUM.

148 Per aliam quippe epistolam suam, a Deo protecta eximietas vestra, sicut certe suo benecupienti (0158D)patri direxit, quatenus titulum protectoris vestri beati Christi martyris Chrysogoni cum omnibus sibi pertinentibus dilectissimo atque fidelissimo vobis [ Lamb., nobis] Marino presbytero concedere deberemus. De quo et praeceptum nobis [ Lamb., vobis] dirigi petistis, quod nempe ob vestram dilectionem, (0159A)et in eo quod fidelis vester nosterque idem sanctissimus atque dilectissimus Marinus presbyter existit, praefati tituli praeceptum, cum omnibus locis et possessionibus sibi pertinentibus, urbanis vel rusticis, vobis exaratum atque manu nostra roboratum, per harum latorem direximus eximietati vestrae deportandum. Direximus etiam excellentiae vestrae et libros, quantos reperire potuimus, id est, Antiphonale et Responsale, in simul Artem grammaticam [ F., dialecticam] Aristotelis, Dionysii Ariopagitae libros, Geometricam, Orthographiam, Grammaticam, omnes Graeco eloquio scriptores, nec non et horologium nocturnum.

XVII. 149 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM, PER GEORGIUM EPISCOPUM, STEPHANUM PRESBYTERUM, SEU RADPERTUM, MISSOS DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones pro defensione sanctae Dei Ecclesiae, et praefatus papa poscens, ut dominus rex Pippinus Desiderio regi suo [Lamb., suos] obsides restitueret, et pacis foedera cum eo confirmaret .( An. Dom. 758, Cod. Car. XXIX, chron. 17.)
(0159B)

ARGUMENTUM.

--Per suos missos Georgium episc. et Stephanum presb., cum Rodberto regio euntes, nuntiat Desiderium venisse Romam, atque Imolam se restituturum promisisse, modo suos obsides, qui apud regem erant, reciperet. Rogat ut eos reddat, foedusque jungat cum Langobardorum rege, fiatque auctor publicae tranquillitatis. Scripta ex Desiderii voto.

(0159C)Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Dum tam copiosam omnipotens Deus suae benignitatis humano generi crebro irrogat misericordiam, valde administrandum [ Lamb., admirandum] est quid retribui ejus potentiae divinae, aut quas carminum (0160A)laudes longanimitati ipsius humana fragilitas referre valeat; quod quidem nos, tanto ejus relevati beneficio, licet meritis nequaquam suffragantibus, nos ejus potentiae melodicas persolvemus grates; tamen, juxta Psalmographi monita: Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini incessanter invocabo (Psal. CXV), inquiens: Magnus es, Domine, et magna opera tua (Tob. XIII). Magnificat namque anima mea Dominum (Luc. II); caro et lingua benedicit, quoniam respiciens respexit super humilitatem nostram, et ad tam praecipuum pontificale culmen, non nostris prosequentibus meritis, provexit; 150 quamobrem dum, eo dignante, mediator Dei et hominum speculator animarum institutus sum, commissa sic apostolaris cura provocat atque hortatur omnino et indesinenter (0160B)compellit salutem populi Dei pio studio procurare, et pacem in cunctis gentibus cum magna cordis constantia praedicare, quoniam profecto beatitudinis gratiam promerentur, qui intrepide illam praedicare maluerint; scriptum quippe est: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V). Et rursum: Quam speciosi pedes evangelizantium bona! (Rom. X.) Etenim, excellentissime fili et spiritalis compater, quoniam Deus omnipotens ex utero matris suae [ Gent., tuae] te praedestinatum habens, ideo te benedicens et in regem ungens, defensorem te et liberatorem sanctae suae Ecclesiae constituit. Pro quo ea quae ad utilitatem ipsius sanctae Dei Ecclesiae respiciunt, per hos nostros apostolicos apices benignae (0160C)excellentiae tuae deprecandum maturavimus. Agnoscat siquidem excellentissima bonitas tua, quia conjungens [perveniens] ad limina apostolorum excellentissimus filius noster Desiderius rex, pacifice atque cum magna humilitate; cum quo salutaria utrarumque partium locuti sumus, et pollicitus est nobis restituere civitatem Immolas [ Lamb., Imulas], (0161A)ea videlicet ratione ut nostros ad tuam excellentiam dirigere debeamus missos, et suos obsides, quos ibidem ad vos habere videtur, recipere debeat, et pacem cum eo confirmare studeatis.

Unde petimus te, excellentissime fili et spiritalis compater, ut jubeas ipsos obsides praedicto filio nostro Desiderio regi restituere, 151 et pacis foedera cum eo confirmare, et in magna amicitia cum eo conversari, ut, annuente [ Lamb., favente] Deo, tuis laetabundis temporibus populus Dei utrarumque partium in magna securitate, et pacis quiete degere valeat, quatenus longaevum te omnipotens Deus in solio regni conservare dignetur. Ideo enim direximus praesentes nostros fidelissimos missos, id est, reverendissimum et sanctissimum fratrem et coepiscopum (0161B)nostrum Georgium, atque dilectum filium nostrum Stephanum presbyterum, una cum Rodberto vestro misso, ad vestram a Deo servatam excellentissimam prudentiam, ut ea ipsa eximietati vestrae enarrare debeant. His praemissis, petimus divinam misericordiam, ut aevis [longaevis] ac laetabundis temporibus in solio regni piis inhaerens [ Lamb., inhaerentem] operibus, conservare dignetur, et vitam aeternam concedat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

===XVIII. 152 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM REGEM PIPPINUM MISSA PRO DEFENSIONE SANCTAE DEI ECCLESIAE,=== 

Significans quod Desiderius Pentapolin depraedavit, et omnia alimenta populi ferro et igne consumpsit, et quia Albinum [Lamb. et Gent., Alboinum] ducem Spoletinum in vinculis detrusit, et quia dux Beneventanus, in Osorotana [L., Otorontana; G., Otoritana] civitate retrusus, alium ducem Argisem in Benevento constituit, et quia locutus est cum misso imperiali Georgio, et invitavit exercitum imperatoris in Italia contra Ravenna, et exercitum de Sicilia contra Otorantanam civitatem, et professus est eam tradere partibus imperialibus, vel aliis pluribus capitulis .( An. Dom. 758, Cod. Car. XV, chron. 18.)
(0161C)

ARGUMENTUM.

--Iisdem missis data clanculum alia epistola narrat se duplici litterarum exemplo, quas verebatur ne Langobardi interciperent, scripsisse de impietate et crudelitate Desiderii. Nunc iterum scribit, Pentapolenses ab eodem rege male habitos: Alboinum Spoletanum ducem, et Liutprandum (0162A)Beneventanum, qui se subjecerant Pippino, petitos armis tanquam rebelles: huic Hydruntum elabenti ob metum suffectum esse Arigim Desiderio acceptum, illum cum suis aliquot satrapis vulneratos et conjectos in carcerem. Eumdem Desiderium accersisse Neapoli Georgium imperialem missum, qui fuerat in Francia, cum eo percussisse foedus, una Ravennam expugnaturos, classeque Sicula adjuncta Hydruntum obsessuros. Postmodum venisse Romam, monitumque ut quemadmodum promiserat coram Folrado et Rodberto, regiis missis, restituturum se Imolam, Bononiam, Ausimum, Anconam, ita nunc restitueret, renuisse ac fidem fefellisse. Eum contra perjurum hominem obtestatur: se ait detinuisse Rodbertum, ut omnium spectator esset; ab eodem et a suis missis plura nuntiatum iri: litteris ex voto Desiderii scriptis nullam fidem esse adhibendam. In embolo res est de muneribus ab se missis Pippino filiisque regibus.

(0162B)Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Quoties perspicua eximietatis vestrae merita, mystica 153 consideratione cernens, cordis oculis confero; oppido me admirari convenit intemeratam superfluamque excellentiae tuae mentis constantiam, et ferventissimum affectum, quod [quem] circa Dei amorem et ejus principis apostolorum incessanter [ Lamb., instanter] gestas, quoniam Deo magis quam hominibus favere niteris. Unde perspicuum est vos prae omnibus regibus et potentibus piis pollere operationibus, quia absumpto coelesti triumpho ultro te, excellentissime fili et spiritalis compater, ad liberandam Dei Ecclesiam adhibuisti, et ideo, ut ipsum piae (0162C)operationis vestrae certamen effectui mancipetur, crebro nos congruit, sicut liberatori ipsius sanctae Dei Ecclesiae et ejus peculiaris populi, apostolicos dirigere apices.

Primum omnium, nobis super omnia nectarea dulcia existunt, et desiderabilia prosperitatis vestrae gaudia addiscere. Deinde vero, quae sanctae Ecclesiae Dei et nobis consistunt necessaria, quantocius intimare. Ut vero, excellentissime fili et noster spiritalis compater, agnoscas nos pridem per apostolicas litteras eximietati tuae innotuisse, qua [ L., G., quae] in his partibus a Desiderio Langobardorum rege impie peracta sunt atque crudeliter perpetrata. Igitur dum tam perniciosam ejus operationem cerneremus, (0163A)aptum prospeximus praesentem fidelissimum vestrum missum Rodbertum hic apud nos detinere, quatenus quid coepta jam fati desiderii regis vel [ Lamb. add. ejus] Langobardorum populi malitia pareret, 154 praesentialiter agnoscens atque conspiciens vestram certiorem reddidisset eximiam praecellentiam; etenim sicut pridem, ecce et nunc innotescimus a Deo servatae excellentiae vestrae quod praefatus [ Lamb., hic et in ep. seqq., praelatus] Langobardorum rex Pentapolensium per civitates transiens, quas beato Petro pro magna animae vestrae mercede contulistis, ferro et igne omnia sata et universa quae ad sumptus hominum pertinent, consumpsit, sicque Spoletinum et Beneventanum, qui se sub vestra a Deo servata potestate contulerunt, ad magnum spretum regni (0163B)vestri, desolavit, atque ferro et igne eorumdem ducatum, loca et civitates devastavit, et comprehensum Albinum [ L., G., Alboinum] ducem Spoletinum, cum eo satrapibus [et cum eo satrapas], qui in fide beati Petri et vestra sacramentum praebuerunt, infixis in eis pessimis vulneribus, in vinculis detinet.

Appropinquante autem eo Benevento, illico dux Beneventanus fugam arripuit in Otorantinam civitatem, et dum diu immineret, ut ex ipsa sua civitate exire eumdem ducem suaderet, et nequaquam in eo suam adimplens voluntatem, constituit ducem (0164A)alium in eodem Beneventano ducatu nomine Argis, et confestim dirigens 155 Neapolim idem Desiderius rex, accersivit Georgium imperialem missum, qui ad vos Franciam directus fuerat, cum quo nefarie clam locutus est, iniens cum eo consilium, atque suas imperatori dirigens litteras, adhortans eum ut suos imperiales dirigat exercitus in hanc Italiam provinciam, et ipse Desiderius cum universo Langobardorum populo professus est, Deo sibi contrario, auxilium praefatis imperialibus exercitibus impertire, quatenus ex una parte ipsius [ Lamb. add. imperatoris] exercitus, et ex alia iisdem [ L., G., isdem] Desiderius cum universo Langobardorum populo utrique dimicantes Ravennatium civitatem comprehendere queant, suamque imperator, quod (0164B)Dominus non permittat, adimplere valeat in quocunque voluerit voluntatem. Nam et cor [ L. et G., hoc] cum eodem Georgio imperiali misso constituit ut dromonorum [dromonum] Siciliae istorum in Otorantina civitate dirigatur, ut tam Graeci quam Langobardi ipsam obsidentes comprehendere valeant civitatem, eamque concedat [ Lamb., concedant] imperatori, cum hominibus et facultatibus quae in eo consistunt, et tantummodo ducem illum atque ejus nutritorem Joannem praedicto regi restituat.

Post vero dissolutionem eorumdem ducatuum (0165A)conjunxit hic ad nos Romae itidem [ Lamb., Romam isdem] Langobardorum rex, et cum eo loquentes, nimis eum adhortati sumus, et per sacratissimum corpus beati Petri atque etiam per tuam a Deo protectam excellentiam fortiter illum conjuravimus ut civitates illas, id est Immulas [Immolam] 156 Bononiam, Ausimum, et Anconam, quas nobis praesentialiter, simul per vestros missos, id est, Folradum Deo amabilem abbatem et presbyterum, atque Rodbertum excellentissimae Christianitati tuae, et per te etiam beato Petro apostolorum principi pollicitus est redditurum, restituere deberet, quod minime acquiescere inclinatus est, sed simulans, ut certe Strofarius varias occasiones adhibuit, inquiens ut si suos, quos illic Francia habere videtur, (0165B)obsides reciperet, tunc in pacis concordia nobiscum conversaretur.

Unde petimus te, excellentissime fili et spiritalis compater, et obnixe deprecamur a Deo inspiratam eximietatem tuam, ut jubeas perfectam liberationem sanctae Dei Ecclesiae et ejus peculiaris populi exercere, et ita id quod magna animae tuae mercede beato Petro pollicitus es, firmiter permanere; ipsumque Desiderium, Langobardorum regem, fortiter constringere digneris, ut prolatam [ Lamb., praelatam] a Deo promissionem beato Petro protectori vestro restituere debeat atque in omnibus adimplere, tuique studii sit bene, [ Lamb. add. bone] potentissime rex, sicut coepisti, perfectius hanc sanctam Dei Ecclesiam et ejus peculiarem populum de hostium incursione (0165C)157 eruere; ut, annuente Deo, certamen benignae operationis tuae uberrime fecundetur, quatenus in die adventus Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, luceas, sicut radiantissimus sol, inter universos reges et potentes, atque merearis ipsam sanctam Dei Ecclesiam et ejus populum, tuo adminiculo ereptum, divinae majestati, absque ulla laesionis (0166A)saevitia, offerre, et tunc centuplum remunerationis ab eodem Domino Deo nostro, justo judice, percipere et vitam aeternam possidere merearis.

Conjuro te, fili excellentissime, per omnipotentem Deum et ejus principem apostolorum beatum Petrum, ut benigno intuitu et libentissimo animo nostras preces audire jubeas [ Lamb., lubeas], ut et Deus tibi omnipotens in his quae ejus potentiam deprecatus fueris suae divinitatis aures inclinet, et victorem te super omnes barbaras nationes faciat. Omnes enim omnino gentes quae super faciem universae terrae consistunt, compertum habent tuum certamen, quod ad defensionem sanctae Dei Ecclesiae adhibuisti, et magnum te ac praecipuum regem laudabiliter asserunt. Sed et nos bonam tuam famam (0166B)longe lateque protelare atque dilatare non desistimus in eo, quod certe, post Deum, sicut murum inexpugnabilem, tuam firmissimam fidem in nostro pectore conferimus, magnam in te, post Dei praesidium, possidentes spei fiduciam, quod et plerumque ob tam tuae immaculatae promissionis fideique meritum consecuti sumus; etenim magnopere praesentes nostros missos, id est, reverendissimum et sanctissimum fratrem et coepiscopum nostrum Georgium, atque dilectum filium nostrum Stephanum presbyterum, ad vestram a Deo custoditam excellentiam misimus: dumque vestris Deo amicabilibus vestigiis fuerint, una eum [ Lamb., cum] Rodberto [Ratberto], fidelissimo vestro misso praesentati, cuncta viva voce Christianissimae excellentiae tuae [ Lamb., vestrae] (0166C)quae acta sunt, et rei exigit meritum, nobisque necessaria existentia intimabunt, maximo namque desiderio nostro anhelabat animus, apostolicas 158 excellentiae vestrae dirigere litteras salutationis ac visitationis, ob causam [ Lamb. add. et] rerum eventus significandum, et minime valuimus (0167A)imminentibus circumquaque Langobardorum regis insidiis.

Attamen ecce jam duas apostolicarum litterarum assertiones excellentiae vestrae, clam, per maximam industriam, misimus, et ignoramus si ad vos ipsae pervenerint litterae, unde ambigimus ne a Langobardis comprehendantur. Pro quo, et nunc per praenominatos nostros missos alias vobis litteras misimus, quasi obtemperantes praefati Desiderii regis voluntati suos hospites [ad suos obsides] absolvendum et pacem confirmandum. Sed, bone excellentissime fili et spiritalis compater, ideo istas litteras tali modo exaravimus, ut ipsi nostri missi ad vos Franciam valerent transire; quoniam si hoc non egissemus, nulla penitus ratione per Langobardorum (0167B)fines transire valuissent, sed susceptis ipsis litteris, earum seriem nullo modo perficiatis, neque praefatos hospites [obsides] permittatis parti Langobardorum restituere; potius autem conjuramus te, excellentissime fili et spiritalis compater, per Deum vivum et corpus beati Petri, ut fortiter ipsum Desiderium vel ejus Langobardorum gentem constringere jubeas, quatenus praefatas, quas pollicitus est, civitates tuae mellifluae excellentiae, et per te beato Petro, fautori tuo, restituat, quoniam nullam ut praefatum est, de his quae primitus pollicitus est, cum eo firmam valuimus stabilire convenientiam.

Oramus autem omnipotentem Deum ut pio intuitu de throno majestatis suae super vos vestrumque regnum respiciat, et sua dextera excellentiam vestram (0167C)circumtegat atque in omnibus muniat, et praesentis vitae cursum salubriter exsequi et regni potentiam gubernare permittat per plures annorum metas, una cum excellentissima et a Deo servata filia et spiritali nostra 159 commatre, atque amantissimis vestris meisque filiis, et gaudeatis de eorum florigero germine, et mittat [permittat] omnipotens Deus ut semen vestrum splendidissimum usque in finem mundi eumdem [idem] regni fruatur culmen, etiam venturo in saeculo infinita gaudia cum sanctis et electis suis vobis concedat, quatenus sicut in praesenti vita et in futura beatitudine adepti promissam vobis mercedis coronam, cum Christo regnare mereamini. Incolumem (0168A)excellentiam vestram gratia superna custodiat.

EMBOLUM.

Pro verae benedictionis causa, direximus vobis apallaream unam spatam ligatam in gemmis cum balteo suo, annulum unum, habentem isacinthum [hyacinthum] storacinum, pallium unum, habentem paones, quam parvam benedictionem petimus, ut, excepta injuria, suscipere jubeatis domino Carolo et Carolomanno pro magna apostolica benedictione annulos singulos habentes yacinthos [hyacintos].

XIX. 160 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, De Marino presbytero et ejus iniquo consilio, et de consecratione ipsius .( An. Dom. 758, Cod. Car. XXXIX, chron. 19.)
(0168B)

ARGUMENTUM.

--Monitus a Pippino quod Marinus (presb. card. creatus superiori anno) cum Georgio misso imperiali dum in Francia erat machinatus esset in sanctam sedem, quae et ipse jam norat et imperator regi patefecerat, eumdem rogat ut episcopum ordinari permittat in aliqua Francorum Ecclesia, ne forte deterior fiat, sed ut eum admissi sceleris poeniteat.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Omnino compertum habet vestra Christianissima excellentia qualiter Marinus presbyter noster [ Lamb. add. qui] ibidem ad vos moratur, iniqua operatione (0168C)contra sanctam Dei Ecclesiam fidemque orthodoxam, Deo sibi contrario, cum Georgio quodam imperiali a secretis, consilia sedi nostrae contraria et vestrae simili modo ingerere [ Lamb., jungere] cupiens; quod quidem et idem imperator vestrae a Deo protectae excellentiae per suas innotuit litteras. Unde quia defensorem fidei orthodoxae atque propugnatorem gregis sui, vel populi Christiani liberatorem Christianissimam bonitatem vestram, beatus apostolus et princeps apostolorum Petrus eligere et confirmare dignatus est, idcirco adoptamus atque deprecamur eximiam bonitatem vestram [ L. et G., tuam], optime rex et spiritalis compater, ut jubeas sanctissimo (0169A)fratri nostro Wulchario episcopo praecipere, quatenus 161 ipse eumdem Marinum presbyterum, nostra vice, episcopum consecrare debeat, et in una civitatum vestrarum illis in partibus constituta, in qua praeviderit vestra sapientissima eximietas, eum ordinare disponite, quatenus perpetrati sceleris sui recordans, se inique egisse poeniteat, ne in eo, quod absit, antiquus humani generis hostis, mentem illius vagantem inveniens, quasi in sublime extollat, saevissimeque quoquomodo valeat funditus disperdere; sed magis, ut confidimus in vestram benignissimam excellentiam atque a Deo praeclaram cordis vestri dilatationem, huic nostrae postulationi vestra praeclara excellentia aurem accommodare dignetur, quatenus et ille securus de hujuscemodi re persistat, (0169B)et nos pro vestra immensa laetitia atque sospitatis gaudio indesinenter Dominum Deum coeli exorare jubeamus. Bene valete.

===XX. 162 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM, PER PETRUM PRESBYTERUM DIRECTA,=== 

In qua continetur abbasciatum [legatio] Remedii episcopi et Audecarii [Al., Andegarii] comitis, qualiter justitias beati Petri apostolorum principis apud Desiderium, quondam regem ex parte receperit, et reliquas justitias faciendum pollicitus est.( An. Dom. 759, Cod. Car. XXI, chron. 20.)

ARGUMENTUM.

--Edoctus superiori anno iniquam Desiderii indolem Pippinus, illustres missos Romam legat Remigium fratrem Rothomag. archiepiscopum, (0169C)et Autharium ducem. Horum praesentia ille motus per totum mensem Aprilem hujus anni se omnia restituturum promittit sanctae sedi; rogatque pontificem ut id regem moneat. Paulus per missum suum Petrum presb. ea nuntiat, perque alium missum nuntiaturum promittit, si rex natura infidus promissa servaverit. Ejus tamen fidem (0170A)et constantiam implorat, ut donationem integram sancto Petro vindicet, juxta editum diploma.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino, regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Quia excellentia vestra merito bonorum operum superno examine fuerit comprobata, ipsis jam in manifesto rerum exhibitarum effectu demonstratum est, dum nimirum, adepta desuper divinae sapientiae participatione, regalis fastigii sceptra coelesti benedictione constet effectius [efficacius] promeruisse. Unde cum sibi hanc ab omnipotente Deo gratiam missam eximietas vestra 163 non ambigit, profecto ei placere qui eam contulit totis intendit nisibus, et (0170B)pro ejus quam suo eruit, divino nutu, certamine, scilicet sanctae universalis Ecclesiae, et exaltationis vigore, decertare non desistit, cordis sui oculis a Deo protegenda eximietas vestra, adhibens illa quae sibi, pro hujuscemodi laboris fructu, a beato apostolorum principe Petro coelorumque regni clavigero, aetherea promissa sunt praemia. Ubi jam non humana inter homines gloria, sed inter angelos, divina nunquam amittenda felicitate gaudetur: exsultaque et laetare, felicissime rex, quia tuo, annuente Deo, certamine, sancta spiritalis mater vestra, universalis Dei Ecclesia, ab aemulorum insidiis erepta atque exaltata triumphat, fidesque orthodoxa tuo zelo et fortitudinis brachio illibata ab haereticorum jaculis consistit.

(0170C)Pro quo beatus et justus effectus es in omnibus operibus tuis, fili dulcissime et spiritalis compater victoriosissime, eximieque rex. Innotescimus siquidem praecelsae Christianitati vestrae quod nuper dum ad nos conjunxissent [pervenissent] fidelissimi vestri, scilicet a Deo amabilis Remedius vester, atque (0171A)Aucharius [Andegarius] gloriosissimus dux, constitit inter eos et Desiderium Langobardorum regem, ut per totum instantem Aprilem mensis istius 13 [Lamb., 12] indictionis, omnes justitias fautoris vestri beati Petri, apostolorum principis, omnia videlicet patrimonia, jura etiam, et loca, atque fines, et territoria diversarum civitatum nostrarum reipublicae Romanorum nobis plenissime restituisset. Unde ex 164 parte quidem easdem justitias nobis idem Langobardorum rex fecisse dinoscitur, et reliquas omnes justitias se profitetur atque omnino spondet nobis esse facturum. Quapropter impensius nos praefatus Desiderius Langobardorum rex obsecratus est ut vestrae a Deo protectae excellentiae nostris apostolicis relationibus intimare debuissemus, et (0171B)ecce sicut nostro, post Deum, liberatori, hoc ipsum eximiae atque sublimissimae et a Deo protectae Christianitati vestrae, per has apostolicas nostras, innotuimus syllabas, dirigentes magnopere ad vestram a Deo inspiratam praecelsam sublimitatem praesentem dilectum filium nostrum Petrum presbyterum, quem petimus, benigno solite aspectu a vobis suscipi, et cum effectu atque prospero nuntio, de perfecta plenariaque justitia diversarum causarum fautoris vestri beati Petri, apostolorum principis, ad nos remeandum absolvere dignemini. Si vero in ea quae [quam] praefatus Desiderius rex vel ejus Langobardorum gens profitentes pollicentur, permanserint sponsione, nobisque omnia, secundum ut constitit et pactorum foedera continent, restituta ab eis nobis (0171C)fuerint, tunc a Deo conservandae excellentiae vestrae meritum intimantes innotescemus ei [ Lamb., rei].

Unde obsecrantes petimus et obnixe deprecamur, imo et conjuramus te, excellentissime atque Christianissime rex, amantissime fili et spiritalis compater, per omnipotentem Deum et beatum Petrum, qui te in regem unxit, ut perfectius ea quae pertinent ad exaltationem et ad ampliatam [ampliorem] liberationem sanctae Dei Ecclesiae, et istius a vobis redemptae provinciae, sicut beato Petro et nostro praedecessori pontifici sanctae recordationis domno et germano nostro beatissimo Stephano papae polliciti estis, cuncta perficere et adimplere jubeatis, quatenus promissam 165 et repositam vobis mercedis (0171D)coronam de manu omnipotentis Dei recipiatis, orantes de reliquo omnipotentis Dei nostri misericordiam, ut sua vos circumtegat gratia, una cum dulcissima (0172A)conjuge, excellentissima regina filia et spiritali nostra commatre, atque amantissimis natis, id est praecelsis regibus, et praesentis regni culmen et triumphum victoriae possidere, et aeterna gaudia in coelestibus regnis cum sanctis perfrui concedat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXI 166 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM, GLORIOSUM REGEM, PER GEORGIUM EPISCOPUM DIRECTA, 

In qua continentur gratiarum actiones pro liberatione sanctae Dei Ecclesiae, et in embolo postulat ut filium ejus, qui tunc natus fuit, ex sacro baptismatis fonte excipere mereretur .( An. Dom. 759, Cod. Car. XXIII, chron. 21.)
(0172B)

ARGUMENTUM.

--Georgium episcopum missum suum ad Pippinum legat, in cujus ore ponit quae narrare debeat. Tota epistola in regiis laudibus et gratiarum actione versatur pro tot tantisque beneficiis in Ecclesiam collatis. Nil in eadem perspicuum, praeter embolum, in quo Pippini filium nuper natum suscipere optat e sacro fonte.

Domno excellentissimo filio nostro, spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Solet epistolaris latio [ Forte, relatio] mentem semper vi sua [ Al., visitatione] reficere, et materia quodammodo charitatis existere. Quia ergo spiritalium dilectio sincera filiorum paternos sustinet desideranter affectus, summa nos cum alacritate implere (0172C)convenit quod purae conscientiae deposcit affectus; et licet ad reddenda paternae charitatis officia, prolixitate itineris imminente, raritas portitorum impediat. Quotiens autem necessitas inciderit occasionis, excellentissimam Christianitatem vestram non desistimus scriptis discurrentibus visitare, et honore solito amplectentes [ Lamb. add. salutare], utilitate 167 quatenus hoc quod [hos quos] oculis carnalibus praesentium [praesentes] videre non possumus, eos aliquatenus scriptis valeamus alternantibus intueri. Itaque ita ubique, Deo illustrante [ L., a Deo illustratae], excellentiae vestrae merita diffusa divulgavit opinio, ut ex rebus ab ea gestis omnibus laudabiliter demonstretur. Unde in quantum valet nostri oris assertio, (0172D)protensae laudationis attestatione, vestrae eximietati gratiarum reddentes actiones, aptum prospeximus praesentem sanctissimum atque reverentissimum fratrem (0173A)Georgium et coepiscopum nostrum, illuc usque ad vestra praeclara Deo invitabilia transmittendum vestigia, cui singillatim omnium spiritalis matris vestrae, sanctae Dei Ecclesiae, et istius a vobis redemptae provinciae utilitatum necessitates, a Deo protegendae sublimitati vestrae excellentiae referendas commisimus.

Sed petimus a Deo, servate fili et spiritalis compater, benignissime rex, nosterque post Deum liberator, et obnixe deprecamur, ut jubeas eumdem nostrum missum benigno solitoque gratulationis aspectu commendatum suscipere, nostrisque postulationibus, quae ad exaltationem sanctae Dei Ecclesiae, et maxime ad tuae animae mercedem et aeternam memoriam respiciunt, a Deo impulsas benignitatis tuae aures, et congruum (0173B)atque velociorem de cunctis adhibere digneris effectum; quoniam, sublimissime regum, amantissime fili et spiritalis compater, ad hoc te omnipotens Deus sanctae suae Ecclesiae voluit, per manus beati Petri, liberatorem adesse, ut tuo solito praesidio plenissima salus et redemptio sanctae suae Dei Ecclesiae et istius provinciae 168 proficiat, orantes Dominum Deum nostrum, quia [ Gent., qui] actus vestros ita sua pietate disponat, quatenus excellentiae vestrae praesentis vitae spatia cum prosperitate disponat, [ut cum] victoria regni gubernacula perfruens longaeviter exsequatur, et ad promissionis aeternae praemia, cum dulcissima conjuge, excellentissima regina, spiritali nostra commatre, et eximiis natis, id est regibus, cum sanctis et electis suis, utrosque vestrum (0173C)idem omnipotens Deus faciat perenniter gratulari. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

+

Interea, sublimissime regum, nostrae perlatum est notioni quod Dei nutu novum regem ex vestris visceribus, ad exaltationem sanctae suae Ecclesiae, omnipotens Deus contulit: de cujus nativitate maximo gaudio sumus relevati; unde obnixe te petimus ut a [ Lamb. om. a] sacratissimo baptismatis lavacro eumdem maximum [ Lamb. om. maximum] vestrum filium suscipere mereamur. Quatenus duplex Spiritus sancti gratia in medio nostrum, et geminae festivitatis nobis oriatur laetitia.

XXII. 169 EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM ET CAROLOMANNUM REGES DIRECTA, 

In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones .( An. Dom. 760, Cod. Car. XLI, chron. 22.)
(0174A)

ARGUMENTUM.

--Carolo et Carolomanno per Droctegangum et Wulfhardum abbates, qui excusatorias eorum attulerant quod munera nulla mitterent, respondet se alia munera non optare quam eorum incolumitatem ac defensionem catholicae fidei et Ecclesiae exaltationem.

Domnis excellentissimis filiis Carolo et Carolomanno regibus Francorum et patriciis Romanorum, (0174B)Paulus papa.

Missam relationem excellentiae vestrae deferentibus harum gerulis Droctegango scilicet et Wulfardo, religiosis abbatibus, suscipientes votivo sumus incolumitatis vestrae nuntio relevati, optantes ut vitam actusque vestros sua misericordia Dominus et protegat et disponat, atque ad perfectam perducat aetatem. Per easdem siquidem syllabas innotuistis, maximam vos tenere verecundiam in id quod interim munerum commoda per harum latores nobis dirigere non [ Ms. om. non] valuistis. Sed quid est, dulcissimi atque amantissimi filii, victoriosissimi reges, quod nos muneribus vestris laetificare inhiatis? Nulla enim alia munera desideramus quam vestrae incolumitatis prosperitatem sedule addiscere, (0174C)et de vestris profectibus gratulari. Haec est locupletatio nostra, vestram [ F., vestra] quam inhianter amplectamur, exsultationibus jocunditatem [ F., exsultationis jucunditas], 170 haec est exaltatio sanctae Dei Ecclesiae, et defensio fidei orthodoxae, vestrae protectionis integritas. Vos quippe Dominus elegit prae omnibus regibus, et liberatores sanctae suae catholicae et apostolicae constituit Ecclesiae, et in reges per manus beati Petri ungi dignatus est.

Sed omnipotens Dominus, per quem reges regnant, ad perfectam vos perducat aetatem, et solium regni vobis vestroque praeclaro semini, aevis prosperisque temporibus ad exaltationem sanctae (0175A)suae Ecclesiae et amplissimam Christianorum orthodoxae fidei defensionem, concedat possidendum, tribuens vobis e coelo victorias, omnesque barbaras nationes vestris Deo imitabilibus subjiciens vestigiis, et aeternae vitae gaudia largiri dignetur, quatenus, sicut in praesenti vita regnatis, et venturo in saeculo cum Christo regnare mereamini, dicatque omnis populus: Amen, fiat, fiat (Psal. CV). Bene valete.

XXIII. 171 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, 

De sanitate vel incolumitate ejus percunctandum, simulque et de missis suis, qui ad regiam fuerunt directi urbem .( An. Dom. 760, Cod. Car. XXXVIII, chron. 23.)
(0175B)

ARGUMENTUM.

--Officiosa hac epistola monet se per Droctegangum et Wulfhardum regios missos scripsisse aliam, certior fieri cupiens de Aquitanica expeditione, nullum hactenus habuisse responsum, cognovisse tamen a peregrinis eum reversum esse incolumem, quare laetum se esse ait laetioremque sibi fore regiam epistolam, quam impense optat. De suis missis Constantinopoli nil novi esse.

Domno excellentissimo filio, et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Praemissis nostris apicibus, et affatibus per Droctegandum et Wulkardum [ Lamb., Wulfardum], Deo amabiles, fidelissimos vestros missos, sumus impensius deprecati eximiam excellentiam vestram (0175C)ut nos certiores atque laetiores reddere annueretis de vestra amplissima sospitate, et de eo quo profecti estis itinere, qualiter erga vos Dominus esset operatus, et dum tanto evoluto tempore nullam a vobis responsionis seriem de hujuscemodi re agnovimus, vehementer noster attritus est animus. At vero per diversos ex ipsis regionibus liminibus (0176A)apostolorum advenientes peregrinos didicimus sospitem te ad propria, praecellentissime fili et spiritalis compater, esse, annuente Deo, reversum. Unde magno gaudio noster animus relevatus est.

172 Quapropter, destinatis praesentibus nostris apostolicis syllabis, visitationis causa, obnixe petimus ut dignetur sublimis vestra excellentia, quantocius nos de amplissima incolumitatis vestrae sospitate laetos reddere, significans, Christianissime fili et spiritalis compater, qualiter erga vos et excellentissimam filiam et spiritalem nostram commatrem, et eximios [ Lamb. add. vestros] filios agatur, ut noster animus maxima jocunditatis exsultet laetitia, quoniam nimio desiderio fervescimus vestram sedule addiscere sospitatem, et de vestro (0176B)gaudio exsultare, quoniam vestra salus exaltatio est sanctae matris vestrae Ecclesiae, et prosperitas vestra nostra esse probatur laetitia.

Itaque, praecellentissime fili et spiritalis compater, bone et optime rex, ecce hactenus nullam rei veritatem de nostris missis, quia [ Lamb., qui a] regia profecti sunt urbe, addiscere valuimus, quid erga eos ageretur, et ideo nequaquam vobis quippiam de eis significare valuimus. Dum vero rei agnoscere potuerimus veritatem, confestim eximiae excellentiae vestrae dirigemus in responsis.

His praemissis, Deum coeli petimus ut vobis et praesentis vitae longaevitatem et regni gubernacula cum excellentissima regina filia et spiritali nostra (0176C)commatre, Christianissima regina, vestraque dulcissima conjuge, atque amantissimis vestris natis nostrisque filiis, iisdem eximiis regibus et patriciis Romanorum, perfruendum concedat, et coelestis regni participes faciat, nosque permittat de vestra amplissima sospitate semper gratulari. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXIV. 173 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM REGEM PIPPINUM, In qua continentur benedictiones, et praefatus papa poscens ut dominus rex Pippinus suos missos partibus Romae dirigeret, et sibi [Al., ei] de salute vel sospitate sua innotesceret, et qualiter in itinere egisset, quo modo Dominus inimicos ejus in manus ipsius tradidisset, et sub pedibus ejus humiliasset.( An. Dom. 760, Cod. Car. XXXI, chron. 24.)
(0177A)

ARGUMENTUM.

--Iterum de eadem re, quod nonnihil adversi vulgi rumor sparserat de expeditione illa: eoque magis ardenter missos regios cum litteris exspectat.

Domno excellentissimo et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, (0177B)Paulus papa.

Quoties fidelium Dei spiritalia referuntur studia, protinus audientium mentes ignitae in Dei amore et mandatis divinis efficiuntur, atque ad supernae considerationis merita amplissime ad laudem Dei proferre, et perennibus temporibus permanenda Scripturae testimoniis tradere, dum vestro concursu et auxilio [accenduntur, vel aliquid simile ], Ecclesiae Dei exaltatio et fidei orthodoxae profligatur defensio, pro quo benedictus et laudabilis in omnibus regibus coram Deo et hominibus esse dinosceris, Christianissime rex, et nomen benignitatis tuae exaratum fulget in conspectu divinitatis. Etenim dum hujus evoluto temporis spatio, quo [ L. et G., quod] nos nec vestrae sospitatis 174 relationem meruimus (0177C)suscipere, nec penitus agnoscere quid circa vos ageretur, vel qualiter in itinere quo profecti estis peregistis, nimis anxietatis fervore desiderii nostri affectio in hoc ipsum addiscendum sedulo provocatur, praesertim dum et a nostris vestrisque inimicis, adversa nobis de ipsis partibus annuntiantur. Unde desiderium magnum nobis inhaeret vestrae sospitatis (0178A)gaudia addiscere, et vestris salutaribus profectibus gratulari, et contra, inimicorum contritionem agnoscere. Pro quo, quaesumus, ut certos nos, sicut desideramus, per vestros nuntios, de vestra prosperitate et laetitia reddere jubeatis, quoniam vestra salus nostra est prosperitas, et vestra exaltatio nostrum procul dubio est gaudium et immensa securitas, dignamque [divinamque] ex hoc Dei deprecamur potentiam, ut ipse protector noster, et cum ejus angelis dignetur praecellentissimam Christianitatem vestram tueri et gubernare, ut in coelestibus regnis, et cum sanctis et electis, qui ab initio mundi placuerunt Deo, multipliciter consequaris mercedem, optantes quidem ut nos certiores vestra si faciat a Deo protecta excellentia; quid erga vos, aut Christianam (0178B)gentem vestram agere videmini, et quomodo Deus noster vestros ac nostros humiliavit inimicos, et, ut fati sumus, certos nos, sicut desideramus, de vestra prosperitate et laetitia reddere jubeatis. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXV. 175 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, 

In qua postulat adjutorium contra Graecos .( An. Dom. 761, Cod. Car. XXXIV, chron. 25.)

ARGUMENTUM.

--Wulcharius episcopus, Felix et Ratbertus regii missi Romam venerant, quibus in Franciam reversis nuntiatur pontifici Graecos moturos in Romam et Ravennam. Ea propter rogat (0178C)ut missum leget Desiderio, qui si opus erit, Beneventanos, Spoletanos, Tuscanos opem ferre jubeat Ecclesiae: religionis enim bellum erat. Alium item missum orat ut Romae commoraturum mittat, qui Desiderio immineat super eadem re.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

(0179A)Praecelsae et a Deo servatae Christianitati vestrae his nostris apostolicis innotescimus apicibus, quod jam, absolutis vestris missis, qui nuper ad nos conjunxerunt, Wulchario [ Lamb., Wilchario] videlicet sanctissimo fratre et coepiscopo nostro, et Felice religioso, et Ratberto viro illustri, conjunxit ad nos nuntium missum 176 a fidelibus sanctae Dei Ecclesiae, spiritalis matris vestrae, qui vera nobis semper assolent indicare, significans nobis quod nefandissimi Graeci, inimici sanctae Ecclesiae Dei et orthodoxae fidei expugnatores, Deo sibi contrario, super nos et Ravennatium partes irruere cupiunt atque motionem facere. Unde quia alibi, post Deum et beatum Petrum, nostra spes non est, nisi apud vestram nobilissimam excellentiam, ideo obnixis (0179B)deprecationibus petimus te, excellentissime fili et spiritalis compater, ut jubeas propter Deum et reverentiam beati Petri salutem istius provinciae a vobis redemptae procurare, et confestim vestrum dignemini dirigere Desiderio Langobardorum regi missum, ut, si necessitas fuerit, significatum auxilium nobis pro incursione eorumdem inimicorum impertire debeat, praecipiens Beneventanis atque Spoletinis, seu Tuscanis, nobis e vicino consistentibus, ut ipsi nostro occurrant solatio; deprecantes et hoc a Deo institutam excellentiam vestram ut ad nos, hoc adveniente Martio mense, vestrum dirigere jubeatis missum, qui hic Romae nobiscum demorari debeat, et ipse, si necessitas exigeret, apud Desiderium imminere debeat regem, pro eodem (0179C)nobis transmittendo solatio: 177 quia, ut plenissime satisfacta est vestra excellentia, non ob aliud (0180A)ipsi nefandissimi nos persequuntur Graeci, nisi propter sanctam et orthodoxam fidem, et venerandorum Patrum piam traditionem, quam cupiunt destruere atque conculcare.

Pro quo jubeat sollicite vestra benigna disponere excellentia, ut eorumdem inimicorum ad nihilum redigatur vesania, et perfectius haec provincia, vestro certamine redempta, et a vobis beato Petro pro remedio animae vestrae concessa, ab aemulorum insidiis vestra consueta permaneat protectione, vobisque copiosa in coelis ascribatur merces, et nominis vestri laus, et universae gentis exaltatio, sicut etiam factum est, et nunc multo amplius, in universo orbe terrarum divulgetur, atque intercedente beato Petro, victoriae triumphum e coelo vobis Dominus super (0180B)omnes tribuat gentes, dum vestro auxilio confusis expugnatoribus sanctae orthodoxae fidei, pax et laetitia, et observatio Christianorum fidei in omnibus praedicata fuerit Ecclesiis, meritoque ex hoc coelestia vobis a Deo conferantur gaudia. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

===XXVI. 178 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM REGEM PIPPINUM, PRO DEFENSIONE SANCTAE DEI ECCLESIAE DIRECTA,=== 

In qua continentur uberrimae laudes, et [Al. add. in] embolo continetur, ut praefatus domnus rex Pippinus Desiderio regi Longobardorum suam praeceptionem dirigeret, ut si necesse exigeret, auxilium praestare deberet, tam Ravennae quamque aliis maritimis civitatibus, ad dimicandum contra inimicorum impugnationem.( An. Dom. 761, Cod. Car. XXVIII, chron. 26.)
(0180C)

(0181A)ARGUMENTUM.

--Post missas litteras a Sergio archiep. Ravenna accipit epistolas duas ad eum datas a Leone imperiali et a Veneticis fidelibus de Graecorum consiliis. Utramque mittit Pippino praeproperam petens jussionem Desiderio, ut auxilium ferat, si opus fuerit, pro tuendis maritimis civitatibus Ravennae et Pentapoleos.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Praecelsae et a Deo servatae Christianitati vestrae, eximie fili et spiritalis compater, sicut nostro, post Deum, liberatori, ea quae superveniunt vel aguntur in his partibus quantocius significare vobis procuramus, et ideo his apostolicis relationum syllabis mellifluae (0181B)et a Deo institutae regalis vestrae potentiae culmini innotescimus, suscepisse nos, post absolutionem nostrarum litterarum, syllabas a sanctissimo fratre nostro Sergio, archiepiscopo Ravennate, quas Leon imperialis ejus sanctitati, Ravennatum provinciae, visus est direxisse; et ecce infra has nostras 179 apostolicas litteras praeclarae excellentiae vestrae, earum instar, direxisse; ut suasionis versutiam in eis annexam praefulgida excellentia vestra agnoscens, merito sanctae Dei Ecclesiae fideique orthodoxae defensionem perfectius studeat procurare; quatenus repositam sibi in coelestibus regnis coronam mercedis a Domino Deo nostro percipere mereatur: optantes vos de reliquo aevis et prosperis semper in Domino valere temporibus. Incolumem excellentiam (0181C)vestram gratia superna custodiat.

EMBOLUM.

Exemplar denique epistolae secreto directae a quibusdam fidelibus Veneticis sanctissimo fratri nostro Sergio archiepiscopo simul, et ex litteris quas idem sanctissimus vir nobis direxit, infra haec nostra scripta vobis misimus, et peto et tanquam praesentialiter deprecor, atque per omnipotentem Deum conjuro excellentissimam Christianitatem vestram, ut nimis velociter dirigere jubeatis vestram praeceptionem Desiderio regi Langobardorum, ut si necesse exegerit, auxilium praestare debeat tam Ravennae quam (0182A)Pentapoleos maritimis civitatibus ad dimicandum contra inimicorum impugnationem.

XXVII. 180 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, 

In qua continentur gratiarum actiones pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et ut missum suum Romam dirigeret .( An. Dom. 761 Cod. Car. XXXVII, chron. 27.)

ARGUMENTUM.

--Eximiis laudibus prosequitur Pippinum ob susceptam catholicae fidei et Ecclesiae defensionem. Iterumque orat ut missum Romae commoraturum sibi leget, contra impios Graecos, qui orthodoxam fidem et Ecclesiam destruere assidue meditabantur. Petrus primic. defensor. missus pont.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali (0182B)compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum Paulus papa.

Dum illa quae nostris stipendiis aguntur nulla possunt oblivione deleri quanto, magis illa quae ad laudem Redemptoris Domini Dei nostri, ejusque sacratissimae Ecclesiae, et beati Petri apostolorum principis, geruntur, nec temporum prolixitate, nec diversitate qualitatum, oblivioni mandantur, sed semper ad gloriam supernae potentiae et fidelium ejus pio exemplo permanent declarata? Scias, excellentissime fili et spiritalis compater, bone orthodoxe rex, praecelsa vestra et pia operatio et in coelo coram angelis Dei illustrata fulget, et in universo orbe terrarum laudabiliter in cunctis gentibus permanet vulgata; (0182C)quoniam vestro, post Deum, auxilio et optimo certamine sancta spiritalis mater vestra, Dei Ecclesia, constat ab inimicorum insidiis erepta, et orthodoxa Christianorum fides ab impugnatoribus defensa; pro quo exsulta in Domino et laetare, benignissime rex, quia nomen excellentiae tuae in libro vitae exaratum rutilat in 181 conspectu Dei. Interea, dum tanta nostro cordi desiderii capacitas imminet, de vestra prosperitate laetos certosque effici aptum prospeximus, missis sanctae Dei Ecclesiae nostris relationibus, excellentiae vestrae persolvere, dum nihil nobis dulcius nihilque suavius in hac vita existit quam de vestra prosperitate in Domino jocundari, in eo quod (0183A)vestra salus, sanctae Dei Ecclesiae, et fidei exaltatio, et vera defensio, ut semper [ Lamb., saepe] scripsimus, existit; unde, et a te, quia corporali visione procul ab invicem consistimus, per nostras tamen relationes amore mutuo spiritaliter adnecti desideramus .

Itaque nimis deprecamur excellentiam vestram, sicut per anteriores nostras litteras postulandum direximus, ut jubeatis vestrum fidelissimum missum hic ad nos Romam dirigere, qui nobiscum pro insidiis inimicorum demorari debeat, per quem et meritum rei, ut causae eventus exegerit, excellentiae vestrae debeamus significare, unde nunc direximus ad vestram a Deo servatam excellentiam praesentem Petrum primum defensorem sanctae nostrae Ecclesiae (0183B)fidelissimum missum, cui de omnibus apostolicis causis injunximus benignitati vestrae enarrandum, quem petimus hilari a vobis suscipi animo, eumque pro amore fautoris vestri beati Petri apostolorum principis, in omnibus acceptare, atque nostris precibus aurem benignitatis vestrae accommodare dignemini, et ad nos cum effectu atque laetabundis nuntiis absolvere jubeatis; supplici deprecatione te, bone orthodoxe rex, quaesumus postulantes, ut sis nobis, post Deum, firmus protector 182 ac defensor, constanter in eo quod coepisti bono, ac pio redemptionis sanctae Dei Ecclesiae permanens opere. Optime enim praecellenti vestrae Christianitati compertum existit quanta qualisque sit impia haereticorum Graecorum malitia, inhianter meditantes atque insidiantes [ L., (0183C)meditantium . . . insidiantium], qualiter Deo illis contrario sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam humiliare atque conculcare, et fidem sanctam orthodoxam atque sanctorum Patrum traditionem destruere possint.

Sed tu, bone potentissime rex, viriliter, sicut vere orthodoxus, eisdem impiis resistere haereticis, atque solite sanctam Dei Ecclesiam et Christianorum orthodoxam fidem, tuo a Deo protecto solito auxilio atque congruo disposito defendere digneris, quoniam magnam [magna], post Deum, in vestra excellentia et fortissimi regni vestri brachio existit fiducia, et credimus quod, Deo cooperante, eadem nostra spes firma permanens ad optatum perducatur desiderium, ut merito (0184A)ex hoc a justo Domino Deo nostro, vobis in praesenti et futura vita tribuatur remuneratio, beato principe apostolorum interveniente, pro cujus amore in ejus decertatis causis, laetique solite de vestro [ L. et G. add. pio] proposito effecti, cum Propheta consona canere valeamus voce: Salvum fac, Domine, Christianissimum Pippinum regem, quem oleo sancto per manus apostoli tui ungi praecepisti, et exaudi eum in quacunque die invocaverit te. Cum his vero deprecationibus, et hoc ejus pietatem quaesumus, ut longo senio regni potentiam excellentiae vestrae, commatri [ L., et spiritali nostrae c.] a Deo protectae reginae, atque amantissimis natis vestris domnis Carolo et Carlomanno, praecelsis regibus Francorum et patriciis Romanorum, atque nobilissimae dominae Gisilae salubriter (0184B)concedat possidendam, tribuens vobis et aeternam in coelestibus regnis beatitudinem perfruendam. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXVIII. 183 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM ET CAROLOMANNUM REGES DIRECTA, 

In qua continentur [continetur] pro defensione sanctae Dei Ecclesiae .( An. Dom. 761, Cod. Car. XLII, chron. 28).

ARGUMENTUM.

--Eadem occasione Petri primicerii defensorum proficiscentis Carolo et Carolomanno mittit hortatorias, ut, summis digni laudibus genitoris (0184C)exemplo, et catholicam fidem et Ecclesiam tueri non cessent.

Domnis nobilissimis atque excellentissimis filiis Carolo et Carlomanno regibus Francorum et patriciis Romanorum, Paulus papa.

Olim omnipotens Deus cernens populi sui Israelitici lamentationem et impiam ab Aegyptiis illis illatam oppressionem, misertus est eis, mittens famulum suum Moysen, per quem signa et prodigia exercens, eumdem suum eripuit populum, et per eum legem illis instruens ( L. et G., instituens], ad optatam eos illis perduxit requiem. Cui etiam Josue, ut praelietur bella Domini, adnectitur ( L., G., adnectit], atque alios sui divini nominis cultores, eis concessit auxiliatores; sed in omnibus illis non ita complacuit ejus divina (0185A)majestas, sicut in David rege; servum meum secundum cor meum, in oleo sancto unxi eum, cui et regnum, et semini ejus in aeternum gloriose tribuit possidendum. Sic enim, praecellentissimi atque nobilissimi filii, a Deo instituti reges, idem Dominus Deus noster in vestra Christianissima complacuit excellentia, atque in utero matris vos sanctificans ad tam magnum regale pervexit culmen, mittens apostolum suum beatum Petrum per ejus nempe vicarium; et oleo sancto vos vestrumque praecellentissimum genitorem ungens, coelestibus replevit benedictionibus, 184 et sanctam suam catholicam et apostolicam Ecclesiam, atque orthodoxam Christianorum fidem vobis commisit exaltandam atque viriliter defendendam. Quod profecto, excellentissimi filii, Spiritus (0185B)sancti gratia repleti, coelesti protectione adjuti, agere totis nisibus statuistis [studuistis], et vestro auxilio atque certamine ipsa sancta Dei Ecclesia, spiritalis mater vestra, ab inimicorum insidiis liberata exsultat, in Domino Jesu Christo et in conspectu Divinitatis vestra effulgent pia opera, et cum David atque Salomone regibus et caeteris Dei cultoribus vestra in coelestibus regnis ascripta sunt nomina.

Interea, dum tanto vestro beneficio dinoscimur esse relevati, amor nos hortatur, Christianissimi ac dulcissimi filii, de vestra prosperitate sedule addiscere et in Domino gratulari; et ideo visitationis atque salutationis paterno affectu, his nostris apostolicis apicibus, persolvimus vinculum, magnopere praesentem (0185C)Petrum primum defensorum sanctae nostrae Ecclesiae nostrumque fidelem missum, ad vestram dirigentes excellentiam, quatenus desiderabilem nostra vice referat salutem; quem petimus benigne a vobis suscipi, et de vestra per eum sospitate nos certos laetosque reddi, obnixe petentes, dulcissimi filii, excellentiam vestram, ut pia vestigia sequentes, imitatores efficiamini Christianorum parentum vestrorum, nempe proavi [ Gent., avi nempe et p.], atque excellentissimi et a Deo instituti magni regis, genitoris vestri, et praecellentissimae genetricis vestrae, a Deo conservandae (0186A)reginae, qui vere prae omnibus regibus fideles Deo et beato Petro esse comprobantur, quorum merita in coelestibus regnis fulgent. Unde et petimus misericordissimam Dei nostri longanimitatem, ut sua vos gratia protegens, aevis [longaevis] et prosperis temporibus regalia sceptra 185 concedat perfruenda, dilatans terminos regni vestri, et victorias vobis de coelo tribuat, omnesque adversarios vestris prosternat vestigiis, et sicut terrenum, ita et coeleste regnum vobis per infinita saecula tribuat possidendum. Bene valete.

===XXIX. ITEM EXEMPLAR EPISTOLAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM PER WITMARUM ET GERBERTUM ABBATES ET HUGBALDUM DIRECTAE,=== 

In qua continentur gratiarum laudes pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et postulans ut semper in id decertare debeat .( An. Dom. 761, Cod. Car. XVII, chron. 29.)
(0186B)

ARGUMENTUM.

--Duabus acceptis epistolis, una per primicerium defensorum Petrum redeuntem, altera postmodum per missos regios Widmarum et Gerbertum abbates, atque Hugbaldum vir. ill., gratias agit de missis juxta petita ad se directis. Interim eosdem cum Langobardis de rebus Ecclesiae egisse; at praeter aliquot peculia reddita, de finibus civitatum suarum et patrimoniis invasis nihil actum; omnia se auditurum ore missorum suorum; nam suos ipse missos cum regiis ad Desiderium legabat pro iisdem patrimoniis, nesciebatque quis exitus futurus esset.

(0186C)Domno excellentissimo filio, et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Dum tam maxima nobis dilectionis affectio erga vestram a Deo inspiratam [ Lamb., institutam] excellentiam insistit, ob hoc, sicut terra sitiens imbriferam desiderat inundationem, ita quoque vestrae prosperitatis cupimus 186 addiscere nuntia, et de vestris profectibus gratulari, in hoc quippe nostri cordis est devotio exsultandi, dum nimirum salus (0187A)vestra nostra existit securitas. Interea duarum epistolarum series, quas vestra direxit excellentia, cum magno suscepimus amore; unam quidem primitus per Petrum primum defensorem missum nostrum, et aliam per praesentes fidelissimos vestros missos Widmarum [ L., Witmarum] scilicet et Gerbertum abbates, atque Hugbaldum virum illustrem, quarum paginam indagantes, mox liquido cuncta in eis exarata didicimus; immensas protinus de nostro referentes laudes, qui nos de vestra annuit sospitate gratulari.

In ipsis denique vestris relationibus solitam [ L., solita] nobis a Deo illustratae mentis vestrae constantia protulit spei fiduciam, in id quod impensius innotuistis atque sedulo ex operibus demonstratis, (0187B)vos totis viribus [ L., nisibus] pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae defensione esse decertaturos, et in ea vos fidei pollicitatione permansuros quam beato Petro, principi apostolorum, nostroque praedecessori domino et germano beatissimo Stephano papae spopondistis. Unde et in nostra fixi charitatis connexione, ideo juxta id quod petendo direximus, praefatos ad nos vestros videmini direxisse missos; qui apud Langobardorum imminerent regem, pro diversis sanctae Dei Ecclesiae causis ac justitiis, et in nostro assisterent solatio; pro quo innumerabiles vobis referimus gratiarum actiones, quia vere, sicut benignus rex, amator spiritalis matris vestrae, sanctae Dei Ecclesiae agere, Christianissime fili et spiritalis compater, (0187C)semper 187 studes, et profecto erit tibi Dominus et in praesenti et in futura [ Lamb., futuro] dignus retributor.

Nos itaque, excellentissime et a Deo protecte fili et spiritalis compater, firmi in vestrae charitatis dilectione permanemus. Nec est ulla rerum aut temporum qualitas, quae nos a vestra charitate possit separare, quia tu vere noster, post Deum, constas esse defensor et auxiliator.

Praefati denique missi vestri, in nostri praesentia, cum Langobardorum missis, nec non est Pentapolensium ac singularum nostrarum civitatum hominibus (0188A)assistentes, comprobatio coram eis facta est de habitis inter utrasque partes aliquibus justitiis, videlicet de peculiis inter partes restitutis. Nam de finibus civitatum nostrarum et patrimoniis beati Petri, ab eisdem Langobardis retentis atque invasis, nihil usque hactenus [ L., G., add. recepimus]; etiam ea quae primitus reddiderant, denuo invaserunt. Unde constitit ut nostri ac singularum nostrarum civitatum missi ad Desiderium Langobardorum regem cum vestris progredi debeant missis, ut in eorum atque praedicti regis praesentia pro eisdem finibus ac patrimoniis, comprobatio fiat, nobisque omnia juxta pactionem restituantur; et nescimus quid ex hoc proveniendum sit; attamen per praefatos vestros missos, rei agnoscere potestis meritum.

(0188B)Quapropter quaesumus a Deo protectam excellentiam vestram ut ita disponere jubeat, ut plenarias de omnibus recipere valeamus justitias, quatenus idem beatus Petrus, princeps apostolorum, pro cujus restituendis luminariis decertatis, firmissimus vobis sit auxiliator ac optimus remunerator. Nam pro certo agnoscat excellentissima Christianitas vestra, quia si nobis praefati civitatum nostrarum ab eisdem Langobardis invasi fines atque patrimonia reddita non fuerint, etiam ea quae primitus reddiderunt invadere insidiabuntur, 188 quapropter obnixe petimus Christianitatem vestram, ut vestra solita dispositione exaltatio sanctae Dei Ecclesiae, et istius a vobis redemptae, cum Dei virtute, (0188C)provinciae salus proficiat, et ea omnia quae vestri missi sibimet a vestra praecellentia injuncta habuerunt, nobis liquidius referentes, ad singula eis responsum reddidimus, et de omnibus eos informavimus quae vestrae excellentiae referre debeant, nostrasque petitiones vestris studeant intimare auribus.

His itaque praemissis, Dei nostri omnipotentis exoramus clementiam, ut sua vos fovere annuat gratia, et praesenti temporali regno in longo senio cum prosperitate corporis et salute animae perfrui concedat; una cum dulcissima conjuge vestra excellentissima (0189A)regina filia et spiritali nostra commatre, atque praecellentissimis vestris natis; et coelestia quoque vobis per infinita tribuat praemiorum gaudia possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXX. 189 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM ET CAROLOMANNUM REGES DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones, et de litteris ab eis directis, et ut cum domino genitore eorum, semper pro defensione sanctae Dei Ecclesiae decertare debeant .( An. Dom. 761, Cod. Car. LX, chron. 30.)

ARGUMENTUM.

--Carolo et Carolomanno, qui per eumdem primicerium responderant, se fine tenus vitae (0189B)catholicam fidem et Ecclesiam propugnaturos, uberrimas agit gratias, repetens ut genitoris vestigiis semper inhaereant.

Domnis excellentissimis filiis Carolo et Carolomanno regibus Francorum et patriciis Romanorum, Paulus papa.

Quanto decoris nitore regalis gloriae fastigium ornetis, ex hoc utique omnibus patenter datur intelligi, dum nimirum, sicut praeclaro genere orti, piis operibus ac dignis videmini illustrari moribus. Unde unam quidem hujus divini muneris gratiam possidetis ex genere, et alia fruimini ex opere; et nec mirum, si tantis infulis gloriae nobilitas vestra pollet, dum profecto scriptum est: Generatio rectorum benedicetur (Psal. III). Glorificamus enim atque conlaudamus (0189C)Dei nostri clementiam, qui tantam vobis Spiritus sancti gratiam contulit, jam nempe praedestinatos vos habuit, antequam de materno prodiretis utero, quoniam quos praescivit, et praedestinavit; quos praedestinavit, hos vocavit; et quos vocavit, illos et magnificavit (Rom. VIII). Vere enim magnificavit Dominus misericordiam suam super vos, et in reges per suum apostolum beatum Petrum vos ungens, defensores sanctae suae Ecclesiae atque fidei orthodoxae constituit, ut participes, in hoc 190 bono opere, vestri Christianissimi efficiamini genitoris, pro quo digna vobis erit in coelestibus regnis cum eo concessa remuneratio, et cum omni eritis sanctorum computati collegio.

Interea reversus ad nos Petrus primus defensorum, (0189D)missus noster, detulit nobis quas direxistis litteras, quibus relectis, magna cor nostrum repletum est laetitia. (0190A)Per has quippe innotuistis, excellentissimi atque praecellentissimi filii, vos semper in amore beati Petri et spiritalis matris vestrae sanctae Dei Ecclesiae atque nostro esse permansuros, et viriliter decertaturos pro ipsius sanctae Dei Ecclesiae atque fidei orthodoxae defensione; et quidem nobis, boni praecellentissimi reges, de vestra firma hujuscemodi constantia omnino confidendum est, magnam, post Deum, in vobis habentes spem. Sed omnipotens Dominus, qui dives est in misericordiis, ad perfectam vos perducat aetatem, tribuens vobis fortitudinem brachii sui, atque victores vos super omnes barbaras efficiat nationes; dilatans regni vestri terminos atque de vestro praeclaro semine super regale solium potentiae vestrae usque in finem saeculi sedere permittat, (0190B)pro aeterna sanctae suae Ecclesiae universali exaltatione et fidei orthodoxae defensione.

Sed peto, excellentissimi filii, ut imitatores vestri Christianissimi genitoris efficiamini, ejusque Deo placita sequentes vestigia, ut sicut ipse operibus omnibus gentibus demonstravit, ita quoque et vos bonum quod coepistis opus perficere studeatis, et viriliter cum eo decertare, quatenus amplissima sanctae Dei Ecclesiae procuretur exaltatio, dum vestro auxilio beatus Petrus receperit justitias suas, dignamque ex hoc coram Deo et angelis ejus, eodem principe apostolorum beato Petro interveniente, coelestium praemiorum recipiatis remunerationem, et vestri nominis memoria laudabilis 191 maneat in saeculum saeculi divulgata. Deus autem omnipotens, qui (0190C)cuncta ex nihilo suae potentiae verbo firmavit, suis vos divinis adhaerere faciens mandatis, vestra in beneplacito suo dirigat studia, tribuatque vobis prudentiae industriam, qualiter regni culmen gubernare valeatis, atque adversantium gentium nationes vetris subjiciat pedibus; et sicut in praesenti vita regalem vobis concessit dignitatem, ita quoque et coelestia vobis conferat praemiorum gaudia.

XXXI. ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, 

De monacho quodam Acosma [Lamb., a Cosma] ab Alexandrino patriarcha directo.( An. Dom. 761, Cod. Car. XXXV, chron. 31.)

(0190D)ARGUMENTUM.

--Post missorum discessum, a Cosma patriarcha Alexandrino venerunt litterae Romam (0191A)Africano navigio de orthodoxa fide contra Graecam impietatem vindicata. Has maximo catholicae religionis defensori gratas futuras pontifex mittit.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Quia Spiritus sancti gratia praeveniente, cor benignae eximietatis vestrae amor Dei inflammavit, profecto constat, a Deo servate praecellentissime rex, piis te profectibus adhaerere, et dum tantam in vobis cumulatam gratiam conspicimus, omnino nobis et omnibus Christianis fiduciae materia de vobis admissa est, quod ea quae ad cultum Dei et verae fidei orthodoxae observantiam respiciunt, toto mentis conatu vos esse operaturos conspicimus.

(0191B)Inter haec vero, sublimissime fili et spiritalis compater, si quid ad nos pervenerit, libentissime, sicut orthodoxo regi et defensori 192 fidei Christianae significamus. Innotescimus quippe, jam absolutis vestris missis, conjunxisse ad nos navigium a partibus Africae, in quo quidam monachus Acosma [ Lamb., Cosmas] ab Alexandrino patriarcha cum litteris directus advenit, quarum instar praefulgidae excellentiae vestrae misimus intuendum, ut ea quae nobis pro integritate fidei ab Orientalibus praesulibus et caeteris nationibus diriguntur, agnoscatis, et laetetur cor vestrum in hujuscemodi eorum affectu quem in (0192A)mandatis Dei habere videntur: quia dum piae considerationis studio mens vestra intenta existit, nimirum oppido gaudere vos credimus, si ea vobis quae pro integritate fidei pertinent, innotescimus: sed ipsa sancta orthodoxa, quam venerando colitis, fides, vos et in praesenti vita longaeviter cum victoria foveat, et aeterna cum sanctis tribuat gaudia possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

===XXXII. 193 EXEMPLAR PRAECEPTI QUOD FUIT FACTUM A PAULO, SANCTAE RECORDATIONIS PONTIFICE SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE ET UNIVERSALI PAPA.( An. Dom. 762, Cod. Car. XII, chron. 32.)===

(0192B)ARGUMENTUM.

--Monasterium sancti Silvestri in monte Soracte cum aliis tribus ei subjacentibus concedit Pippino per litteras apostolicas, quas vocant bullam, anterioribus sancti Zachariae, queis Carolomanno permittebatur, cassatis, si repertae usquam fuerint. Subjacentia monasteria sunt sanctorum Stephani, Andreae et Victoris.

Paulus episcopus servus servorum Dei praecellentissimo filio Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, et per eum venerabili monasterio beati Silvestri confessoris Christi atque pontificis, et [ Al., vel] cunctae monachorum congregationi, nam [quin] et in posterum illic consistentium in perpetuum.

(0193A)Salubri providentia, quidquid venerabilium locorum requirit utilitas, illis nimirum committendum credimus esse personis quibus divinae illustrationis gratia diffusa, ea quae pertinent ad laudem Redemptoris nostri et ad maximum redintegrationis statum sanctorum locorum pertinere monstratur [ Lamb., monstrantur], totis conatibus perficere nituntur. Et quoniam constat praecelsa eximietas vestra a nobis petisse monasterium scilicet beati Sylvestri pontificis atque confessoris, situm in 194 monte Serapt [ Lamb., Serapte], nec non et alia illi tria subjacentia monasteria, sancti scilicet primi martyris Stephani, et beati Andreae apostoli, atque Victoris, universis rebus et possessionibus, locis etiam et diversis praesidiis, vel omnibus eis generaliter pertinentibus, (0193B)in integrum, ecce praecelsae excellentiae vestrae voluntati annuentes, per hujus praecepti seriem, nostrum monasterium beati Silvestri, cum praedictis aliis ei subjacentibus monasteriis, id est, beati Stephani atque beatorum Andreae et Victoris, cum omnibus eis generaliter et in integro pertinentibus, a praesenti quinta decima indictione, et in perpetuum, pro sustentatione peregrinorum et alimoniis fratrum nostrorum, Christi pauperum, atque monachorum, illic nunc et in posterum spiritalem vitam degentium, firma stabilitate vobis concedimus, et per vos in praefato venerabili monasterio hanc nostram apostolicam exarationis praeceptionem perenniter permanendam, concedimus atque largimur; quatenus vestro studio ea quae ad laudem Redemptoris (0193C)nostri et meliorem statum praedictorum venerabilium monasteriorum pertinere 195 noscuntur, in omnibus, Deo auspice, pro aeterna excellentiae vestrae memoria et maxima remunerationis mercede nihilominus proficiant, decernentes.

Itaque si quo tempore praeceptum illud, quod a (0194A)sanctae recordationis praedecessore nostro, beatissimo domino Zacharia papa: quod Carlomanno, germano nostro [ Lamb., vestro], de eodem monasterio emissum est, vel aliud quodlibet de ipsis praefatis monasteriis munimen, ubi repertum fuerit, causam inanem atque vacuam esse nullam in se habentem firmitatem; statuentes interea et hac apostolica censura divini judicii obtestatione, et anathematis interdictione haec quae ad laudem Dei dinoscimur constituisse, pro sustentatione peregrinorum, ut dictum est, et cunctae monachorum illic consistentis congregationis stabilitate, in perpetuo permanere illibata:

XXXIII. 196 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM REGEM PIPPINUM PRO DEFENSIONE SANCTAE DEI ECCLESIAE DIRECTAE, 

In qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones pro integritatis orthodoxae fidei observationem [observatione ].( An. Dom. 762, Cod. Car. XXX, chron. 23.)
(0194B)

ARGUMENTUM.

--Monitus a Pippino, ut Desiderii amicitiam colat, nihil tum reposuerat: respondet nunc se id facturum, dummodo ille servet quae Pippino eidem, et Ecclesiae promiserat. Sibi interim cum eo convenisse, ut Ravennae simul essent pro Ecclesiae rebus aliquot componendis, et agendo de ratione obsistendi Graecis, qui semper moliebantur quomodo eam civitatem recuperarent. Quid consilii captum erit postea scripturum.

Domno excellentisimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, (0194C)Paulus papa.

Dum tanto vestrae sublimissimae excellentiae beneficio, et impenso opitulationis adminiculo, sancta spiritalis mater et peculiaris vestra universalis Dei Ecclesia dinoscitur relevata, quae humana lingua sufficere valeat ad hujus benignae vestrae operationis merita (0195A)gratiarum referre actiones? Et licet in hoc humanae considerationis capacitas rependere nequeat, verumtamen ille qui potens est, omnipotens et invisibilis Dominus Deus noster, cujus ordinatione vestra regalis potentia confirmata consistit, interventionibus sacri principis apostolorum beati Petri, dignam vobis remunerationem in praesenti vita et in futura beatitudine retribuet, praesertim dum et fortissimus sanctae orthodoxae fidei, et venerabilium Patrum piae traditionis defensor esse videris, excellentissime fili et spiritalis compater, et ob haec ipsa quae veneranter colis et defendere studes, orthodoxam fidem semper habebis adjutricem; 197 et profecto coelestis tibi contra adversantium cuneos administrabitur victoria.

(0195B)Interea quoniam magno affectu circa vestram a Deo protectam eximiam excellentiam fervescimus, debitum visitationis et salutationis naviter procuravimus sublimitati vestrae persolvere, eximie fili et spiritalis compater, hoc interea vestram meminisse volumus excellentiam, nuper nobis direxisse, quatenus in pacis dilectione cum Desiderio Langobardorum rege conversare studeamus, quod quidem si ipse excellentissimus [ Lamb., exc. vir] in vera dilectione et fide quam vestrae excellentiae et sanctae Dei Romanae Ecclesiae spopondit, permanserit, utique nos in charitate firma, et stabili pace cum eo permansuri erimus, observantes illud Dominicae praeceptionis documentum: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V).

(0195C)Hoc itaque innotescimus Christianissimae eximietati vestrae, eo quod convenit inter nos, et eumdem Langobardorum regem, ut pariter nos in Ravennantium [Ravennatium] urbe praesentare studeamus ad perficiendas quasdam utilitates spiritalis matris vestrae sanctae nostrae Ecclesiae, et pertractandum pro Graecorum malitia, qui quotidie imminent in ipsam Ravennatem ingredi civitatem. Dumque pariter praesentati, quidquid locuti fuerimus vel rei exegerit meritum, excellentissimae et a Deo protectae eximietati vestrae innotescemus. Orantes de reliquo divinam clementiam ut ad perfectam exaltationem sanctae Dei Ecclesiae et orthodoxae fidei defensionem, 198 de aevis et prosperis temporibus excellentissimam Christianitatem vestram, in solio regalis (0195D)potentiae, cum dulcissima conjuge, excellentissima (0196A)regina, spiritali nostra commatre, atque amantissimis natis conservare et protegere dignetur, tribuens vobis aeterna coelestis patriae gaudia possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXIV. ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM [PIPPINUM] REGEM PRO DEFENSIONE SANCTAE DEI ECCLESIAE DIRECTA, Et de conlocutione cum Desiderio rege in urbe Ravenna. ( An. Dom. 762, Cod. Car. XXXIII, chron. 33.)
Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

(0196B)Dum tanto vestrae sublimissimae excellentiae beneficio, et impenso opitulationis adminiculo sancta spiritalis mater et peculiaris vestra universalis Dei Ecclesia dinoscitur relevata, quae humana lingua sufficere valeat ad hujus bona vestrae operationis, merita gratiarum referre actiones? Et licet in hoc humanae considerationis capacitas rependere nequeat, verumtamen ille qui [ Lamb. om. qui] potens est omnipotens et invisibilis Dominus Deus noster, cujus ordinatione vestra regalis potentia confirmata consistit, interventionibus sacris principis apostolorum beati Petri, dignam vobis remunerationem in praesenti vita [ Lamb. add. et futura] beatitudine retribuet: praesertim 199 dum et fortissimus suae orthodoxae fidei, et venerabilium Patrum piae traditionis (0196C)defensor esse videris, excellentissime fili et spiritalis compater, et ob hoc ipsam, quam veneranter colis et defendere studes orthodoxam fidem, semper habebis adjutricem, et profecto coelestis tibi contra adversantium cuneos administrabitur victoria.

Interea quia magno amoris affectu circa vestram a Deo protectam eximiam excellentiam fervescimus, debitum visitationis et salutationis gnaviter procuravimus sublimitati vestrae persolvere, eximie fili et spiritalis compater. Hoc interea vestram meminisse volumus excellentiam, nuper nobis direxisse, quatenus in pacis dilectione cum Desiderio Langobardorum rege conversari studeamus. Quod quidem si ipse excellentissimus vir in vera dilectione et fide (0196D)quam vestrae excellentiae et sanctae Dei Romanae Ecclesiae spopondit, permanserit, utique et nos in charitate (0197A)firma et stabili pace cum eo permansuri erimus, observantes illud Dominicae praeceptionis documentum: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V). Hoc itaque innotescimus Christianissimae eximietati vestrae, eo quod convenit inter nos et eumdem Langobardorum regem, ut pariter nos in Ravennatium urbe praesentare studeamus ad perficiendas quasdam utilitates spiritalis matris vestrae sanctae nostrae Ecclesiae, et pertractandum pro Graecorum malitia, qui quotidie imminent in ipsam Ravennam ingredi civitatem. Dumque pariter praesentati quidquid collocuti fuerimus, vel rei exegerit meritum, excellentissimae et a Deo protectae eximietati vestrae innotescemus. Orantes de reliquo divinam clementiam ut ad perfectam exaltationem sanctae (0197B)Dei Ecclesiae et orthodoxae fidei defensionem, aevis et prosperis temporibus excellentissimam Christianitatem vestram in solio regalis potentiae, cum dulcissima conjuge, excellentissima regina, spiritali nostra commatre, atque amantissimis natis conservare et protegere dignetur, tribuens vobis et aeterna coelestis patriae gaudia possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXV. 200 ITEM EPISTOLA AD DOMNUM PIPPINUM REGEM PER HARIBERTUM ABBATEM, ET DODONEM COMITEM DIRECTA, 

In qua continentur uberrimae benedictiones et gratiarum laudes de firmo atque incommutabili pollicitationis verbo, et magna perseverantia in perficiendis causis apostolicis. ( An. Dom. 763, Cod. Car. XVIII, chron. 34.)
(0197C)

ARGUMENTUM.

--Pippini litteris, quibus firmitatem et constantiam suam erga orthodoxam fidem et Ecclesiam testabatur, uberrimis laudibus respondet per regios missos Haribertum abbatem et Dodonem comitem, quibus rex plura commiserat secreto referenda, singulisque secretum pariter responsum reddit, sociis additis missis suis Joanne subdiacono et abbate, ac Petro primo defensore.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Explere verbis nequeo, et penitus sermonum copia (0198A)nequaquam complecti valeo, excellentissime et revera prae cunctis regibus Christianissime atque orthodoxe regum, quantum vestris meritis atque piis operationum studiis intima cordis nostri affectio congratulatur, dum profecto vestro certaminis praesidio et laborioso conamine sancta catholica et apostolica universalis mater vestra spiritalis Dei Ecclesia, atque orthodoxa Christianorum fides, ab aemulorum impugnationibus ereptae consistunt; et ex hoc indesinenter ab omni populo Christiano, Redemptori nostro Domino Deo, ob tantum vestrum adhibitum beneficii adminiculum, referuntur laudes. Unde merito, Christianissime fili et spiritalis compater, cum egregio illo ac praecipuo David rege et eximio prophetarum in coelestibus regnis participem te esse (0198B)omnium fidelium mentes opinantur, quia sicut honorum infulis, ita quoque 201 et operibus eum coaequare Christianitas tua, ut ipsa rei operatio demonstrat, dinoscitur. Ille enim, erepta ab allophylis arca Domini, cum hymnis et canticis spiritalibus, ac psalterii modulatione exsultans jocundabatur. Tu quoque fundamentum et caput omnium Christianorum sanctam Romanam redimens Ecclesiam, et universum ei subjacentem populum gaudens atque laetus omnipotenti Domino Deo nostro offerre satagis, cujus tam pii operis perfectionem adhibere benignitas tua anhelat, de quo jam repositam sibi in coelestibus arcibus praemiorum credat consequi remunerationem.

Properantes siquidem ad vos praesentes solertissimi (0198C)viri, Haribertus scilicet abbas et Dodo comes excellentiae vestrae fidelissimi missi, detulerunt nobis mellifluas et nimis desiderabiles syllabas a vestra praeclara Christianitate directas, in quibus sollicite nos de vestro firmo atque incommutabili pollicitationis verbo, et magnae perseverantiae constantia, quam in apostolicis perficiendis causis gerere videmini, certos reddere studuistis; quod quidem nos firmi et omnino freti in vestro benigno proposito, existimamus fine tenus vos permansuros, atque perfectius operaturos id quod beato Petro apostolorum principi et praedecessori Domino et germano nostro beatissimo Stephano papae polliciti estis.

(0199A)Interea ferebatur et hoc in eisdem vestris apicibus, quia id quod et praesentes de parte vestra velle habuistis nos debere cognosci, scriptis nequaquam propalare maluistis, sed informatis de 202 singulis causarum meritis, praefatis vestris missis, quae nostris deberent innotescere auribus, et ita, juxta ut a vobis praecepta sunt, egerunt, quod quidem nos de singulis, quae nobis affati sunt, liquidius eos informavimus, qualiter nostram vitam a Deo institutae regali vestrae potentiae enarrare debeant, sed et praesentes nostros missos, id est, Joannem subdiaconum et abbatem, atque Petrum primum defensorem, cum eis pariter ad vestra regalia direximus vestigia [ Grets., fastigia], quos petimus benigne solite a vobis suscipi, et quidquid vobis ex nostra informatione enarraverint, (0199B)eis in omnibus credere jubeatis, ut perfecta liberatio atque exaltatio sanctae Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae proficiat, et merito repositam vobis in coelo consequamini mercedis coronam.

Deus autem omnipotens, qui in excelsis habitat et humilia respicit, qui palmo universum mundum concludit, in cujus manu omnia regnorum jura consistunt, sua vos protegat gratia, et e coelo vobis tribuat victorias, subjiciens vestro regali culmini omnes adversantes nationes, aevisque ac prosperis temporibus regni gubernacula faciat possidere, cum excellentissima filia et nostra spiritali commatre, benignissima regina, dulcissima vestra conjuge, atque amantissimis natis Carolo et Carolomanno, excellentissimis regibus, et nobilissima atque excellentissima Gisila, (0199C)nostra spiritali filia, et vitam aeternam per infinita vobis tribuat saecula possidendam. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXVI. 203 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, De Simeone vel monacho [Lamb., monachis] Remedii episc. .( An. Dom. 763, Cod. Car. XLIII, chron. 35.)

ARGUMENTUM.

--Georgio primicerio cantorum vita (0200A)functo, Simeon secundicerius, qui monachos Remigii Rothom. archiep. canendi artem edocebat, ex Francia Romam accersitus erat, primicerii officio functurus. Pippinus Paulum monet, aegre id tulisse fratrem suum: at hic respondet se quod necessario fecerat reparaturum, nam monachos Remigii perfecte erudiendos primicerio ipsi traderet.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Cum charitatis amor, quem erga vestram a Deo illustratam insignem gerimus excellentiam, nostro enucleatius vigeat cordi, curae idcirco nostrae existit, excellentissime regum, vestrae gnaviter et praeclarae totis obtemperare nisibus voluntati, praesertim dum et amplissimo vestrae excellentiae praesidio relevati, (0200B)et, post Deum ab insidiatorum videamur saevitia erepti; et ideo quoties nobis relationum vestrarum apices perferuntur, gratuito acceptantes animo, confestimque, quod eorum textus eloquitur, effectui satagimus mancipandum. Unde susceptis in praesenti a Deo protectae excellentiae vestrae syllabis, nempe relectis [ Lamb., relictis] protinus, cuncta quae ferebantur in illis libenter adimplevimus; in eis siquidem comperimus exaratum quod praesentes Deo amabilis Remedii, germani vestri, monachos, Simeonis scholae cantorum priori contradere deberemus, ad instruendum eos in psalmodiae modulatione, [ Al., psalmodii modulationem], quam ab eo apprehendere, tempore quo illic in vestris regiminibus exstitit, 204 nequiverant. Pro quo valde ipsum vestrum asseritis (0200C)germanum tristem effectum in eo quod non ejus perfecte instruxisset monachos.

Et quidem, benignissime rex, satis facimus Christianitati tuae, quae nisi Georgius, qui eidem scholae praefuit, de hac migrasset luce, nequaquam eumdem Simeonem a vestri germani servitio abstrahere [ Lamb., abstollere] niteremur; sed defuncto praefato Georgio, et in ejus idem Simeon, ut pote sequens illius, accedens locum, ideo pro doctrina scholae eum ad nos accersivimus, nam absit a nobis ut (0201A)quippiam quod vobis vestrisque fidelibus onerosum existit, peragamus quoquomodo. Potius autem, ut praefatum est, in vestrae charitatis dilectione firmi permanentes, libentissime, in quantum virtus suppetit, voluntati vestrae obtemperandum decertamus.

Propter quod et praefatos vestri germani monachos, saepe dicto contradimus Simeon, eosque optime collocantes, solerti industria eamdem psalmodiae modulationem instrui praecepimus et crebro in eadem, donec perfecte eruditi efficiantur, pro amplissima 205 vestrae excellentiae atque nobilissima [ Lamb., nobilissimi] germani vestri dilectione, ecclesiasticae doctrinae cantilenas [ L. et G., cantilena] disposuimus efficaci cura permanere, optantes de reliquo excellentiam vestram aevis ac prosperis temporibus in Domino (0201B)valere, et regni perfrui sceptro, atque triumphales de hostibus, intercedente beato Petro, consequi victorias. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXVII. 206 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM PIPPINUM REGEM, In qua continentur gratiarum actiones, et de sanitate ipsius, seu Caroli [Lamb. add. et Carlomanni], et de Marino, presbytero, atque de Ravenna, qualiter contra eamdem mala machinantur consilia.( An. Dom. 764, Cod. Car. XXXII, chron. 36.)

ARGUMENTUM.

--Regiis litteris officiosis par responsum: res Ecclesiae, suimet ac populi sibi commissi salvas esse Dei omnipotentis gratia et ejus opera: calumniatos sibi, qui se dixisse opem defuturam a Francis mentiti erant: vitaturum se semper ejus (0201C)adversarios, adhaesurum illius amicis: de missis tam regiis quam pontificiis Constantinopolim profectis se nihil novisse propter saevam asperitatem hiemis: restitutum Marinum in pristinum honorem presb. card. gaudet, at se nullum cum eo litterarum commercium habuisse, eumque regio arbitrio omnino committere. Litteras mittit Ravenna acceptas, ubi res parum tranquillae erant ab aemulis, qui nullum lapidem non movebant ut amissa reciperent. Denique illum obtestatur ut coeptum opus perficiat et Ecclesiam ab insidiis liberet.

(0202A)Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Eximiae et a Deo protectae excellentiae vestrae, harum deferente portitore, destinatos apices omni plenos dulcedine ac amore, quos cum magno venerationis affectu acceptantes, liquidius cuncta in eis inserta agnovimus: inter haec quippe, excellentissime fili [ L. et Gent., e. bone fili], vestra nobis praecelsa innotuit benignitas, qualiter, divina Dei nostri favente misericordia, sani atque sospites et illaesi existentes sitis, simul cum excellentissimis natis vestris, spiritalibus nostris filiis Carolo et Carolomanno, magnis regibus, atque domna Bertrada regina dulcissima spiritali [ Grets., d. conjuge vestra et sp.] 207 commatre (0202B)nostra, nec non et Gisila nobilissima nostra filia. Quibus agnitis, magnas ac innumerabiles polorum arbitro ac Regi regum Domino Deo nostro retulimus laudes, quoniam, juxta id quod anhelantius optantes desideramus, vestram addiscere meruimus sospitatem; pro quo Dominum Deum nostrum sedulis deprecationibus imploramus, qui nos per multorum curricula annorum de vestra integra sospitate faciat exsultare, quod vestra salus nostra est exsultatio, et vestra prosperitas nostrum procul dubio existit gaudium.

Et hoc in vestris regalibus apicibus continebatur ascriptum, quatenus vobis innotescentes significaremus, si circa sanctam Dei Ecclesiam, atque nostram (0202C)mediocritatem, vel populi nobis commissi [ Lamb., populum . . . commissum] salus aut integritas profligaretur. Nam et de hoc magnas et innumerabiles gratias Deo omnipotenti et vestrae excellentiae referimus, quia sicut revera, Christianissime et vere Dei cultor, Ecclesiam Dei et populum vestra excellentia visitare non piget, sed hoc non nostris meritis, sed divina proveniente misericordia, agitur, dum omnia prospera circa [ Lamb., erga] sanctam Dei Ecclesiam atque nostram mediocritatem, vel nobis commissum (0203A)populum existunt, pro quo Deum coeli, penitus omnium bonorum largitorem, rogabimus, vobis [ Lamb., r. qui v.] pro hoc praecipuo ac pio opere sit retributor, ob tantam benignitatem et sollicitudinem, quam circa sanctam Dei catholicam et apostolicam Ecclesiam vel ejus familiarem [ Grets., peculiarem] populum habere dinoscimini.

Sed et hoc in ipsis vestris relationum apicibus continebatur, per vestros vobis fuisse nuntiatum legatos, quod a quibusdam malignis et mendacium proferentibus, in istis partibus divulgatum esset quia, si aliqua nobis necessitas eveniret, nullum nobis auxilium praebere volueritis. De quo nefario dicto nequaquam 208 nobis fuit aut est haesitatio, quia, divina faciente misericordia, magnam in vobis, (0203B)post Deum, spem et fiduciam habemus, agnoscentes quod, Deo propitio, nullum de quacunque parte erit [ Lamb., sit] impedimentum vobis defensionem atque auxilium sanctae Dei Ecclesiae vel ejus peculiaris populi impertiendi, juxta id quod beato Petro apostolo, per beatae memoriae praedecessorem, domnum et germanum nostrum, ob remedium animae vestrae et veniam delictorum vestrorum, pollicentes spopondistis, quod in perpetuis temporibus, Domino annuente, firmum ac robustum credimus permanere.

At vero, unde nobis Christianissima vestra direxit excellentia, quod si quis e vestris adversariis aut contemptoribus ad nos venerit, nullo modo cum eis nos aut in eorum societate misceri, absit a nobis ut (0203C)hanc rem faciamus, dum profecto vestri inimici sanctae Dei Ecclesiae et nostri existunt; quapropter testatur veritas, quia ubi vestros amicos agnoverimus, tanquam amicos et fideles sanctae Dei Ecclesiae oblectare et amplecti cupimus; et ubi vestros inimicos (0204A)invenerimus, veraciter tanquam inimicos sanctae Dei Ecclesiae et nostros proprios, ita eos respuimus atque persequimur, quia vestri amici sanctae Dei Ecclesiae et nostri existunt, et hi qui inimicitias contra vos machinantur, profecto inimici sanctae Dei Ecclesiae et nostri esse comprobantur.

De missis vero vestris ac nostris, quia ad regiam urbem simul properaverunt, de quibus petiit nos vestra praeclara excellentia sibimet a nobis significari si quid ex eis addiscere potuimus, cognoscat vestra a Deo protecta eximietas quod in his diebus 209 nihil ab ipsis cognoscere potuimus, dum profecto vobis incognitum non est, quod per tam saeva hujus hiemalis temporis asperitate, nullus de illis partibus adveniens nobis annuntiavit qualiter circa (0204B)eos agatur, et ideo ad praesens ignoramus quid vobis de eis veraciter significemus.

At vero de Marino presbytero, scripsit nobis Christianissima excellentia vestra quod demum in pristino esset constitutus honore, secundum qualiter vobis postulantes direximus, nos quidem testem Deum proferimus, quod pro nulla alia re pro eo vobis direximus, nisi propter lacrymas et quotidianas lamentationes, quas ejus genitrix effundere non cessat, quae et orbata lumine existit, et ideo vobis direximus, ut apud vos eum absolvere debuissetis, quia nihil de eo vobis fuit aut est, sed nec nobis, nisi tantummodo de ejus iniqua malitia, quam contra sanctam Dei Ecclesiam, maligna atque perversa motus audacia, agere praesumpsit. Sed de hoc, (0204C)sicut per anteriores nostras litteras excellentiae vestrae direximus, in vestro sit arbitrio vel potestate quid de eodem disponere volueritis. Nulla nobis de eo cura est, nisi, ut praediximus, qualiter vestra fuerit voluntas, ita de eo disponere debeatis. At vero (0205A)nobis direxit excellentia [ Lamb. add. vestra], ut vobis intimare debeamus, si nobis idem Marinus suas direxit litteras, de quo, teste veritate, dicimus: nunquam 210 nobis suas direxit litteras ex eo, quando illuc apud vestram excellentiam properatus est. Nam nullo modo vobis vetare [ Lamb., velare] habuimus, si factum fuisset.

Interea nempe ea quae a fidelibus sanctae Dei Ecclesiae, et nostris, id est, de partibus Ravennae ad nos pervenerunt, aptum prospeximus vestrae excellentiae intimanda, eo quod aemuli sanctae Dei Ecclesiae et nostri, atque vestrae excellentiae, die noctuque non desinant pertractare, qualiter nos sibi Deo contrario praevalere ac superare possint. Tamen et ea ipsa scripta, quae exinde suscepimus, infra (0205B)has nostras litteras excellentiae vestrae direximus; quatenus rei meritum addiscentes, agnoscatis quod illi a suo maligno proposito et solita nequitia nequaquam desistunt: pro quo, Christianissime bone fili et spiritalis compater, enixius elaborare atque decertare jubeas, quatenus bonum opus quod coepisti per te compleatur, et ut sancta Dei Ecclesia et ejus peculiaris populus perfectam habeat liberationem, et securi ab inimicorum insidiis permaneant.

De reliquo vero petimus divinam Dei nostri misericordiam, ut vos per multorum annorum curricula in solio regni vestri conservare dignetur, una cum excellentissimis vestris natis, nostrisque spiritalibus filiis, Carolo et Carolomanno, regibus Francorum et patriciis Romanorum, nec non domna Bertrada (0205C)excellentissima regina spiritali nostra commatre, vestra conjuge, simulque et Gisila nobilissima puella, nostra spiritali filia, ad exaltationem et defensionem sanctae Dei Ecclesiae, simulque et ejus peculiaris populi, optantes diu vestrae prosperitatis gaudia addiscere, atque immensam pro vobis divinam implorare clementiam. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXVIII. 211 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM REGEM PIPPINUM, PER FLAVINUM CAPELLANUM, ET JOANNEM SUBDIACONUM ET ABBATEM, ATQUE PAMPHILUM DEFENSOREM REGIONARIUM SANCTAE ECCLESIAE DIRECTA, 

In qua continentur gratiarum actiones de ipsis missis, qualiter, una cum missis imperialibus honorifice suscepti sunt, et caetera .( An. Dom. 764, Cod. Car. XX, chron. 37.)
(0206A)

ARGUMENTUM.

--Multis capitibus regiae epistolae a suis missis Joanne subdiacono ac Pamphilo defensore cum Flavino misso regio redeuntibus allatae respondet. Primo, imperiales missos coram pontificiis auditos, quibuscum de catholica fide et traditione disputarunt, quam rem missi etiam retulerant tanti esse, ut factum a Deo uno compensari possit. Deinde, ad imperiales litteras, et Pippini responsum (utraque enim exempta adnexa fuerant) progrediens, hoc summopere laudat; illas sublestae fidei damnat. Tertio, Synesium alterum ex missis imperialibus detentum, Anthimo cum regiis missis redire Constantinopolim jusso, probat. Quarto, nullis blanditiis aut mundi thesauris eum removeri posse a promissis divo Petro et Stephano factis, longo experimento jam se novisse affirmat. Quinto, (0206B)se ait mittere suum signum ab eo petitum per Flavinum regium missum. Sexto, se transacto mense Maio ad eum legasse suos missos Philippum presbyterum et Ursum pro Tassilone ejus sororis filio, qui in gratiam avunculi redire avebat; sed suspicioso a Desiderio prohibitos Ticino in Franciam discedere. Denique, doli plenas esse litteras imperiales (Graecis serere conantibus diffidentiam de regiis et pontificiis missis) monstrat Christophori primicerii viri integerrimi exemplo, qui proditionis insimulabatur.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Cum regalis potentiae culmen plus fidei virtute quam bellatorum armis videatur praesidio et fortitudine circumtegi, quid mirum, excellentissime et vere (0206C)orthodoxe regum, si studiorum 212 vestrorum conatus, ad protegendum [ Lamb., Gent., profligandum] Dei institutionem ac fidei Christianorum censuram, impensius imminere non desistat, et ob hoc et coelestis vobis victoria datur, et prospera a redemptore nostro, credite, praecellentiae vestrae fore largitura. Remeantibus siquidem ad nos missis nostris, quos ad vestram praeclaram excellentiam directos habuimus, Joanne videlicet subdiacono et abbate, atque Pamphilo defesore regionario spiritalis matris vestrae, sanctae nostrae Ecclesiae, una cum vestro misso Flagitio cappellano, attulerunt nobis honorabiles et nimis desiderabilis [ Lamb., desiderabiles] Christianitatis tuae litteras, quas cum nimio jucunditatis gaudio suscipientes ac relegentes, protinus (0207A)earum assertio, tanquam suavitatis flagrantia nos afficiens ac salutaris providentiae fomento medens laetos effecit.

Porro, Christianissime rex, amantissime fili et spiritalis compater, innotuit benignitas vestra, qualiter nostri ac imperatoris missi a vobis suscepti sunt, et quemadmodum illis de singulis quae praeclaro culmini vestro affati sunt, respondere studuistis, eos, pro amore fautoris vestri beati Petri, nequaquam suscipi aut illis responderi acquiescentes absque nostrorum missorum praesentia; sed et ipsi nostri legati ea ipsa nobis retulerunt. Unde licet nos ob tantam cordis vestri sinceram affluentiam, quam erga spiritalem matrem vestram Dei Ecclesiam et nostram fragilitatem habere videmini, digna rependere (0207B)non valemus, est tamen protector vester Dominus Deus noster, qui vos regnare jussit, et sanctam suam Ecclesiam ad defendendum vobis commisit, qui dignam praemiorum in praesenti ac futura vita, praecellentiae vestrae rependere potest remunerationem.

213 Itaque et litteras quas vobis, simulationis ac illusionis causa, ipsi imperiales missi attulerunt, nobisque a vobis directas suscipientes, earum agnovimus seriem, et omnino in hoc benignitatis vestrae pia consideratio, exsultationis laetitiam nobis intulit, quia vere constat non pro humano favore, sed pro Dei timore, ita vos peregisse, sed et ea quae praefati nostri missi cum imperialibus missis de observatione fidei orthodoxae et pia patrum traditione, in vestri (0207C)praesentia disputantes altercati sunt, nobis liquidius per eadem vestra scripta innotuistis, simulque et exemplar litterarum, quas praefato imperatori direxistis, responsionis quippe modum et solutionem petitionum, de his quae ab eo vobis intimata sunt, nobis dirigere a Deo illustrata excellentia vestra annuit: verum etiam et quemadmodum eisdem imperialibus missis responsum reddidistis, et unum ex eis Anthi [ Grets., Anthymum] nempe spatarium cum vestris missis regiam direxistis urbem, et alium, videlicet Synesium eunuchum, apud vos detinuistis, simili modo nobis minutius intimastis; agnitisque omnibus a vobis pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae defensione peractis, laetati sumus gaudio magno, et ita nobis placabilia existunt, (0207D)sicut certe, non hoc humano consilio, sed Dei providentiae intuitu vos talia egisse ac respondisse ambiguum (0208A)non est. Vere enim, domine rex, fili Christianissime et spiritalis compater, spiritus Dei intimi cordis tui illustrat piam considerationem, et qui Spiritus sancti gratia redundat, non aliis nisi quae spiritalia sunt exuberat, quoniam cor potentiae vestrae in manu Dei consistens, in suo procul dubio illud inclinat beneplacito.

Direxistis siquidem nobis per eadem vestra scripta significantes, quod nulla suasionum blandimenta vel promissionum copia vos 214 possit avellere ab amore et fidei promissione, quam beato Petro, principi apostolorum, et ejus vicario, praedecessori et germano nostro sanctae recordationis domno Stephano papae, polliciti estis, sed in ea ipsa vos charitate et sponsionis fide fine tenus fore permansuros; (0208B)et quidem nos, praecellentissime regum, experimento comperimus et operibus comprobavimus, vos firma atque robustissima constantia, in ea ipsa sponsione [ Ms., vos] in finem permanere, et in vobis confidimus, quod si universi mundi thesaurorum copia in conspectu vestro offeratur ac tribuatur, nullo modo in aliam partem vestram firmam et a Deo impulsam mentem declinare inflectereque valebit: quoniam vos omnipotentes Dominus, prae cunctis regibus saeculi, elegit et in vobis complacuit, ut vestro certamine sancta universalis Dei Romana Ecclesia, et caput omnium Ecclesiarum, ac firmamentum fidei Christianae ab impugnatorum insidiis liberata exstitisset, et illud quod a constitutione saeculi Dominus per vos perfici decrevit, ecce mirabiliter operatum (0208C)est.

Unde magnam post Deum in vestro regali culmine spei fiduciam habemus, quod perfectius ipsa sancta Dei Ecclesia, atque haec miserrima et afflicta provinciola a perfidia inimicorum liberetur, quia antiquus humani generis hostis non desinit inimicorum corda pulsare, ut suas jaculentur solite insidias; sed, bone orthodoxe rex, tuo solito certaminis praesidio, eorum cum Dei virtute stude confringere malitiam, ut sancta Dei Ecclesia et populus ejus peculiaris perfectius ab inimicorum saevitia liberetur, et merito suffragiis apostolorum circumsepti, mercedis vobis in coelo repositam coronam consequi mereamini. Direximus itaque excellentiae vestrae, juxta ut intimastis, signum nostrum per praesentem missum (0208D)vestrum.

215 Interea et hoc innotescimus Christianitati (0209A)vestrae, quod jam saepius nos petisse dignoscitur Tassilo Bavariorum dux, ut nostros missos ad vestram praeclaram excellentiam dirigi annuissemus, ut ea inter vos provenirent quae pacis sunt. Unde nos data occasione libentissime nostros missos, id est, Philippum dilectum filium nostrum presbyterum, atque Ursum nostrum etiam fidelem, ad vestri praesentiam visi sumus direxisse, transacto Maio mense, eo videlicet modo, ut qualiter vestra fuisset voluntas, ita peragere debuissetis; et properantibus ipsis nostris missis usque Ticinum, adversa suspicione arreptus Desiderius Langobardorum rex, minime eos permisit ad vestram a Deo conservatam excellentiam pertransire, tamen et easdem litteras, quas vobis dirigebamus, infra haec nostra scripta Christianitati (0209B)vestrae transmisimus. Itaque et hoc a Deo protectae Christianitati vestrae aptum duximus intimandum: quod relectis imperialibus litteris, vobisque defertis [delatis] per praefatos Antispatarium [ Lamb., Antinum spatarium] et Synesium eunuchum, quas nobis ob earum seriem intuendam, pro amore beati Petri fautoris vestri, dirigere dignati estis, reperimus in eis annexum, quod vestri ac nostri homines, qui ipsas imperiales syllabas, quae vobis nobisque directae sunt vel diriguntur, interpretantur non juxta ut ibidem exaratum est, sed aliud pro alio false interpretari audent; et missi, qui inter partes properant, non sicut illis injungitur, sed acceptilationis praemio corrupti, alia pro aliis deferunt, et in hoc perpendat vestra excellentia, quanta est inimicorum malitia: dum (0209C)contra animas eorum, non quae veritatis sunt, 216 sed per hanc occasionis versutiam iniqua proferunt mendacia in id, quod nec suis nec vestris ac nostris credant missis. Dum et vos satisfacti estis de vestris hominibus, simili modo et nos de nostris, quod nullo modo hoc agere penitus praesumant.

Satisfaciat omnipotens Deus, qui cordi ac renum scrutator est, mellifluum cor excellentiae vestrae, quod nequaquam nostrum quispiam, ut ipsi asserunt, talia agere perpetravit, sed in hoc vehementer idem imperator irascitur, et occasionis versutias adhibet, pro eo quod nequaquam siluimus ei praedicandum ob constitutionem sanctarum imaginum et fidei orthodoxae integritatem. Nam illud in ipsis suis apicibus asserunt, quod dilectus filius noster Christophorus (0210A)primicerius et consiliarius, sine nostra auctoritate nobis quasi ignorantibus, suggestiones illas, quas saepius ei direximus, fecisset, et alias pro aliis ejus ac vestris missis relegisset, et in hoc testem et judicem proferimus Deum quod ita nequaquam est. Nihil enim ipse noster consiliarius extra nostram voluntatem aliquando egit vel agere praesumpsit, quoniam nostri praedecessoris ac germani, domini Stephani papae, simul et noster sincerus atque probatissimus fidelis exstitit, et in omnibus existit, et satisfacti sumus de ejus immaculata fide et firma cordis constantia, et ob hoc credimus, illud quod nobis false profertur non improperium, sed bravii corona nobis a Deo computatur, et idcirco utrisque nobis Dominus adjutor est, et non timebimus quid nobis faciat (0210B)homo. Habebimus enim, post Deum, et clypeum protectionis et arma virtutis, vestram a Deo illustratam praeclaram excellentiam. At vero Christianitas vestra suos jubeat inquirere missos, et in omnibus vos satisfaciatis; quoniam mendacium contra nos idem adseruit imperator, eo quod eam direximus suggestionem, eis relegentes pariter cum ipsis, quae direximus et confirmavimus, et ejus exemplar a nobis vobis directum apud vos haberi videmini.

217 His praemissis, flexis poplitibus, una cum universa plebe Dei, polorum coelorum opificem Dominum Deum verum exoramus, ut vobis praesentis vitae longaevitatem cum magna de hostibus victoria concedat, et aeterna gaudia tam excellentiae vestrae quamque Christianissimae reginae, filiae et spiritali nostrae (0210C)commatri, amantissimae vestrae conjugi, atque dulcissimis natis excellentissimis Carolo et Carolomanno regibus Francorum et patriciis Romanorum, largiri dignetur. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXIX. 218 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, In qua continentur, quod sex patricii cum trecentis navibus, et stolo de Sicilia in [Lamb. om. in] partibus Romae, vel Franciae properant, et de justitiis sanctae Dei Ecclesiae, quas Desiderius coram missis suis facere promisit, quia nihil exinde, sicut pollicitus fuit, adimplevit.( An. Dom. 764, Cod. Car. XXIV, chron. 38.)

ARGUMENTUM.

--Adnectit suis litteris alias, queis (0211A)nuntiabatur sex patricios, cum trecentis navigiis et classe Sicula Romam versus, inde in Franciam profecturos. Praeterea illum admonet convenisse inter se et Desiderium coram regiis missis de rebus invicem restituendis; sed versutum regem rem coeptam procrastinare, ac mala interim et depraedationes in Romanorum finibus fieri, quin etiam comminatorias sibi misisse, quas item adnectit. Consuetam ejus protectionem exposcit. Coniberto ejus vasso multa enarranda committit. Orat ut duos missos leget, qui solatio sint Romanis, alterum Ticinum, qui rege audito in Franciam redeat.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino Francorum regi et patricio Romanorum, Paulus papa

A Deo institutae praecellentiae vestrae his nostris apostolicis syllabis, bone potentissime rex, fili excellentissime (0211B)et spiritalis compater, sicut nostro, post Deum, liberatori ea, quae ad agnitionem nostram de diversis adveniunt partibus summopere innotescere studemus. Agnoscat siquidem eximietas vestra, 219 intimasse nobis quosdam sincerissimos fideles, spiritalis matris vestrae, sanctae nostrae Ecclesiae: quod sex patricii, deferentes secum trecenta navigia, simulque et Siciliensem stolum [classem], in hanc Romanorum urbem absoluti a regia urbe [Constantinopoli], ad nos properant. Quid ii velint agere, aut pro qua diriguntur causa, rei veritatem ignoramus; hoc tantum nobis nuntiatum est, quod ad nos progredi, et ad vestram summe laudabilem praecellentiam in Franciam ingredi sunt dispositi, easdemque nobis destinatas litteras, infra haec nostra scripta, (0211C)vestrae excellentiae direximus intuendas.

Itaque et hoc conservandae eximietati vestrae innotescimus, quod quemadmodum in praesentia missuum [ Lamb., missorum] vestrorum constitit cum Desiderio Langobardorum rege, ut nostras Romanorum justitias ex omnibus Langobardorum civitatibus plenius primitus acciperemus [ Teng., reciperemus], et ita postmodum ad vicem ex omnibus nostris civitatibus integras Langobardis faceremus justitias, freti in hujuscemodi ejus pollicitatione, quam in praesentia praedictorum missuum vestrorum exhibuit, nostros missos direximus ad easdem recipiendas faciendasque justitias. Ipse vero varias adhibens occasionum versutias, nequaquam nobis primitus, ut constitit, plenarias de omnibus suis civitatibus facere (0211D)voluit quas exquirimus justitias, et ita demum suas (0212A)in integro ex omnibus nostris civitatibus recipere, sed singillatim tantummodo de una civitate facere et de alia recipere maluit, volens per hoc dilationem inferre, ne pars nostra [ Lamb., Gent., vestra] Romanorum propriam consequatur justitiam; et ecce nostri missi nihil impetrantes ad nos sine effectu reversi sunt, et plures depraedationes [ Gent., deprecationes] ex tunc, atque multa et inaudita 220 mala in nostris immittit finibus. Unde ecce suas confestim direxit litteras, per quas, confidens in sua ferocitate, Deum, prae oculis non habens, nec beatum principem apostolorum Petrum metuens, comminationes nobis direxit, et inania detractionum verba pertulit [ Lamb., Gent., protulit], quas et de praesenti infra hanc nostram exarationis seriem vestro praefulgido et a Deo (0212B)instituto culmini direximus, ut earum praecelsa eximietas vestra agnoscens textum, consideret quanta sit ejus malitia et elationis cordis superbia, in id, quod contra beatum Petrum et vestram regalem potentiam se erigens, malitias nobis comminatur inferre.

Sed nos spem nostram, post Deum, sicut inexpugnabilem murum, firmissimam, in vestram a Deo corroboratam excellentiam habemus, pro quo flexo poplite te petimus, et per nos etiam beatus Petrus, apostolorum princeps, vestram aggreditur eximiam praecellentiam, quatenus inspiratus ab omnipotente Deo, qui vos sanctae suae Ecclesiae defensorem ac liberatorem constituit, salutem nostram amplissime procurare, et contra omnium nostrorum inimicorum (0212C)ferocitatem et arrogantiam solitus auxiliator et protector noster existere jubeas, Christianissime et spiritalis compater, quatenus lucratissimum praemium a redemptore nostro Domino Deo, intercedente beato Petro apostolorum principe, consequi mereamini, et sicut terrenum, et ita coeleste regnum cum sanctis et electis Dei per infinita saecula consequi mereamini

De omnibus vero subtili enarratione, praesenti Coniberto, vestro fidelissimo vasso injunximus cuncta liquidius vestrae regali potentiae suggerere, sed et hoc obnixe postulamus benignam excellentiam vestram, ut missos vestros aptos, quales vobis placuerint, ad nos dirigere debeatis, qui in nostro inveniantur esse auxilio, unus tamen ex eis usque Ticinum properare debeat, ut dum cum Desiderio rege locutus (0212D)fuerit, quidquid eis in responsis 221 reddiderit, (0213A)vestrae excellentiae renuntiet, reliqui vero duo cum vestro disposito et ordinatione, apud nos conjungere festinent, ut in nostro, ut dictum est, consistant auxilio. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XL. ITEM EPISTOLA PAULI, SANCTAE RECORDATIONIS ROMANI ANTISTITIS, PER ANDREAM ET GUNDRICUM MISSA, In qua continentur gratiarum actiones et postulationes, volendo adjutorium obtinere contra Langobardos .( An. Dom. 765, Cod. Car. XIV, chron. 39.)

ARGUMENTUM.--Respondet litteris, quas Andreas et Gundericus missi regii attulerant. Laudata ejus constantia pro catholica fide et ecclesia vindicandis, (0213B)nullam fidem habendam ait Desiderio invasiones novas neganti; nam praeterito anno monitus de damnis illatis Senogalliensis civitatis finibus et in Campania, comminatorias sibi monenti miserat, quas ipse adnexuerat suis litteris. Propterea et regios missos se petiisse, qui advenientes mendacem esse Desiderium deprehenderant. Se accepisse mensam altaris ab eo jampridem dono datam sancto Petro et Stephano, ac delatam a regiis missis in sacram confessionem se consecrasse, sacrum in ea fecisse, nullo tempore inde amovendam sanxisse, Georgium et Petrum in Francia detinendi facultatem permittit. Missos multa coram enarrasse, quibus ipse singillatim reposuerat, quae coram referrent.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa, cum maximo honorificentiae conatu, et dilectionis affectu.

(0213C)Quas praeclara excellentia vestra misit litteras, afferentibus Andrea 222 et Gunderico solertissimis viris, Christianitatis vestrae missis, acceptantes suscepimus litteras, quibus solita gratulatione [ Lamb. add. et] laetitia relegentes, et mente et corde oppido sumus laetati, dum per eas optata nobis desideria, affectio et laetitia, multum de vestra prosperitate nobis compertum est, Deo omnipotenti immensas referentes grates, qui nos, juxta ut crebro optamus, de vestra inmensa sospitate laetos reddere annuit; nihil enim nobis dulcius, nihil suavius in hac vita exstitit, quam vestrae incolumitatis gaudia assidue prosperis relationibus addiscere, dum nimirum prosperitatis vestrae laetitia, sanctae Dei Ecclesiae exultatio [exaltatio], et omnium orthodoxorum exstitit uberrima (0213D)defensio, et eis denique a vobis directis syllabis, nos certos, et in omnibus reddidistis vos paratos adesse in adjutorium et defensionem sanctae Dei Ecclesiae, in quibus necessitas ingruerit, atque in ea (0214A)vos fide et dilectione firmiter esse permansuros cum beato Petro apostolorum principe, atque beatissimae recordationis domno et germano meo Stephano sanctissimo papa; solliciti estis omnia adimpleri et inviolabiliter conservari affirmantes, quae eidem Dei apostolo polliciti et ob veniam delictorum vestrorum confessi estis; quod quidem nos, dum cor excellentiae vestrae in manu Dei est, et divina benedictione sanctae unctionis gratia, per apostolum ejus et regni coelorum clavigerum beatum Petrum in regem, excellentissime atque praecellentissime rex, esse dignoscitur unctus, magna nobis id est confidendi spes, quod in ea ipsa charitate et dilectione, atque promissione quam coelestis regni janitori spondere studuistis, vos firmiter esse permansurum, dum et procul (0214B)dubio, et per litteras et vestros sedulo destinatos missos nobis confidendi materia conferetis.

Unde et nos firmiter in vestra charitate et dilectione cunctis diebus vitae nostrae erimus permansuri, et nullus nos poterit per 223 quamlibet temporum interruptionem a vestro amore et charitate, atque dilectione, quem [quae in] medio nostrum annexa est, separare; pro quo obnixis deprecationibus quaeso et coram terribili futuro judicio excellentiam vestram conjurans deprecor, ut juxta quod ex vestro mellifluo ore prolata et beato Petro promissa sunt, firma constantia permanere jubeatis, respuentes inimicorum sanctae Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae impugnationum impias suasiones et inanes promissiones, et Deo magis et beato Petro semper placere (0214C)procurate, qui vobis praesentis regni gubernacula tribuit: quatenus et temporalis regiae potestatis, vel culmen largiri dignatus est, coelestia quoque vobis regna perenniter tribuat possidenda, et immensas de hostibus apostolorum principis suffragiis largiri dignetur victorias.

De eo vero, quod innotuit excellentia vestra, vobis Aderio [ Lamb. a Desiderio] Langobardorum rege esse insinuatum, nullam malitiam vel invasionem a Langobardis in nostris partibus fuisse illatas, omnino credat nobis benivola excellentia vestra, non veridice in hoc vobis direxistis; etenim, benignissime fili et spiritalis noster compater, Christianissime rex, dum tantae ab eisdem Langobardis devastationes in nostris finibus ac civitatibus factae fuissent, et a nobis (0214D)ex hoc admonitus fuisset, comminationis suae ad nos direxit litteras, quas necessitate coacti, infra nostras apostolicas litteras hoc praeterito anno vestrae excellentiae direximus intuendas hostiliter (0215A)quippe in civitate nostra Synogaliensi per gentes, ferro et igne, quae extra eamdem civitatem consistebant, devastaverunt XX, plurimam exinde auferentes praedam, aliquantos ibidem interfecerunt homines. Similiter et in partes Campaniae, id est, castro nostro, quod vocatur. Valentis, hostiliter inruentes, talia, 224 sicut paganae gentes, egerunt, de quibus usque hactenus nequaquam justitiam ab eis recipere valuimus. Et ideo excellentiae vestrae direximus, ut vestrum annuissetis dirigere missum, quatenus ejus praesentia inter partes justitiae pervenissent, ut non ex hoc aliqua a nostra vel Langobardorum parte ad easdem perveniendum justitias dilatio perveniret.

Unde pro vestra amplissima satisfactione ad probationem fecimus, in praesentia praedictorum vestrorum (0215B)fidelium missorum, cum jam dictis Langobardorum regis missis, et satisfacti sunt vestri missi de tantis iniquitatibus, et cognoverunt vestram [ Lamb. nostram] veritatem, et eorum mendacium; et ob hoc non possumus tantas ab eis nobis illatas malitias tacere, sed necesse nobis vestro regali culmini, utpote post Deum hujus provinciae liberatori, cuncta innotescere, quo per vos omnis istius provinciae a vobis redemptae populus, ad suam pertingere valeat justitiam.

Interea, praecellentissime ac benignissime rex, Christianissime fili et spiritalis compater, suscepimus et mensam illam, quam olim sanctae recordationis domino et germano nostro beatissimo Stephano papae, et per eum beato Petro apostolo obtulistis; quam et cum hymnis et canticis spiritalibus Litaniae laudes solemniter (0215C)Deo referentes, infra aulam ipsius principis apostolorum introduximus, quamque vestri missi in sacram confessionem super corpus scilicet ejusdem coelorum regni janitoris ex vestri persona obtulerunt; quam et chrismate unctionis sanctificantes, et sacram oblationem super eam imponentes, sacrificium laudis Deo omnipotenti, paterna animae vestrae remunerationem [ Lamb., pro aeterna . . . remuneratione], et regni 225 vestri stabilitate offeruimus, decernentes apostolica censura sub anathematis interpositione nulli unquam licere, eam ab Ecclesia beati Petri alienare, et ecce memoriale vestrum in eadem (0216A)apostolica aula fulgens permanet in aeternum, cujus remunerationem vos credite a justo retributore Domino Deo et beato apostolorum principe Petro in coelestibus regnis adepturum.

De Regio itaque et Petro quod innotuistis omnino agnovimus, sed hoc in vestrae voluntatis arbitrio relaxamus, ut qualiter vobis placuerit, ita ex eis agatis, sive illis [ Lamb., illic] apud vos eos detinendo, sive etiam ad nos absolvendo, quoniam omnino [ Lamb. Gent. omnia], quae vobis placita sunt, et nobis omnino congrua et prospera esse videntur. Praefati denique missi vestri, omnia quae a vobis injuncta exstiterunt, liquidius nobis retulerunt, de quibus ad singula responsum reddimus, eosque de cunctis informatos ad vos enarrandum absolvimus, (0216B)perficientes et causam praedicti Andreae, ut ejus fuit voluntas et vestra exstitit praeceptio.

Omnipotens autem Dominus, qui dives est in misericordiis, suae extensionis brachio vos continua defensione protegat, et omnes adversarios ac rebelles vestris regalibus subjiciat vestigiis, tribuens longaeviter ac salubriter, una cum excellentissima filia et spiritali nostra commatre benignissima regina, et amantissimis natis Carolo et Carolomanno, excellentissimis regibus et patriciis Romanorum, atque Gisila nobilissima, regni gubernacula possidenda, et aeterna praemiorum gaudia cum Sanctis et electis perfruenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XLI. 226 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM PIPPINUM REGEM, PER WULFARDUM ET SOCIOS EJUS DIRECTA, In qua continentur uberrimae laudes, et de missis apostolicis, vel Graecorum in Francia morantibus, seu de Georgio [Centur., Gregorio episc.] et Petro.( An. Dom. 764, Cod. Car. XXVI, chron. 40.)
(0216C)

ARGUMENTUM.--Redeuntibus ex Francia Petro notario regionario et Joanne mansionario divi Petri, missis apostolicis, cum Wulfhardo, et sociis missis regiis attulerunt litteras regiae firmitatis testes in catholicae fidei et Ecclesiae defensione nullis (0217A)blanditiis aut muneribus labefactatae. Quibus publice lectis, omnibusque prae gaudio exsultantibus, Paulus suo et omnium nomine dat litteras laetitiae et amoris plenas erga regem, Francosque omnes. Probat, per eum detineri missos apostolicos et Graecos, qui cum suis Constantinopoli reversi erant, quoad in synodo decerneretur responsio ad duo capita de orthodoxa fide et de donatione facta sanctae sedi. Georgium episcopum et Petrum presbyterum quos secum retinere cupiebat, jamdudum concessisse per Andream, et modo iterum concedere ipsius arbitrio: ita tamen ut de episcopatu Georgii et de Ecclesia Petro commissa quid agendum rescribat, ne diutius rectore careant. Se contra retinere Wulfardum et socium ejus, quia Desiderius praeterito autumno Romae degens condixerat de rebus invicem per missos restituendis: de Beneventanis ac Tusciae jam factum, fieri nunc de Spoletanis, ac de aliis factum iri. In embolo (0217B)gratias agit pro admonito Desiderio de restituendis patrimoniis per Neapolitanos et Cajetanos, et de danda licentia electis veniendi Romam pro consecratione.

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino Francorum regi et patricio Romanorum, Paulus papa.

Votiva cordis nostri desideria et intimi pectoris affectum, ut vestrae excellentiae beneficiorum suffragia sanctae Dei Ecclesiae vota proferentes, optabilem nimisque amabilem salutem praecelsae Christianitati vestrae, atque excellentissimae et nostrae benignissimae 227 filiae et commatri, optimae reginae, simulque amantissimis ac praeclaris vestris nostrisque in Christo amabilibus filiis, Carolo et Carlomanno, excellentissimis regibus Francorum et patriciis Romanorum, (0217C)nec non et omnibus reverentissimis fratribus nostris ac dilectissimis nobis episcopis, presbyteris, etiam religiosis abbatibus, simulque et cunctis optimatibus, judicibus, ducibus videlicet et comitibus, nec non et universo a Christo protecti Francorum regni populo vobis subjacentibus, destinamus perennem salutem, persistentes etiam una nobiscum, et in osculo charitatis vos amplectentes, universi sanctissimi fratres nostri episcopi, presbyteri etiam, et cunctus sanctae et spiritalis matris vestrae Romanae Ecclesiae clericorum ordo, et procerum, optimatum, et universi Romani magni vel minoris congregatio sedulis interventionibus pro vita et incolumitatis vestrae laetitia, coelitusque vobis concedendis (0217D)victoriis, divinam nobiscum deprecantes clementiam. Et vere debitum vobis est, excellentissime fili, nosterque post Deum defensor ac liberator, solitae (0218A)honorificentiae affectum persolvere, et impensius salutationis verba promere, et ea quae ad regni vestri immensam exultationis [exaltationis] laudem, et animae vestrae salutem respiciunt, amplissime prolatari [ Lamb., profligari].

Igitur, regressis nostris missis, quos ad vestrae regalis clementiae vestigia destinatos habuimus, Petro scilicet notario regionario sanctae nostrae Ecclesiae et Joanne mansionario confessionis basilicae fautoris vestri, beati Petri, conjungentibus etiam et 228 vestris missis, Wulhardo nempe, ejusque sociis; protulerunt nobis honorandas nimisque desiderandas syllabas praecellentiae vestrae, quas cum in conventu fratrum consacerdotumque meorum, et cleri atque cuncti laicorum ordinis coetu legissemus, nostri ac (0218B)vestri missi, ea sibimet a vobis injuncta, de vestra immutabilis mentis constantia et puritatis integritate, quam pro spe sanctae Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae habere videmini, retulissent: illico nimio gaudio repleti, elevatis ad aethera oculis, extensis que palmis, immensas omnipotenti Deo nostro et vestrae excellentiae tulimus grates; angelicam illam pro vestris meritis divinae ejus potentiae canentes laudem: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II). Neque enim, bone rex, aliter mentes fidelium credere poterant, quam quod in earum ex operibus cernentes comperimus a vobis peractum, qui pro [ Lamb., pio] intuitu humanas suasiones et inanes promissiones respuentes, (0218C)nihil amori et certamini, quod erga beatum Petrum geritis, praeponere maluistis, sed omnia terrena lucra, velut lutum quod pedibus conculcatur, reputantes, ei vos placere, ejusque mandatis totis nisibus obtemperare vestrae imminet curae; et idcirco, ecce, bone rex, et praecelse fili, et spiritalis compater, thesaurizasti tibi thesauros infinitos in sidereis arcibus, ubi aerugo non praevalet, nec tinea ea quae justis tribuenda sunt consumi possunt, dum ita mirabiliter praecelsae excellentiae vestrae opera rutilant, quis de vobis quoquomodo ambigere possit, dum ea quae beato Petro polliciti, et ob veniam vestrorum concedere studuistis delictorum, illibato ejus jure perenniter permanenda conservare satagitis, et vestris a vobis et a Deo conservandis magnis (0218D)exhortationibus committitis; et ideo nobis nimis, vel cuncto populo nostro, confidendum est in hujuscemodi pio proposito immutabilis 229 constantia (0219A)mentis, vos vestrasque soboles et universum regnum Francorum firmiter esse permansuros; quoniam, juxta ut nobis excellentia vestra innotuit, scimus cui credimus et certi sumus.

De nostra itaque puritate et dilectione, quam erga vos et cunctum a Deo protectum regnum Francorum habere dignoscimur, credimus jam vos plenissime esse satisfactos, pro quo et ampliori certificatione Deum coeli testem proferentes, in ea nos charitatis dilectione, quam sanctae recordationis domno et germano nostro, beatissimo Stephano papa, et per eum cum omnibus successoribus pontificibus, vos vestraeque soboles, et cuncta vestra proles, atque universum regnum Francorum usque in finem saeculi conservare spopondistis, et nos (0219B)etiam atque nostros successores pontifices confitemur esse permansuros pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae et fidei orthodoxae defensione. Nulla nos rerum qualitas ab eadem charitatis confirmatione potens poterit separare.

Direxit itaque nobis excellentiae vestrae Christianitas, significans de missis nostris vestrisque, atque Graecorum, qui a regia urbe reversi sunt, eos apud vos esse detentos interim, quod aggregatis vestris sacerdotibus atque optimatibus conjicere seu perpetrare valeatis quid de his quae vobis directa sunt respondendum sit; et quidem nobis hac de re aliter confidendum non est a vobis responderi, nisi quae ad exaltationem sacrosanctae spiritalis matris vestrae Romanae Ecclesiae, caput (0219C)omnium Ecclesiarum Dei atque orthodoxae fidei pertinere noscuntur; et quia quod semel beato Petro et pro aeternae vitae retributione obtulistis, nulla vos deberet ratione, ab ejus jure et potestate separare; scimus enim, quod nulla apud vos suasionis fabulatio praevalet, dum divina verba et apostolica documenta firmiter in vestro corde retinetis adnexa. (0220A)Et ecce sicut nobis per vestras litteras, 230 et nostros vestrosque missos maximam confidendi materiam intulistis, praestolamur laetabunda hac de re nuntia a vobis suscipi, et solite de vestro benigno mentis proposito gratulari. Et hoc praecelsa Christianitas vestra per easdem suas a nobis petiit syllabas, Georgium episcopum et Petrum presbyterum in vestro permanere servitio nos debere concedere; et quidem praecellentissima vestra benignitas agnoscat nos jamdudum de hoc vestrae obtemperasse voluntati per Andream quippe religiosissimum missum vestrum, sicuti poposcitis, in exaratis destinatis apostolicis syllabis, eos vobis dignoscimur concessisse, intimantes, ut sive retinendos, sive etiam absolvendos esse vestra fuisset voluntas, ita (0220B)de eis peragere deberetis. Unde etiam et nunc in vestro voluntatis arbitrio relaxamus, aut qualiter vobis de eis placuerit, tam retinendos quam absolvendos faciatis; dum semel a nobis vobis concessi sunt; sed utinam ipsi placabiles in vestro possint esse servitio! pro quo dirigite nobis, quid de episcopatu praedicti 231 Georgii et de Ecclesia quae praenominato Petro commissa est, peragere debeamus, ne amplius illis admonitis in nimiam neglectus incuriam deveniant.

Interea duos vestros missos, id est Wulfardum et ejus socium, secundum vestram praeceptionem pro utilitatibus sanctae nostrae Ecclesiae, spiritalis matris vestrae, in his partibus retinuimus. Illud praeterea excellentia vestra innotuit Desiderio vos (0220C)Langobardorum regi direxisse, ut Saxulum, puerum nostrum, qui a nobis fugam arripuerat, reddere deberet. Sed agnoscat Christianitas vestra, quod etiam vos creditum et cognitum habere puto, conjunxisse [pervenisse] hoc praeterito, aut tum in [ Lamb., Gent., autumni] tempore eumdem Desiderium Langobardorum regem ad apostolorum limina, (0221A)causa orationis, eumdemque nostrum puerum secum deferens nobis contradidit. Cum eodem quippe rege pro justitiis inter partes perficiendis loquente, constitit ut vestris [ Lamb., Gent., nostris] ejusque missis per diversas civitates progredientibus ipsae praeparatae [ Lamb., perpetratae] fuissent justitiae, et ecce, Deo propitio, de partibus Beneventanis atque Tuscanensibus, et fecimus et ad invicem nostras recepimus. Nam de ducatu Spoletino, nostris vel Langobardorum missis illic adhuc existentibus, ex parte justitias fecimus ac recepimus. Sed et reliquas quae remanserunt modis omnibus, plenissime inter partes facere student. In embolin [ Lamb., embolo] vero direxit nobis a Deo protecta excellentia vestra, praefatum vos Desiderium admonuisse (0221B)232 reges Neapolitanos ac Cajetanos constringere, ob restituenda patrimonia protectori vestro beato Petro illic Neapoli sita, et largiri [ Lamb., Gent., add. licentiam] electis solite ad suscipiendam episcopalem consecrationem, ad hanc apostolicam properandi sedem. Quapropter maximas de hoc et de omnibus excellentiae vestrae referimus grates.

His praemissis, omnipotens Dominus Deus noster sua vos continua protectione circumtegat, et ab omnibus adversitatibus eripiat, et vestris vestigiis omnes barbaras subjiciat nationes, concedens vobis et praesens regnum feliciter per multorum annorum curricula una cum amantissima conjuge et praecelsis filiis perfrui, et vitam aeternam cum sanctis tribuat (0221C)possidendam. Deus te incolumem custodiat, excellentissime fili.

XLII. 233 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, Pro defensione sanctae Dei Ecclesiae, et pro monasterio quod ei concessit prope montem Serapten situm gratias magnas referendo .( An. Dom. 767, Cod. Car. XVI, chron. 41.)

ARGUMENTUM.--Acceptis regiis litteris, queis rex (0222A)suam constantiam in catholicae fidei et Ecclesiae defensione protestatur, et Soractense monasterium ei donat, pontifex regia facta cum factis Moysis non illiberaliter comparat: saepius se dixisse, iterumque dicere profitetur nunquam defecturum amorem suum, ut Stephani fratris nunquam defecit, erga tam pium ac liberalem regem; gratias agit de monasterio quod se adjungere ait alii a se fundato sancto Silvestri, ubi hujus sacrum corpus requiescit

Domno excellentissimo filio et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Dum divinas Scripturarum historias in nostro memoriali revolvimus, et diversorum Dei electorum merita perpendimus, et vestrae divinae inspirationis (0222B)studia, in nostrae mentis intuitu conferentes, novum te gentes Moysen in his diebus refulsisse, praecellentissime fili et spiritalis compater, comperimus. Ille quidem, ut Israeliticum populum ex affligentium erueret oppressionibus a divina majestate praecepta suscepit; tu quoque, praecellentissime atque eximie rex, ad liberandam sanctam universalem, catholicam et apostolicam Dei Ecclesiam divinitus es inspiratus. Per illum denique Dominus in monte Sina legis mandata eidem Hebraico populo observanda tradidit, et lumine eum claritatis suae illustravit; per te quoque redemptor noster, Dei hominumque mediator, Ecclesiae suae et universo populo Christiano, ejus pretioso redempto sanguine, 234 pacem tribuit, et ejus fidei orthodoxae perfectam contulit (0222C)defensionem. Et sicut idem Moyses legislator abominationes gentium et culturam daemonum exterminavit; ita et tu, Christianissime regum, haereticorum schisma et auctores impii dogmatis respuisti. Pro quo merito, divinae gratiae lumine et oleo sanctificationis inter fideles reges qui olim Deo placuerunt unctus connumeratusque comprobaris. Unde libet certe Psalmigraphi (Ps. LXXXVIII) vocem et laudem excellentiae vestrae canere: Invenit te Dominus, benignissime regum, fidelem sibi et praecepta ejus servantem, (0223A)et ideo oleo sancto unxit te, et ecce manus ejus auxiliabitur tui, et brachium ipsius confortabit te.

Nec mirum tam benignissimum regem, tanto divino munere esse praeornatum, quoniam Spiritus ubi vult, et in quibus vult, inspirat (Joan. III). Et profecto in eis inspirat, qui piis fulgent operibus, sicut vestra fulgere dignoscitur excellentia; nam qualiter dilectionis vestrae amor erga beatum Petrum apostolorum principem, et circa nostram charitatem fervesceret, licet solite vestris apicibus atque responsalibus discurrentibus excellentissima Christianitas vestra pronuntiaverit, nunc tamen per eas quas in praesenti per harum latorem misistis syllabas, amplissime nobis paternitatis vestrae affectum protulistis, (0223B)significans, bone excellentissime fili et spiritalis compater, et noster post Deum defensor et liberator, firma perseverantia in amore ipsius principis apostolorum et nostra charitate permansurum; quod quidem nos securi de vestra immutabilis verbi pollicitatione existerimus. Scimus enim cui credidimus, et certi sumus omnia verbis, juxta ut asseris, perfici. Quid itaque ex hoc vestrae valebimus rependere excellentiae? Aut quam vicissitudinem reddere potuerimus pro tantis beneficiorum suffragiis, quae sanctae Dei Ecclesiae et Christianorum 235 fidei inferre praecelsa eximietas vestra dignata est, dum ad referendas gratiarum laudes mens nostra die noctuque procuratur?

Admirandum mihi potius est et valde stupendum; (0223C)quomodo oris mei loquacitas tantorum praesidia beneficiorum proferre queat: verumtamen calicem salutaris accipiam et nomen Domini invocabo, et crebro elevatis oculis, et palmis extensis ad aethera, divinam pro vobis indesinenter exposcam clementiam, ut ipse super vos de throno majestatis suae respiciat, et regni vestri fastigium foveat, atque immensas vobis de coelo tribuat victorias, et omnes barbaras gentes vestris prosternere dignetur vestigiis et terminos regalis vestrae potentiae dilatet. Etenim nos, fili excellentissime et spiritalis compater, testem proferimus veritatis Deum, in cujus manu cor (0224A)excellentiae vestrae corrigatur, quod sicut saepius nostri recordationis dominum et germanum nostrum, sanctissimum Stephanum papam, et per eum cum sancta Dei Ecclesia confirmatum est, permanentes permanebimus, vestris obtemperantes voluntatibus, et absit a nobis quod a vestro quoquo modo separemur amore; nulla quippe praemiorum datio, nulla promissionis qualitas, nullaque blandimentorum suasio, nos, sicut saepius diximus, a vestra charitate poterit avellere; sed peto et tanquam praesentaliter obsecro mellifluam excellentiam vestram, ut amplissimam jam fatae spiritalis vestrae matris Ecclesiae exaltationem perficere, et firmissimus Christianorum fidei defensor existere jubeas, benignissime regum; quatenus ex hoc memoria nominis vestri, usque in (0224B)finem mundi, in domo Domini celebretur, et suffragiis apostolorum, et praesentis vitae prospera, et aeternae beatitudinis vobis tribuantur gaudia.

Interea, excellentissime fili et spiritalis compater, quia inspiratus a Deo nobis monasterium illud secus montem Seraptem [Soracten] situm concedere dignatus es, magnas atque innumerabiles gratiarum 236 actiones eximiae praecellentiae vestrae referimus, sit vobis ex hoc Dominus retributor, et dignam coelestium praemiorum remunerationem, in aeterna beatitudine concedat. Nos quidem monasterium illud ad laudem Dei et vestri memoriam, atque aeternam mercedem nostro monasterio dignoscimur subdidisse; ut quia beatus Sylvester, Christianorum illuminator fidei, cujus sanctum corpus in nostro monasterio (0224C)a nobis reconditum requiescit, ibidem persecutionem paganorum fugiens conversatus est, justum prospeximus, ut sub ejus fuisset ditione, ubi ipsum reverendum requiescit corpus. Verumtamen nos penitus, neque de hoc monasterio, neque de aliis quibuslibet causis, extra vestram voluntatem nequaquam quippiam agere volumus, sed ut vestra fuerit voluntas de omnibus agere studemus. Itaque noster animus laetus effectus est, et Deo omnipotenti et vestrae praecellentiae immensas retulimus grates, in id quod nostram deprecationem a Deo inspiratus exaudire dignatus es, benignissime rex, et praeceptum (0225A)regalis vestri culminis nostro monasterio dirigendum pronuntiatis, firmam ejusdem sanctae mansionis procurantes, nunc et retro cunctis temporibus. Unde petimus divinam clementiam, ut sicut vos nostrum 237 monasterium, quod ad laudem Dei constitutum est, confirmare studetis, ita vestrum regnum confirmare super omnes gentes dignetur, pro certo sciat excellentissima Christianitas vestra, quod omnes illos martyres, qui pro Christi nominis confessione suum fuderunt sanguinem, et in eodem sancto requiescunt monasterio, firmissimos apud divinam clementiam habebitis intercessores.

De eo vero, quod innotuistis de nostra vos certos effici sospitate, nos, bone et Christianissime rex, in eo sospes fatemur esse, dum vestri corporis sospitas (0225B)et salus animae, opitulante Deo, accrescit, quia vestra salus nostra est prosperitas. His praelibatis, omnipotens rerum opifex et arbiter Deus, sua vos gratia foveat, et longaevo ac prospero senio regalis culminis sceptra, cum magna victoria vobis, cum dulcissima vestra conjuge, praecelsa filia et spiritali nostra commatre, domina Bertrada, eximia regina, et amantissimis vestris nostrisque filiis, eximiis regibus et patriciis Romanorum, domnis Carolo et Carolomanno, nec non et domna Gisila nobilissima, perfrui concedat, et coelestis regni gaudia cum sanctis et electis possidenda per infinita tribuat saecula. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XLIII. 238 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM PIPPINUM REGEM PER WILHARIUM EPISCOPUM ATQUE DODONEM ET WICHARDUM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones, ejusdem papae fidei constantia, ut nullus favor aut terror ab ejus amore aut charitate ullo modo possit separare .( An. Dom. 767, Cod. Car. XIX, chron. 42.)
(0225C)

ARGUMENTUM.--Advenientes missi regii Wilharius episcopus, Dodo et Wichardus, non modo testantur per regias litteras Pippini firmitatem in defensione sanctae Ecclesiae, populique ei subjecti, sed exquirunt num omnia sint prorsus restituta divo Petro. (0226A)Quare pontifex meritis illum laudibus ex more prosecutus, suique ac populi erga eum amicitiam fore perpetuam affirmans, versutos falsiloquosque Langobardos fuisse ait juxta eorum morem; missos vidisse omnia, et simul cum responsis ad ea quae ore narraverant relaturos quae viderint. Orat ut Ecclesiam ope indigentem sublevet.

Domno excellentissimo filio nostro et spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.

Ad referendas gratiarum actiones praeclarae ac benignissimae excellentiae vestrae ob tanta beneficii praesidia sanctae Dei Ecclesiae, et populo romano a vobis irrogata; nullus, ut opinor, humanus sermo sufficere valebit. Neque praemia hujus mundi ad horum remunerationem digna vobis possunt rependi, (0226B)verumtamen est unus solus et verus, in tribus substantiis [ Grets., personis] consistens, Deus, qui juxta regni gaudia et victoriae triumphum impertire ac retribuere 239 excellentiae vestrae potest. Interea properantibus ad nos, Wilchario scilicet reverendissimo fratre et coepiscopo nostro, atque Dodone, et Wilchardo fidelissimis vestris missis, obtulerunt nobis mellifluos ac desideratissimos apices, a vestra destinatos Christianissima excellentia; quos intuentes protinus agnita prosperitate vestrae laetitiae, solito exsultationis gaudio, interna pectoris nostri viscera redundaverunt, creatorem nostrum ac redemptorem Dominum Deum continuis precibus implorantes, ut diu nos ac sedulo de vestra ampliori jucunditate, et coelitus de hostibus concessis vobis (0226C)victoriis, annuat gratulari. At vero, excellentissime fili et spiritalis compater, per easdem honorabiles vestras syllabas, certissimam nobis solitae pollicitationis fiduciam contulistis, vos firma perseverantia decertaturos fore ad defensionem sanctae Dei Ecclesiae, et universi populi Romani, atque totius provinciae, juxta id quod polliciti estis beato Petro et ejus vicario, praedecessori nostro domno et germano meo sanctae recordationis Stephano papae, et in ea vos sponsionis fide permansuros; et profecto, bone Christianissime atque a Deo institute rex, magna (0227A)nobis in hoc credendi materia conferitur [confertur]. Nec enim aliter fidelium mentes aestimare possunt, quam id quod crebro a vobis, pro intuitu operatum cernimus, et rei experimentum didicimus.

Sed, bone potentissime regum, ecce nunc oportunitas, ecce necessitatis dies cogunt, et tempus ingruentis meriti exigit, ut sanctae Dei Ecclesiae, et huic a vobis liberatae provinciae solite subvenire atque succurrere quantocius Christianitas vestra satagat. 240 Nos quippe, post Deum et ejus sanctam gloriosam Genetricem, atque sacratissimos ipsius apostolos, fiduciam nostram alibi non habemus, nisi in vestram praeclaram excellentiam: tu enim post Deum nobis refugium, Christianissime rex, tu cum Dei brachio firma existis opitulatio, et vestri a Deo confortati regni (0227B)securitas, nostra est immensa laetitia; quo tam nos quamque universus noster populus istius provinciae (divina vos satisfaciat Majestas) firmi atque immobiles in vestra charitate ac dilectione et regni vestri a Deo protecti Francorum, amoris constantia permanentes permanebimus, et nullus nos poterit humanus favor aut terror a vestri amoris dulcedine, charitatisque affectu separare: sed una nobis erit in vestro amore vita ac mors.

Quia vero innotuistis ob hoc vos praesentes direxisse (0228A)missos, ut agnoscere per eos valuissetis utrum nobis a parte Langobardorum plenariae factae fuissent justitiae, an non, ipsi omnino causae meritum comperti sunt, et callidam versutiam atque solite falsiloquam propositionem eorumdem vestrorum nostrorumque aemulorum agnoverunt; eisque ad vos revertentibus, Deo propitio, vestris propalabunt in auribus, eis denique de singulis, quae a vobis injuncta habuerunt, nobis referentibus, singillatim de omnibus responsum reddentes, in eorum posuimus ore quae vestrae excellentiae suggerere debeant, effectum ex hoc a vestra adipisci optantes excellentia.

Deus autem omnipotens de throno suae majestatis super vos regnumque vestrum, atque amantissimam conjugem, praecelsam reginam, spiritalem vero commatrem (0228B)nostram, atque dulcissimos vestros quidem carnales natos, nostros autem spiritales filios, nec non et super universum Francorum populum, respicere dignetur, et sui brachii dexteram super vos extendat atque victorias vobis de coelo concedat, omnesque adversarios ante faciem vestram prosternat, et praesentem vitam longo senio, et futuram beatitudinem vobis tribuat perenniter possidendam. Deus te incolumem custodiat, excellentissime fili.

===241 IN PSEUDOPAPAE CONSTANTINI SEQUENTES LITTERAS MONITUM===
(0227)

1.
(0227C)Constantini laici per vim in apostolicam sedem intrusi binae litterae in Carol. Codicis calcem jure sunt rejectae. Exemplum sequerer, nisi pontificiae (0227D)ordinationis historia adversus alias aliorum opiniones, coeptusque ordo chronologicus secus faciendum persuaderent. Ad ordinationem pontificis quod spectat, Constantino Pogonato tribuunt recessum ab usurpatione illa confirmandi electionem Romani pontificis per se, vel per Exarchum, quam Justinianus, Odoacris vestigiis insistens, in regiam Constantinopoleos invexerat. Quare ab aevo Joannis V, qui ad Petri cathedram ascendit an. 685, nulla exspectata confirmatione, faustissimam hanc instauratae pristinae libertatis epocham repetunt. At, bona cum hujusce opinionis assertorum venia, id falsum est. Etenim quinque et quadraginta annis recentior ejusmodi libertas revixit, sancti Gregorii III aevo, cum anno 731, seu potius sequenti, sancta resp. constituta est, Graeca impietate ad id cogente. Ante ea tempora ordinatio decretum Ravennam missum sequebatur. Obsequii potius quam necessitatis causa, consensionisque potius quam confirmationis exquirendae gratia decretum electionis consuevisse mitti (0228C)Ravennam usque ad id temporis concedam ultro. Attamen mittebatur: nec plena ordinationis libertas obtinuit usque ad sancti Zachariae, qui Gregorio III (0228D)successit, electionem. Tum vero et dum stetit in Italia Exarchi potentia, quae desiit Zacharia eodem pontifice, et post ejus exitium, libera ordinatio fuit, nec decretum electionis, seu ejus exemplum ad Francorum reges mittebatur, nisi ut generalem concordiam unanimitatemque inde discerent: idcirco nonnisi post consecrationem mitti consuevit.

II.
Rei argumentum alio quovis luculentius suppetit ex interpontificii brevitate: quod cum desumi apud omnes constet ab emortuali die pontificis, ad ordinationem, seu consecrationem successoris, sitque omnibus in codicibus et catalogis per vacationem sedis expressum, extra aleam rem ponit. Notat Papebrochius (Conat. hist. Chron. n. 3, pag. 199) sex minimum hebdomades exspectari consuevisse confirmationem decreti. At post Gregorium secus fuit: quatridui tantum ab hujus obitu distat Zachariae ordinatio. Die post hunc duodecimo consecratur Stephanus II 242, et Paulus ejus frater interpontificio menstruo ab eo disjungitur ob natum schisma, quod (0229A)brevi, ut aiebam supra, compressum fuit. Detestabilis Constantini ordinatio octava die Paulum secuta est; nona post ejus dejectionem, Stephani III consecrationi tributa est. Dies tantum octo Adrianus distat a Stephano III, et ab Adriano Leo III bidui; sic pari gressu dominatio pontificum, et eorum ordinationis libertas, per annos septuaginta octavi saeculi ex Graecorum impietate pariter profectae perseverarunt. Quae postea evenerint ex concessione et liberalitate pontificum, suo loco dicam post Carolini Codicis et Leonis III aliquot epistolarum editionem, cum de diplomate Ludovici Pii sermo erit. Nunc breviter de invasione Constantini agendum: inde enim certa aetas ac sententia ejus litterarum patefient.

III.
In omnibus fere codicibus Anastasii post Pauli mortem sedes vacasse dicitur annum unum et mensem unum: etenim tantumdem temporis Constantinus pontificatum invasit. Nam Paulo ad coelestem patriam evocato die 28 Junii anno 767, invasio (0229B)coepit, quae insequenti anno desiit die 29 Julii. Idcirco nonnulli codices, ut Freherianus alter in editionibus Fabrotti, et Blanchini, necnon Regius papyraceus ex collatione Velseri et invasionem, et vacationem sedis perspicue legunt: « Vacat sedes annum unum, mensem unum, quo Constantinus transgressor apostolicae sedis invasor exstitit. » Estque id temporis spatium adeo certum, ut iidem codices constanter habeant in Vita Stephani III: « Per anni spatium, et mensem unum sedem apostolicam invasam detinuit . . . In ipsius anni circulo, et unius mensis. » Nulla autem ratio habetur octo earum dierum, quae sacrilegam invasoris ordinationem praecesserunt: imo ne novem quidem dies, qui post illius dejectionem, antequam Stephanus consecraretur, sunt elapsi, in censum vocantur, quod rarum, quin etiam singulare est in Anastasii codicibus, qui ab unius pontificis emortuali ad alterius diem consecrationis interpontificia protrahunt. At usque adeo curae (0229C)fuit scriptori vacationis nomine pseudopontificatum illum designare, ut statim atque electus fuit die Dominica (qua simul consecrari non poterat) Stephanus III dicat: « Et post omnia rite in ejus electione peracta, Deo auctore pontificatus assumpsit culmen; » deinde quae singulis diebus acta sunt singillatim enarret. Historiam hanc valde necessariam, praecipue ad Pippini silentium et Urbis regimen per ea tempora dignoscendum compendiario sermone amplectar fuse narratam in gestis pontificum, et in concilio eamdem ob rem celebrato per Stephanum III, anno 769, cujus fragmentum in lucem edidi anno 1735. 243

IV.
Paulus apud basilicam Doctoris gentium degens aestivo tempore gravi est correptus morbo, suumque diem extremum obiit 28 Junii 767. Quare omnibus abeuntibus ob turbas Romae excitatas, solus Stephanus presbyter cardinalis sanctae Ceciliae, qui ei post diuturnam vocationem successit, donec justa peragerentur, ibi mansit. Cum Paulus decumberet, (0229D)impii homines, Toto dux olim Nepesinus, tum Romae habitans, cum tribus fratribus Passivo, Constantino et Paschali, aliisque sociis ad omne scelus paratis, in sancti pontificis caedem conspirant. Indignitatem rei Christophorus primicerius avertit, suasque in aedes convocatis primatibus, ac scelesto illo duce, sacramento omnes adegit, a sanctae sedis laudabili more non discessuros, unaque cum clero et populo diaconum aut presbyterum cardinalem electuros. Ex aedibus illis discedens audiit pontificem esse mortuum. Tum vero perjurus Toto Lateranense patriarchium invasit, Constantinum fratrem laicum vi et armis intrusit, eumque continuo clericum ordinari, et adveniente die Dominico in basilica principis apostolorum consecrari fecit. Sacrilegum factum secutae sunt caedes et insidiae. Christophorus cum filio Sergio tum saccellario, monasticam se vitam amplexuros simulantes in monasterio Salvatoris prope Spoletum, vix necem evasere. Eo dimissi post festum (0230A)paschale sequentis anni, malo invasoris omine: nam Christophorus ductores fallens Spoleti ducem adiit una cum filio, per quem Ticinum ad Desiderium regem tuto pervenit. Tum regis fidem implorans copias obtinet, militibusque Spoletanis additis Romam redit. Pugnatum cum Totone, eoque caeso, dejectus invasor, ac summa cum omnium laetitia Stephanus III rite electus est ipsis Kalendis Augusti 768. Omnia haec trium spatio mensium peracta sunt. Deinde iis diebus, qui consecrationem praecesserunt, in reos partium invasoris animadversum.

V.
Principio invasionis Constantinus dedit ad Pippinum priores litteras (43, al. 98) ex quibus caetera mendacissimis, Francorum regi Pauli mortem, ac sine dubio sacrilegam intrusionem, nuntiatam fuisse intelligemus; namque omnium consensum mentiens in sua electione, jam praecurrentibus, ait, nuntiis pontificis transitum ab eo teneri; suasque ad illum litteras dans regio misso, fieri non potuisse affirmat, (0230B)ut suos mitteret, sed duos alios missos, se expediturum promittit, ubi qui in Franciam profecti erant, reversi essent, Stephani II et Pauli optimorum pontificum exemplo (11, 34, 41, al. 8, 18, 16). Christianissimum regem laudat, Moysi comparans, quod ut ille Israelitas, sic Romanos ipse ab impietate redemerit; catholicae fidei 244 et Ecclesiae assertorem eum appellat; pristinae cum Romanis amicitiae ac societatis eumdem admonet; denique perpetuam fore suam erga illum benevolentiam promittit. Quid plura? Sanctorum etiam Vitas, quas a Paulo pontifice rex petierat, quotquot invenire potuit, largitus eidem fuit. Omnia nequidquam: nam altum ab rege silentium. Argumentum profecto non obscurum, aegre admodum latam a piissimo principe tantam indignitatem, quae num a primicerio ipso, an ab aliis nuntiata fuerit, incompertum est.

VI.
Tres, ut minimum, menses Constantinus responsum regium praestolatur; nam alteris in litteris (0230C)(44, al. 99) meminit praeteriti Augusti mensis quintae indictionis, cum venit Romam epistola ad Paulum data a patriarchis Jerosolymitano, Alexandrino, et Antiocheno, pluribusque metropolitis in synodo congregatis pro vindicanda adversus impium Copronymum catholica religione, cultuque sanctarum imaginum. Tum vero hac forsitan occasione arrepta, Pauli exemplum imitatus (ep. 31, al. 35) iterum verberare aerem tentat, secunda epistola ad illum data suis missis Christophoro presbytero et Anastasio notario, hominibus novis, et sua, quod probabile est, sacrilega potestate ad eos gradus evectis. Mendacia eadem de sua electione unanimi consensu facta recoquit, sacrae Scripturae locis, variisque Stephani ac Pauli sententiis adhibitis miserum in modum centonizat; nil concludit. Audet a piissimo rege responsum enixe petere, rogareque eum, ut Georgium episcopum et presbyteros cardinales Marinum et Petrum a Paulo missos in Franciam, reverti Romam permittat. Pippinus vero altum siluit, fortasse quia contemptui habuit, (0230D)seu potius detestatus fuit simulationem litterarum. Certe nec missos, nec litteras illius Roma amplius vidit, quamvis invasoris dejectioni ac Stephani III creationi supervixerit. Nam vita functum esse constat anno 768, die 24 Septembris, cum Sergius saccellarius Christophori primicerii filius, tunc nomenclator, missus pontificius eo properabat cum litteris Pippino, Carolo et Carolomanno directis, queis rogabatur ipse, ejusque filii, ut episcopos doctrina et sapientia praestantes Romam mitteret ad concilium, quod quantocius celebrare Stephanus meditabatur de magni momenti rebus ad fidem et disciplinam pertinentibus.

VII.
Ex huc usque allatis, praeter ordinationis libertatem, quae valde perspicua est, libera etiam dominatio Romae non obscure patet, quam eruditi recentiores idcirco non assequuntur, quia, Romam licet ejusque ducatum inter Francorum donationes nec reperiant, nec reperire 245 usquam possint, ejus (0231A)tamen dominium similis naturae esse putant cum ditione Exarchatus ac Pentapolis. At enimvero Christophorus primicerius, qui vel ante principatum sanctae sedis summa cum potestate praeerat una cum archipresbytero, et archidiacono sede vacante, aut absente pontifice, quod eruditi omnes norunt (Diurn. Pontif. titt. 1, 5, 6, 7, cap. 2). Proceribus caeteris ob metum fractis tanta in perturbatione rerum, ad monasterium Spoletanum ire simulans cum filio Sergio, ducem Spoleti adit, inde Langobardorum regem collectisque utrinque auxiliis, dux exercitus contra antipapae vires instructi Urbem ingreditur, feliciter pugnat, restituit rempublicam. (Omnia haec aguntur post mensem decimum invasionis; etenim primicerius nonnisi post Pascha anni 768, diem videlicet 10 Aprilis, ab antipapae insidiis se explicuit, monasticae vitae obtentu.) Tempore tam diuturno mensium tredecim neque a Francorum rege patricio Romanorum res componuntur, neque a Graecis impiis foventur turbae. Ubi vim vi repelli oportet neutra ex parte (0231B)milites ducesve adsunt. Romae igitur dominabatur proprius princeps, isque erat pontifex: cumque per totum id temporis, cum sedes vacabat, principis partibus fungeretur primicerius, is auxilia ab aliis Italiae principibus impetrat, atque invasore principatus deturbato, novum principem, pontificem scilicet rite ordinatum, subditis renuntiari curat. Quae quidem nemo dixerit dubia principatus indicia. Sunt nihilominus certiora alia, quae ex eadem invasione sedis petuntur. In reos enim animadversio est indicium maximum potestatis: ejusque nonnulla exempla suppetunt apud Anastasium, quae haud negligenda videntur.

VIII.
Paucis iis diebus, qui electi pontificis Stephani consecrationem praecesserunt, de sceleratis illis, qui pseudopapae adhaeserant, poenae sumptae. Invasor ipse cum fratre Passivo carceri erant mancipati ante electionem, ibique detinebantur. Duo praeterea scelerati insignes memorantur, Waldipertus (0231C)presbyter genere Langobardus, et Gracilis tribunus, ambo majestatis rei. Hic siquidem in Campania, pseudopapae gratia opibusque audax, scelus omne perpetraverat; postque hujus casum jure sibi metuens, Alatri se munierat, unde a Romano exercitu abstractus, et Romam ductus in arctam custodiam est detrusus; eidem postmodo sunt eruti oculi, et lingua abscissa. Waldiperti flagitium erat singulare, et maxime ad rem faciens: quare ipsis verbis, quae apud Anastasium leguntur (sect. 274) referri illud oportet: « Quod consilium cum Theodicio duce Spoletino et aliquantis Romanis iniisset, ad interficiendum 246 praefatum Christophorum primicerium, et alios Romanos primates, et civitatem Romanam Longobardorum genti tradendam. » Simili poena et hic affectus. Caetera nihil moror: tametsi pseudopapae pariter et Theodoro episcopo ejus vicedomino erutos oculos audiam, aliosque aliis poenis affectos. Illud tamen juvat animadvertere, quod hujusmodi licet (0231D)poenae apud Anastasium referantur, quasi a perversis hominibus inflictae, id tamen factum videtur ad avertendam novi pontificatus invidiam. Nam vel Alexandri III aevo poenarum ejusmodi genus obtinuit, ut narrat Petrus Mallius (Bolland., tom. VI Jun., part. II, p. 49, E): « Sententialibus praefecti, si suspendunt aliquem, quinque solidi; quando decollant, similiter; quando caecant, duodecim denarii pro unoquoque oculo; quando truncant aliquod membrum, similiter. » Etenim prae aliis officiis principum id laudatur, suum cuique jus tribuere, ut (Lib. Regum II, c. VIII, v. 15) de David legitur: Faciebat quoque David judicium et justitiam omni populo. Quae reipublicae duplex administratio nullo unquam tempore a principatu divisa fuit et utriusque tam perspicua in pontificio suppetunt argumenta, ut nullatenus infirmari possint.

IX.
Et vero praefectum urbis Romae esse, cum Augustorum ditioni parebat, nullum dubium. Narrante (0232A)enim Joanne Diacono in Vita sancti Gregorii Magni (lib. I, c. 5), sanctus vir imperatorem suis litteris rogavit, ut suam electionem minime confirmaret, « Sed praefectus Urbis germanus nomine ejus nuntium anticipavit, comprehensisque ac disruptis epistolis, etc. » Eumdem autem magistratum, postquam Roma pontificum dominatui subdita esse coepit, inibi perseverare certum scimus, Anastasio id testante in Vita Adriani (sect. 298) ubi, de Calvuli cubicularii flagitio agens, narrat quemadmodum Adrianus « jussit contradere antefatum Calvulum cubicularium, et praenominatos Campanos praefecto Urbis, ut more homicidarum eos coram universo populo examinaret. » Ex Adriani ejusdem litteris plura hujusmodi exempla infra afferentur, cum ad eum pontificem ventum erit. Unius hic epistolae (ep. 61, al. 50) conglobata delicta spectari velim: Anastasius missus pontificius, Paschalis et Saratinus, necnon Paulinus, scelesti omnes alius crimen aliud poena dignum perpetraverat. Paulinus ab Adriano vinctus ad Carolum mittitur, quippe (0232B)ejus juris erat; nefarios Paschalem et Saratinum Romam mitti orat puniturus ipse: « dum, ait, de eis perfectam suscepero justitiam. » De Anastasio vero, Carolum insimulat violati juris gentium, quod missum detinuerit, ac remittendum ait in Urbem: 247 « Et severissime eum sciscitantes juxta noxam ei repertam eum corripiemus. » Coactiva igitur quam vocant potestate eumdem in modum pontifex in ditione sua, Romae nimirum et in ducatu aliisque regionibus sibi subditis utebatur, quo sua in ditione Carolus. Atque eapropter hoc praecipuum supremi principis argumentum Romae non deerat pseudopapae tempore, qui suo et suorum scelere illud patefecit.

X.
Allatam profecto epistolam Adriani Eccardus (Rer. Franc. lib. XXV, cap. 38) ejusque assecla Muratorius (Ann. Ital. 789) non animadvertisse videntur: nam alia ejusdem pontificis (97, al. 85) freti, hac eadem ex causa dominatum asserunt Romano pontifici in provinciis Exarchatus et Pentapolis. Non (0232C)ita Waldipertus, de quo nuper est dictum. Videbat iniquus ille presbyter pontificiae dominationis esse Urbem: idcirco Romanorum primatum caede Langobardorum potestati posse subjici. Illi enim reipublicae administratores erant, quibus sublatis respublica interiret necesse erat. Cumque haec res magni momenti sit, explicatior per me fiet, ut magis ac magis dominatio pontificia elucescat. Septem praecipue nominantur frequenter in his codicis Carolini litteris, et apud Anastasium: Primicerius, secundicerius, arcarius, saccellarius, nomenculator, primicerius defensorum, et protoscriniarius. Insignes isti viri nunc proceres, nunc primates appellantur et apud Anastasium (sect. 274, 293) et in concilio Lateranensi Stephani III. Qua super re Baronius (an. 638, n. 9) aliique valde hallucinantur, dum presbyteros et diaconos cardinales putant primatum nomine designari. Iidem recte nuncupantur officia palatina in eo libello, qui Joanni diacono tribuitur, consarcinatusque (0232D)est post dimidium saeculi quinti decimi, aetate illa suppositionum feracissima. Nam licet tale opusculum Alexandro III nuncupetur, tamen personam auferunt sepulcralia monumenta ejusdem Alexandri et Clementis III; res gestae Honorii III et Alexandri IV quae ibidem visuntur, et, quod majus, luculenta haec, quae cap. 8 legitur inscriptio: « In nomine Domini amen. Anno Incarn. 1297, die mensis Februarii, consecratum fuit altare capituli ad honorem Dei et beatae Mariae Magdalenae de mandato domini Bonifacii papae VIII per Dominum Gerardum de Parma episc. Sabinensem. » Quae mirum est non vidisse Panvinium (Cod. Vat., num. 1106) ejusque exscriptorem Rasponum (De Basil. Later. lib. III, cap. 18) nec Mabillonium (Mus. Ital. tom. III, p. 570), qui tanti faciunt libellum istum, et Alexandro III dicatum asserunt. At veram ejus aetatem cod. Vallicellanus detegit; namque insertus ei libello est catalogus Romanorum pontificum, 248 in Pio II (0233A)desinens, qui ad Petri cathedram ascendit anno 1458.

XI.
Quidquid vero sit de rebus caeteris in ea consarcinatione existentibus, inter memorias veteres a consarcinatore adhibitas illa haud dubie recenseri debet, in qua primates seu proceres Romani appellantur officia palatina. Primicerius enim notariorum, cujus summa erat auctoritas sede vacante vel absente pontifice, antequam summus princeps Romanorum fieret, deinceps prima dignitas palatii esse, ni fallor, coepit. Primum ministrum hodie dicimus in aliorum principum aulis, secretarium status in pontificia. Eo munere fungi consuevisse tum temporis primicerium notariorum eruitur ex Pauli litteris (37, al. 20). Nam Christophorum malae fidei insimulatum ab imp. Orientis ita apud Pippinum defendit: « Asseruit, quod dilectus filius noster Christophorus primicerius et consiliarius sine nostra auctoritate, nobis quasi ignorantibus, suggestiones illas quas saepius ei direximus fecisset, et alias pro aliis ejus ac (0233B)vestris missis relegisset: et in hoc testem et judicem proferimus Deum, quod ita nequaquam est. Nihil enim ipse noster consiliarius extra nostram voluntatem aliquando egit, vel agere praesumpsit, quoniam nostri praedecessoris ac germani domni Stephani papae, simul et noster sincerus atque probatissimus fidelis exstitit, et in omnibus existit, et satisfacti sumus de ejus immaculata fide et firma cordis constantia. » Ab eodem primates caeteri et judices ecclesiasticae ditionis pendebant, ut recte Panvinius et Rasponus, juxta Cassiodori sententiam (lib. IV, ep. 7). Ideo et primates eidem obtemperant post Pauli mortem, et judices vires suppeditant ubi de Constantino ejiciendo agitur. Quantavis autem fuerit istius auctoritas, primus administer erat apostolicae sedis, ac perpetuum erat ejus officium. De secundicerii dignitate, quae primae tantum inferior erat, de saccellarii et arcarii officiis cameriarum et thesaurarium nostri aevi referentibus, deque aliis tribus (0233C)officiis opportunius alibi.
XLIV. 249 EPISTOLA CONSTANTINI PP. NEOPHYT AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones, et de obitu domni Pauli papae, et postulat ut in gratia domni Pippini regis permanere possit, sicuti antecessores sui fuerunt. ( An. Dom. 767, Cod. Car. XCVIII, chron. 43.)

ARGUMENTUM--Statim atque intrusus fuit audacissimus laicus in sanctam sedem, Stephani et Pauli sanctissimorum pontificum exempla secutus, quin et eorum sententias usurpans, Pauli obitum nuntiat suamque, quam mentitur unanimem, electionem; (0233D)amicitiam optimi principis audet quaerere; de Ecclesiae exaltatione agit; missosque suos se legaturum promittit, ubi reversi fuerint qui in (0234A)Franciam iverant. Epistolam dat misso regio ad piissimum regem.

Domno excellentissimo filio Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Constantinus papa.

Omnino credimus, jam, praecurrentibus nuntiis, ad vestram excellentissimam atque a Deo institutam regalem potentiam pervenisse, quod beatae recordationis praedecessor noster, domnus Paulus papa de hac luce, Dei vocatione, subtracto, Urbis vel subjacentium ei civitatum populus meam infelicitatem sibimet praeesse pastorem elegerunt; et ecce cum nimio stupore mentis dico illud quod nequaquam penitus optabam, nec mea exigebant merita, tam sacrum 250 apostolatus culmen, magnique oneris pastoralis adeptus sum curam. Propterea, quia (0234B)omnipotens Deus per manus ipsius principis Petri, atque ejus vicarii, ad exaltandam suam sanctam Ecclesiam et redimendam hanc provinciam, prae omnibus regibus ac mundi potentibus, ut pote novum Moysen, qui Israeliticum Dei nutu redemit populum, vestram excellentiam in his diebus eligere ac suscitare jussit, quod profecto, Deo annuente, vestro auxilio ac certamine perpetratum est. Idcirco obnoxiis deprecationibus, tanquam praesentaliter coram vestro mellifluo regali assistens conspectu, flexo poplite, deprecor praecellentiam vestram, ut illud, quod beato Petro polliciti estis, simulque et charitatem atque amicitiam, quam cum beatae recordationis domno Stephano summo pontifice, vel ejus germano, praedecessoribus nobis, habuistis, omnimodo recordare (0234C)ac conservare jubeatis; et multo amplius exaltationem sanctae Dei Ecclesiae, spiritalis matris vestrae, atque orthodoxae fidei defensionem, ac hujus vobis commissae provinciae perfectam liberationem procurare dignemini; quatenus repositam jam vobis in sidereis mansionibus mercedis coronam, interveniente beato Petro apostolorum principe, ab omnipotente Deo consequi mereamini. Nos enim nequaquam alibi post Deum nostram habemus spem, nisi in vestro a Deo corroborato brachio, pro quo et eumdem Dominum Deum nostrum, cui occulta cordis manifestata sunt, proferimus testem, quod amplius, sicut ipsi praedecessores nostri pontifices, in vestra charitate, ac fida dilectione, atque sincera amicitia firmi atque immutabiles satagimus fine tenus permanere, et per (0234D)nullam temporum interruptionem a vestra nos charitate, atque a Deo protecti regni vestri Francorum (0235A)sincera amicitia quomodo separabimus. Itaque Christianissime, et a Deo institute, magne, victoriosissime, bone rex, et nostri, Dei nutu, defensor, interim, diversis nobis 251 imminentibus causis, nulla exstitit possibilitas, donec missi vestri [ Lamb., nostri] qui illuc ad vos [ Gent., ad nos] directi sunt revertantur, alios duos dirigere missos; dum vero illi remeaverint, confestim nostros missos ad vestri praesentiam dirigemus. Tamen et huic vestro misso hoc ipsum in ore posuimus, vestrae benignae excellentiae suggerendum. Gesta quippe sanctorum, de quibus misistis vobis dirigi, in quantum reperire valuimus, vobis transmisimus.

Deus autem omnipotens, in cujus manu cor excellentiae vestrae regitur, felicia vobis tribuens tempora, (0235B)omnes adversas nationes vestris regalibus subjiciat vestigiis, et per multorum annorum metas regni gubernacula vos cum excellentissima et a Deo illustrata filia nostra, domna regina, atque praecellentissimis regibus, vestris natis, faciat possidere, et aeternae beatitudinis cum sanctis et omnibus electis ejus per infinita [saecula] annuat effici participes. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XLV. 252 EPISTOLA CONSTANTINI PAPAE NEOPHYTI, AD DOMNUM PIPPINUM REGEM DIRECTA, In qua continetur quod a populo Romano per violentiam electus, et in sede apostolatus intromissus fuit, postulans ut in gratia domni regis Pippini permanere possit, sicut antecessores sui fuerunt, et inde de epistola Theodori patriarchae Jerosolymitani, et de aliis epistolis Alexandrini et Antiocheni patriarcharum; et in embolo de Georgio, Marino et Petro. ( An. Dom. 767, Cod. Car. XCIX, chron. 44.)
(0235C)

ARGUMENTUM.--Silentium regis aegre ferens mentitur iterum unanimi populorum consensu se creatum. Divinae Scripturae loca inserit, Pippinum laudat ut fidei catholicae propugnatorem; narrat litteras patriarcharum Orientis de synodo habita pro cultu sacrarum imaginum, Paulo directas, se in ambone prius lectas publice ad eum transmittere Graeco-Latinas. Georgium episcopum, Marinum et Petrum presbyteros ut reverti permittat solatio parentum efflagitat; responsum enixe petit. Quod majus, legat missos suos, Christophorum presbyterum et Anastasium notarium.

(0235D)Domno excellentissimo filio Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Constantinus papa.

Dum internae mentis intuitu, infra memetipsum vehementer considero quanta mihi incepti pastoralis officii debet insistere cura ad pascendas Dominicas rationales oves, valde fateor intolerabilem moestitiam cordis mei arcano adhaesisse, quia procul dubio non meriti, sed oneris hujuscemodi provectio omnibus curam animarum assumentibus, videtur esse conferta sollicitudo, et qui nimis comprimor, et nullis operum meritis neque virtutum profectibus me praestiturum perpendo, quid divina misericordia inspirante cordis affectu operari jusserit, et illico velut ex gravi somno experrectus 253 nimio stupore, (0236A)et exstasi invenio a Deo in me rogatum, quod nunquam optavi, quod nunquam penitus cogitavi, nec [ Lamb. add. in] cor pusillitatis meae quoquo modo ascendit, ex improvisa enim violentia, manu a populorum innumerabili concordantium multitudine, velut valida aura venti raptus, ad tam magnum et terribile pontificatus columen provectus sum. Unde sicut navis aequoreis procellis fluctuatur, ita ego infelix, et inutilis curarum tumultibus, et populorum proclamationibus, atque lacrymosis ululatibus concutior; etenim omnes omnino, a magno usque ad parvum, proprios dolores ac violentias vociferantes, non cessant circumvallare me undique cogitationum certamina, ob consolationem, et justitias impertiendas huic a vobis liberato populo.

(0236B)O quam magna et metuenda existit pastorum sollicitudo! et quomodo infelix possim onerum animarum exsequi curam? Verumtamen, dum protinus jactavi cogitatum meum in Domino, et spei meae fiduciam ad ejus contuli misericordiam, meque, excellentissime et a Deo protecte victoriosissime rex, in vestro solito auxilio et protectione commisi, paratum jam remedium inveni, et afflictus animus meus paulisper respiravit. Valde enim post Deum confortor in vestra regali potentia, et a Deo protecto regni vestri Francorum robustissimo brachio. Inter haec itaque considero quanta sit Dei nostri omnipotentis misericordia, et confestim opima consolationis oportunitas mihi confertur. Ipse enim pro humani generis salute de sinu Patris descendens, Verbum caro factum, de (0236C)virgine Maria domna nostra nasci dignatus est, non amittens deitatem, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens; qui mortem nostram moriendo destruxit, et vitam resurgendo reparavit. Unde non est dedignatus cum peccatoribus et publicanis loqui ac convesci, suscepit enim publicanum, et evangelistam effecit, Matthaeum dico, qui evangelica verba mundo propagavit. O multitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, 254 quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Vere magnus Dominus et laudabilis nimis, et sapientiae ejus non est numerus; qui ponit humiles in sublimi, et moerentes erigit sospitate; pro quo, tanquam unum ex publicanis me existimans, cum gemitu cordis, percusso pectore, deprecor ineffabilem misericordiam, (0236D)ut tantum pastorale officium, quod mihi immerito contulit, me salubriter exsequi, et lucra animarum ejus divinae majestati offerre me annuat. Crebro enim laudem ipsius redemptoris nostri loquitur os meum, caro et lingua benedicit sanctum nomen ejus, qui non merita existimat, sed miseretur quibus misereri vult.

Praemissis quidem jam vicibus nostris apostolicis apicibus, jussi [ Grets., nisi] sumus intimasse a Deo instituto regali vestro culmini, de recessu praedecessoris nostri, domni Pauli papae, et quomodo me indignum et inutilem divina dignatio in apostolatus ordinem provehere jussit. Unde ecce et nunc iteratis nostris apostolicis affatibus, debitum honoris ac (0237A)salutationis affectum, et visitationis conatum excellentissimae Christianitati vestrae aptum duximus persolvere; et quoniam omnipotens et longanimis Deus noster, verbum salutis per suum apostolum, beatum Petrum excellentiae vestrae mittens, fortissimum sanctae suae Ecclesiae et fidei orthodoxae liberatorem ac defensorem te suscitavit atque constituit, praecellentissime fili et magne orthodoxe rex: ideo, licet mutatis pastoribus, cura tamen hujuscemodi certaminis ac defensionis vobis incumbit, et ob hoc, tanquam praesentaliter, coram mellifluo regali vestro aspectu consistens deprecor, et per Deum omnipotentem, qui est judex vivorum et mortuorum, ante cujus conspectum omnia elementa contremiscunt et abyssi moventur, qui omnia regna mundi suae providentiae (0237B)nutu disponit, qui etiam te, excellentissime fili ac benignissime rex, tuosque amantissimos natos ac meos spiritales filios, in reges per manus beati Petri apostolorum principis ungui praecepit, firmiter excellentiam vestram conjuro, ut ea quas [quae] pro stabilitate regni vestri, et aeternae vitae remuneratione beato Petro polliciti estis, pro exaltatione ac defensione sanctae Dei Ecclesiae, spiritalis matris vestrae, et sanctae orthodoxae 255 fidei observare et in omnibus adimplere jubeatis, et in ea charitate ac dilectione, in qua cum nostris praedecessoribus, domno Stephano ac Paulo, beatissimis pontificibus, permansistis, nobiscum permanere jubeatis, et in eadem amicitiae connexione cum mea fragilitate persistere; non nostra quae mala sunt merita existimans, sed (0237C)adimplens illud divini oraculi praeceptum (Matth. X): Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem recipiet prophetae; et qui recipit justum in nomine justi, mercedem suscipit justi. Et illud quod ipsa veritas Deus noster ait (Luc. X): Qui me recipit, vos recipit; et qui me spernit, vos spernit.

Considera, bone rex, quia potuerat Deus noster per angelum virtutis suae, aut alio modo liberationem suae Ecclesiae et fidei orthodoxae operari: sed non in alio nisi in tua excellentia complacuit, quia tibi hoc bonum servatum erat opus. Unde aperte cunctis datur intelligi, quia omnia jam ante mundi constitutionem a Deo praedestinata sunt. An non erat praedestinatus David, de quo secundum carnem Christus (0237D)in mundo editus est? pusillus enim inter fratres existens, ab ovibus patris ablatus, in regem unctus est: et quia a Deo praedestinatus es defensor sanctae Dei Ecclesiae ac noster, adesto, exaudi preces nostras, mitissime rex, sic te exaudiat Dominus in quacunque die eum invocaveris. Nos quidem, ita testis nobis Deus noster, cui occulta cordis manifesta sunt, ut plus etiam quam praefati nostri praedecessores pontifices in vestra a Deo protecti regni vestri Francorum charitate et dilectione, atque sincera fidelitate, (0238A)cum omni nostro populo firma constantia erimus permansuri, et peto coram Deo vivo, ut si forsitan quisquam, spiritu nequitiae irreptus, contraria de nobis vestro regali culmini garrire attentaverit, nulla ei credulitas admittatur, quia, ut confidimus in Dei omnipotentis misericordia, plenius eritis de nostra puritate satisfacti

Unde ecce magnopere ad vestra a Deo directa vestigia direximus praesentes fidelissimos nostros missos, scilicet Christophorum 256 dilectum filium nostrum presbyterum, atque Anastasium notarium regionarium spiritalis matris vestrae, sanctae nostrae Ecclesiae, qui vos de nostra fidelitate, quam erga vestram regalem potentiam gerimus, satisfacere debeant, quibus et in ore posuimus hoc ipsum Christianitati (0238B)vestrae nostra vice enarrandum. Quos petimus, ob reverentiam vestri [ Lamb. add. fautoris] beati Petri, benigne a vobis et solite suscipi, eisque in omnibus credere, et cum laetabundis nuntiis de vestro benigno proposito, et immensa prosperitate absolvere jubeatis.

Itaque innotescimus excellentiae vestrae, quod duodecima die praeteriti Augusti mensis, quintae indictionis, conjuncti ad nos a sancta civitate, quidam religiosus presbyter Constantinus nomine, deferens synodicam fidei missam a Theodoro Hierosolymitano patriarcha, ad nomen praedecessoris nostri domni Pauli papae, in quo et reliqui patriarchae, id est, Alexandrinus et Antiochenus, et plurimi metropolitani episcopi Orientalium partium, visi sunt (0238C)concordasse, eamque cum magna laetitia suscipientes, atque amplectentes, in populo in ambone relegi fecimus, cujus exemplar in Latino et Graeco eloquio vestrae excellentiae direximus, ut agnoscatis qualis fervor sanctarum imaginum orientalibus in partibus cunctis Christianis imminet.

His praelibatis, extensis palmis ad aethera, cum omnibus Dei cultoribus, et cuncto nostro populo redemptoris nostri divinam exoramus clementiam, ut suae extensionis dextera vos protegat, et regni vestri a Deo confortati Francorum terminos dilatet, atque immensas de hostibus victorias vobis tribuat, cunctosque adversarios regalibus vestris prosternat vestigiis, regnique gubernacula, longo ac prospero senio vobis, (0238D)una cum excellentissima filia nostra, 257 a Deo protecta regina, et amantissimis natis perfrui concedat possidenda, et sicut temporale ac terrenum regnum et coelestia vobis regna cum omnibus sanctis, qui ab initio mundi divinae placuerunt majestati, tribuat possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

EMBOLUM.

Itaque hoc excellentiam vestram petimus, ut jubeas, Christianissime ac mitissime rex, inspiratus a (0239A)Deo, ad nos absolvere reverendum sanctissimum fratrem nostrum Georgium episcopum, atque dilectos filios nostros Marinum et Petrum presbyteros, qui ad vestram praecellentiam a nostro praedecessore domino Paulo papa directi sunt; quotidie enim cum magno ploratu eorum parentes nos adeunt, ut vestram a Deo institutam excellentiam deprecari debeamus pro eorum absolutione, etiam non possumus eorum lacrymas sufferre. Per te enim, bone misericordissime rex, salvi effecti sunt, et a manibus persequentis liberati consistunt. Unde magna in coelo vobis reposita est mercedis corona, quoniam scriptum est: Qui salvat, tanquam qui aedificat. (0240A)Propterea coram Deo vivo deprecamur, ut in hoc preces nostras exaudias, et ipsos absolvere jubeatis. Ipsis enim revertentibus 258 cum magna laetitia eos suscipiemus, et charos in nostris visceribus amplecti studebimus; episcopatum enim et Ecclesias quas tenere videbantur inordinatae usque hactenus consistunt; pro quo jubeat excellentia vestra disponere, quatenus praefati viri ad terram nativitatis eorum revertantur, quia adest tempus ut pariter cum suis parentibus, et una nobiscum in Domino exsultent, nosque merito pro vita, et incolumitate vestra fundere valeamus preces. [ Lamb. add. Codicis epistolaris Carolini finis.]

===259 IN STEPHANI III EPISTOLAS QUINQUE ADMONITIO.

I.
(0239C)Sedatis reipublicae tumultibus variis, poenaque affectis eorum auctoribus, minime sanata erant atrocia vulnera Ecclesiae inflicta. Invasio siquidem apostolicae sedis, ordinationes illicitae ab eodem factae impietasque Orientis mirum in modum aucta persuaserunt pontifici, ut congregaret synodum in qua omnia serio ac sapienter discuterentur. Quamobrem et ex Italia et ex amico Francorum regno episcopos congregare deliberans: « In exordio ordinationis suae, ut est apud Anastasium, quo idem sanctissimus praesul pontificatus apicem assumpsit, direxit in Franciae partes ad eximios viros Pippinum, Carolum et Carolomannum reges Francorum et patricios Romanorum Sergium secundicerium et nomenclatorem illo tempore existentem, deprecans atque hortans eorum excellentiam per suas apostolicas litteras, ut aliquantos episcopos gnaros, et in omnibus divinis scripturis atque sanctorum canonum institutionibus eruditos ac peritissimos dirigerent, ad faciendum (0239D)in hac Romana urbe concilium. » Hae primae Stephani litterae neque in codicem hunc relatae, neque alibi reperiuntur, Baronius ex Cod. Vat., quem Panvinius se vidisse testatur, argumentum profert (an. 772, n. 2): « Scripsit pontificatus initio ad Pippinum petens homines doctos mitti ad synodum Romanam. » Quare autem in Francia interierint, neque eas ob id Carolus recensere potuerit, facile conjectu est ex rerum serie, quae hac occasione evenerunt.

II.
Et sane missus seu legatus pontificis Roma profectus post diem septimam Augusti mensis anno 768, cum Stephanus est consecratus, et in Franciam veniens Octobri mense, Pippinum de hac vita migrasse invenit die 24 Septembris elapsi. Propterea reges filios adire oportuit, qui post funus paternum ad regnum quisque suum se contulerant, jamque regia insignia sumpserant die 9 Octobris, Carolus Noviomagi, Suessione Carolomannus, ut tradit monachus (0240C)Engolismensis. Ubinam legatus eos repererit, apud Anastasium non legitur: id certum, quod in suum regnum Parisiis uterque processerat; ideoque Sergius « coeptum gradiens iter pervenit ad ejus filios, » Jactura quidem levis: nam litterae suum consecutae sunt effectum, duodecim ex Francia episcopis, fere omnibus urbium metropoleon, vere primo anni sequentis 769, Romam venientibus 260 cum Sergio. Rem testatur Adrianus in Tractatu ad Carolum regem super cultu sacrarum imaginum (Labb. Concil. tom. VII, p. 919, 923, 944, 952): « Praedecessor noster, inquiens, sanctae recordationis quondam domnus Stephanus papa similiter cum episcopis partium Franciae atque Italiae praesidens, etc. » Qui etiam beneficio codicis Veronensis nomina ipsa eorum duodecim episcoporum et quadraginta Italorum, qui interfuerunt concilio, hodie habemus tum in editione Romana an. 1735, tum in Lucensi nuperrima tom. I, addit. ad Concilia Labbei. De rebus (0240D)ipsis quae in concilio actae sunt quatridui, summatim aliquid dicam, maxime ad rem nostram necessarium, non solum ut litterarum jactura minus doleat, verum etiam ut facem praeferant dicendis de pontificia historia ex sequentibus epistolis eruenda.

III.
Prima igitur actione, pseudopapa in medio episcoporum constituto, Christophorus primicerius pontificis jussu enarrat sacrilegam invasionem, ejusque historicam relationem quam fieri mandaverat legendam exhibet; nil eo die decernitur. Actione altera pseudopapa iterum sistitur in concilio, aususque invasionem tueri exemplo Stephani ducis Neapolitani, qui ex laico factus erat episcopus (an. 764 clero et populo petente, vir iste Paulo pontifici et sanctae sedi amicissimus creatus erat episcopus), male habetur a concilii patribus, percussusque alapis ab Ecclesia ejicitur. Postmodum combusta omnia quae scripto mandata inventa sunt sacrilegae invasionis (0241A)atque indicta poenitentia omnibus qui cum sacrilego communicaverant, invocata divina clementia et relectis sacris canonibus, decretum est, ut « nullus unquam praesumat laicorum, neque ex alio ordine, nisi per distinctos gradus ascendens, diaconus, aut presbyter cardinalis factus fuerit, ad sacrum pontificatus honorem promoveri. » Quod sane decretum refertur etiam a Gratiano (Dist. 79, cap. 4). Denique invasori poenitentia praescripta est. Actione tertia constituitur recta pontificiae electionis disciplina: ut nimirum presbyteri et diaconi cardinales, proceres cleri, clerusque omnis eligant, deinde « omnes optimates militiae, vel cunctus exercitus, et cives honesti, atque universa generalitas populi hujus Romanae urbis ad salutandum eum sicut omnium Dominum properare debeat: » tum fiat decretum electionis. Contra omnem vim decernitur; ad solos presbyteros, aut diaconos cardinales juxta divi Petri et successorum statuta pontificia dignitas coarctatur; ordinationes a pseudopapa factae irritantur, redeuntibus omnibus (0241B)ad gradum pristinum. Episcopos iterum consecrandos, aliaque omnia repetenda, praeter baptismum statuitur. Actione quarta decernitur de cultu 261 sacrarum imaginum; quinquaginta Canones apostolorum recipiendos primum statuitur; ac demum instauratis contra vim et ambitum decretis praeclarum hoc pontificii principatus testimonium incidenter profertur: « Si quis juvare, aut introducere in hanc civitatem Romae praesumpserit quemquam de quacunque civitate aut castro, vel loco pontificis prius discessum, quousque in sede beati Petri pontifex ordinatus fuerit, anathema sit. » Hactenus de prima Stephani epistola, quae desideratur in codice: nunc de quinque iis quae in eum relatae sunt.

IV.
Iisdem, quas Magdeburgenses etiam norunt, et quarum duae (ep. 45, 46, al. 46, 44) omnium consensu pertinent ad annum ipsum 769, post celebrationem concilii, caeteris (ib. 47, 48, 49, al. 47, 48, 45) anno sequenti datis, iisdem, inquam, nil obscurius (0241C)ad hanc historiae partem tractandam suppeditatur in isto Codice. Namque omnes ad Bertradam reginam viduam, ejusque filios Carolum et Carolomannum datae, tum de rebus aliis agunt, tum quae ad ecclesiasticam ditionem spectant, pugnantia continent; nec sine historia praecedenti, quam nuper huc revocavi ex calce Codicis, quo Constantini litterae rejectae sunt, elici inde veritas ulla potest. Praecipua occurrit difficultas in prima epistola ad Bertradam et Carolum data (ep. 45, al. 46) quam recte Cointius putat scriptam ex voto Desiderii tunc Romae degentis, ejusque opinionem sequuntur Pagius et Zacagnus, nequidquam repugnante Annalista Italo cum sociis aliquot (an. 769) prae nimia in reges Langobardos benevolentia. Quam enim rationem contra eruditos viros adducunt, Stephanum nempe esse Romae, non autem apud beati Petri basilicam extramoenianam, cum illam scripsit epistolam; ac proinde liberum omni metu a rege Langobardo; floccifaciendam ostendunt Pauli praedecessoris litterae (ep. 18, al. 15) quibus (0241D)Pippino enuntiat scribendi difficultates Langobardorum causa, ac Stephani hujus ultimae (ep. 49, al. 45); nec non consuetudo frequens tam pontificis quam Franciae regis plura committendi missorum auribus, quam scripto mandandi. At subjiciam lectoris oculis hanc historiam, quemadmodum apud Anastasium narratur in Vita Stephani III, ut eam conferat cum epistola.

V.
Omnium consensu codicum post praedictum concilium summatim relatum, Christophorus primicerius et Sergius secundicerius, praecipua nimirum officia sanctae sedis in Desiderii odium incurrisse dicuntur, quod de restituendis ablatis vehementer agerent, ut debebant; Desiderium traxisse in suas partes largitione Paulum Afiartam pontificis cubicularium, et orationis obtentu Romam versus cum exercitu tetendisse; Christophorum 262 jure metuentem Urbi, ex Perusia, Campania et Tuscia militibus ocissime convocatis clausisse portas urbis, atque unam prae aliis opere (0242A)caementario, parasseque omnia ad defensionem urbis. Postmodum Langobardos in Vaticanum pervenisse, quo pontifex advocatus a rege se contulit, et post colloquium de restituendis ablatis, Romam rediit. Interea Paulum moliri insidias in Christophorum et Sergium, qui comperta re, armati in Lateranum irrumpunt, ut Afiartam vi capiant; tametsi pontifice audaciam increpante, recedunt. Die postero pontificem ad regem iterum se contulisse, qui palam petiit sibi tradi Christophorum et Sergium, renuentemque Stephanum cum universis, qui eum secuti fuerant, intra basilicam clausit. Tum pontificem nuntiasse per legatos iis primatibus, qui ad portam divi Petri cum militibus erant, ut eorum uterque aut monachum indueret, aut illico ad basilicam sancti Petri se conferret, nullam esse aliam salutis spem; quae res militibus metum incussit ac fere omnes dissipavit. Noctu igitur illos seorsim ad basilicam clanculum progressos a custodibus Langobardorum captos esse, regique primum, deinde pontifici traditos, qui sequenti die Romam rediens (0242B)ibi utrumque reliquit, ut noctu Romam ducti inimicorum insidias effugerent. Contrarium evenisse Afiartae opera: nam consentiente Desiderio extractis e basilica oculi sunt effossi, quare Christophorus prae dolore obiit post tridui, Sergius in Lateranensi patriarchio usque ad pontificis mortem perstitit.

VI.
Praefata autem epistola continet, quod non Afiarta petitus fuerit armis in patriarchio, sed pontificem ipsum « nefandissimus Christophorus et Sergius nequissimus ejus filius » cum Dodone misso Carolomanni et conjuratis Francis, atque aliis sceleris consciis interficere voluerint; qui Desiderii ope tunc forte Romae existentis pro divi Petri justitiis faciendis, mortem evaserit cum suo clero. In caeteris consentit cum historia nuper allata, nominibus aliquot virorum exceptis, quae historiae fidem adjungunt, epistolae vero detrahunt. Praeterea patens hoc mendacium in epistola dicitur: « Omnes justitias beati Petri ab eo plenius et in integro suscepimus. » Quae pugnant (0242C)cum iis quae affirmat sequenti anno (ep. 47, 49, al. 47, 45). Nam omnium, quae restitui debebant, catalogum missis regiis praebet Caroli et Carolomanni oculis subjiciendum, aitque: « Si quis autem vobis dixerit, quod justitias beati Petri recepimus, vos ullo modo ei non credatis. » Et alibi: « In praesentia de vestris missis simulant justitias nobis facere. Nam nihil ad effectum perducitur, et quidquam ab eis de nostris justitiis nequaquam recipere valuimus. » Haec cum ita sint, nulli hominum persuasum erit, Langobardos paulo 263 ante pessimos, perpetuosque sanctae sedis hostes, repente optimos atque amicissimos evasisse: et e contrario viros illos integerrimos, tanti habitos a Stephani praedecessoribus, quorum opera sancta sedes invasione et metu libera respiraverat, ipseque pontifex electus fuerat, repente « nefandissimos, nequissimosque » esse factos. Quamobrem recte inquam Cointius aliique eruditi Stephanum putant Pauli exemplo ex Desiderii voto eam epistolam scripsisse. Non enim facile quis mendacia (0242D)hujusmodi apud Anastasium comperiet, ubi de rebus quae Romae evenerunt sermo est.

VII.
Silentium tanti sceleris aliis in Stephani epistolis, praesertim in ea quam iisdem Bertradae et Carolo scripsit (ep. 46, al. 44), ut illam de qua loquimur, est aliud evidens argumentum hujus rei. De patrimonio insuper Beneventano per summam Itherii diligentiam restituto epistola illa fuse ac magnifice agit; de aliis vero justitiis, quas nominat, tum illa, tum aliae omnes silent. Toto enim pontificis hujus tempore una illa restitutio facta invenitur. Pagius quidem solertissimus hujusmodi rerum indagator (an. 770, num. 7) duo exhibet testimonia, specie non contemnenda: primum videlicet Annalium veterum post secundam Appendicem continuationis Fredegarii: « Anno 770 fuit Berta regina in Longobardia ad placitum contra Desiderium regem, et redditae sunt civitates plurimae ad partem sancti Petri. » Alterum (0243A)vero ex Annalibus Petavianis petitum: « Hoc anno domna Berta fuit in Italia propter filiam Desiderii regis, et redditae sunt civitates plurimae sancti Petri. » At, bona cum Pagii venia, testimonia tam serotina dubiam merentur fidem: neque enim plurimae erant civitates restituendae; neque ulla ex iis paucis, quas restitui oportebat, a Desiderio reddita fuit. Quin Stephano vita functo Adrianus ei suffectus Desiderii missis ejus amicitiam quaerentibus, plenariae restitutionis pollicitatione, improperavit quae suo praedecessori Stephano reposuerat, dum per missos suos Anastasium primicerium defensorum et Gemmulum subdiaconum petebat, « Ut quae praesentialiter beato Petro pollicitus est, adimpleret: » etenim responderat: « Sufficit apostolico Stephano, quia tuli Christophorum et Sergium de medio, qui illi dominabantur, et non illi sit necesse justitias requirendas » (Anast. Vita Adr., sect. 293). Quae magis magisque comprobant epistolam illam, de qua sumus locuti, aut ex voto Desiderii esse scriptam, aut Afiartae aliusve largitionibus (0243B)a Desiderio corrupti in eum sensum accommodatae, qui maxime faveret Langobardi artibus dissensiones quaerentis in Francia et simultates Romae.

VIII.
Arbitrabatur scilicet Pagius Bertam a Desiderio id petiisse, ut 264 Stephanum a matrimonio cum illius filia alienum demereretur. At pontifex ab asserenda divina lege removeri terreno quovis beneficio non poterat. Valde perspicua sunt quae in epistola ad reges fratres (ep. 49, al. 45) nuptias illas aversans dixit: « Conjugio legitimo ex praeceptione genitoris vestri copulati estis. » Et infra: « Impium enim est, ut vel penitus vestris ascendat cordibus alias accipere uxores, super eas quas primitus vos certum est accepisse. » Quod de Carolomanno minore natu filio certo certius est, nam idem pontifex (Ibid., 48) e sacro fonte suscipere ejus filium optat, clauditque epistolam, « cum dulcissima vestra conjuge, et amantissimis natis. » Secus est de Carolo (0243C)majore natu: Eginhardus ejus uxores enumerat a Desiderata Desiderii regis filia, quam « post annum, inquit, repudiavit, et Hildegardim de gente Suevorum praecipuae nobilitatis feminam in matrimonium accepit: » quod et faciunt Franci alii scriptores, unde longa valdeque implexa apud eruditos quaestio. Nihilominus pontifex Eginhardum caeteris antiquiorem antiquitate praestat. Praeterea non, ut Eginhardus caeterique, regiae successionis seu stemmatis Francorum regum enarrationi dabat operam; sed causam non ducendae uxoris afferebat, quam Carolum majorem natu jam duxisse, et consentaneum veritati est, et filium suscepisse, ex Himiltrude inter auctores constat, tametsi de connubio iidem certent. Quidquid autem pontifex et causam hanc aequissimam et alias multas adduxerit, quae rudi illi aetati et probitati pontificis tribuendae potius quam cum sectariis traducendae, sub finem anni 770 Carolus uxorem duxit Desiderii filiam. Inde vero quanquam Stephanus superstes (0243D)fuerit usque ad Kalendas Februarias anni 772 cum obiit supremum diem, a Carolomanno praeventus bimestri ferme spatio, nulli missi nullaeque epistolae Roma in Franciam missae inveniuntur. Tanta ejus matrimonii detestatio erat Romae!

IX.
Quae annuo illo silentio evenerint, indicare operae pretium erit, ut historia pontificia, quam testimonio Carolini Codicis illustramus, consistat. Dissidiorum ille ac simultatum auctor fautorque maximus Desiderius tam in Francorum regno, quam in ditione pontificia, post id conjugium, ad Franciam quod attinet, nil molitus esse dicitur per totum illud tempus, quo ejus filia monarchiae Francorum quae unius Caroli parebat imperiis regina fuit. Quae autem post divortium, quod concoquere nunquam potuit, evenerunt, Adriani pontificatum spectant. Hoc enim pontifice, Carolomanni filios qui apud eum cum matre Gilberga erant consecrari Franciae reges machinabatur, ut Carolo negotium 265 facesseret viresque (0244A)illius divideret: tametsi hujusmodi fallendi artibus non Carolo, sed sibi damnum intulit, idque maximum; nam regnum et libertatem amisit, ut ostendam, cum venero ad Adriani epistolas. Ad pontificiam vero ditionem quod attinet, tum in veteri dominio, tum in novo per Francorum regem Pippinum concesso serere discordias, easque alere, per id silentium nunquam destitit. Continuis siquidem molitionibus palatina officia, penes quae reipublicae administratio erat, aut avertere a pontifice, aut e medio tollere meditabatur: quae res urbem ipsam simultatibus et poenis implebat. Pejora in Exarchatu et Pentapoli Desiderii artibus evenerunt. Nam Sergio Ravennae archiepiscopo vita functo an. 770, et Leone canonice electo, Michaelius Langobardi praesidio fultus eam sedem invasit « per unius anni circulum et eo amplius, » ut est apud Anastasium in Vita Stephani III. Rem narrare juvat Adriani verbis (ep. 93, al. 71) quae sunt valde perspicua: « Quando praedictus Sergius archiepiscopus obiit, per suam arrogantiam Michaelius praesumptor invadere (0244B)ausus fuit ecclesiam Ravennatem, et per auxilium Desiderii saevissimi regis ipsam enormiter invadens ecclesiam diu detinebat, et a suo proprio rectore destituta atque viduata manebat. Tunc ad decessorem nostrum sanctae recordationis domnum Stephanum papam praedictus Hucbaldus a vestra directus regali excellentia pro caeteris causis, ab eodem praefato domno Stephano papa per vestrum a Deo roboratum regale adminiculum Ravennam missus est, eumdem praefatum Michaelium invasorem ex ipsa Ravennate ecclesia expellendum, et hic Roma tanquam transgressorem sacrorum canonum deferendum. »

X.
Itaque Desiderius, qui nullam legitur civitatem invasisse quae ditionis esset sanctae sedis, duo praecipue praestitit Stephano III pontifice: nihil unquam restituit eorum, quae juris erant ejusdem apostolicae sedis, et dissidiorum auctor semper fuit. Inde maximum supervenit incommodum pontifici in ea ditionis suae parte quam Pippinus donaverat. Caput siquidem (0244C)Exarchatus Ravenna, utcumque hostilem invasionem non esset passa, subditorum injuriis ac depopulationi fuit obnoxia. Nam Michaelius, ubi se vidit sacrilegae ordinationis omni spe dejectum esse ab Stephano, « plurima munera Desiderio Longobardorum regi, et cimelia, et ornatus ipsius ecclesiae cum aliis speciebus brachio forti » invasionem annua majorem tutatus est, ut tradit auctor apud Anastasium. Neque Exarchatus tantum princeps civitas hujusmodi defectionis speciem induit, sed etiam Pentapolis praecipua urbs Ariminum eadem ex 266 causa cum Langobardis societatem iniit contra pontificem, ut docet idem auctor: « Congregans inde, inquit, nefandissimus Mauritius exercitum una cum consilio Desiderii Longobardorum regis properavit, et ingressus est Ravennam, et brachio forti elegit ipsum Michaelem, et in episcopium Ravennatis Ecclesiae introduxit, et Leonem archidiaconum, qui electus erat in archiepiscopatus ordinem, Ariminum deportantes ibidem arcta custodia (0244D)mancipatum idem Mauritius detineri fecit. » Quid igitur faceret pontifex tanta in rerum perturbatione utriusque provinciae? In Franciam se verteret? At vulnus inde altius apostolicae auctoritati inflictum erat: nam Carolus filiam Desiderii invito pontifice uxorem duxerat, nuptiasque mater conciliaverat. A Petro itaque apostolorum principe auxilium exspectandum erat, qui provincias sibi oblatas, numine sic volente, vindicaret. Quod plane contigit post annuam invasionem, ac proinde sub finem anni 771.

XI.
Nam Carolus matrimonii rati solutionem quaerens ab apostolica sede, qua de re videndi auctores apud Pagium (an. 771, n. 2) missos suos Hucbertum et Collegas Romam direxit. Ita scilicet accipi oportet illud Adriani supra allatum: pro caeteris causis; non enim ait, pro justitiis faciendis, aliove usus est loquendi genere, quod rerum sanctae sedis curam innuat. Faustissimum id principium inimicitiae Langobardorum regis, de cujus filia repudianda agebatur, (0245A)opportunam obtulit occasionem Stephano, ut utramque provinciam veram defectionem spectantes in ordinem redigeret, sublato schismate: quare ab iisdem regiis missis, qui beneficia petituri advenerant, beneficium ipse ultro petiit, quod ex Adriani ore audivimus, sicque duci Ariminensi Mauritio, invasori Michaelio, et Desiderio regi Stephanus pontifex, qui paulo post suum obiit diem, illusit. Caeterum ex hucusque dictis colligitur, quod ante Caroli unius regnum, qui subjugatis Langobardis atque eorum rege sublato, eam Italiae partem monarchiae Francorum adjecit, neque in Romana provincia, neque in Exarchatu et Pentapoli cessatum unquam est ab invasione, et metu. Ac de Stephani III epistolis jam satis.
XLVI. 267 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM, ET EJUS PRAECELSAM GENITRICEM DIRECTA, De Christophoro et Sergio filio ejus, qui cum Dodone et caeteris Francis Stephanum papam interficere conati sunt .( An. Dom. 769, Cod. Car. XLVI, chron. 45.)
(0245B)

ARGUMENTUM.--Bertradae reginae viduae et Carolo regi nuntiat per regios missos se in vitae discrimen pene incurrisse a conjuratis cum Dodone misso Carolomanni, Christophoro primicerio, et Sergio ejus filio. Incolumem esse servatum a Desiderio, qui Romae erat, et plene integreque restituerat omnes justitias sancti Petri, ut missorum ore melius intelligent. Christophoro et Sergio oculos, se inscio, avulsos esse: causas tanti sceleris in unum Dodonem rejecit.

Domnae religiosae filiae Bertradae, Deo consecratae, seu domno excellentissimo filio Carolo regi Francorum et patricio Romanorum, Stephanus papa.

(0245C)Cum magno dolore et gemitu cordis, tribulationis atque mortis periculum quod nobis per sequaces diaboli jam eveniebat, ecce subtilius per has nostras apostolicas syllabas a Deo consecratae religiositatis (0246A)vestrae atque praecellentissimae Christianitatis tuae auribus intimare studemus, eo quod nefandissimus Christophorus, et Sergius nequissimus ejus filius, consilium ineuntes cum Dodone misso germani tui Carlomanni regis, nos interficere insidiabantur. Unde cum eodem Dodone et 268 ejus Francis, cum aliquibus eorum nequissimis consentaneis aggregantes exercitum super nos, in Lateranensium sanctum patriarchatum, cum armis ingressi sunt, confringentes et januas atque omnes cortinas ipsius venerandi patriarchii lanceis perforantes, atque intus in basilicam domni Theodori papae, ubi nullus ausus est aliquando, vel etiam cum cultro ingredi, tum loricis et lanceis ubi sedebamus introierunt, sicque ipsi maligni viri insidiabantur nos interficere; sed omnipotens (0246B)Deus cernens rectitudinem cordis nostri, quod nulli unquam malum cogitavimus, de eorum nos eripuit manibus, et vix per multum ingenium, dum hic apud nos excellentissimus filius noster Desiderius Langobardorum rex, pro faciendis nobis diversis justitiis beati Petri existeret, per eamdem occasionem valuimus cum nostro clero refugium facere ad protectorem vestrum; et continuo direximus nostros sacerdotes ad eosdem malignos Christophorum atque Sergium, ut ab eadem iniquitate, quam pertractaverant nobis ingerere, resipiscerent, et ad nos ad beatum Petrum properarent. Illi mox, ut audierunt, de praesenti cum Dodone et ejus Francis, turmas facientes et portas civitatis claudentes, fortiter resistebant et nobis comminabantur, atque in civitatem (0246C)nos ingredi minime permittebant; et dum in eadem perfidia 269 permanerent, et cognovisset universus noster populus eorum iniquum consilium, de praesenti eos dereliquerunt, qui etiam et plures per (0247A)murum descendentes ad nos properaverunt. Alii vero portam civitatis aperientes, ad nostri progressi sunt praesentiam, et ita ipsi maligni viri coacti atque nolentes ad nos in ecclesia sancti Petri sunt deducti; quos interficere universus populus nitebantur, et vix de eorum manibus eos valuimus eripere; et dum infra civitatem, nocturno silentio, ipsos salvos introducere disponeremus, ne quis eos conspiciens interficeret, subito hi qui eis semper insidiabantur super eos irruentes eorum eruerunt oculos, Deo teste dicimus, sine nostra voluntate atque consilio.

Unde magno dolore nostrum atteritur cor, et credite nobis, a Deo consecrata filia, atque excellentissime fili, nisi Dei protectio, atque beati Petri apostoli, et auxilium excellentissimi filii nostri Desiderii (0247B)regis fuisset, jam tum [ Lamb., tam] nos quamque noster clerus, et universi fideles sanctae Dei Ecclesiae et nostri, in mortis decidissemus periculum. Ecce quantas iniquitates et diabolicas immissiones hic seminavit atque operatus est praedictus Dodo, ut qui debuerat in servitio beati Petri et nostro fideliter permanere, ipse e contrario animae nostrae insidiabantur [ Lamb. Gent., insidiabatur], non agens juxta id quod a suo rege illi praeceptum est, in servitio beati Petri et nostra obedientia fideliter esse permansurum; et certo credimus, quod dum tanta ejus iniquitas ad aures excellentissimi filii nostri Carlomanni regis pervenerit, nullo modo ei placebit, in eo quod in tantam deminorationem atque devastationem sanctam Dei Ecclesiam is Dodo cum praefatis (0247C)suis nefandissimis sequacibus cupiebat deducere; et ideo nostras tribulationes et angustias atque pericula a Deo institutae religiosissimae Christianitati tuae atque excellentiae vestrae innotuimus, quoniam profecto omnipotens Deus credentes in se et confidentes in ejus misericordia non dereliquit.

Agnoscat autem Deo amabilis religiositas vestra, atque Christianissima excellentia tua, eo quod in nomine Domini bona voluntate nobis convenit cum praefato excellentissimo et a Deo servato filio nostro Desiderio rege, et omnes justitias beati Petri ab eo plenius 270 et in integro suscepimus; tamen et per vestros missos de hoc plenissime eritis satisfacti. Deus autem omnipotens sua vos protectionis (0248A)dextera circumtegat, et praesentis regni gubernacula aevis [longaevis] atque prosperis temporibus perfrui annuat, et aeterna praemiorum gaudia multipliciter faciat adipisci. Incolumem religiositatem vestram atque excellentiam tuam gratia superna custodiat.

===XLVII. 271 ITEM EPISTOLA STEPHANI PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM, ET EJUS PRAECELSAM GENITRICEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones, et collaudans Itherium [Lamb., Ittherium] abbatem, et postulans ut ei digna retributio pro suo certamine fieret.( An. Dom. 769, Cod. Car. XLIV, chron. 46.)

ARGUMENTUM.--Iisdem scribit per Itherium missum regium, qui cum sociis advenerat pro exsequendis justitiis sancti Petri, multa prosequens laude eumdem (0248B)Itherium, quod continuo se contulerit ad recuperandum patrimonium Beneventanum; eumdemque ut beato Petro et regibus fidelissimum liberalitati eorum commendat.

Domnae religiosae filiae Bertradae Deo sacratae, seu domno filio Carolo regi Francorum et patricio Romanorum, Stephanus papa

Dum tantos [ Lamb., Gent., tantis] beneficiorum in diversis apostolicis causis atque utilitatibus a vobis, cumulatis suffragiis, nimia jucunditatis laetitia, sancta spiritalis mater vestra, universalis Dei Ecclesia relevata exsultat, nulla, ut opinor, oris assertio ad referendas sanctissimae religiositati vestrae atque Christianissimae praecellentiae tuae gratiarum laudes sufficere valebit; sed tamen licet digna vobis, ab hominibus pro tanto vestro pio opere rependi non possit (0248C)vicissitudo, verumtamen misericors Deus noster, qui potens est, et scit bonis bona reddere, ipse copiosam laborum vestrorum vobis 272 coelestium retribuet praemiorum recompensationem; sed et nostra sincera cordis habita erga vos affectio, sedulo pro vobis divinae non desistit majestati orationum persolvere vota

Itaque praesens Itherius, religiosus ac prudentissimus vir, et revera noster et vester sincerus fidelis, quem cum suis concomitibus et reliquis vestris missis pro exsequendis faciendisque justitiis fautoris vestri beati Petri direxistis, ad nos conjungens, illico in partes Beneventani profectus est Ducatus, pro recolligendo illis in partibus sito patrimonio ejusdem (0249A)protectoris vestri apostolorum principis, qui videlicet solertissimus vir, in omnibus secundum vestram nostramque decertavit voluntatem, suique laboris constantiam, juxta ut a vobis illi praeceptum est, in ipsis apostolicis exhibuit utilitatibus, unde nimis cor nostrum in ejus defensionis [ Lamb., indefesso] certamine et firma operationis perseverantia laetatum est, quia profecto, secundum quod coelestis muneris gratia, magnae scientiae illustratur prudentia, piis quoque meritis atque immutilatae fidei decoratur integritate, tantam in eo reperimus fidelitatem in vestro nostroque servitio, quantam diutissime nostra ardentius de eo optabat agnoscere mens.

Unde maximas atque innumerabiles gratiarum actiones religiosissimae sobrietati vestrae, atque (0249B)[quasi] praesentialiter Christianissimae excellentiae tuae referimus; et ideo obnixe tanquam praesentialiter, benignitatem vestram petimus, ut amplissimam favoris vestri gratiam atque largitatis munificentiam, et dignam consolationem eidem religioso viro, pro ejus laborioso certamine, quod in vestro atque nostro, ut dictum est, apostolico servitio exhibuit, impertire jubeatis; quatenus sicut ab omnipotenti Deo, intercedente beato Petro, 273 digna operis ejus in coelestibus regnis exarata fertur remuneratio, ita et a vobis consolationis consequatur opem.

Omnipotens autem Deus noster, sacris apostolorum principum interventionibus, sua vos circumtegat gratia, et praesentis vitae prospera, et aeterna felicitatis (0249C)vobis multipliciter tribuat gaudia. Incolumem religiositatem vestram, atque excellentiam tuam gratia superna custodiat.

===XLVIII. 274 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM ET CAROLOMANNUM REGES DIRECTA,=== 

In qua continentur uberrimae benedictiones et pro eorum fraternitatis concordia gratiarum actiones, et de justitiis sancti Petri .( An. Dom. 770, Cod. Car. XLVII, chron. 47.)

ARGUMENTUM.--Regiis acceptis litteris Caroli et Carolomanni per Gauzibertum episcopum, Fugbertum religiosum, Ansfredum et Helmgarium eorum missos, compositae inter eos discordiae, ac pristini (0249D)amoris invicem stabiliti, utrique gratulatur, petens ut quae cum patre promiserant beato Petro exsequantur et justitias plenarie reddi curent. Multa ab eorum missis audituros; nulli credendum qui redditas (0250A)justitias dixerit. (Quod probat epist. 45 datam esse ex Desiderii voto.)

Domnis excellentissimis filiis Carolo et Carolomanno regibus Francorum et patriciis Romanorum, Stephanus papa.

Benedictus Dominus Deus noster, pater misericordiarum et Deus totius consolationis, qui consolator et propitiator existit omnium invocantium eum in veritate. Ipse enim redemptor noster preces clamantium ad se exaudiens moerentium tribulationes ad gaudium convertit; quod certe nunc in nobis atque universo peculiari populo sanctae Dei Ecclesiae ejus, divinae pietatis clementiam et misericordiae benignitatem cernimus esse diffusam, in eo quod nostrae orationis vota exaudiens et moeroris nostri lamentationem (0250B)quam usque hactenus habuimus ex ipsa divisione discordiae, quam antiquus hostis, inimicus pacis, intra vestram fraternitatem immiserat: nunc, Deo propitio, eodem pestifero aemulo confuso, in communem dilectionem et concordiam, ut vere uterinos et germanos fratres, 275 vos connexos esse discentes, in magnam laetitiam convertere dignatus est.

Itaque, praecellentissimi filii, magni victoriosissimi reges et Dei providentia nostri Romanorum patricii, conjungentes ad nos fidelissimi ac solertissimi vestri missi, scilicet Gauzibertus reverendissimus et sanctissimus frater moster episcopus, atque Fuchbertus religiosus, et Ansfredus, seu Helmgarius (0250C)gloriossimi vestri, detulerunt nobis honorabiles et nimis desiderabiles syllabas vestras a Deo instituta regali potentia directas; per quas innotuistis, contentionis rixas ac litigia inter vos versata fuisse, sed, annuente Domino, nunc ad veram dilectionem, et unitatis concordiam, et fraternum amorem conversi exstitisse videmini; quo audito, magno gaudio atque laetitia, una cum universo populo nostro istius provinciae a vobis redemptae, repleti sumus, et gemina festivitatis gaudia peregrimus, immensas Deo nostro omnipotenti referentes gratiarum actiones, atque victricem ejus clementiam collaudantes, consona cum prophetica voce cantantes atque dicentes: Benedictus es, Domine Deus noster, et benedicta omnia opera tua; ecce enim nunc gaudet Deus noster in coelis, (0250D)gaudet et universus chorus angelorum, et in terra etiam cunctus exsultat populus Christianus, et solus diabolus, inimicus pacis et discordiae seminator, luget dum victum se esse et superatum conspicit: non (0251A)enim aliter fidelium mentes existimare poterant pervenire, quam quod nunc factum esse gaudemus, si Deus omnipotens illam pacem et fraternam dilectionem in vobis multiplicet, et multiplicatam corroboret, quam suis donavit sanctis apostolis. Unde de vestra unitate etiam sancta spiritalis mater vestra, Dei Ecclesia, et ejus universus populus exsultat. 276 Nam si vero si et in his ipsis vestris ferebatur apicibus tota vestra virtute vos esse decertaturos, pro exigendis justitiis protectoris vestri beati Petri et sanctae Dei Ecclesiae, atque ea promissione amoris, quae a vestro pio genitore, sanctae recordationis, domno Pippino, eidem principi apostolorum et ejus vicariis facta est, pollitici estis esse permansuros, et plenarias justitias sanctae Dei Ecclesiae atque ejus exaltationem (0251B)esse operaturos. Et quidem nos, excellentissimi filii, Christianissimi magni reges, omnino de hoc certi atque in omnibus satisfacti sumus, quod nulla hominum suasio aut thesaurorum copiosa datio vos poterit declinare, aut ab eadem vestra promissione, quam beato Petro spopondistis, quoquomodo immutare, tamen nunc firmitatem vestram comprobavimus, dum non corruptori et fragili homini, sed Deo omnipotenti et ejus apostolorum principi placere procurastis. Unde obnixe, tanquam praesentialiter, petimus, et coram Deo vivo, qui vos regnare praecepit, conjuramus excellentiam vestram, ut plenarias justitias beati Petri, sub nimia velocitate, secundum capitulare quod vobis per praesentes vestros fidelissimos missos direximus, exigere, et beato Petro (0251C)reddere jubeatis: sicut et vestra continet promissio, et omnia quae beato Petro et ejus vicariis, cum vestro sanctae memoriae progenitore [ Lamb., pio genitore] promisistis, adimplere dignemini, quatenus intercedente eodem principe apostolorum, perfectam ab omnipotenti Deo in praesenti vita et futura beatitudine suscipiatis [ Id. add. mercedem], post Deum in nobis [ Id., vobis] habemus fiduciam, et in vestro amore atque charitatis dilectione firmiter, usque ad animam et sanguinis effusionem, uno cum universo populo permanemus atque permanebimus. Tamen et de hoc, et de omnibus justitiis beati Petri praedictis vestris missis subtilius locuti sumus, 277 vestro regali culmini cuncta enarranda, et jam, sicut (0251D)terra sitiens imbrem praestolatur, ita vestrum auxilium et congruum effectum de nostris petitionibus postulamus.

Et videte, excellentissimi filii, quia obtestamur vos per tremendum diem judicii. Etiam beatus Petrus per nos vos adhortatur, atque obtestatur, ut sub nimia (0252A)velocitate ipsas justitias ejusdem principis apostolorum exigere a Langobardis jubeatis, fortiter eos cum Dei virtute distringentes, ut sua propria idem princeps apostolorum atque sancta Romana Ecclesia recipiat; nam si, quod non credimus, ipsas justitias exigere neglexeritis aut distuleritis, sciatis vos de istis rationem fortiter ante tribunal Christi eidem principi apostolorum esse facturos. Si quis autem vobis dixerit quod justitias beati Petri recepimus, vos ullo modo ei non credatis. Deus autem omnipotens sua vos dextera protegat, et victoriam vobis de coelo tribuat, suumque angelum ante faciem vestram mittat, qui vos praecedat, et inimicos vestros coram vestris prosternat vestigiis, atque a Deo instituti regni vestri terminos dilatet, et praesenti regno longaeviter (0252B)ac prospere gubernacula perfrui faciat; etiam et post hujus vitae longaevitatem coelestia vobis regna per infinita tribuat saecula possidenda.

XLIX. 278 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLOMANNUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones, et postulabat ut filium suum ex fonte sacri baptismatis suscipere mereretur ( An. Dom. 770, Cod. Car. XLVIII, chron. 48.)

ARGUMENTUM.--Beraldus abbas et Aubertus vir illustris missi Carolomanni hujus litteras afferentes, plura secreto retulerunt, quorum singulis pari modo respondit voce. In litteris se ait vehementer cupere ut regium filium recens natum sibi concedatur suscipere e sacro fonte; eique, reginae (0252C)uxori, atque eorum filiis, prospera cuncta ominatur.

Domno excellentissimo filio, Carolomanno, regi Francorum et patricio Romanorum, Stephanus papa.

Dum tantam piae considerationis gratiam atque efficacem solertiam creator noster omnipotens Dominus vestro mellifluo regali cordi pro defensione et exaltatione sanctae suae Ecclesiae infundere dignatus est, praecellentissime filii ac benignissime rex, idcirco opinatissimi nominis tui praeclara memoria et indita coelitus prudentia in toto orbe terrarum divulgata permanet, etiam in coelestibus regnis digna operum tuorum refulgent merita. Unde beatus es, bone Christianissime rex, quod quidem nos conspecta fidei tuae constantia, quam in apostolicis causis et nostri amoris fervore habere dignosceris, firmi in tua dilectione (0252D)permanentes, sedulo eidem nostro conditori, pro immensa vestra laetitia, et a Deo instituti regni vestri stabilitate, preces fundere nequaquam desistimus.

Interea conjungentes ad nos Beraldus, religiosus (0253A)abbas, et Audbertus, vir inluster, detulerunt nobis honorandas nimisque desiderabiles syllabas a Deo protectae excellentiae vestrae, quas cum 279 magno honoris affectu suscipientes atque relegentes, quae in eis ferebantur omnino agnovimus; sed et ipsi vestri fidelissimi missi, ea quae a vestra a Deo protecta excellentia injuncta habuerunt nobis subtilius retulerunt. De quibus sicut vestris fidelibus ad singula eis responsum reddidimus, vestro a Deo inspirato culmini liquido enarrandum.

At vero, quia amoris vestri fervor in nostris firmiter viget praecordiis, magna nobis desiderii ambitio insistit, praecellentissime regum, ut Spiritus sancti gratia scilicet compaternitatis affectio inter nos adveniat; pro quo obnixe quaesumus Christianitatem (0253B)tuam, a Deo institute bone rex, excellentissimeque fili, ut de praeclaro ac regali vestro germine, quod vobis Dominus pro exaltatione sanctae (0254A)suae Ecclesiae largiri dignatus est, in nostris ulnis ex fonte sacri baptismatis, aut etiam per adorandi chrismatis unctionem spiritalem suscipere valeamus filium, ut eadem, Deo prosperante, compaternitatis gratia in medio nostrum corroborata, magna laetitia, ex hoc tam nos quamque universus noster populus pariter relevati, exsultare valeamus in Domino.

Deus autem omnipotens, per quem reges regnant et principes imperant, suo vos protegat gratia, et victoriam vobis de coelo pro sua sanctae Ecclesiae defensione tribuat, atque longaevos et sospites in solio regni pariter cum excellentissima et Christianissima filia nostra regina, dulcissima vestra conjuge, et amantissimis natis conservare, et coelestis regni aeterna gaudia concedere 280 dignetur (0254B)possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

L. 281 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM ET CAROLOMANNUM REGES DIRECTA, Prohibendo atque cum nimiis adjurationibus obligando, ut de gente Langobardorum uxores minime acciperent .( An. Dom. 770, Cod. Car. XLV, chron. 49.)
(0255A)

ARGUMENTUM.--Carolo et Carolomanno regibus legat missos suos Petrum presbyterum et Pamphilum defensorem cum apostolicis litteris hortatoriis, quas prius in confessione sancti Petri posuerat, ibique sacrum fecerat, ut contra illas faciens esset anathema. Sententia earum est se audivisse Desiderii filiam nuptum iri eorum alterutri, quanquam legitimo uterque connubio junctus esset ex voluntate patris. Validissimae huic rationi adjungit alias: primo adversus gentem Langobardorum, in quam (0255B)zelo ductus fortasse plus aequo invehit; deinde majorum exempla, dum eorum pater Stephani II monitu a dimittenda eorum matre se abstinuit, et Gisilam eorum sororem Constantini imp. filio uxorem dare noluit; tertio promissa eorum etiam post mortem patris jurejurando sibi ipsi firmata per Sergium nomenclatorem, fideles nimirum se futuros beato Petro et pontifici, eorumque adversariis nunquam adhaesuros; denique ea quae conjugium cum perpetuis hostibus sanctae sedis necessario consecutura essent, videlicet ecclesiasticae ditionis exitium. Postea sancti Petri nomine ac totius cleri et populi Romani eos obtestatur, ne suas uxores dimittant, ut Desiderii filiam ducant, nec Gisilam jungant Desiderii filio: sed potius eum regem compellant reddere sanctae sedi quae, saepius promissa, nunquam restituerat.

Domnis excellentissimis filiis Carolo et Carolomanno (0255C)regibus Francorum et patriciis Romanorum, Stephanus papa.

Dum omnium electorum Dei praecipuam vitam et digna operum 282 merita, in nostram memoriam revolvimus, invenimus profecto nulla eos potuisse qualitatis diversitate ab eorum cordis statu, et pristina sponsionis constantia amoveri. Unde et variis antiqui hostis suasionibus ac blandimentis circumvallati, immutabiles in suae mentis firmitate constat permansisse, et ob hoc cum triumpho victoriae ad optata pertingere meruerunt gaudia. Et nimirum considerandum est, quia si quis, quibusdam suasionibus demulcitus, (0256A)victus fuerit, a recto confestim tramite, qui ducit ad vitam aeternam, per abrupta declinans devia recontendat [ire contendat], ut ex hoc in proclivem delabatur noxam; nam plerumque certum est, quia idem antiquus hostis per infirmam naturam fidelium mentes subripere nititur. Hinc est enim, quod olim primo homini in paradiso constituto, per infirmam mulieris naturam, pestiferis valuit suadere blandimentis divinum transgredi mandatum, et ob hoc dirae mortis humano generi irrepsit excidium: et ideo, praecellentissimi filii magni reges, tanto studiosius ejusdem molimini resistendum est, ne quemquam suis irretire valeat argumentis, quanto cernimus suis crebro insidiis ad decipiendum fidelium corda insistere.

(0256B)Itaque nostrae perlatum est notioni, quod certe cum magno cordis dolore dicimus, quod Desiderius Langobardorum rex, vestrae persuadere dignoscitur excellentiae, suam filiam uni ex vestra fraternitate in connubio copulare; quod certe, si ita est, haec propria diabolica est immissio, et non tam matrimonii conjunctio, sed consortium nequissimae adinventionis esse videtur. Quoniam plures comperimus, sicut divinae Scripturae historia instruimur, per alienationis injustam copulam, a mandatis Dei deviare, et in magno devolutos facinore: quae est enim, praecellentissimi 283 filii, magni reges, talis desipientia, ut penitus vel dici liceat, quod vestra praeclara Francorum gens, quae super omnes gentes enitet, et tam splendiflua ac nobilissima regalis vestrae potentiae (0256C)proles, perfida, quod absit, ac foetentissima Langobardorum gente polluatur, quae in numero gentium nequaquam computatur, de cujus natione et leprosorum genus oriri certum est. Nullus enim, qui mentem sanam habet, hoc suspicari potest, ut tales nominatissimi reges, tanto detestabili atque abominabili contagio implicentur: quae enim societas luci ad tenebras? aut quae pars fideli cum infidele (II Cor. VI)? Etenim, mitissimi et a Deo instituti benignissimi reges, jam Dei voluntate et consilio, conjugio legitimo, ex praeceptione genitoris vestri (0257A)copulati estis, accipientes, sicut praeclari et nobilissimi reges, de eadem vestra patria, scilicet ex ipsa nobilissima Francorum gente pulcherrimas conjuges, et eorum vos oportet amori esse adnexos.

Et certe non vobis licet, eis dimissis, alias ducere uxores, vel extraneae nationis consanguinitate immisceri; etenim nullus ex vestris parentibus, scilicet neque avus vester, neque proavus, sed nec vester genitor, ex alio regno vel extranea natione conjugem accepit; et quis de vestro nobilissimo genere se contaminare aut commiscere cum horrida Langobardorum gente dignatus est, ut nunc vos suademini, quod avertat Dominus, eadem horribili gente pollui. Itaque nullus, externae gentis assumpta conjuge, 284 innoxius perseveravit. Advertite, quaeso, (0257B)quanti qualesque potentes per alienigena conjugia a praeceptis Dei declinantes et suarum sequentes uxorum alienigenae gentis voluntatem, validis innexi excessibus, immensa pertulere discrimina. Impium enim est, ut vel penitus vestris ascendat cordibus alias accipere uxores super eas quas primitus vos certum est accepisse. Non vobis convenit tale peragere nefas, qui legem Dei tenetis, et alios ne talia agant corripitis. Haec quippe paganae gentes faciunt. Nam, absit hoc a vobis, qui perfecte estis Christiani, et gens sancta, atque regale estis sacerdotium; recordamini et considerate quia oleo sancto uncti per manus vicarii beati Petri, coelesti benedictione estis sanctificati, et cavendum vobis est ne tantis reatibus implicemini. Mementote hoc, (0257C)praecellentissimi filii, quod sanctae recordationis praedecessor noster Dominus Stephanus papa, excellentissimae memoriae genitorem vestrum obtestatus est, ut nequaquam praesumeret dimittere dominam et genitricem vestram, et ipse sicut revera Christianissimus rex ejus salutiferis obtemperavit monitis .

Nam et illud excellentiam vestram oportet meminisse, (0258A)ita vos beato Petro et praefato vicario ejus, vel ejus successoribus spopondisse, se amicis nostris amicos esse et se inimicis inimicos, sicut et nos in eadem sponsione firmiter dignoscimur permanere: et quomodo nunc contra animas vestras agere contenditis, et cum nostris inimicis conjunctionem facere vultis, dum ipsa perjura Langobardorum 285 gens semper Ecclesiam Dei expugnantes, et hanc nostram Romanorum provinciam invadentes, nostri esse comprobantur inimici? Itaque et hoc peto, ad vestri [vestram] referre studete memoriam, eo quod dum Constantinus [Copronymus] imperator nitebatur persuadere, sanctae memoriae, mitissimo vestro genitori, ad accipiendum conjugio filii sui germanam vestram, nobilissimam Gisilam, (0258B)neque vos aliae [alii] nationi licere copulari, sed nec contra voluntatem apostolicae sedis pontificum quoque modo vos audere peragere; et quam ob causam nunc contra apostolica mandata et voluntatem vicarii apostolorum principis agere conamini, quod nunquam vester pater perpetravit? An nescitis quod non infelicitatem nostram, sed beatum Petrum, cujus, licet immeriti, vices gerimus, spernitis? Scriptum est enim (Matth. X; Luc. X): Qui vos recipit, me recipit; et qui vos spernit, me spernit. Recordamini, peto, excellentissimi filii, quomodo vos fide [ Bar., vobis fideliter] dicere visus est praefatus vester domnus ac genitor, promittens in vestris animabus, Deo et beato Petro atque ejus vicario antefato, sanctae recordationis, praedecessori (0258C)nostro domno Stephano papae, firmiter debere vos permanere, erga sanctae Ecclesiae fidelitatem, et omnium apostolicae sedis pontificum obedientiam, et illibatam charitatem, et postmodum praedecessori nostro domno Paulo papae, eadem vos, una cum eodem vestro genitore, certum est plerumque per missos et scripta promisisse, et post decessum antefati sanctae memoriae patris vestri, et vos ipsi (0259A)saepius tam per vestros missos quamque per litteras, simulque et per Sergium, fidelissimum nostrum nomenculatorem, et per alios nostros missos nobis spopondistis, in eadem vos vestra promissione, sicut 286 genitor vester, circa sanctam Dei Ecclesiam et nostram fidelitatem esse perseveraturos.

Sed et illud quaeso ad vestram referte memoriam, qualiter vos praefatus Dominus Stephanus papa, in suo transitu, per sua scripta sub terribili adjuratione adhortari studuit, firma stabilitate vos esse permansuros erga dilectionem sanctae Dei Ecclesiae, et illibatam charitatem apostolicae sedis pontificum; et omnia vos adimplere juxta vestram eidem Dei apostolo adhibitam sponsionem, et nunc [ Fors., ubi est] ista est vestra promissio. O quantum (0259B)laborem sustinuit idem praecipuus ac beatissimus pontifex, qui ita imbecillis existens, tanto se exhibuit prolixi itineris periculo, et nisi Dominus praesto fuerit, in vacuum ejus labor deducetur, fuitque nobis iter illud, quod ibidem idem noster praedecessor in Franciam properavit, in magnam ruinam, dum nostri inimici plus nunc quam pridem in superbiae ferocitatem elevati sunt; et ecce quod verebamur evenire cernimus, conversaque est nostra laetitia in luctum, et facta sunt novissima mala pejora prioribus, et unde exspectabamus nobis lumen oriri, eruperunt tenebrae.

Quapropter et beatus Petrus, princeps apostolorum, cui regni coelorum claves a Domino Deo traditae sunt, et coelo ac terra ligandi solvendique (0259C)concessa est potestas, firmiter excellentiam vestram, per nostram infelicitatem, obtestatur, simulque et nos una cum omnibus episcopis, presbyteris, et caeteris sacerdotibus, atque cunctis proceribus, et clero sanctae nostrae Ecclesiae 287 abbatibus etiam et universis religiosis divino cultui deditis, seu optimatibus et judicibus vel cuncto nostro Romanorum istius provinciae populo, sub divini judicii (0260A)obtestatione vos adjuramus, per Deum vivum et verum, qui est judex vivorum et mortuorum, et per ejus ineffabilem divinae majestatis potentiam atque per tremendum futuri judicii diem, ubi omnes principes et potestates, et cunctum humanum genus, cum tremore assistere habebimus, nec non et per omnia divina mysteria, et sacratissimum corpus beati Petri, ut nullo modo quisquam de vestra fraternitate praesumat filiam jam dicti Desiderii Langobardorum regis in conjugium accipere. Nec iterum vestra nobilissima germana Deo amabilis Gisila, tribuatur filio saepe fati Desiderii, nec vestras quoquo modo conjuges audeatis dimittere; sed magis recordantes quae beato Petro apostolorum principi polliciti estis, viriliter eisdem nostris inimicis (0260B)Langobardis resistite, distringentes eos firmiter, ut propria sanctae Dei Ecclesiae [ Lamb. add. et] Romanae reipublicae reddere debeant, eo quod omnia quae vobis polliciti sunt transgredientes, nos quotidie affligendo et opprimendo non cessant; etiam quia aliquid nobis reddere minime sunt inclinati; etiam et nostros invadere fines noscuntur, et tantummodo per argumentum in praesentia de vestris missis simulant justitias nobis facere. Nam nihil ad effectum perducitur, et quidquam ab eis de nostris justitiis nequaquam recipere valuimus.

Unde ecce, ut cuncti nostri dolores subtiliter vestris auribus suggerantur, direximus nostros missos, videlicet Petrum dilectum filium nostrum presbyterum et Pamphilum defensorem regionarium sanctae (0260C)nostrae Ecclesiae, quos et de imminente 288 nobis tribulatione nec non et de singulis causis subtiliter informavimus, vestro regali intimandis culmini, et petimus ut solita benignitate eos suscipere, nostraeque petitioni vestras a Deo inspiratas aures accommodare dignemini, et amplissimam liberationem atque exaltationem sanctae Dei Ecclesiae, spiritalis matris vestrae, et istius a vobis redemptae provinciae defensionem (0261A)perficere jubeatis, ut perfectam remunerationem a justo judice Deo nostro, intercedente ejus principe apostolorum, beato Petro, suscipiatis.

Praesentem itaque nostram exhortationem atque adjurationem, in confessione beati Petri ponentes, et sacrificium super eam atque hostias Deo nostro offerentes, vobis cum lacrymis ex eadem sacra confessione direximus; et si quis, quod non optamus, contra hujusmodi nostrae adjurationis seriem agere praesumpserit, sciat se auctoritate domni mei beati (0262A)Petri, apostolorum principis, anathematis vinculo esse innodatum, et a regno Dei alienum, atque cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, et caeteris impiis aeternis incendiis concremandum, deputatum. At vero qui observator et custos istius nostrae exhortationis exstiterit, coelestibus benedictionibus a Domino Deo nostro illustratus, aeternis praemiorum gaudiis, cum omnibus sanctis et electis Dei, particeps effici mereatur. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

===289 DE ADRIANI XLIX EPISTOLIS COMMENTATIO PRAEVIA.===
(0261)

1.
(0261B)Quae duae res maxime attendendae erant in pontificiis hisce epistolis, summa libertas ordinationis Romani pontificis, et dominatio libera sanctae sedis in Urbe et ejus ducatu, ex hucusque allatis perspicuae sunt, ni fallor. Attamen luculentiores eaedem fient ex iis quae deinceps afferentur. Praeterea novae ditionis, seu Exarchatus et Pentapoleos, cujus infirma (0261C)semper fuit semperque meticulosa possessio ante exactos reges Langobardos, tum valido ac stabili nitentis fundamento, tum ingentibus hinc inde auctae incrementis monumenta certa spectanda restant in Adriani epistolis quae mox sequentur. Ex earum quoque nonnullis (ep. 70, 78, 82, al. 96, 72, 97) collectionis canonum, qua uti coepit sancta sedes octavo saeculo a Dionysiana diversae, clarior quam ex Zachariae decretali epistola (ep. 3, al. 5) cognitio suppetet. Denique, quod praecipue optandum erat, quaestionibus fere innumeris eruditorum elapsi labentisque saeculi praecipue adversus diploma Ludovici Pii, modus aliquis afferetur. Ea propter antequam de epistolis loquor, nonnihil dicam de consecratione Romani pontificis, de dominio Urbis et Romani ducatus, de incremento ecclesiasticae ditionis, ac de collectione canonum Romana, adversus praecipuas nuperorum aliquot scriptorum opiniones, quas aut caeca fides auctoribus magni nominis qui superiori aevo floruerunt, aut amor nimius, fortasse etiam (0261D)arbitraria interpretatio chartarum veterum, pepererunt. Tametsi capita ista singula ad easdem litteras referentur, imo ab iis profecta esse palam fiet sententias ipsas adhibendo, queis Adrianus regem Carolum instruens utebatur. Incipiam a consecratione.

II.
Libertatem canonicam consecrationis Romani pontificis satis superque comprobat interpontificium octo dierum. Nihilominus Dei optimi beneficio ad nos usque pervenit Adriani electio et consecratio, quam nefas est praeterire. Eruditos non latet quot ante Gregorium III necessaria erant post electionem, ut pontifex consecraretur: relatio de electione ad principem, alia ad exarchum, alia ad archiepiscopum Ravennae, alia ad judices Ravennae, alia demum ad apocrisarium Ravennae, plenae omnes demissarum precum, ut canonica electio confirmaretur: non enim aliter veniri ad consecrationem poterat (Diurn. Pontif. cap. 2, tit. 3 seqq.). Secus est de Adriani ordinatione, ut videre 290 est apud Mabillonium (0262B)(Mus. Ital. tom. I, par. II, pag. 38). Nam statim post decretum electionis aliquantulum varium ab eo quod exstat in Diurno, et solaecismis pro illa aetate scatens, haec sequuntur: « Explicit electio. Ipse etiam ven. Adrianus in initio ordinationis suae indiculum rectae fidei hujusmodi composuit: Ego Adrianus, etc., » ut in Diurno. Indiculum vero excipiunt (0262C)professio fidei scriptis mandata, et alia professio seu alloquium, quae et ipsae cum varietate aliqua habentur in Diurno; nam per totum octavum nonumque saeculum et sequentis partem obtinuerunt. Hujusmodi ordinatio libera moris fuit sanctae sedi post Gregorium III in successoribus, quos recensui in monito ad epistolas pseudopapae Constantini, Leonis III ordinationem haud praetermittens, quam hujusmodi fuisse nullum dubium. An quidquam mutatum fuerit, postquam a Leone ipso coronam imperialem Carolus assecutus fuit, explorandum esse jam dixi, ubi de diplomate Ludovici Pii sermo instituetur.

III.
Hic vero silentio praeterire non debeo ejusdem naturae esse monumentum unde Adriani ordinationem decerpsi, ac opusculum illud Joannis diaconi, quod consarcinatum aiebam ex variis antiquitatis frustulis. Ejus siquidem Mabillonius testatur se vidisse exempla duo in pervetustis totidem codicibus monasterii olim celebris Nonantulani, aliudque Romae. (0262D)Id autem non est satis ad detergendam imposturae notam monumento. Nam auctor monachus, quicunque is fuerit, catalogo sanctorum sui monasterii additurus Adrianum I, quem Mutinenses colere coeperunt VIII Idus Julias, de duobus Adrianis primo et tertio unum fecit, sicque traditionem istam antiquam, ut ait Pagius (an. 885, n. 2), sed falsam de Adriano I ibi sepulto, ad posteros emisit. Id Bollandistae etiam animadvertunt (ad d. 8 Jul.). Neque ulli eruditorum persuasum hodie est, Adrianum alium quam tertium Nonantulae sepultum esse. Hic enim Wormatiam invitatus a Carolo Calvo anno praedicto 885 (dum de episcopis aliquot deponendis, ac Bernardo filio ex concubina regni haerede instituendo pontificis auctoritate meditabatur), ut habent Annales Lambeciani (Script. Ital. tom. II par. II, pag. 95), defecit in itinere. Sic regis « fraudulenta consilia, aiunt Annales, Dei nutu dissipata sunt. Nam pontifex Romanus ab Urbe digressus, et Eridano (0263A)flumine transito, vitam praesentem finivit; sepultusque est in monasterio Nonantulas. » Apud Anastasium locus ipse indicatur: « Super fluvium Scultinna (Panarum) in villa, quae Viulzachara nuncupatur (sect. 642). » Quam villam Muratorius 291 deprehendit (Annal. 885) vocari hodie Sanctum-Caesarium, parumque inde dissitum territorii Mutinensis pagum Spilambertum, ubi Adrianus III diem obiisse dicitur: « In locum, qui Spinum Lamberti vocatur, vitam finivit VIII Id. Jul. et ad ecclesiam monasteriumque beati Silvestri, quod Nonantula dicitur, perductus honorifice sepultus est. » Post quae de Adriani primi rebus gestis pergit dicere, et Carolum Magnum cum Carolo Calvo confundens, historiam rerum duorum regum, totidemque pontificum absolvit.

IV.
Hujusmodi scribendi genus tanto cum posterorum incommodo, damnandum sane ac rejiciendum omnino est. Si qua autem monumenta interseruntur, (0263B)quorum fides aliunde integra peti possit, amplecti ea oportet, quod ego nunc facio ad consecrationis libertatem per ea tempora demonstrandam. Continuo igitur post decretum electionis, ordinationem, seu consecrationem fieri consuevisse argumento est indiculus, quem initio ordinationis emitti constat ex Anastasio (sect. 587) contra Joannem Ravennae archiepiscopum: « Nec mirum, inquit, cur postea ista fecerit, qui cautiones et indiculos, qui soliti sunt ab archiepiscopis Ravennatibus in scrinio fieri in initio consecrationis suae, more Felicis decessoris sui falsavit. » Perinde enim tum fieri tam in electione episcoporum quam in ordinatione pontificum, formulae ipsae docent, quae exstant in libro Diurno; hoc nihilominus cum discrimine, quod pontificia consecratio inter Kyrie eleison et Gloria in excelsis expediebatur; episcopalis non ita. Idcirco est apud Gratianum (Cap. Quod sicut, De electione, § Super eo ): « Quum solus Romanus pontifex, qui ante hymnum angelicum consecratur, et postmodum ipse missarum solemnia (0263C)incipit, et perficit consecratus, in die consecrationis suae valeat ordines celebrare. » Caeterum tam indiculum, quam duas sequentes professiones, in desuetudinem ivisse certum est, earumque loco adhiberi coeptam formulam, quam Garnerius (Diurn. p. 26) confert cum indiculo, de quo nuper. Ejus principium, Ego N. S. R. E. diaconus, vel presbyter, vel episcopus card. electus, necnon collegium coapostoli Pauli citra saeculum nonum illam differunt. Nam prima electio Rom. pontificis ex episcopo facta est, contra apostolicae sedis disciplinam, anno 891, cum Portuensis episcopus Formosus ab ecclesia sua violenter abstractus, et ad Petri cathedram evectus, horrida sui cadaveris depositione terrorem aliquandiu incussit caeteris, ne ex episcopali ordine illuc proveherentur. Collegium vero Pauli introductum fuit per idem tempus, tametsi doctrinae potius quam 292 auctoritatis ratio habita fuisse videatur. Paulum siquidem vas electionis electum a Christo Domino, (0263D)et doctoris gentium appellatione insignem, summae auctoritatis collegam esse datum Petro nec traditione, nec Scriptura, nec Patrum testimoniis comprobatur.

V.
Professionis apud Ivonem, Gratianum, Antonium Augustinum, et Baronium celebris modicam eam partem, qua Paulus introducitur, conferre cum indiculo, qui per nonum saeculum vigebat, abs re non erit. Indiculus igitur sic fluit: « Hanc verae fidei rectitudinem quam, Christo auctore tradente, per successores tuos atque discipulos usque ad exiguitatem meam perlatam, in tua sancta Ecclesia reperi, totis conatibus meis usque ad animam et sanguinem custodire, temporumque difficultates cum tuo adjutorio toleranter sufferre. » Professio vero, cujus aetatem Garnerius non recte constituit nono saeculo, eadem hunc in modum profert: « Sed verae fidei rectitudinem, quam Christo auctore tradente per te, et beatissimum tuum coapostolum Paulum, et per (0264A)discipulos successores vestros usque ad exiguitatem meam prolatam in tua sancta Ecclesia reperi, totis conatibus usque ad sanguinem custodire. » Alia profecto inveniuntur inter indiculum et professionem discrimina: illud vero prae caeteris notatu dignum videtur, quod ubi in indiculo sex tantum generalia concilia probantur, in professione octavum quoque accipitur, quod Adriano II celebratum est Constantinopoli anno 869. Quae res non minus posteriorem aetatem professioni quam indiculum in praefata consarcinatione existentem Adriano primo vindicat, ita ut auferatur omne dubium, quin anno 772 cum idem consecrabatur Romanus pontifex, continuo post decretum libere ordinatus fuerit.

VI.
Hinc est quod neque ad exarchum electionis sancti Zachariae decretum est missum; neque exstincto Exarchatu ad principem, Stephani II, neque Pauli fratris ejus, qui ante ordinationem schismate dilatam, societatis et amicitiae Francorum satagens, missos ac litteras de fraterna morte suique electione (0264B)ad Pippinum direxit; neque invasoris Constantini, qui, sacrilega consecratione peracta, scripsit pariter Pippino; nec denique Stephani III cui successit Adrianus, hujusque successoris Leonis III per totum octavum saeculum, annis sexaginta, aut Ravenna, aut Constantinopoli confirmatio decreti petita est. Decretum vero ipsum nullatenus immutari debere sancitum fuit ab Stephano eodem in concilio, de quo satis est dictum in Admonitione ad ejus litteras. Decreti verba valde perspicua haec sunt: « Et ita more solito decretum 293 facientes, et in eo cuncti pariter concordantes subscribere debent. » Et subjungit quod maxime attendi debet: « Hoc itaque et in aliis ecclesiis sub divini judicii obtestatione decernimus observandum. » Quare Adrianus Carolo regi ostendens (ep. 93, al. 71) adversus turbida quorumdam ingenia nullas ei partes esse in Ravennatis archiepiscopi electione: « Qui, ait, cum jucunditate decreti omnium manuum subscriptione roborati ad nostram (0264C)apostolicam sedem occurrebant, proprium sibi antistitem consecrandum, sicut et nunc canonice factum est. » Hactenus de consecratione ex monumentis certis in consarcinatione Nonantulana existentibus.

VII.
Ex dictis de summa libertate ordinationis Romani pontificis summa item libertas dominationis sanctae sedis in Urbe et ejus ducatu evincitur. Si enim obsequium omne erga exarchum quandiu stetit et postmodo erga principem desiit, nulla igitur Romanis cum imperio necessitudo fuit, Romanaeque ditionis administratio penes pontificem et Romanos erat. Nihilominus litterae Adriani hujusmodi dominationem luculenter adeo testantur, ut illationibus non sit opus ad rem tenendam. Jam vidimus sub ipsa initia patriciatus Pippini regis datumque ab eo diploma donationis Exarchatus et Pentapolis, antequam Stephanus II iniret civitatum possessionem, queri pontificem quod Langobardi aliquas civitates nostras in provincia Romana invaserint (ep. 8, al. 4). (0264D)Ita etiam successores, ubi de aliqua ex iis civitatibus loquuntur, nostras eas dicunt. Ex Adriani autem epistolis plurima ejusmodi suppetunt exempla. Hanc nostram Romanam civitatem (ep. 57, al. 59) appellat sedem regalis sacerdotii, ut civitatem nostram castelli felicitatis vocat unam ex Tusciae Langobardiae urbibus, quas donarat Carolus (epist. 55, al. 40). Nostros Romanos a calumnia vindicat, et naves Graecorum gentis in portu civitatis nostrae Centumcellensis comburi se fecisse ait littoribus infestas (ep. 63, al. 65). Eademque prorsus appellatione res in territoriis nostris sitas, et territoria nostra nominat, ubi de Exarchatu agit (ep. 83, al. 84) qua loca et res Romani ducatus. Insuper de ecclesiastica ditione iisdem loquitur vocibus, queis de amplissima ditione Caroli; perinde enim vestros fines, vestras partes, ac nostros fines, nostras partes utriusque dominii regiones appellat (ep. 84, al. 91). Summa est pari auctoritate pontifices dominatos esse in Urbe et ejus ducatu, (0265A)atque in exarchatu et Pentapoli, cujus rei testes sunt locupletissimi epistolae quas versamus. Discrimen tantummodo in utriusque 294 ditionis origine reperitur, nam Romana 25 fere annis antiquior est altera. Titulus quoque dominii est varius: nam Roma et ejus ducatus ex populorum voluntate in pontificis ditionem venit; exarchatus vero et Pentapolis ex donatione.

VIII.
Patriciatus voce Adrianus utramque ditionem luculente distinguit; Romanae enim patricium appellat Carolum, et exarchatus ac Pentapolis divum Petrum. (ep. 97, al. 85). Verba ipsa proferam: « Honor, inquit, patriciatus vestri a nobis irrefragabiliter conservatur, etiam et plus amplius honorifice honoratur; simili modo ipse patriciatus beati Petri fautoris vestri tam a sanctae recordationis domno Pippino magno rege genitore nostro in scriptis in integro concessus, et a vobis amplius confirmatus, irrefragabili jure permaneat. » Quidnam comparatione ista patriciatus Adrianus velit, per se patet. (0265B)Petrus enim in coelis habitans nonnisi protector aut defensor sui successoris in administratione provinciarum esse poterat. Talemque fuisse Carolum Romae et ducatus immensa testium integerrimorum serie comprobari posset; satis tamen erunt duo apud Ducangium in Glossario (V. Patricius ). In Capitulari 1, an. 769, et Aquisgran. an. 789, Carolus dicitur: « Rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae Ecclesiae defensor, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. » Hugo Flaviniacen. in Chron. p. 223: « Non debere regem imperatoris filium, qui non sine causa gladium portaret, qui Romanae reip. patricius, tutor et defensor esse deberet, tantam pati Ecclesiae Dei conculcationem. » Idcirco pontifex in laudata epistola eumdem honorem exigit a Carolo erga patriciatum divi Petri, quo ipse Caroli patriciatum prosequebatur. Deinde pergit dicere: « Quia sicut nos semper vestros homines suscipientes commonemus, ut in vera fide atque puritate cordis totis eorum viribus in vestro (0265C)maneant servitio, ita et vos simili modo quicunque ex nostris hominibus ad vos venerint, » etc. Nam summam eamdem fidem, ac benevolentiam erga apostolorum principem tutorem et defensorem donationis Pippinianae ab eo confirmatae servandam esse ait a Carolo, quam ipse Carolo servabat tutori ac defensori apostolicae sedis, ut perspicue Paulus I eum appellat: « Ecclesiae tutorem » (ep. 27, al. 37) et alibi passim protectorem ac defensorem nuncupari ostendi in notis ad hasce epistolas.

IX.
Quod si forte aliquando Carolus quidquam juris sibi arrogare tentavit pro sui patriciatus honore, ut suggestum ei fuerat ab 295 adversariis apostolicae sedis, pontifex suaviter restitit, suosque terminos patriciatum excedere non permisit. Rei exemplum suppetit ex iisdem Adriani epistolis (93, al. 71). Suggerebatur Carolo Ravennae archiepiscopum eligi debere coram misso regio. Negat pontifex, et ad patriciatus honorem quod attinet, « Nullus homo, inquit, (0265D)esse videtur in mundo, qui plus pro vestrae regalis excellentiae decertare moliatur exaltatione quam nostra apostolica assidua deprecatio; et sicut in nostris praecordiis nisibus totis ubique super omnes vos honoravimus et honoramus, ita amplius ac amplius honorem regni vestri praecellere omnibus, qui in mundo esse noscuntur: verumtamen et de ipsa benevolentia, quam in vestrum gerimus culmen honoris, in universo innotuit mundo, sicut nempe omnibus patet; quia die noctuque in confessione fautoris vestri beati Petri non intermittimus fundere preces. » Hujusmodi alia et in praedecessorum et in Adriani epistolis multa inveniuntur. Quare evidens est patriciatum, quem alibi videre est appellatum vestram regalem tuitionem (ep. 83, al. 84), in eo situm fuisse, ut sancta sedes defenderetur spe praemii coelestis (quod nostri aevi eruditis aliquot extra Italiam terrena sapientibus modicum videtur) et de adversariis victoriae in hoc mundo per sancti apostolorum (0266A)principis adjutorium, assiduis publicisque pontificis et Romanorum precibus ante ejus confessionem imploratum. Hac una spe illectos Pippinum et Carolum Francorum reges longe lateque amplificasse apostolicae sedis ditionem invenio; at dominii quidquam sibi aut arrogasse, aut reservasse, praeterquam in Spoleti et Tusciae ducatibus, nusquam legitur.

X.
Cum autem hujusmodi patriciatum Gregorius III exhibuisse dicatur Carolo Martello, et Stephanus II certissime contulerit Pippino ejusque filiis anno 754, ab iis igitur temporibus pontifex dominabatur Romae, quippe cujus defensionem Francorum regibus commendavit. Defensionem, inquam, non dominium: jus enim istud erat imperatorum, et caeremonia ipsa qua creabantur ab imperatore patricii, id patriciatus genus amovet ab Stephano II, qui primus omnium eo nomine insignes fecit reges Francos. Nec longe petenda eadem est, namque ex ipso Codice Carolino (ep. 91, al. 88) non obscurum exemplum suppeditatur, (0266B)ducis nimirum Beneventani Arichisii, qui ab imperatore eam dignitatem avebat assequi, tametsi morte praeventus spem fallacem reliquit Graecis. Imperator itaque « emisit illi 296 suos legatos, scilicet spatharios duos in ditionem Siciliae ad patricium eum constituendum, ferentes secum vestes auro textas, simul et spatham, vel pectinem, et forcipes, sicut illi praedictus Arichisus indui et tonderi pollicitus fuerat. » De hac dignitate ejusque indole plurima congessit Ducangius in Glossario quae ad rem non faciunt; plurima etiam Pagius (an. 740, n. 4 seqq.), Petri praesertim de Marca opiniones adoptans super patriciatu Romanae Ecclesiae. Ea vero nihil moror, quia falsa admiscentur veris, et quae vera sunt exaggerantur. Et sane in antiquis Francorum annalibus ab anno 741 ad 793 qui tanti apud omnes habentur (Canis. tom. II, part. II, p. 40), anno 754, haec referuntur: « Supradictus apostolicus Stephanus confirmavit Pippinum unctione sancta in regem (nam an. 740 a Bonifacio unctus erat) et cum eo (0266C)conjunxit duos filios dominum Carolum et Carlmannum in reges. » Perinde Fuldenses an. 753: « Honorifice exceptus apud Parisios, duos filios ejus Carlmannum et Carlum unxit in reges. » Cum iisdem congruentia apud Anastasium leguntur (sect. 244): « Christianissimus Pippinus ab eodem sanctissimo papa Christi gratia cum duobus filiis suis reges uncti sunt Francorum. » Post hujusmodi solemnem inaugurationem testis est hic Codex Carolinus, necnon Adriani gestorum scriptor apud Anastasium (sect. 294, 296) reges illos esse appellatos patricios. Id vero nominis seu dignitatis aut ex sacramento per eosdem reges emisso dum inungebantur se Romanam Ecclesiam defensuros, aut ex pacto inito cum pontifice ante unctionem provenerit, patricios eos Romanorum exinde fuisse nullum dubium; solemni autem caeremonia creatos nusquam reperitur. Ea propter qui ejusmodi patriciatui aliud tribuunt, praeter Romanae Ecclesiae defensionem, magno in errore versantur. (0266D)Et qui Romanum pontificem non vident principem sanctae reip. cujus defensionem contra Graecam impietatem et Langobardorum invasiones committit Franciae regibus, corporeis oculis mentisque acie capti esse videntur.

XI.
Nec Roma solum cum suo ducatu, sed exarchatus etiam et Pentapolis a Graecis impiis defecerant, adhaeserantque pontifici, ut dictum est alibi; attamen ditionis pontificiae partem eae provinciae non fecerunt, nisi post Pippini donationem, quae incrementi apostolicae ditionis initium fuit. Ea vero donatio, ut ex litteris praedecessorum Adriani didicimus, aliqua ex parte aut invasione aut detentione Langobardorum minuta, in sanctae sedis possessionem integram usque 297 ad annum 774 non pervenit, cum Caroli regis virtute subactis Langobardis, rege eorum Desiderio capto, filioque hujus Italia pulso, rerum potiti sunt Franci. Eginhartus de exitu belli Italici, quod Carolus Adriani precibus susceptum (0267A)eo anno confecit, ita loquitur (cap. 6): « Finis tamen hujus belli fuit subacta Italia, et rex Desiderius perpetuo exsilio deportatus, et filius ejus Adalgisus Italia pulsus, et res a Langobardorum regibus ereptas Adriano Romanae Ecclesiae rectori restituere: » Etenim Romam veniens primum omnium Pippini genitoris sui donationem non modo confirmavit, « sed super corpus beati Petri subtus Evangelia quae ibidem osculantur collocavit, » ut est apud Anastas. (sect. 319); et uti Adrianus Carolo in mentem revocat (ep. 54, al. 51) Ravennatis archiepiscopi audaciam accusans: « Dum ad limina apostolorum profectus es, ea ipsa spondens confirmasti, eidemque Dei apostolo praesentaliter manibus tuis eamdem offeruisti promissionem. » Et saepe alibi, quod patebit in notis. Quae autem de regno Langobardorum sui juris facto tum addiderit in suo diplomate non ita certum: nam quater omnino Carolus Romam venit, ter Adriano pontifice, an. 774, 781, (0267B)787, et semel Leone III, 800. Id certum, quod civitates Tusciae Langobardorum ad primam profectionem pertinent; anno siquidem 776 (ep. 55, al. 60), Adrianus nuntiat Carolo, Reginaldum Clusinum ducem hostilia commisisse in una ex iis civitatibus, quam nostram appellat. « Per semetipsum cum exercitu in eamdem civitatem nostram Castelli Felicitatis properans, eosdem Castellanos abstulit. »

XII.
Eadem occasione Carolum obtulisse beato Petro et Tusciam regalem quae a Lunis incipit, et Spoletanum ducatum, nullus dubito. Etenim de Spoletano ducatu perspicue loquitur Adrianus (ep. 56, al. 58) in suis litteris ad Carolum: « Quia et ipsum Spoletinum ducatum vos praesentaliter offeruistis protectori vestro beato Petro principi apostolorum per nostram mediocritatem pro animae vestrae mercede. » De Tuscia autem regali tametsi minus aperte loquitur tamen et petens removeri Clusinum ducem (ep. 55, al. 60), et duci Lucensi praecipiens ut Graecis (0267C)piratis sua navigia objiciat (ep. 63, al. 65) juris nescio quid in eo ducatu exercet, quod in reliquis Italiae regni partibus exercere non reperitur. Quamobrem integra donatio Caroli apud Anastasium designata per fines, « A Lunis cum insula Corsica, deinde in Suriano, deinde in monte Bardonis, deinde in Berceto, deinde in Parma, deinde in Regio, exinde 298 in Mantua atque in monte Silicis, atque provincia Venetiarum, et Istria; » integra, inquam, donatio inscite admodum uti falsa respuitur a nonnullis: quia nempe oblationis vocabulum anceps saepiusque adhibitum in Codice isto pro donatione, nullum videtur discrimen inferre inter ea quae divo Petro sunt oblata, supremo dominio retento, cujusmodi sunt ii ducatus Tusciae et Spoleti, atque illa quae una cum suprema potestate divo Petro ejusque successoribus sunt donata amplificandi ergo apostolicae sedis ditionem. Attamen quis de nulla eorum ducatuum civitate aeque sollicitos videns pontifices nullamque nostram appellare, discrimen non (0267D)sentit? Extra omnem aleam rem ponit diploma Ludovici Pii, quem unus tantum aut alter ex nostris scriptoribus commentitium ineptissime pronuntiavit: « Quando, inquit, idem pontifex (Adrianus) eidem (Carolo) de suprascriptis ducatibus, id est Tuscano et Spoletino, suae auctoritatis praeceptum confirmavit. Eo scilicet modo, ut singulis annis praedictum censum ecclesiae beati Petri apostoli persolvatur. » Itaque censum tantummodo ex iis ducatibus sancto Petro oblatis exigere debebant pontifices, nec de administratione quidquam ad eos pertinebat. At contra in Tuscia Langobardica (quidquid sit de ea Campaniae parte quae civitates a Carolo donatas continebat) et in territorio Sabinensi, quod serius ocius donatum fuisse ab eodem Carolo testantur Adriani litterae 67, 71, 72, 73, al. 69, 56, 76, 78, jus summum erat sanctae sedis, ut in exarchatu et Pentapoli: hae siquidem duae provinciae donationis erant Pippini a Carolo filio confirmatae et Langobardorum (0268A)regno exciso plenissime vindicatae; caetera omnia Caroli ejusdem donationem efficiunt.

XIII.
Hanc equidem Adriani litteris, quae mox sequentur, comprobatam per partes, cupio ut lector animo praecipiat integram ex charta divisionis regnorum Caroli inter filios. Ubi enim agit de regno Pippini inter fratres dividendo, si forte iis praemoriatur, ita decernit: « Ab ingressu Italiae per Augustam civitatem accipiat Carolus Eborejam, Vercellas, Papiam, et inde per Padum fluvium termino currente usque ad fines Regensium, et ipsam Regium, et Civitatem Novam, atque Mutinam, usque ad terminos sancti Petri. » Non alios hodieque habet sancta sedes. Prosequitur divisio: « Has civitates cum suburbanis, et territoriis suis, atque comitatibus, quae ad ipsas pertinent, et quidquid inde Romam pergenti ad laevam respicit de regno quod Pippinus habuit, una cum ducatu Spoletano, 299 hanc portionem, sicut praediximus, accipiat Carolus. Quidquid autem a praedictis civitatibus vel comitatibus (0268B)Romam eunti ad dextram jacet de praedicto regno, id est portionem quae remansit de regione Transpadana, una cum ducatu Tuscano usque ad mare Australe, et usque ad Provinciam, Ludewicus ad augmentum sui regni sortiatur. » Profecto qui ducatum Tuscanum hac in divisione nominari audit, quem totum in donatione per fines comprehendi vidit, paradoxum haec sapere arbitratur; secus si eum ducatum una cum Spoletano apostolorum principi oblatum meminerit, at supremo jure retento. Recte enim liberalitatem Caroli erga sanctum Petrum, cui oblatus fuerat, donationi insertus demonstrat, et merito inter provincias regni Ludovici recensetur, quia censu tantum soluto sanctae sedi, supremum jus regis erat. Itaque haec satis sint de incremento ecclesiasticae ditionis, quod infra enucleatius expendendum erit. De collectione enim canonum nonnihil dicam necesse est, quod Adriani litterarum auctoritate (70, al. 96; 78, al. 72, et 82, al. 97) quae ad (0268C)Zachariae epistolam animadvertebam, confirmet ipsamque collectionem prodat.

XIV.
Cum rex Carolus Romae primum fuit anno 774, ita enim cum melioribus sentiendum mihi videtur, tanti non habuit Adrianus temporalia negotia (licet male feriatus scriptor nuperus horum tantummodo et pontificem et regem sategisse autumet) ut praecipue de instauranda Gallicana Ecclesia non cogitarit. Ante annos triginta rem tantam coeperat Bonifacius Moguntinus: at provincias ecclesiasticas adeo turbatas invenit, ut parum ipse profecerit; neque Adriano pontificatum adepto ex metropolitis plures quam duo honorem pristinum assecuti fuerant. Quamobrem regi amico et pietate insigni duos exhibuit codices, qui ad rem tanti momenti perficiendam adjumento essent. Primus notitiam exhibebat provinciarum septemdecim, quae tum metropoles singulas, tum episcopales sedes unicuique subjectas numerando recensebat; cujus exemplum ex Cod. Vat. num. (0268D)1338, prodiit in lucem studio Emmanuelis a Schelestrate (de antiq. Eccl. tom. II, p. 643) cum hoc titulo: « Iste codex est scriptus de illo authentico, quem domnus Adrianus apostolicus dedit gloriosissimo Carolo regi Francorum et Longobardorum ac patricio Romanorum, quando fuit Romae. » Alter codex concilia sex generalia ante id temporis celebrata, et Graecorum canonum compendium continebat, ut docet titulus ex editione Labbei et aliorum, ac praecipue Canisiana elegantissima ex 300 recensione Basnagii (Ant. lect. tom. II, part. I, p. 266) qui est hujusmodi: « Incipit compendiosa traditio canonum Orientalium, sive Africanorum, quos beatus Adrianus papa in uno volumine cum superioribus conciliis ad dispositionem Occidentalium ecclesiarum Carolo Romae posito dedit regi Francorum et Longobardorum ac patricio Romanorum. » Primus quidem codex huc non spectat, nisi quatenus pontificis ac regis praecipuam sollicitudinem Ecclesiae Francorum (0269A)atque ecclesiasticae disciplinae instaurandae testatur,Zpontificis nimirum, quia eodem tempore « omnibus archiepiscopis et episcopis » encyclicam scripsit, « ut habeat unaquaeque metropolis civitates subditas, quas beatus Leo et alii praedecessores ac successores ipsius post Chalcedonensem synodum singulis metropolitis distinxerunt, » quemadmodum Bertherium monet metropolitam Viennensem (Labb., Concil. tom. VI, p. 1888), et quandiu vixit de eadem re egit cum Carolo. Quod vero ad hunc attinet, tot capitularia placita et episcoporum concilia, quae sunt perpetua religionis ac pietatis monumenta, nulla unquam oblivione delenda, quanta in sollicitudine ecclesiasticarum rerum semper fuerit optimus iste princeps ostendunt. De altero igitur codice de quo ad sancti Zachariae epistolam sum locutus, laudatae Adriani litterae me admonent ut dicam iterum.

XV.
Tres in iisdem canones laudari video ex conciliis Graecis, Chalcedonenses 18 et 21, ac primum (0269B)Antiochenum; illi a collectione Dionysiana non multum discrepant, si latina versio attendatur; secus, si numerandi ratio. Antiochenus versioni etiam propius accedit, at numeratio eadem ac priorum. Quare dubitari non potest quin apud sanctam sedem unumquodque concilium suam aciem duceret; ac proinde nulla dum collectio esset, qua uteretur ne in ecclesiasticis quidem judiciis, quod nono saeculo certe fieri Leo IV est testis, ut dixi ad laudatam epistolam Zachariae. Id confirmatur canone 8 codicis Africani in altera ex iis epistolis laudato (ep. 78, al. 72); non enim juxta canonem (ita enim appellabatur Romana collectio, cujus meminit Leo IV) seu juxta Breviarium Cresconii canon ille octavus appellatur Carthaginensis, quemadmodum fit etiam in compendiaria illa traditione Graecorum canonum Adriani, sed luculente Africanus. Cumque idem canon sit sextus concilii Carthaginensis II, si quis citatum ab Adriano diligenter cum codicis Africani 8 et Carthaginensis concilii 6 conferat, variantem hujus lectionem comperiet; (0269C)at tantam cum codice Africano convenientiam deprehendet, ut ne litterae quidem unius discrimen appareat. 301 Collectionem igitur seu codicem Africanorum canonum prae manibus habuit Adrianus, quem nos seri posteri Graeco Latinum habemus bis a Justello editum, et majori cum diligentia a Labbeo (Conc. tom. II, pag. 1041). Huc accedit ex duabus aliis epistolis multiplex comprobatio e Scripturae locis, et ex sanctis Patribus Athanasio, Gregorio Nazianzeno, Amphilochio, Gregorio Nysseno, Joanne Chrysostomo, Augustino, Hilario Pictaviensi, Leone Magno in sermonibus, Proterio ad Leonem de Paschate, Fulgentio, aliisque quorum auctoritates non referuntur.

XVI.
Quae cum ita sint, quanam collectione uterentur Romani pontifices octavo etiam saeculo patere arbitror. Sacra scilicet bibliotheca per bibliothecarium et scriniarios iis suppeditabat quae identidem necessaria erant. Nec dubitandum quin conciliorum (0269D)praesertim generalium ulla alia versio latina adhiberetur praeter eam quae in bibliotheca erat. Nam summa cum diligentia latine omnia facta esse testatur Anastasius in praefatione septimi concilii ad Joannem VIII: « Nulla ratione, inquit (Labb., Concil. tom. VII, p. 29) octava dicitur vel teneri poterit, ubi septima non habetur: non quod ante nos minime fuerit interpretata, sed quod interpres pene per singula relicto utriusque linguae idiomate adeo fuerit verbum e verbo secutus, ut quid in eadem editione intelligatur, aut vix aut nunquam possit adverti, in fastidiumque versa legentium pene ab omnibus hac pro causa contemnatur. » Et paulo infra de canonibus apostolorum loquens, verba ipsa usurpat Dionysii Exigui in praefatione ad suam collectionem, quare hanc ipsam in bibliotheca esse intelligimus. Hinc est quod canonem Antiochenum laudat Adrianus non multum discrepantem a Dionysiana versione; quod etiam de duobus Chalcedonensibus (0270A)facit, tanta licet similitudo cum Dionysianis non appareat. Etenim num petiti omnes fuerint ex Cresconiana collectione quae Dionysii versionem secuta est, an aliunde ex fonte eodem dimanantes, disquirere otiosum esset; nam certum scimus Graecos omnes canones, praeter quam conciliorum generalium, Dionysianae collectioni acceptos referri. Quaeri posset cur Chalcedonenses qui ad generale concilium attinent et ipsi Dionysianam collectionem sapiant? Qua super re Nat. Alexander vir doctissimus non leviter, nec semel erravit (saec. V, diss. 15, art. 4); nam Gelasium, Pelagium II et Gregorium Magnum, tanti nominis pontifices usos esse canonibus Chalcedonensibus contendit, non animadvertens laudari ab iis tres solos illos canones, quos Marcianus proposuit, Patresque confirmarunt in fine actionis 6 (Labb., Conc. tom. IV, p. 609) qui a versione Dionysiana 302 omnino discrepant, ut conferenti planum fiet. Eosdem ante octavum saeculum, ubivis laudatos, quantam ego diligentiam adhibuerim, prorsus alios (0270B)comperi ab iis qui in Dionysianam collectionem sunt relati.

XVII.
Cum vero iidem postmodum recensiti fuerint actione 15 inter caeteros locosque teneant quartum, tertium, et vicesimum, si octavo saeculo et sequentibus juxta versionem Dionysianam occurrant, non est mirandum: semel quippe accepta ab apostolica sede collectione Graecorum canonum, et tres Constantinopolitanos ac reliquos Chalcedonenses ab ea rejectos adhibere fas erat; et tres Chalcedonenses praedictos apud eamdem jamdiu celebres tam ex codice ejus concilii qui servabatur in bibliotheca, quam ex praedicta collectione usurpare erat licitum. At errat Hincmarus et cum eo Natalis, ubi sancti Gregorii, homil. 17 in Evang., locum, « sacri canones simoniacam haeresim damnant, » ad secundum Chalcedonensem referunt. Gregorius enim haud loqui hic videtur de canonibus conciliorum, sed de sacrae Scripturae auctoritate, quam Siricius, Innocentius, (0270C)aliique antiqui pontifices vocant regulam, ecclesiasticam regulam, apostolicam scripturam, apostolicas traditiones, apostolicos canones, ut notat P. Coustant. (Ad Siricii ep. 10, p. 699). Suntque argumento plures ejus Regesti epistolae (lib. VII, ep. 111; l. IX, ep. 40, 49, 50, 51, 53, 54, 55, 57; l. X, ep. 32, et l. XI, ep. 48): in earum quippe singulis de haeresi simoniaca loquitur Scripturae auctoritate, non secundi canonis Chalcedonensis. « Apostolica detestatione damnatam » ait ab ipsa origine; ab ipso apostolorum principe, « qui primam damnationis sententiam contra Simonem protulit; » eliminatam ab Ecclesia esse docet, et similia horum ubique profert. At ponamus Gregorium meminisse canonum conciliorum: nonne Sardicen., can. 2, legitur de ordinatione episcopi: « potuisse paucos praemio, et mercede corrumpi? » Nonne apostolorum can. 30 decernit: « Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus per pecunias hanc obtinuerit dignitatem, dejiciatur (0270D)ipse et ordinator ejus? » Non me latet sanctam sedem perinde apostolicos canones aversatam esse ac Chalcedonenses; quaedam tamen constituta pontificum inde clanculum profecta et Dionysius et Cresconius in sua quisque praefatione testatur.

XVIII.
At de Chalcedonensibus secus est. Nam praeterquam quod nullus eorum aut clanculum, aut propalam adhibitus ante octavum saeculum invenietur, Anastasius Bibliothecarius hujusmodi rerum testis integerrimus ita in epistola ad Joannem diaconum (Labbeus, Concil. tom. V, p. 1770) ad rem loquitur. « Ne videamur tam sanctam, tamque 303 reverendam synodum (VI generalem) accusare vel temere reprehendere, licere nobis opinamur de illa sentire. quae sanctos Patres nostros de Chalcedonensi magna synodo sensisse non ignoramus. Quorum unus, sanctus videlicet papa Gregorius, usque ad prolationem tantummodo canonum hanc suscipiendam fore signavit. » Etenim post actionem 14 legati pontificii sentientes (0271A)eadem adversus sanctam sedem tractanda esse, quae in reprobatis Constantinopolitani canonibus, discesserunt: quare Leo Magnus, quae acta erant ante actionem 15 probans, rejecit caetera. Cum vero a Gregorii III tempore Cresconii collectio usui esse coeperit, eaque Zacharias et Stephanus II Francorum disciplinam pessumdatam restituere conati sint, ac Stephanus III quinquaginta apostolorum canones suscipiendos esse decreverit, factum inde est ut Adrianus, apostolicae sedis antiquum morem non praetermittens, praedecessorum vestigiis insisteret. Animadvertendum tamen quod aut ipse, aut ex praedecessoribus aliquis canones Chalced. concilio addendos voluerit; cum sex generalia concilia, simulque compendium Graecorum canonum dedit Carolo ad instaurandam Franciae ecclesiarum disciplinam, generalia exhibuit integra cum suis canonibus: idcirco nec Nicaeni, nec Constantinopolitani, neque Chalcedonensis generalium conciliorum canon ullus (0271B)in eo compendio existit. Tametsi et in Dionysiana et in Cresconiana collectione, et in canone seu collectione apostolicae sedis, quae nono saeculo emersit, generalium quoque conciliorum canones recenseantur.

XIX.
Duas vero causas tantae varietatis esse nemo non videt. Primam quia nondum ulla erat sanctae sedi collectio propria, alteram quia ex sacra bibliotheca, quae concilia et privatas collectiones continebat, adeoque magnae collectionis instar erat, quidquid pro re nata opus esset decerni suppetebat. Quam rem (nequidquam se torquent antiquae alicujus collectionis Romanae assertores) perspicue probat altera ex his duabus causis. Et vero si sanctae sedi erat collectio propria, quidni canones tum generalium tum localium conciliorum simul collectos exhiberet pontifex, ut expeditiori quam fieri posset via Ecclesia illa instauraretur? Quidni localium canones, quos ab aliis omnibus generalium secrevit, integros saltem (0271C)traderet? Quia nempe Adriani tempore codex canonum, seu collectio, seu canon apostolicae sedis nondum emerserat. Idcirco integros tradit canones generalium conciliorum, cui rei Constantinopolitana ambitio nihil ut olim obstabat; at localium, quorum multi sanctae sedis disciplinae adversabantur, mutilos, emendatos, in compendium 304 redactos, aliquot etiam praetermissis exhibet. Praeterea principio Sardicensium et Africanorum canonum generali admonitione omnes, quicunque compendiariam eam seriem viderint, sic pro suprema auctoritate praevenit: « Sed in his omnibus illa sequi debemus, quaecunque a Nicaeno concilio et a sancta atque apostolica Ecclesia Romana non discrepare videmus. » Quidnam desiderari potest illustrius ad eludendos tot eruditorum conatus, qui veteris novique juris stabiliendi ergo ad tuenda sua, disputationibus fere immensis falsitati patrocinantur? Est tamen documentum aliud luculentius, quo parum caute adversarii utuntur in rem suam, liber videlicet Actorum Silvestri, (0271D)ejusque fetus duplex.

XX.
Silvestri Acta propugnare ineptum esset, nam eruditi omnes, praeque iis Baronius supposita agnoverunt (tametsi hic foede interpolata potius crediderit). Cum iisdem et ego sentio; at quid de iis fuerit Adriani aevo cur silentio praeteream non video. Gelasii decretum celebre a doctissimis viris jam saepe vulgatum, praecipue a Fontaninio in appendice ad Antiquitates Hortae (p. 317, ex Cod. Vat. n. 493, fol. 101) inter libros recipiendos eos Actus recenset his verbis: « Item Actus beati Silvestri apostolicae sedis praesulis, licet ejus qui conscripsit nomen ignoretur; a multis tamen in urbe Roma catholicis legi cognovimus, et pro antiquo usu multae haec imitantur Ecclesiae. » Jam vero Adriano pontifice, qui tribus ferme saeculis a Gelasio distat, non modo nihil immutatum erat; sed liber qui appellatur Canones apostolorum inter apocryphos rejectus in eodem decreto Gelasii, ab apostolica sede recipiebatur ex decreto Stephani (0272A)III, in concilio Lateranensi an. 769, de quo satis est dictum in superioribus. Quare iis Actis Adrianus libere usus est et in epistola (59, al. 49) ad Carolum Magnum, et in alia ad Constantinum et Irenem (Labb., Concil. tom. VII, p. 102) ut mox patebit. Interim ex suppositis hisce Actis, suppositum aliud opusculum profluxit, nempe Constitutum Silvestri in capita 20 distributum, cujus excerptum in libris Poenitentialibus Theodori Cantuariensis et Ecberti Eboracensis omnium manibus versabatur, quibus utique poenitentialibus libris usus erat Gregorius III in suo libello de Judiciis. Alia praeterea suppositio incertae aetatis, quam nihilominus Nat. Alexander et meliores critici Isidoro Mercatori tribuunt, nec Romae cognitam ante dimidium saeculi noni contendunt, ex Actis iisdem educta est, donatio videlicet seu edictum Constantini, quod genuinum fuit habitum a sancto Leone IX et aliquot successoribus per undecimum 305 Ecclesiae saeculum. Cumque haec duo opuscula ex eodem fonte (0272B)dimanarint, necessario eadem de baptismo Constantini et reliqua expresserunt. Hinc factum est quod scriptores minus cauti, fortasse etiam plus in sanctam sedem animosi, quos inter Annalista Italicus (an. 776) conclamatae hujus donationis meminisse Adrianum putant in laudata epistola ad Carolum, antequam donatio ista emergeret.

XXI.
At enimvero si Adrianus habebat ad oculos donationem illam ineptissimam, certe putida haec legerit: « Ecce tam palatium nostrum, ut praedictum est, quamque urbem Romam, et omnes totius Italiae et Occidentalium regionum provincias, et civitates praefato beatissimo pontifici nostro Silvestro concedimus. » Quare igitur, post factam Caroli cum Constantino comparationem, pauca ista subjungit? « Sed et cuncta alia, quae per diversos imperatores, patricios etiam et alios Deum timentes pro eorum animae mercede et venia delictorum in partibus Thusciae, Spoleto, seu Benevento, atque Corsica, simul et Sabinensi Patrimonio beato Petro apostolo, sanctaeque (0272C)Dei et apostolicae Romanae Ecclesiae concessa sunt, et per nefandam gentem Longobardorum per annorum spatia abstracta atque ablata sunt, vestris temporibus restituantur. Unde et plures donationes in sacro nostro scrinio Lateranensi reconditas habemus. » Inde scilicet tomi illi Carticii, qui leguntur principio libri Censuum Ecclesiae Rom. prodierunt in lucem saeculo XI, cum donationi Constantinianae habebatur fides. At de ista in iisdem tomis nulla omnino fit mentio. Non nego Adrianum habuisse Actis Silvestri nimiam fidem, ubi ait de Constantino: « Per ejus largitatem sancta Dei catholica et apostolica Romana Ecclesia elevata atque exaltata est, et potestatem in his Hesperiae partibus largiri dignatus est. » Verbum enim illud potestatem exaggerationis nescio quid redolet. Illud nego, quod Adrianus donationem viderit, eaque fretus ita scripserit. Mecumque, ut reor, omnes sentient, qui non Silvestro et successoribus, ut donatio habet, sed divo Petro et Romanae Ecclesiae factas (0272D)donationes Adrianum testari audiet, nulla Romae, nulla Italiae, nulla Occidentis provinciarum mentione habita. Sed clariora ista fient ex alia epistola ejusdem pontificis ad Constantinum et Irenem.

XXII.
Totam historiam ibi videas enarratam Silvestri latitantis in monte Soracte, visionis Constantini per somnum, admonitionis apostolorum de baptismate, uno verbo omnium, quae hac de re leguntur in supposita donatione, mira tamen cum varietate videas, Actusque ipsos 306 deprehendes ab Adriano descriptos usque ad verba illa: « Nec debere jam differre per Spiritum sanctum factam ostensionem piscinae, quam istos promisisse suae saluti memorabat. » Quae cum aliis multis a donatione exsulant. Acta igitur Silvestri, de quibus erudite Baronius (an. 315, n. 10 seqq., 324, n. 31 seqq.) et quae apud sanctam sedem et alibi recepta erant, pura puta in Adriani epistolis referuntur; ab auctore autem donationis foede interpolata suamque ad sententiam (0273A)accommodata deprehenduntur. Equidem Baronio haud assentior (an. 324, n. 97) qua nonnihil corrupta esse, et aliquibus superadditis depravata fatetur, imo cum eruditis nostri aevi eadem inter suppositiones caeteras rejicio; Adrianum tamen a falsa opinione vindico, dum Acta, queis uti tum licebat, secutum esse contendo, non autem indidem natam sequenti saeculo donationem mendaciis atque ineptiis refertam. Ante me hoc viderat Natalis (saec. IV, diss. 25, art. 2 et 3): reprobatae enim ab se donationi seu edicto jam ab omnibus conclamato subjungit quae ipse attente consideravit: edictum illud nimirum vidisse primam lucem in collectione Isidoriana; ejus meminisse Hincmarum omnium primum; postea ex Romanis pontificibus Leonem IX, quem fuerit imitatus Petrus Damiani in Disceptatione synodali inter regis advocatum, et Rom. Eccl. defensorem. Denique Anselmum Lucensem et Ivonem illud adoptasse, quorum tamen auctoritati praeferendum jure putat pontificum (0273B)Adriani et Nicolai I, necnon Anastasii Bibliothecarii, et Liutprandi episcopi Cremonensis altissimum de eo silentium. Ita card. Baronii, Joannis Morini, ac Petri de Marca levibus conjecturis explosis, ipsi Isidoro Mercatori, plaudentibus nostri aevi eruditis, edictum illud ascribit.

XXIII.
At quicunque ejus auctor sit, Romanos pontifices sensisse fallaciam, testis est sanctus Gregorius VII, qui sancti Leonis IX nimiam credulitatem sus deque habens, edicti auctoritate ne semel quidem est usus. Occasio tamen multiplex eo se vertendi oblata est: et cum Hispaniae regnum antiquis constitutionibus beato Petro et sanctae Romanae Ecclesiae (non Silvestro et successoribus) traditum esse ait (lib. I, ep. 7; l. IV, ep. 28); et cum Orzocor judicem Calaritanum monuit, ut cum reliquis judicibus de Jure sancti Petri in Sardinia conveniret (lib. I, ep. 41); et cum insula Corsica ex invasorum Saracenorum manibus erepta, eo Pisanum archiepiscopum (0273C)misit, ut illam regeret (lib. V, ep. 4). Ad Hispaniam autem quod attinet, Baronius censet (an. 701, n. 16) ante invasionem beato Petro illud regnum esse oblatum ab aliquo ex piis regibus 307 Gothis, quod nusquam ego reperio; at undecunque Gregorius notitiam hauserit, censum tantummodo exquirit, quod oblationem non donationem designat. De insulis vero Sardinia, et Corsica, quas Carolinae donationis partem esse non eum latebat, a Ludovico Pio, Ottonibus, et Henrico I confirmatae loquitur, ut earum dominus. Si quando autem Silvestri Actis inhaesit, ut Adrianum fecisse vidimus, aut etiam donationi quae suo aevo jam adoleverat hujus fallaciam tenuit; quare Constantino adjunxit Carolum, caeterosque bene de Ecclesia meritos. Id luculenter discimus ex juramento quod Henrico proposuit (lib. IX, post ep. 4) ut reconciliationem promereretur: « De ordinatione vero Ecclesiarum, et de terris vel censu quae Constantinus imperator vel Carolus sancto Petro (non Silvestro) dederunt, et de omnibus ecclesiis vel praediis (0273D)quae apostolicae sedi ab aliquibus viris vel mulieribus aliquo tempore sunt oblata, etc. » At de donatione quam imprudenter conjicitur Adriani aevo emersisse, eumque ac successores amplexos illam esse, jam satis multa. Etenim dicendum aliquid restat de altero Actorum fetu, seu constituto, quod inde multo ante donationem seu edictum profluxerat, et cujus auctoritas magna erat Romae, et in Anglicana Ecclesia, ut patet ex libris Poenitentialibus ab extremo saeculo Ecclesiae septimo.

XXIV.
Hujusmodi constitutum putat Baronius (an. 324, n. 124) primo editum in veteri Cresconiana collectione; cum autem eo nomine donati sint plures codices, qui Gregorii etiam II constitutiones praeseferunt, neque ille aetatem collectioni praescribit, neque ulli hominum statuendam esse arbitror in tanta rerum caligine. Unum id certo scimus, inter regulas praesulum Romanorum viginti capita ejus constituti primum locum occupasse in canone seu collectione (0274A)Romana, cujus meminit Leo IV (Labb., Conc. tom. VIII, p. 32). Nam in Cod. Vat. num. 5748, qui inscribitur Liber sancti Columbani de Bobio, non nuda tantum nomina ut aliis in codicibus, sed ipsae constitutiones recensentur. Ita igitur de pontificum Romanorum decretis ad rem nostram: « Silvester a Petro trigesimus quartus congregatis 277 episcopis capitula 20. » Quare a quocunque et quovis tempore Silvestri decreta adjecta sint Cresconio, qui septimo exeunte saeculo florebat, ea nihil aliud sunt quam constitutum illud, quod ex Actis profluxit, perindeque atque illa per octavum saeculum usui esse poterat; tametsi ejus excerptum ubique adhibitum videam, nullibi ex iis 20 capitibus ullum inveniam. Quapropter ad nonum saeculum differri oportere aiebam canonem, qui est 308 Romana collectio prima, quemque in judiciis tantum esse adhibitum Leo IV testatur, sacrae bibliothecae usu in reliquis non neglecto, ut passim fieri constat. Rejecta igitur collectione (0274B)Romana ab octavo saeculo, nihil est quod eam in Adriani litteris exquiramus. Perinde est de Isidorianis mercibus, quas nono saeculo circumferri coeptas eruditi intelligunt, Figlinam tamen aut ignorant, aut ignorare simulant. Unus Blondellus pene attigit punctum, ubi ait suppositiones illas Franco-Germanicum auctorem redolere. Etenim ex summa omnium earum suppositionum constat, in provinciis Remensi et Moguntina post Ludovici Pii exauctorationem, et poenas inde secutas contra episcopos ejus aliorumque delictorum reos natas esse, et sancti Isidori Hispalensis collectioni optimae, quam Hispanam vocamus, inepte adjunctas. At de iis alibi, nunc de ipsis Adriani epistolis dicendum est.

XXV.
Novem et quadraginta eaedem sunt, ac proinde totidem fere atque illae quas huc usque vidimus. Longe autem iis praestant, quia scriptae omnes post primum Caroli adventum in Italiam indeque ejectos Langobardos. Praeterea datae omnes sunt post ecclesiasticam (0274C)ditionem ab eo late amplificatam eadem occasione primi sui adventus, anno videlicet 774, ineunte mense Aprili, cum solemnitatem Paschalem piissimus rex celebravit Romae. Quamobrem qui huc usque perspeximus donationem Pippinianam, Romanae provinciae seu antiquiori sanctae sedis ditioni adjunctam, sed nunquam integre ab ea possessam, quin etiam novis saepe invasionibus obnoxiam, metuque fere perpetuo tum ipsam, tum antiquiorem ditionem, ne urbe quidem excepta, agitatam, contraria his deinceps visuri sumus. Exarchatus et Pentapolis, seu Pippinianae donationis possessio integra, quanquam Ravennatis archiepiscopi audacia aliquandiu turbata, in Adriani epistolis perspicietur. Tuscia Langobardica, quae Romanae seu ducatus parti Transtiberinae adjuncta eam conficit provinciam quae hodie audit Patrimonium, ibidem comperta erit. Cisti berino ducatui territorium Sabinense et Beneventani ducatus civitates sex in Campania adjectas (0274D)testantur eaedem epistolae. Spoletanum denique ducatum factum tributarium sancti Petri ex Adriani litteris accipiemus. Indicia etiam nonnulla suppetent, pari sorte usum esse ducatum Tusciae, quam appellant regalem. Eae vero ditiones, cum undecimo jam saeculo in potestate fere omnes essent apostolicae sedis, praeter Tusciae ducatum, ne tam antiquo haereant fundamento, ac proinde sit nefas easdem attingere, ars omnis omnesque industriae nervi a nonnullis adhibentur, ut fundamentum ipsum, quod 309 demoliri nequeunt, labefactent. Ad id epistolaris ordo comparat machinam maxime accommodatam, siquidem perpetuum chronologiae silentium ad collectoris incuriam accedit. Adeoque praeferendis postponendisque epistolis, ad optatum finem perveniri potest.

XXVI.
Hanc rem prae aliis fecisse Annalistam Italum (Tom. IV, ann. 775 seqq.) nemo ignorat: Carolum quippe promissis non stetisse unquam ejusmodi arte demonstravit. Cum vero quem sibi finem (0275A)proposuerit perinde omnes norint, ut suis videlicet anterioribus scriptis fidem adjungeret, paucos sane inveniet, praeter sectarios vulgusque imperitum, qui faciles praebeant aures historiae suae. Et vero animadverti illud debet in primis, quod epistolae istae omnes in duas partes dividuntur: aliae enim post annum 774, seu post primum Caroli adventum conscriptae sunt, aliae post secundum, qui anno contigit 781. Id consensu omnes tradunt, ipseque Annalista confirmat, eo anno in Paschali solemnitate Aprilis die 15 Carolomannum Caroli filium baptizatum, ac mutato nomine ab Adriano, Pippinum vocari coeptum, quem pontifex e sacro fonte suscepit, cujus spiritualis affinitatis testes sunt epistolae omnes postea datae: nam Carolum compatrem semper appellant. Absque hujusmodi titulo sexdecim numerantur, quae proinde tribuendae sunt praecedentibus annis; alias omnes post 781 datas esse, compatris titulus quem praeseferunt demonstrat. Praeterea harum novem (0275B)(67 et seqq., al. 69, 68, 95, 96, 56, 76, 78, 70, 93) datae sunt regina Hildegarde superstite, quae supremum diem obiit pridie Kal. Maias an. 783. Namque in iis commatris mentio fit, sed Fastrada, nova uxor, regina tantum appellatur. Quae cum ita sint, Annalistam sequi opinionis errorem patet, cum epistolas 50, 63, al. 55, 65, eo titulo carentes ad annum 785 vult referri, 66, al. 61 ad 786, et 65, al. 64 ad 787. E contrario 67 et 73; al. 69, 78, compatris commatrisque titulis conspicuas, retrahit ad annum 778. Multo magis allucinari eumdem constat, dum epistolam 55, al. 60, evidenter scriptam anno 776, qua certiorem fortasse aliam toto in eo codice non comperies, ad aetatem quod attinet contendit esse datam anno 780, ac vulgi rumorem vult credi nuntium de Constantini morte, quem certe superstitem fuisse Adriano contendit; cumque eo anno Leo imp. Constantini filius occubuerit mortem, Constantino ejus (0275C)filio puero succedente cum matre Irene, librarios errasse pronuntiat, statuitque pro Constantino Leonem reponendum esse. Fiduciam hominis!

XXVII.
At non pigeat historiam illam memoria repetere, nam recta 310 epistolae chronologia in oculos incurret. Anno 775, die 14 Septembris, Constantinus Copronymus diem obiit, ut ex auctoribus Graecis refert Pagius (an. 775, n. 1), Theophanis verba ipsa usurpans narrantis, quemadmodum arma Bulgaris illaturus, « die 14 mensis Sept. ind. 14, nave conscensa ad castellum Strongylon devectus infelicem in navigio mortem obiit. » Quam rem non sine admiratione video referri ad eumdem annum 775 a Muratorio ipso, qui epistolam Adriani ejus rei nuntiam ad annum 780 Leonis Augusti emortualem differt. Verumtamen nil veritati magis consonum, quam ista epistola. Nuntiat enim pontifex, « pervenisse ad nos nuntiis praecurrentibus, quod Constantinus imperator divina evocatione de hac subtractus fuisset luce, sed quia certum non didiceramus, hac de re vestrae a Deo protectae excellentiae indicare (0275D)differuimus. Nunc vero suggessit nobis sanctiss. ac reverendiss. fr. noster Stephanus Neapolitanae urbis episcopus per has syllabas ea ipsa nobis intimanda, quas et septima die praesentis Februarii mensis, etc. » Quid enim vero credibilius quam spatio mensium fere quinque nuntium pervenisse Romam de persecutoris sacrarum imaginum morte? Quid silentio pontificis prudentius nolentis rumori fidem adhibere, at Neapolitani ducis et episcopi acceptis litteris, tum Carolo rem nuntiantis? Sed rem aggrediamur cominus, Annalistae artem deprehendemus. Nil ab aula Constantinopoleos nuntiatur Romam; nihil igitur iis Augustis cum Urbe, quae jampridem parebat pontifici. Contra nuntius mittitur Neapolim, cujus ducatus haud dum Graecam dominationem excusserat, nec Stephanus ejus rei pontificem monuisset, nisi huic quam Augusto amicior fuisset, ut constat ex Chron. Neap. apud Pratillum (tom. II). Haec autem occasio aulae Constantinopoleos penitus (0276A)oblitae Romanorum et Stephani ducis non alia de causa tantam rem nuntiantis pontifici, nisi quia episcopus et amicus, non praepropere admittenda videtur Annalistae, qui Romam subjicere meditatur Carolo, captata occasione inserendi dominatus ejus singulari interpretatione patriciatus, non veteris alicujus monumenti auctoritate, sed Pagii et Eccardi opiniones falsas amplectendo, suamque in rem trahendo (an. 789).

XXVIII.
Suum hoc consilium jam inde ab adventu Caroli in Italiam patefecit (an. 773, 774). Invictam Caroli potentiam non negavit Langobardorum regno finem attulisse; at conjectando addidit, rotas aliquot secretas Desiderii ruinam expeditiorem facilioremque reddidisse. Pietate Carolum Pippino patri non concessisse fassus est, at 311 cum regno Langobardorum acquisito, haud sibi admodum placeret etiam quae promiserat retinere non insuave illi fuisse conjecit. Denique litteras a Carolo et Adriano de Desiderio (0276B)abjiciendo ultro citroque missas conjectura assecutus, minime ad nos pervenisse dolet. Hujusmodi autem conjecturis, quae illius animum in recensione epistolarum satis superque aperiunt, nihil promovet. Nam tertia ex iis tantum qua scriptis hinc inde litteris de negotio actum putat, historia nititur; cumque haec reperiatur integra apud Anastasium, conjecturae non indiget. Bis legatos cum litteris missos esse in Franciam discimus ex Adriani gestis. Primum postquam pontifex victis Desiderii artibus, per quas Francorum regnum dividere ac serere discordias inter pontificem et Francos vaferrime moliebatur, ditionem sanctae sedis Romamque ipsam irae illius obnoxias vidit: tum enim Urbe ad resistendum munita, « direxit suos missos marino itinere cum apostolicis litteris » nil aliud quaerens quam praesentem opem, suorum praedecessorum exemplo. Erat tunc Carolus bello Saxonico implicitus, quod Eginharti et Annalium testimonio coepit anno 772, Adriani primo, sub cujus finem legatio (0276C)ista adornatur. Praeterea Desiderius sibi metuens ab invicto illo rege, suos et ipse legatos miserat, se sanctae sedi omnia restituisse significans. In his rerum ambagibus Carolus Italicum bellum ea occasione intempestivum aversurus, simulque pontificis et Desiderii legatorum repugnantiam noscendi cupidus, Georgium episcopum, Wulfardum abbatem, et Alcuinum deliciosum legatos suos ad pontificem misit. Iisdem re plene cognita revertentibus Adrianus dedit socios « suos missos ad praefatum excellentissimum Francorum regem cum apostolicis admonitionum syllabis. » Binas hasce litteras extremo anno 772 et sequentis initio a pontifice datas esse discimus ex Adriani gestis.

XXIX.
Fateor equidem me non assequi quomodo istae duae epistolae neque in Franciam venerint, neque in scriniis Lateranensibus remanserint. Si enim eo venissent, Carolus haud dubie illas ad se praecipue spectantes in codicem retulisset. Et si earum (0276D)exempla servata essent in archivo, Panvinius et postea Magdeburgenses inter alias epistolas recensuissent. Quidquid autem de hac re sit, pontifex primo impense oravit Francorum regem, « ut sicut ejus pater sanctae memoriae Pippinus, et ipse succurreret ac subveniret sanctae Dei Ecclesiae, et afflictae Romanorum seu exarchatus Ravennatium provinciae, atque plenarias beati Petri justitias, et ablatas civitates ab eodem Desiderio rege exigeret. » Deinde eadem urgens rogavit Carolum, « adjurans eum 312 fortiter, ut ea quae beato Petro cum genitore suo sanctae memoriae Pippino rege pollicitus est adimpleret, et redemptionem sanctae Dei Ecclesiae perficeret; sed universa quae ablata sunt a perfido Longobardorum rege, tam civitates quam reliquas justitias sine certamine reddere, beato Petro principi apostolorum faceret. » Summa hujus historiae omnino convenit cum iis quae Eginhartus aliique scriptores Franci enarrant. (0277A)Juvat ex monacho Engolismensi huc afferre nonnulla quae spectant ad extremum anni 772 et sequentis initia, quippe quae de uno tantum legato agunt, rationem reddunt marini itineris, et litteras silent: « Inde perrexit ad hiemandum in Theodonis villa. Ibi venit ad eum missus domni apostolici Adriani Petrus per mare usque Arelatum, et inde per terram, et invitavit gloriosum regem et Francos ejus pro divino servitio et justitia sancti Petri contra Desiderium regem et Longobardos. Et ideo maritime venit, quod Romanis clausae fuerant viae a Longobardis. Et praecelsus rex Carolus sumpto consilio una cum Francis quid ageret, promisit se auxilium Romanis praebiturum. » Totidem fere verbis cum varietate aliqua rem narrant saepe laudati Annales Francor. ad an. 773.

XXX.
Longum esset posteriores chronologos et annalium scriptores hac de re loquentes in testimonium adducere. Illud certum mihi, atque exploratum (0277B)est, nulli unquam scriptorum veterum venisse in mentem, ut sanctissimo pontifici Adriano regique Carolo pietate conspicuo talem notam inureret. Quamobrem uterque vindicandus mihi erit contra nuperi annalistae opinionem, qua nescio an alia credibilior propinari poterat, ut Adriani epistolarum inversione vocaretur in dubium dominatio pontificum voluntate populorum coepta, magnisque aucta incrementis a regibus Francorum Pippino et Carolo. Exemplis planiora haec fient. Ex supra laudata epistola (55, al. 60) quam initio anni 776 certissime scriptam hic auctor temere distulit ad 780, praeter indicia illa minime dubia pontificii dominatus in Urbe, testimonium valde apertum suppetit Tusciae Langobardicae sancto Petro donatae a Carolo anno 774 cum primum Romam venit, et donationi patris sui instauratae propriam adjecit, majoremque ad validitatem posuit supra corpus beati Petri. Nam pontifex Clusini ducis invasiones querens in ea (0277C)provincia, unam ex Tusciae civitatibus appellat civitatem nostram Castelli Felicitatis. Hujusmodi autem donationem illusoriam iste esse contendit (an. 788), praepostere accipiens epistolam 89, al. 90, quasi Adrianus oret regem eo anno, nempe quartodecimo post donationem, ut 313 sibi per suos missos tradi faciat singulas Tusciae civitates. Falsitatem interpretationis detegent epistolae verba: « Missis vestris dirigere dignemini, ut nullo modo ad vos remeare audeant, nisi prius sub integritate civitates in partibus Beneventanis, sicut eas per vestram sacram oblationem beato Petro et nobis contulistis, in omnibus contradere valeant, et justitias de Populonio et Rosellis nobis facere sub integritate studeant. » Adrianus igitur civitatum, quas nuper donarat Carolus ante suum tertium ex Italia discessum, an. 787, necdum sibi traditae fuerant, possessionem inire cupit per regios missos, quorum item auxilio res, quae Populonii et Rosellarum possessioni integrae deerant, (0277D)obtinere optat. De caeteris autem Tusciae civitatibus haud similia quaerit; sed exemplo earum anno jam quartodecimo possessarum utitur, ut Beneventanae sibi tradantur eodem modo possidendae: « Sicut in partibus Tusciae civitates, id est Suana, Tuscana, Bitervo, et Balneo Regis, caeterasque civitates cum finibus et territoriis earum beato Petro offerentes condonastis, ita in eo modo civitates in partibus Beneventanis contradere nobis protinus faciatis. »

XXXI.
Clarius id patet ex posterioribus litteris (92, al. 86), nam horum nihil ab iis missis factum esse ait, seque eo misisse duces suos una cum regiis aliis missis; sed vix civitates cum earum clavibus obtinuisse absque earum habitatoribus: « Nos quippe, prosequitur, in eorum libertate permanentes, sicut caeteras civitates in partibus Tusciae donis vestris regere et gubernare eos cupimus, omnem eorum habentes legem. » Itaque plenum pontificis dominium in Tusciae civitatibus, quae iterum in exemplum adducuntur, in dubium vertere mentiri (0278A)est. Perinde in sex Campaniae civitatibus dominatum esse pontificem, epistolae hujus codicis non docent. Ex litteris tantum (91, al. 88) quae datae videntur sub finem anni 788 discimus, principem earum Capuam sacramentum fidelitatis praestitisse pontifici, qui rem Carolo nuntiavit his verbis: Capuanos in confessione protectoris vestri beati Petri apostolorum principis jurare fecimus, in fide ejusdem Dei apostoli, et nostra, atque vestrae regalis potentiae. » Cujus rei testes sunt aliae litterae Adriani, quarum fragmentum refert Mabillonius ex authentico Dionysiano, in phylira (Supplem. ad Diplom. pag. 70). Etenim prae caeteris haec ibi narrat de Capuanis, « petentes nobis beatissimi Petri et nostri essent subjecti, sicut per donationem praecellentissimi domini regis agniti sunt; » quare consilium petit num sacramentum recipiat, necne? quod postmodum recepisse audivimus. Ex alio autem fragmento litterarum 314 Maginarii unius ex missis regiis (0278B)(Ibid., pag. 96). Beneventanae fidei levitatem agnoscimus, qui regiis ipsis missis insidias struere non dubitarunt, et « illas civitates quas sancto Petro, vel domno apostolico donastis, illis relax. . . nullo modo vestram jussionem complere volunt; » quae non multo ante praedictum sacramentum evenerant (ep. 90, al. 92). Quapropter civitatum istarum donationem aeque certam esse video atque earum Tusciae; at unam eamdemque subjectionem pontifici utrinque affirmare non ausim. Tuscia enim a Carolo subacta ab eoque omnino pendens, continuo post donationem a pontifice possessa fuit, nequidquam contra allatas epistolas nitente annalista. At de Campaniae civitatibus secus fuit: namque ii principes praesentem Carolum metuentes omnia sunt polliciti; post ejus discessum, non modo fefellerunt promissa, sed regios etiam missos insidiis petere ausi sunt. Carolo igitur donationem suam acerrime vindicanti apostolicae sedi turpem notam illusoris inurere est indignitas (0278C)non ferenda. De Adriano vero cujus consilia et pacta cum Carolo pro deturbando Desiderio e solio majorum deplorantur amissa, unum id dico, quod tanto pontifici insignem adeo injuriam conjectando tantum inferre fabulatoris est, non historici.

XXXII.
Antequam recenseo ipsas epistolas ex quibus huc usque dicta planiora fient, de Sabinensi territorio quod certe integrum sancta sedes possedit ex Caroli liberalitate post alterum ejus adventum in Italiam, nonnihil subjiciam oportet. Etenim annalista, praeter litterarum inversionem, qua historiam subridicule persequitur, dilemma istud projicit in medium: « Aut Sabina non erat tunc temporis in ditione Romani pontificis, quia in ducatu Spoletano comprehendebatur, aut si a Romano ducatu pendebat, eo clarius appareret pontificem neque Romae, neque ejus ducatus dominum tum fuisse. » Sed argumenti utraque pars corruit; nam neque in Spoletano ducatu, neque in Romano id territorium in monumentis veterum occurrit. In gestis Zachariae apud Anastasium (0278D)narratur Trasamundum Spoleti ducem suos populos recuperasse, id est « Marsicanos, Forconinos, Balvenses, seu Pinnenses. Deinde ingressi per Sabinense territorium venerunt in Reatinam civitatem. Qui Reatini continuo et ipsi se subdiderunt. » Et infra regem Langobardorum reddidisse pontifici « Sabinense patrimonium, quod per annos prope triginta fuerat ablatum. » Ac Reatinos quidem Sabinensi territorio finitimos Spoletani juris esse patet ex gestis Steph. III, ubi agitur de Christophoro et Sergio Romam venientibus cum milite adversus pseudopapam Constantinum: « cum Reatinis, et 315 Furconinis, atque aliis Longobardis ducatus Spoletini. » Etsi distingui videantur in gestis Adriani sub primum adventum Caroli: « Spoletini, et Reatini, et aliquanti eorum utiles personae, antequam Desiderius et Longobardorum ejus exercitus ad Clausas pergerent, illi ad beatum Petrum confugium facientes praedicto sanctissimo Adriano papae sese (0279A)tradiderunt. » Luculentius autem separatur Sabinense territorium a ducatibus Romano, et Spoletino in nostro Codice. Adrianus antiquas donationes enumerans (ep. 59, al. 49): « In partibus, ait, Tusciae, Spoleto, seu Benevento, atque Corsica, simul et Savinensi patrimonio. » Et dignum notatu est, quod quemadmodum duo ducatus, Spoletanus et Beneventanus, et provincia Tusciae necnon insula Corsica, ubi sita erant patrimonia, memorantur, ita Savinense territorium nominatum esset, nisi et Patrimonium et territorium una eademque res fuisset, ad Sabinense quod attinet: ita ut ea dioecesis seu modica provincia, quae hodieque audit Sabina, inter Reatinos et Latium consistens, patrimonium seu territorium esset sanctae sedis hinc inde usurpatum, nec nisi a Carolo postliminio, ut ita dicam, revocatum.

XXXIII.
Nil melius rem istam comprobat, quam litterarum hujus Codicis testimonium. Ac primo sic (0279B)profitetur Adrianus Carolo (ep. 71, al. 56): « Testem enim invoco Deum, quia nullorum fines irrationabiliter appeto, sed sicut ex antiquitus fuit, ipsum jam fatum patrimonium, et id in integro beato Petro concessistis, ita suscipere optamus. » Item (epist. 72, al. 76): « Poscentes direximus de Savinensi territorio, ut ea quae pro mercede animae vestrae, pariterque spiritalis filiae nostrae atque commatris, necnon vestrae nobilissimae prolis, beato Petro apostolorum principi in integro concessistis, adimplere per fidelissimos missos vestros, qui et causam ex parte examinaverunt, sicut et antiquitus fuit, contradere nobis jubeatis. » Hinc liquet patrimonii ac territorii Sabinensis nomen indifferens; nec peti plus quam possidebatur antiquitus. Captu tantum difficile videtur, quomodo concessio appelletur jus antiquum; at alia ex epistola id etiam patet (epist. 73, al. 78): « Justitiam, quam beatus Petrus apostolus protector vester ex ipso territorio habet, praesentaliter jam (0279C)fatus Maginarius missus vester vidit, tam per donationes imperiales, quam per ipsorum protervorum regum Langobardorum ipsum territorium cum masis sibi pertinentibus enucleatius designantes. Si vero perfidus Desiderius dudum rex non sub integritate, sed tantummodo masas nobis quantum reperiri potuit quas ex 316 antiquitus sancta Romana Ecclesia tenuit, ut nullus ex illis partibus Langobardorum ausus est resistere, quanto magis vestrae a Deo protectae regali potentiae in omnibus obedientes existentes jussa vestra adimplere debuerant? Nos quidem neque imperatoribus, neque regibus gratias agimus, nisi tantummodo vestrae triumphatorissimae excellentiae, quia noviter eum beato Petro apostolorum principi sub integritate condonastis. » Tantae igitur massae erant illius territorii, ut fere totum illud constituere viderentur patrimonium sancti Petri; Carolus vero omnes aliorum donationes instaurans, suaeque liberalitatis aliquid adjungens, totum id territorium sancto Petro et successoribus concessit.(0279D)
XXXIV.Quod adeo certum est, ut in dubium revocari omnino non possit, nam totalis ista concessio aliis in litteris (epist. 67, al. 69) quae jam allatas praeiverunt, conceptis verbis enuntiatur: « Multis, ait Adrianus, documentis, de vestris allatis muneribus Ecclesia beati Petri enituit, tam de civitatibus quam de diversis territoriis sub integritate eidem Dei apostolo a vobis offertis; et ideo poscentes vestram a Deo promotam regalem clementiam petimus, ut sicut a vestra praerectissima excellentia beato Petro nutritori vestro pro luminariorum concinnationibus atque alimoniis pauperum, Savinense territorium sub integritate concessum est, ita id tradere (0280A)integrum eidem Dei apostolo praesidiante vestro praecellentissimo annisu dignemini. » Unum deerat, ut data integra ejus patrimonii possessio ex Adriani epistolis disceretur; at (praeterquam quod perpetuum silentium sequens datae ejus possessionis nos admonet) Carolus has collegit anno 791, et Adrianus usque ad 795 superstes fuit. Idcirco finiti hujus negotii epistola nequidquam quaeritur. In diplomate autem Lodovici Pii puram putam Caroli patris sui donationem recenseri comperio juxta Codicis hujusce sententiam; quare et Sabinensis territorii causam fuisse absolutam nullus dubito. Ait enim: « Eodem modo territorium Sabinense sicut a genitore nostro Carolo imp. beato Petro ap. per donationis scriptum concessum est sub integritate; quemadmodum ab Itherio et Magenario abbatibus missis illius inter idem territorium Sabinense atque Reatinum definitum est. » Cum vero ista aliaque multa ex subjectis epistolis planiora sint futura (namque aliud non est (0280B)Ludovicianum diploma, quam veteris dominii maximique quod habuit incrementi per Pippini et Caroli donationes compendiaria repetitio) spectari nunc oportet singillatim epistolas Adriani, queis veluti certissimis monumentis ditiones fere omnes apostolicae sedis inhaerent.
LI. 317 ITEM ADRIANI PAPAE EPISTOLA AD DOMNUM CAROLUM REGEM, PER GAUSFRIDUM ABBATEM DIRECTA, In qua continetur de victoria ipsius praedicti regis, et de episcopis Pisano et Lucano, ut ad proprias sedes atque ecclesias pro sua pietate remeare concederet .( An. Dom. 774, Cod. Car. LV, chron. 50.)

(0280C)ARGUMENTUM.--Postquam Carolus Roma discesserat redieratque in castra prope Ticinum haud dum expugnatam, Gausfridus Pisanus inde profectus in patriam, decidit in Allonis ducis Lucensis insidias, quas evasurus Romam fugit, retulitque pontifici victorias Caroli. Eumdem pontifex cum suo misso Anastasio ad regem remittit; cui gratulatur victorias. Istas se cum clero, monachis et universo populo assidue implorare precibus affirmat a die ejus discessus Roma. Orat ut Pisarum, Lucae ac Regii episcopos ad eorum sedes reverti permittat.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Reversus a vestris a Deo dilectis regalibus vestigiis praesens Gausfridus habitator civitatis Pisanae, nostrisque praesentatus obtutibus, retulit nobis de immensis victoriis quas vobis omnipotens et redemptor (0280D)noster Dominus Deus, per intercessiones beati Petri, principis apostolorum, concedere dignatus est. sed et de vestra prosperitate nos certos in omnibus reddidit. Quo audito, vehementi exsultationis laetitia noster in Domino ovans relevatus est animus; et protinus extensis palmis ad aethera Regi regum et Domino dominantium opimas laudes retulimus, enixius deprecantes ineffabilem ejus divinam clementiam, ut et corporis sospitatem et animae salutem vobis tribuat, et multipliciter de hostibus victorias (0281A)tribuat, omnesque barbaras nationes vestris substernat vestigiis.

318 Et certe, crede nobis, magne Christianissime rex, bone praecellentissime fili, maximam habeto fiduciam, quia dum tu fideli studio in amore ipsius principis apostolorum secundum tuam promissionem permanseris, et cuncta eidem Dei apostolo adimplere studueris, et salus tibi et immensa victoria ab omnipotenti Deo tribuetur indesinenter; et quidem nos Deum proferimus testem cui omnium cordium occulta reserata existunt, ab illo tempore, die quo ab hac Romana urbe in illas partes profecti estis, quotidie momentaneis etiam atque singulis horis, omnes nostri sacerdotes, seu etiam religiosi Dei famuli, monachi, per universa nostra monasteria, simulque (0281B)et reliquus populus tam per titulos quam per diaconos trecentos Kyrie eleison extensis vocibus pro vobis Deo nostro ad clamandum non cessant, flexisque genibus eumdem misericordissimum Dominum Deum nostrum exorantes, ut et veniam delictorum vobis, et maximam prosperitatis laetitiam, etiam et copiosas victorias vobis multipliciter e coelo concedat.

319 Ipse retulit nobis siquidem Gausfridus, dum a vobis absolutus reversus est, voluit eum interficere Allo dux; unde dum vellet ipse Gausfredus ad vestra denuo reverti vestigia, posuit exploratores, (0282A)atque insidiatores in itinere qui eum interficerent. Quo cognito, apud nos refugium fecit, et dum se petisset ad vestra absolvi vestigia, dum jam aderat, tum habuimus Anastasium nostrum missum ad vestram excellentiam dirigendum, eum ad vestram praesentiam cum ipso nostro misso absolvimus; quem petimus, ut pro amore beati Petri, et nostra postulatione benigne suscipere, et protectionis atque favoris vestri opem illi impertiri dignemini, deprecantes et hoc ut massas illas [ Forte, mansos illos], quas ei concessistis, per vestram auctoritatis largitatem possideat. Sed et hoc nimis quaesumus atque postulamus benignitatem tuam, ut episcopos illos, id est civitatis Pisanae, seu Lucanae Regii [ Lamb., et Regii], ad proprias sedes, atque ecclesias, et plebes (0282B)eis commissas absolvere jubeatis reverti, quia ita, bone rex, excellentissime fili, animae tuae expedit ut ipsi episcopi propriis sedibus restituantur, omnesque Dei Ecclesiae suis praesulibus ornatae consistant, et cunctus Dei populus in magna laetitia vestris felicissimis temporibus degere valeat, vobisque hoc respiciat ad aeternam mercedem. Nos itaque firmi in vestra charitate permanentes, 320 ideo ea quae pertinere cognoscimus ad salutem animae tuae, fiducialiter vos satagimus deprecari, ut Deus noster omnipotens vestris semper placatus existat piis operibus, et copiosam vobis ex hoc in praesenti et (0283A)futura vita tribuat remunerationem. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

===LII. ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA,=== 

In qua continetur de protervia Leonis archiepiscopi Ravennatium civitatis .( An. Dom. 774, Cod. Car. LIV, chron. 51.)

ARGUMENTUM.--Confecto Italico bello Carolus in Franciam reversus erat, quo pontifex audiit missos Leonis archiep. Ravennatis directos esse sibi adversandi causa. Nam illico post regis discessum Ticino invaserat Faventiam, Forumpopuli, Forumlivii, Caesinas, Bobbium, Comiaclum, ducatum Ferrariae, seu Imulas, atque Bononias, sibi aiens donatas a Carolo cum Pentapoli. Pentapolenses a servitio sancti Petri avelli non potuisse, at in (0283B)Aemilia archiepiscopum pontificis actoribus ejectis suos posuisse. Stephani II exemplo jus tuetur apostolicae sedis. Anastasium cubicularium missum suum legat plura coram nuntiaturum. Archiepiscopum ad officium revocari oportere, ne pejor conditio sit sanctae sedis post exactos Langobardos, quam antea fuerit; Anastasium cum prospero nuntio, et effectu causae remitti orat.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Pervenit ad nos eo quod protervus et nimis arrogans Leo 321 archiepiscopus Ravennatium civitatis suos ad vestram excellentissimam benignitatem ad contrarietatem nostram falsa suggerendo, direxit missos; etenim, praecellentissime magne rex, postquam (0283C)vestra excellentia a civitate Papia in partes Franciae remeavit, ex tunc tyrannico atque procacissimo intuitu rebellis beato Petro et nobis exstitit, et in sua potestate diversas civitates Aemyliae detinere videtur, scilicet Faventiam, Forum populi, Forum Livii, Cesinas, Bobium, Comiadum, ducatum Ferrariae, seu Imolas atque Bononias, asserens quod a vestra excellentia ipsae civitates una cum universa Pentapoli illi fuissent concessae, et continuo direxit Theophylactum missum suum per universam Pentapolim hoc ipsum denuntians, cupiens eosdem Pentapolenses a nostro servitio separare; sed ipsi nullo modo se illi humiliare inclinati sunt, nec a servitio (0284A)beati Petri et nostro recedere maluerunt, magis autem firmi in nostris apostolicis mandatis, quemadmodum exstiterunt sub nostro praedecessore, domno Stephano papa, cui sanctae recordationis genitor tuus simulque et praeclara excellentia tua ipsum exarchatum sub jure beati Petri permanendum tradidit, in omnibus firmiter permanere noscuntur.

Nam praenominatas civitates, ut dictum est, Aemyliae ipse nefarius archiepiscopus in sua potestate detinens, ibidem actores quos voluit constituit, et nostros quos ibidem ordinavimus projicere visus est. Sed et cunctas actiones infra civitatem Ravennatium ipse ordinavit, et ecce, quod nunquam speravimus, in magnam humilitatem sancta spiritalis mater tua, Romana Ecclesia venisse dignoscitur, et (0284B)nos etiam in nimiam deminorationem atque despecti esse videmur, dum ea quae potestative temporibus 322 Langobardorum detinentes ordinare ac disponere videbamur, nunc temporibus vestris a nostra potestate impii atque perversi, qui vestri nostrique existunt aemuli, auferre conantur, et ecce improperatur nobis a plurimis nostris inimicis, exprobrantes nos et dicentes: Quid vobis profuit, quod Langobardorum gens est abolita et regno Francorum subjugata? et ecce jam nihil de his quae promissa sunt adimpletum est; insuper et ea quae antea beato Petro concessa sunt a sanctae recordationis domno Pippino rege, nunc ablata esse noscuntur; etenim illud quod antefatus nefandissimus archiepiscopus asserit proponens occasionem, in ea potestate sibi (0284C)exarchatum Ravennatium quam Sergius archiepiscopus habuit, tribui, nos, excellentissime fili, quemadmodum tempore domni Stephani papae, qui illuc in Franciam profectus est, cui et ipse exarchatus traditus est, ita et nostris temporibus eum sub nostra potestate disponere atque ordinare volumus, et omnes in hoc cognoscere possunt, qualem potestatem ejus beatitudo [ Lamb., Gent., Ter-beatitudo], in eamdem Ravennatium urbem et cunctum exarchatum habuit, qui etiam archiepiscopum Sergium exinde abstulit, dum contra ejus voluntatem agere spiritu superbiae nitebatur.

(0285A)Etenim ipse noster praedecessor cunctas actiones ejusdem exarchatus ad peragendum distribuebat, et omnes actores ab hac Romana urbe praecepta earumdem actionum accipiebant. Nam et judices ad faciendas justitias omnibus vim patientibus in eadem Ravennatium urbe residentes ab hac Romana urbe direxit, Philippum videlicet illo in tempore presbyterum, simulque et Eustachium 323 quondam ducem, et ut plenius de hoc satisfacere Christianissima excellentia vestra potest, dignetur advocare praedictum Philippum episcopum, eoque de hujusmodi re inquisito, certissime veritatem agnoscere potestis, quia omnia ita sunt quemadmodum innotuimus, et non tibi placeat, bone et excellentissime fili, ut in tantum despectum atque humilitatis deminorationem (0285B)sancta Dei Ecclesia Romana, spiritalis mater tua, quae caput est omnium Ecclesiarum Dei, veniat, sed magis peto te coram Deo omnipotente ut ita disponere jubeas, eumdemque archiepiscopum sub nostra potestate contradere digneris, ut a nobis cunctus exarchatus disponatur, sicut saepe fatus domnus Stephanus, beatissimus papa, temporibus sanctae memoriae genitoris vestri domni Pippini disponere visus est, quatenus vestris felicissimis temporibus ipsa sancta universalis Dei Ecclesia exaltata permaneat, et ex hoc in praesenti vita suffragiis apostolorum beati Petri et Pauli regni gubernacula longo senio cum immensis victoriis possidere, etiam et in futura beatitudine coelestia regna adipisci mereamini. (0285C)Ecce enim magnopere direximus ad vestra regalia vestigia praesentem Anastasium, fidelissimum nostrum cubicularium, cui et in ore posuimus quae nostra vice vestrae excellentiae enarrare debeat, quem in omnibus vobis commendantes cuncta illi credere, et ad nos cum prospero nuntio et effectu causae absolvere jubeatis. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LIII. 324 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, PER ANDREAM ET ANASTASIUM, Pro justitia sanctae Dei Ecclesiae, et de Leone archiepiscopo, qui ad jam praefatum dominum regem properavit .( An. Dom. 775, Cod. Car. LIII, Chron. 52.)
(0286A)

ARGUMENTUM.--Reversi ab aula missi apostolici Andreas episcopus et Anastasius cubicularius Caroli constantiam in promissis adimplendis testantur. Pontifex laetatur et gratias agit; rogat nihilominus, ut quantocius donationem suam adimpleat, ut beatus Petrus, qui ei Langobardorum regnum subjecit, victorias etiam concedat contra barbaras nationes. Leonem archiep. eumdem Carolum adiisse, quod regiis ex litteris audierat, non improbat; at se inscio, qui suum missum cum eo (0286B)conjunxisset, profectum esse non laudat.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Revertentes ad nos missi nostri quos ad vestram a Deo illustratam praecellentiam nuper visi sumus direxisse, scilicet Andreas reverendissimus frater noster episcopus et Anastasius cubilarius, detulerunt nobis honorandos atque mellifluos benignissimae Christianitatis vestrae apices, quorum series, dum nostris recitaretur auribus, liquido cuncta in eis annexa didicimus, sed et ipsi praefati vestri missi indeminute nobis omnia quae illis a vobis injuncta sunt detulerunt, plenissime asserentes de vestra benevola puritate et magna cordis constantia, quam erga beatum (0286C)Petrum, principem apostolorum et nostram mediocritatem secundum vestram 325 promissionem habere videmini, pro quo nimio repleti gaudio, illico extensis palmis ad aethera, omnium creatori Domini Deo nostro immensas tulimus grates, impensius pro vestra prosperitate ejus divinam exorantes clementiam ut confirmet idem Dominus Deus noster hoc ipsum in vestro florigero pectore, quatenus velociorem atque copiosum fructum sancta spiritalis mater vestra, Romana nostra Ecclesia, caput omnium Ecclesiarum Dei, de vestra consequatur promissione.

(0287A)Sed, bone dulcissime atque praecellentissime fili, domine mi, a Deo institute magne rex, deprecor et obnixe peto, tanquam praesentaliter coram tuis assistens obtutibus, cum magna fiducia, ut velociter ea quae beato Petro pro magna animae tuae mercede et a Deo protecti regni vestri stabilitate, beato apostolorum principi Petro, coelorum regni clavigero, per tuam donationem offerenda spopondisti, adimplere jubeas, quatenus idem princeps apostolorum multo amplius tibi protector et auxiliator apud divinae majestatis potentiam existat; plenissime enim satisfactus es, praecellentissime regum, qualis fortissimus ac validus ipse janitor regni coelorum, beatus Petrus, tuae exstitit excellentiae adjutor, et quomodo ejus sacris interventionibus omnipotens Dominus (0287B)Deus noster, victoriam tibi tribuit regnumque Langobardorum tuae tradere jussit potestatis ditioni, et in antea magnam habeto fiduciam, quia ejus suffragiis circumvallatus, tuis regalibus vestigiis caeteras barbaras nationes omnipotens Dominus substernet: quia nos omnino satisfacti sumus et magnam 326 habemus fiduciam in vestri cordis constantia celeriter vos omnia perficere, quae eidem apostolo apostolorumque principi spopondistis; optime enim cognoscimus qualis firmitas et integritatis stabilitas inter nos, Deo auspice, in apostolica aula corroborata est, et scimus cui credidimus, et certi sumus.

De eo vero quod innotuistis ad vos properasse Leonem archiepiscopum, nos quippe, ut testatur Veritas, libentissime acceptamus eos qui ad vestra regalia (0287C)accelerant vestigia; quoniam una dilectio, una charitas, eademque puritatis affectio inter nos consistit; et si praefatus archiepiscopus nobis direxisset ad vestri se praesentiam velle proficisci, gratuito animo nostrum missum cum eo direxissemus. Itaque praesens vester missus aliam nobis obtulit praecellentiae vestrae epistolam, cujus confertam paginam (0288A)discentes, valde noster laetatus est animus in vestrae mentis benigno proposito, redemptorem nostrum multipliciter deprecantes, ut longo ac prospero senio, cum magna de hostibus victoria, coelestis regni gubernacula, pariter cum excellentissima et a Deo protecta filia nostra benignissima et vere Christianissima regina, fidelissimaque amatrice beati Petri, dulcissima vero vestra conjuge atque amantissimis natis vos perfrui annuat, tribuens vobis et coelestis regni cum sanctis perenniter possidenda gaudia. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LIV. 327 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur uberrimae benedictiones pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et de epistola Joannis patriarchae Gradensis .( An. Dom. 775, Cod. Car. LII, chron. 53.)
(0288B)

ARGUMENTUM.--Diu exspectatis regiis missis cum regiae domus prosperis nuntiis, tandem ipse scribit. Cum praecipue litteras a Joanne patriarcha Gradensi acceperit die 27 Octobris, quas ei transmittit, eas vero se accepisse ait resignatas a Leone archiep. ut Arichim ducem Beneventanum, caeterosque suos et Caroli aemulos earum sententiam edoceret. Etenim post reditum ex Francia dominabatur in Aemilia, nullumque ad sanctam sedem diplomata petiturum accedere permittebat, actoribus etiam sanctae sedis expulsis et Bononiam praesertim atque Imolam sibi concessas jactans a Carolo.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum (0288C)et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Dum tanta amoris dilectio et firma charitatis integritas, inter nos Deo auspice corroborata existit, magnum nobis imminet fervoris desiderium de vestra immensa prosperitatis laetitia certos effici. Quapropter paterno sinceritatis affectu vestram a Deo (0289A)protectam excellentiam ter et in domno plurimum osculantes, quaesumus ut nos clarius de vestra sospitatis integritate atque praecellentissimae filiae nostrae, a Deo illustratae magnae reginae dulcissimae filiae nostrae, nec non et excellentissimorum filiorum, nos laetos quantocius efficere studeatis in eo quod exspectantes 328 usque fuimus vestros suscipere missos, sed nondum ad nos pervenerunt, et ob hoc maxima nos dilectionis affectio cogit sinceram cordis nostri puritatem vestro regali culmini enucleanter proferre, dum nimirum vestra salus nostra est laetitia, et prosperitatis vestrae commoditas nostra est exsultatio. Itaque innotescimus excellentiae tuae, suscepisse nos epistolam directam nobis a Joanne patriarcha Gradense; vicesima septima enim die Octobris (0289B)mensis ipsa ad nos pervenit epistola, et protinus nec potum nec cibum sumpsimus neque nos, neque hujus scriptor nostrae apostolicae relationis, sed eadem hora eodemque momento ipsam antefati patriarchae epistolam cum his nostris apostolicis syllabis vobis transmisimus. Itaque valde tristes effecti sumus, quoniam asifoniatas [ Lamb., siphoniatas] bullas ejusdem epistolae reperimus, a Leone archiepiscopo, primitus relecta nobis directa est, et in hoc comprobare potest excellentissima Christianitas vestra qualis est fraudulenta fides ipsius Leonis archiepiscopi; quia non pro alio praesumpsit eamdem epistolam primitus reserare ac relegere, nisi ut omnia quae ibi ascripta sunt ut certe omnibus manifestum est, annuntiaret tam Arghiso duci Beneventano quam reliquis (0289C)nostris vestrisque inimicis; et dubium non est cuncta 329 jam praefatis aemulis ab eodem archiepiscopo esse annuntiata, nos quidem, veritate testante, coram Deo dicimus puriter et fideliter in vestro permanentes (0290A)amore, juxta quod inter nos praesentaliter in aula apostolica confirmatum est, ea quae ad nos perveniunt de praesenti, cum magna cautela vobis studemus denuntiare, quia post Deum et beatum Petrum alibi nostra spes et fiducia non est nisi in vestra a Deo protecta excellentia; tu enim, dulcissime magne a Deo illustrate rex, noster cum Deo defensor et protector existis, quia per te sancta Dei Ecclesia spiritalis mater tua exaltata magno exsultat gaudio, confidentes cuncta a vobis beato Petro permissa velociter effectui mancipanda.

Sed Deus omnipotens, in cujus manu omnia mundi regna consistunt, sua vos multipliciter foveat gratia, et beatorum apostolorum principum Petri ac Pauli intercessionibus longo ac prospero senio regni (0290B)gubernacula possidere, et pariter cum excellentissima filia nostra regina et amantissimis natis gaudere, et coelestia praemiorum cum sanctis perenniter vos faciat adipisci regna. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

EMBOLUM. De Leone archiepiscopo .

Etenim innotescimus excellentissimae Christianitati vestrae, eo quod, quando a vestra regali vestigio reversus est Leo antefatus archiepiscopus, in magnam superbiam tyrannicam elationem pervenit, et nullo modo sicut antea nostris apostolicis obtemperare inclinatus est mandatis, et nullum ex Ravennatibus, vel Aemilia pro accipiendis praeceptis de diversis actionibus 330 ad nos venire permisit, ita eis indignatus (0290C)comminatus est dicens, quod si quis ex eis ad nos venire praesumpsisset, non potuisset venire. Nam Pentapolenses omnes obedientes existentes in nostro apostolico servitio, ad nos proni, sicut tempore praedecessoris (0291A)nostri Domini Stephani papae, properaverunt, et praecepta de singulis eorum civitatibus more solito acceperunt. De reliquis vero civitatibus Aemiliae, simulque et Gabello, qui a nobis ibidem ordinati sunt, ab eo exinde projecti sunt et alios ex eis in vinculis detinet. At vero de civitatibus Imulensi seu Bononiensi ita profanizat dicens quod vestra excellentia ipsas civitates minime beato Petro et nobis concessit, sed sibi ipse archiepiscopus a vobis fuisse concessas ac traditas asserit sub sua potestate permanendas. Unde nullum hominem ex eisdem civitatibus ad nos venire permisit, sed ipse ibidem actores quos voluit sine nostra auctoritate ordinavit et in sua eos detinet potestate; et non tibi placeat, excellentissime fili, ut tanto despectui hanc apostolicam (0291B)habeat sedem, non reputans de sua promissione, quam beato Petro et ejus vicariis jurejurando adhibuit, sed sicut transgressor mandatorum Dei in perjurii reatus incidit; etenim nos firmiter credimus et magnam habemus fiduciam, quod omnia quae beato Petro per vestram donationem offerenda promisistis, adimplere pro magni regni vestri stabilitate et aeterna vobis conferenda retributione studeatis.

LV. 331 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM REGEM CAROLUM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones pro exaltione sanctae Dei Ecclesiae, et de missis domini regis, qui autumni tempore Romam venire debuerunt .( An. Dom. 775, Cod. Car. LI, chron. 54.)

(0291C)ARGUMENTUM.--Nuntiasse sibi Andream episc. missum suum autumno affuturos missos a Carolo, qui donationem suam per eosdem explesset; se per totum Novembrem exspectasse, misisse tandem sciscitatum Ticinenses judices, qui in praesens regios missos venturos negarunt; propterea se mittere eumdem Andream episc. et Pardum egumenum cum instructione eorum quae coram referant. Orat ut quae cum Pippino patre promisit et postea ipsemet suis manibus confirmavit sancto Petro perficiat. De Leone archiep. eadem fere nuntiat, quae in superiori; addit, Dominicum sibi a Carolo commendatum, et ab se Gabeli comitem constitutum, a Leone non modo prohibitum fungi (0292A)suo munere, sed vinctum duci jussum Ravennam ubi sub custodia eum tenet.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Dum in tanta securitatis laetitia spiritalis mater vestra sancta Dei catholica et apostolica Romana Ecclesia consistens exsultat, ob hoc opinatissima nominis vestri memoria in universo orbe terrarum dilatata atque laudabiliter permanet divulgata, etiam ab apostolica aula ob vestrorum veniam delictorum sedulo a nobis et cunctis Dei sacerdotibus orationum vota et sacrificiorum 332 hostiae divinae offeruntur majestati. Itaque praecellentissime fili, recordari credimus a Deo protectam Christianitatem vestram nobis (0292B)direxisse in responsis per Andream, reverendissimum et sanctissimum fratrem nostrum episcopum, quod hoc autumni tempore vestros ad nostri praesentiam studeretis dirigere missos, qui nobis omnia secundum vestram promissionem contradere deberent, et exspectantes fuimus usque hactenus per totum Septembrem, et Octobrem, et praesentem Novembrem mensem, ipsos vestros suscipere missos, et de vestra sospitate per eos agnoscere; et dum minime ad nos advenissent, direximus nostras apostolicas litteras usque Papiam, ad judices illos quos ibidem constituere visi estis, ut nobis significare deberent de adventu eorumdem vestrorum missorum, qui ita nobis direxerunt in responsis, nequaquam ad nos vestros nunc esse profecturos missos. Unde magnum desiderium (0292C)nostro imminet cordi et interea mentis nostrae viscera in vestro ardentius fervescunt amore; idcirco cupientes de vestra prosperitate certos laetosque effici, magnopere studuimus praesentes nostros missos, scilicet antefatum Andream, sanctissimum fratrem nostrum episcopum, et Pardum Deo amabilem, dilectum filium nostrum egumenum, ad vestra regalia transmittere vestigia visitantes et salutantes per eos tam praecellentissimam Christianitatem vestram, quamque 333 excellentissimam filiam nostram amantissimam conjugem vestram, a Deo illustratam (0293A)reginam, et dulcissimos ac nobilissimos natos vestros, praedictis quidem nostris missis cuncta in ore subtilius posuimus, eosque diligenter informavimus, quae de singulis causis vestrae a Deo protectae excellentiae nostra vice enarrare debeant, eosque benigne atque hilari vultu a vobis suscipi petimus, eorumque sermonibus quos nostra vice protulerint credere, et aurem benignitatis vestrae accommodare, cunctaque perficere et adimplere dignemini, quae sanctae memoriae genitor vester, domnus Pippinus rex beato Petro una vobiscum pollicitus, et postmodum tu ipse, a Deo institute magne rex, dum ad limina apostolorum profectus es, ea ipsa spondens confirmasti, eidemque Dei apostolo praesentialiter manibus tuis eamdem obtulisti promissionem. Nos (0293B)enim magnam fiduciam habemus in vestri cordis firma constantia, et certi sumus omnino de benigno mentis vestrae proposito.

Unde et copiosum a vobis suscipere praestolamur fructum, ut sicut coepisti bonum opus perficias, tuisque temporibus sancta Dei Ecclesia multo amplius exaltata permaneat; quatenus omnipotens Dominus, intercedente beato Petro principe apostolorum, dignam vobis remunerationem tribuat, et in coelestibus regnis cum sanctis et electis post hujus vitae longaevitatem perenniter exaltandos vos recipiat; per te enim, bone victoriosissime rex, praefata sancta universalis Dei Ecclesia, de inimicorum impugnationibus erepta, magno, ut dictum est, triumphat gaudio, et orthodoxa Christianorum fides, vestro praesidio 334 (0293C)in pristino venerationis statu permanet immutilata. Pro quo obnixe quaesumus, ut de vestra prosperitate nos quantocius certos reddere jubeatis, quia vestra salus nostra est securitas, et vestra laetitia nostrum esse comprobatur gaudium. Unde firmi in vestro amore et dilectionis charitate permanentes incessanter divinam deprecamur clementiam, ut sua vos gratia multipliciter tueatur, tribuens praecellentiae (0294A)vestrae, atque excellentissimae filiae nostrae reginae, et amantissimis natis vestris, longaevis ac prosperis temporibus regni gubernacula possidenda, vestrisque vestigiis cunctas barbaras nationes prosternat, dilatans multipliciter terminos regni vestri, etiam et coelestis regni gaudiis vos faciat esse participes. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

EMBOLUM DE PROTERVIA LEONIS ARCHIEPISCOPI.

Et hoc vestrae a Deo protectae excellentiae innotescimus, eo quod postquam a vobis reversus est Leo archiepiscopus in nimiam superbiam elevatus, nullo modo nostris praeceptionibus sicut antea obedire voluit, sed brachio forti usque hactenus in sua potestate detinere videtur Imolam atque Bononiam, dicens (0294B)quod easdem civitates nullo modo beato Petro neque nobis concessistis, nisi tantummodo eidem Leoni archiepiscopo. Unde dirigentes ibidem nostrum missum, id est Gregorium sacellarium, qui judices earumdem civitatum ad nos deferre deberet, et sacramenta in fide beati Petri et nostra, atque excellentiae vestrae a cuncto earum populo susciperet, sed nequaquam idem archiepiscopus eumdem nostrum sacellarium illuc ire permisit; nam 335 et Dominicum, quem nobis in Ecclesia beati Petri tradidistis atque commendastis, comitem constituimus in quamdam brevissimam civitatem Gabellensem, praeceptum ejusdem civitatis illi tribuentes, sed minime illum permisit ipsum actum agere, sed dirigens exercitum, vinctum eum Ravennam deduxit et sub (0294C)custodia habuit. Nam et de aliis civitatibus Aemiliae, id est, Faventia, ducatu Ferrariae, Comiado, et Foro Livii, et Foro Populi, Caesnia et Bobio, seu tribunatu decimo, nullum hominem exinde ad nos pro suscipiendis praeceptis actionum advenire permisit, nam illi omnes parati erant ad nos conjungere.

De reliquis vero civitatibus utrarumque Pentapoleos ab Arimino usque Eugubium omnes more (0295A)solito ad nostri advenerunt praesentiam, et praecepta actionum de ipsis civitatibus a nobis susceperunt, et in nostro servitio atque obedientia fideliter cuncti permanent, nisi solummodo ipse archiepiscopus in sua ferocitatis superbia existit; sed petimus te coram Deo vivo, praecellentissime fili, ut nullo modo hoc tibi placeat, ut ea quae sanctae memoriae genitor tuus et tu ipse beato Petro concessistis atque obtulistis, quod absit, temporibus vestris auferantur, et Ecclesia beati Petri per malignos homines qui iniqua immittunt humilietur, sed magis semper per vos exaltata permaneat.

LVI. 336 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM [CAROLUM] REGEM DIRECTA, In qua continetur de transitu Constantini imperatoris, et de Reginaldo duce Clusinae, praefatus papa postulans ut ipsum [ducatum] actum domnus rex et habere non permitteret, eo quod multa mala in castello Felicitatis indesinenter agere non desistebat .( An. Dom. 776, Cod. Car. LX, chron. 55.)
(0295B)

ARGUMENTUM.--Se nuntiis praecurrentibus accepisse Copronymum esse mortuum, at rem incertam nuntiare noluisse; nunc Stephani episc. Neapolitani litteras adnectere acceptas die 7. Februarii praesentis. Reginaldum olim castaldum Castelli Felicitatis, nunc ducem Clusinum multa damna Ecclesiae inferre, et nuper cum copiis se contulisse ad eamdem civitatem Castelli ditionis sanctae sedis, et sustulisse castellanos. Eum orat ut ducem ex Tuscia amoveat, tanquam sibi et Ecclesiae damnosum.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, (0295C)Adrianus papa.

Excellentissimae et a Deo protectae Christianitati vestrae his nostris apostolicis innotescimus apicibus pervenisse ad nos, nuntiis praecurrentibus, quod Constantinus imperator divina evocatione de hac subtractus (0296A)esset luce, sed quia certum non didiceramus, hac de re vestrae a Deo protectae excellentiae indicare distulimus. Nunc vero suggessit nobis sanctissimus ac reverendissimus frater noster Stephanus, Neapolitanae urbis episcopus, per has syllabas ea ipsa nobis intimare, quas et septima die praesentis Februarii mensis suscipientes easque peragrantes confestim vestro regali culmini significare maturavimus, et pro magna 337 sublimitatis vestrae satisfactione eosdem affatus infra haec nostra scripta vobis directa posuimus .

Interea et hoc vestrae praecellentiae, dulcissime et amantissime fili, dirigimus de perfido illo et seminatore zizaniorum, atque instigatore humani generis aemulo Raginaldo, dudum in Castello Felicitatis (0296B)castaldio, qui nunc in Clusina civitate dux esse videtur eo quod plurima mala per suas iniquas summissiones, spiritali matri vestrae, sanctae Dei Ecclesiae et nobis ingerere non desinit, dum omnino ea quae beato Petro principi apostolorum a vestra excellentia pro animae vestrae mercede oblata sunt, per suum iniquum argumentum abstollere anhelat et in suo proprio servitio ea habere desiderat; unde et per semetipsum cum exercitu in eamdem civitatem nostram Castelli Felicitatis properans; eosdem castellanos abstulit, et nequaquam credimus, benignissime fili et Christianissime rex, quod pro praedicti Raginaldi ducis exaltatione mutationem fecisset 338 vestra a Deo corroborata regalitas una cum excellentissima filia nostra regina atque dulcissimis (0296C)natis vestris, vel cuncto a Deo instituto Francorum exercitu, nisi pro sustentatione amatricis vestrae sanctae Dei Ecclesiae, ut in vestro benigno certamine perenniter permanens eniteret.

Idcirco poscimus et nimis supplicando insistimus (0297A)vestram a Deo illustratam potentiam, ut, ob amorem beati Petri apostoli, nullo modo praenominatum Raginaldum ibidem in Tusciae partibus esse permittatis. Sed neque illum ei agere cedatis [concedatis], et non vobis hoc durum pareat, pro dilectione qua in invicem compaginati sumus, fiducialiter hoc petere deducimus et obtinere speramus, eo quod et sub Desiderii temporibus jurgia et scandala frequenter seminare non omittebat. Sed, excellentissime fili, ut nos post Deum in tuo fortissimo brachio una cum universo nostro populo speramus, et die noctuque pro vestra sospitate atque victoriis divinam exoramus clementiam, ita cum omnibus causis sanctae Dei Ecclesiae disponere acceleretis, ut sancta Dei Ecclesia et nosmetipsi tuis felicissimis temporibus permaneamus, (0297B)ut sicut temporalia largitus est, ita et coelestia tribuat possidenda. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LVII. 339 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, 

Pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et de Possessore et Rabigaudo [Rabigando], ipsum apostolicum despicientes Spoleto ad Hildebrandum ducem perrexerant, et inde Benevento parvenerant .( An. Dom. 776, Cod. Car. LVIII, chron. 56.)

ARGUMENTUM.--Regiorum missorum adventu sibi nuntiato, Possessoris nempe episcopi et Rabigaudi abbatis, se obviam iis misisse ut aequum erat. Ipsos vero Perusio flexisse iter Spoletum ad Hildebrandum, inde Beneventum, nec primum venisse Romam, juxta regium mandatum. Meminisse (0297C)eum debere quae sancto Petro ante ejus confessionem promiserat, Spoletanum ipsum ducatum ab eo eidem apostolorum principi oblatum esse. Rogat ut fidem suam servet, perque alios missos nimiam qua afficiebatur sollicitudinem levet.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Omnino confidimus et certi sumus quod tua a Domino protecta excellentia in his, quae pariter loquentes inter nos convenerunt, firmiter atque immutabiliter permanere studeat; et charitatis vinculum in medio nostrum corroboratum toto mentis admisu atque sincero affectu observare procuret; dum nos Deo propitio in ea ipsa habita in invicem dilectionis concordia cum magna sinceritate mentis satagimus (0297D)perseverare; quia, Deo teste dicimus, a quo cum vestra melliflua Christianitate in alterno amicitiae amore colligati sumus, maximam in tua a Deo inspirata benignitate habere videmur fiduciam, quod omnes (0298A)340 causas sanctae Dei Ecclesiae et provinciae nostrae salubri mancipentur effectui.

At vero, excellentissime et a Deo servate fili, bone et optime rex, tuae per hujus nostrae apostolicae relationis seriem deducimus notioni, quod dum ad nos pervenisset de fidelissimorum vestrorum missorum adventu, scilicet Possessoris sanctissimi fratris nostri episcopi, seu et Rabigaudi religiosi abbatis, in magno gaudio noster relevatus est animus, quoniam desiderabilissimum est assidue missos excellentiae vestrae solite cum magno gaudio et decenti honore suscipere, et per eos de vestrae sublimitatis sospitate certos esse. Unde nos illico, secundum qualiter missos vestrae regalis potentiae decet, omnem praeparationem seu et caballos obviam eis direximus. (0298B)Illi nempe, dum Perusium conjunxissent, relaxantes recto itinere ad nos conjungendum, secundum qualiter a vestro a Deo protecto culmine directi fuerunt, et ut vestros honorandos apices relegentes invenimus, nos despicientes ad Hildebrandum in Spoletium perrexerunt, dirigentes nobis per nostros missos quod tantummodo cum Hildibrando loquimur, et deinde, ut directi sumus, una vobiscum apud domnum apostolicum conjungemus. Postmodum enim, dum cum praedicto Hildebrando locuti fuissent et apud eum diutius morarentur, nostras apostolicas eis adjurantes direximus syllabas: per Deum omnipotentem et vitam excellentissimi filii nostri domini Caroli Magni regis, ut directi estis ad nos 341 conjungere satagite, ut unanimiter pertractemus quod ad (0298C)exaltationem sanctae Dei Ecclesiae pertinuerit, et ad laudem regni vestri [ Lamb., nostri], praecellentissimi filii, agere studeamus, et tunc per dispositum, ut ejus praecellentiae decet missos, apud Beneventum vos proficisci disponemus.

Sed illi, nescimus quid pertractantes, statim a Spoleto in Beneventum perrexerunt, nos in magna derelinquentes ignominia, et Spoletinos ampliaverunt in protervia. Unde valde hanc nostram perturbaverunt provinciam, et pro hac re in magna tristitia noster jacet animus, quia quantum per illos exspectabamus suscipere sperata nuntia de exaltatione sanctae nostrae Ecclesiae, sicut et in vestris reperimus honorandis apicibus et nostri nobis tulerunt missi, qualiter a vestra regalitate injunctum habuerunt, in tanta afflictione (0298D)et deminoratione conati sunt.

Sed recordari te credimus, dulcissime atque amantissime fili, qualiter nos benignissimo vestro ore affati estis, dum ad limina beatorum principum apostolorum (0299A)Petri et Pauli properati estis, quia non aurum, neque gemmas, aut argentum, vel litteras, et homines conquirentes, tantum fastidium [ Lamb., fatigium] cum universo a Deo protecto vestro Francorum exercitu sustinuissetis, nisi pro justitiis beati Petri exigendis, et exaltatione sanctae Dei Ecclesiae perficienda, et nostram securitatem ampliare certantes, sed tanquam praesentaliter coram vestris mellifluis regalibus obtutibus assistentes, obsecrantes petimus vestram a Deo fundatam regalem potentiam, ut de tanta et tali tribulatione, in qua nos ipsi vestri dereliquerunt missi, velociter per fidelissimos et benignissimos vestros missos, nos consolari et laetificari jubeatis, quia et ipsum Spoletinum ducatum vos praesentaliter obtulistis protectori (0299B)vestro beato Petro principi apostolorum, per nostram mediocritatem, 342 pro animae vestrae mercede, et ita obnixe quaesumus, praecellentissime fili, ut nostram deprecationem de praedicta afflictione et praenominato Spoletino ducatu celerius effectui mancipetis, quatenus dignam a misericordissimo Deo nostro, intercedente beato Petro apostolorum principe, pro cujus amore et reverentia aurem nostris petitionibus accommodare inspiratus fueris, suscipias mercedem, quia, Deo teste dicimus, nil nisi vestram cupimus exaltationem et laetitiam, dum, annuente Deo, magna inter nos atque insolubilis charitatis concordia corroborata est, permanentes in his quae mutuo inter nos asserentes confirmavimus. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LVIII. 343 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur quod Hiltibrandus et Aragis [B. et Cent., Arogis], atque Rodgans, nec non et Regimbaldus [Al., Raginaldus, Reginaldus] duces consilium inierant qualiter se in unum conglobarent cum Graecis et Adalgiso, terra marique, ad dimicandum contra Romam et Italiam, et sub nimiis adjurationibus postulans adjutorium contra eos.( An. Dom. 776, Cod. Car. LIX, chron. 57.)
(0299C)

(0300A)ARGUMENTUM.--Possessore et Rabigaudo Benevento per Spoletum ad Urbem venientibus, Hildebrandum ait pontifex ab se petiisse salvum conductum, ut rogaturus veniam huc veniret. Se eo misisse Stephanum saccellarium, qui missos ibi reperit Arichis Beneventani, Rodgausi Forojuliani, et Regimbaldi Clusini consilia ineuntes de suscipiendo bello una cum Graecis et Athalgiso Desiderii filio, proximo mense Martio: Romam nempe invasuri et Langobardorum regnum instauraturi. Orat ut celerrime opem ferat Romamque eripiat ab imminenti periculo, ac de communibus hostibus triumphet.

(0300B)Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Reminisci consideramus a Deo protectam excellentiam vestram, quod saepius vobis innotuimus de Hiltibrando Spoletino duce, seu Arigiso Beneventano duce, atque Rodgauso Forojuliano de saevissimo consilio quod erga nos atque vos gerere non differunt. Nunc vero dum fidelissimi vestri missi, revera 344 sanctissimus frater noster Possessor episcopus, atque Rabigaudus religiosus abbas, a Benevento repedantes, per praedictum Hildibrandum ad nos properant, nimis nos obsecrantes propter nominati Hiltibrandi noxam ut ei veniam tribueremus, asserentes (0300C)ut apud eum nostrum indiculum et obsides pro sua dubitatione, et Hildibrandus nostris se praesentaret obtutibus; nos quippe, secundum fidelissimorum missorum vestrorum dictum, illuc usque Spoletum direximus Stephanum nostrum fidelissimum dudum (0301A)sacellarium, qui cum eum affatus fuisset, et tunc nostros ibidem destinassemus obsides, ipse nempe noster missus cum apud eum conjunxisset, in magna eum invenit protervia, eo quod missos Arigisi, Beneventani ducis, seu et Rodcausi Forojuliani, nec non et Regnibaldi Clusinae civitatis ducem, 345 in Spoletio cum praefato reperit Hiltibrando, adhibentes adversus nos perniciosum consilium, qualiter, Deo eis contrario, proximo Martio mense adveniente, utrosque se in unum conglobarent, cum caterva Graecorum et Athalgiso Desiderii filio, et terra marique ad dimicandum super nos irruant, cupientes hanc nostram Romanam invadere civitatem et cunctas Dei ecclesias denudare; atque ciborium fautoris vestri beati Petri auferre, vel nosmetipsos, quod avertat Divinitas, (0301B)captivos deducere, nec non Langobardorum regem integrare et vestrae regali potentiae resistere.

Ob hoc, praecellentissime rex et dulcissime fili, peto te, et tanquam praesentaliter assistens cum divinis mysteriis conjuro coram Deo vivo et vero et ejus principe apostolorum beato Petro, ut sub nimia festinatione et maxima celeritate nobis subvenias, ne pereamus; quoniam post Deum in tuis manibus nostras omnium Romanorum commisimus animas, ne nos derelinquas, aut differas solatiandum, ut dicant gentes, quae in cuncto orbe terrarum sunt: Ubi est fiducia Romanorum quam post Deum in regem et regnum Francorum habebant? et ut de omnibus, a Deo protecte dilectissime fili, ante tribunal Dei eris redditurus rationem, quoniam, ut praefati (0301C)sumus, tuae dulcissimae sublimitati, per Dei praeceptionem et beati Petri, sanctam Dei Ecclesiam et nostrum Romanorum reipublicae populum commisimus protegendum; et ita ad limina protectoris tui beati Petri apostolorum principis properare satagite, ut cunctos adversarios sanctae Dei Ecclesiae atque nostros seu vestros, regalis vestri culminis substernantur 346 vestigiis, et ea quae eidem Dei apostolo, vestris propriis pro animae vestrae mercede obtulistis manibus, ad effectum perducatis, ut fructum (0302A)bonum offerens in futuri examinis die merearis dicere: Domine meus, princeps apostolorum beate Petre, cursum consummavi, fidem tibi servans Ecclesiam Dei a superna clementia tibi commendatam de manibus persequentium defendens liberavi, et assistens immaculatus coram te, offero tibi pueros quos mihi commisisti de manibus inimicorum eruendos, sospites atque incolumes existentes; tunc et qui in praesenti vita regni gubernacula tenes, etiam et in futuro saeculo cum Christo regnans coelestia praemiorum gaudia adipisci merearis audiens nimirum paternam desiderabilem vocem illam inquientis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis praeparatum est ab origine mundi (Matth. XXV). Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LIX. 347 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua praedictus papa postulans ut domnus rex revertens a Saxonia ad limina sancti Petri properaret, quemadmodum ei pollicitus fuerat .( An. Dom. 776, Cod. Car. LXIII, chron. 58.)
(0302B)

ARGUMENTUM.--Possessorem et Rabigaudum pervenisse Romam cum regiis litteris, quae summum omnibus ordinibus gaudium attulerunt, nam Carolum e Saxonia reducem in Italiam esse venturum testabantur, fortasse etiam ad Urbem. Laetitia ob id exsultans necessitudinem memorat, qua simul conjuncti fuerant coram confessione principis apostolorum. Praeterea regios missos multa laude prosequitur, eosque illi commendat ut regi et sanctae sedi maxime fideles.

(0302C)Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Dum tanta securitatis laetitia spiritalis mater vestra sancta Dei catholica et apostolica Romana Ecclesia dilatata laudabiliter permanet, etiam in apostolica aula ob vestrorum delictorum veniam, sedulo a nobis et cunctis Dei sacerdotibus orationum vota et sacrificiorum hostiae divinae proferuntur majestati. Itaque, praecellentissime fili, conjungentes ad nos fidelissimi (0303A)vestri missi, scilicet Possessor sanctissimus frater noster episcopus et Rabigaudus religiosus abbas, detulerunt nobis desideratissimas 348 vestrae sublimitatis syllabas, quas et cum nimia amoris dulcedine acceptantes suscepimus, relegentesque et de vestra immensa prosperitate agnoscentes, magnas omnipotenti Deo nostro tulimus laudes, qui nobis tam benignissimum ac Christianissimum regem suae Ecclesiae detulit defensorem. Continebatur quippe in ipsis vestris regalibus apicibus, quod, Domino protegente, remeantes vos a Saxonia, mox et de praesenti Italiam vel ad limina protectoris vestri, beati apostolorum principis Petri, ad implenda quae ei polliciti estis properare desideratis; de quo audito nimis noster laetatus est animus una cum universo nostro populo, (0303B)eo quod nimis desiderabiles sumus prominentissimum vestrum conspicere vultum.

Quoniam satisfaciat tibi veritas, dulcissime et amantissime fili atque a Deo institute magne rex, in eadem sponsione qua in invicem ante sacram ejusdem Dei apostoli confessionem annexi sumus, firmi atque incommutabiles diebus vitae nostrae cum universo nostro populo permanere satagimus. Unde et charitas vestri regalis culminis nos provocat sedulo de vestra sospitate addiscere; et cognoscat vestra conspicua excellentia, quia si mora de vestro adventu provenerit, magna nobis imminet voluntas ibidem in vestrum adventum, ubicunque vos valuerimus conjungere, obviam proficisci.

349 Interea notioni vestrae excellentiae deducimus (0303C)de praedictis vestris fidelissimis missis, quia sicut ad nos pervenerant, et vestrae regali potentiae per nostros apices intimandum direximus, dum nobis praesentati fuissent ipsi missi vestri, fideles in servitio fautoris vestri beati Petri apostolorum principis et nostro atque vestro reperimus, pro quo petimus ut benigne eos suscipere jubeatis.

His praelibatis, divinam exoramus clementiam, ut sua vos gratia multipliciter tueatur, tribuens vobis, atque excellentissimae filiae nostrae reginae, et amantissimis (0304A)vestris natis longaeva ac prospera tempora, regni gubernacula possidenda, vestrisque vestigiis cunctas barbaras nationes prosternat, dilatans multipliciter terminos regni vestri, etiam et coelestis regni gaudiis vos faciat esse per infinita saecula participes. Incolumem excellentiam vestram, domine fili, superna gratia custodiat.

LX. 350 ITEM EPISTOLA ADRIANI PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones pro vita et sanitate domni regis, et uxoris, vel filium [L., G., filiorum] ejus, nec non et pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et postulans ut filium suum ex sacro baptismatis fonte suscipere mereretur.( An. Dom. 777, Cod. Car. XLIX, chron. 59.)

(0304B)ARGUMENTUM.--Revertentes ex Francia Philippus episcopus et Megistus archidiaconus, nuntiant constantem Caroli amorem in sanctam sedem, eumdemque cum regina Hildegarde venturum Romam, ut Paschate adveniente filium suum Pippinum recens natum baptizari faceret, quem pontifex e sacro fonte susciperet. Cum autem non venisset, pontifex suum desiderium aperit se jungendi spiritali eo vinculo cum regibus. Deinde rerum Ecclesiae satagens, ad eum legat suos missos Philippum et Andream episcopos, ac Theodorum ducem nepotem suum cum catalogo donationum a Constantino, et successoribus, atque patriciis factarum in provinciis Tusciae, Spoleti, Beneventi, Corsicae, et Sabinae, exemplo educto ex archivo apostolico, eae siquidem a Langobardis jamdudum invasae, nondum fuerant restitutae. Orat ut Constantini felicia tempora instauret exaltando apostolicam sedem.

(0304C)Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Dum nimio provocati amore aptum duximus, primitus quidem a Deo protectae excellentiae vestrae, seu spiritalis filiae nostrae reginae proles, etiam episcopos et presbyteros, nec non et universos optimates cunctumque praeclarae gentis vestrae Francorum populum, ad vestrum a Deo confortatum regnum pertinentem, his nostris apostolicis visitare apicibus, (0305A)et certos de vestra 351 salute ac laetos effici, impensius prosperitatis ambientes integritatem. Igitur dum ad nos reversi fuerunt missi spiritalis matris vestrae sanctae Dei Ecclesiae, a vestigio a Deo protecti regni vestri, id est, reverendissimus frater noster Philippus episcopus, et Megistus dilectissimus filius noster archidiaconus, retulerunt nobis de fidei et charitatis vestrae constantia, quam erga beatum Petrum apostolorum principem et nostram humilitatem habere dignati estis pro vestrae animae mercede. Hoc audito, magno gaudio noster relevatus est animus, et coepimus Deo laudes referre et beato principi apostolorum Petro, pro exaltatione regni vestri atque filiae nostrae reginae conjugis vestrae, prolis etiam, et pro cunctis Francis, fidelibus beati (0305B)Petri apostoli atque vestris.

At vero illud unde vestrae eximietati per jam dictos nostros missos, scilicet reverendissimum fratrem nostrum Philippum episcopum et dilectissimum nostrum Megistum archidiaconum dignati estis nobis repromittere, ut in sanctam diem Paschae ad limina beati apostolorum principis Petri, una cum spiritali filia nostra regina, Domino auxiliante, properare debuissetis, ut filium qui nunc vobis procreatus est a sacro baptismate in ulnis nostris susciperemus, sicut terra sitiens imbrem, ita et nos exspectantes fuimus mellifluam excellentiam vestram; et dum appropinquasset ipse dies sanctus Paschae, et nullum mandatum de adventu vestro suscepissemus aut de missis vestris, secundum placitum quod inter nos (0305C)exstiterat, valde tristes effecti sumus. 352 Sed obnixe te petimus, praecellentissime et magne rex, ut secundum quod inter nos constitit, pro ipso sancto baptismate nostrum adimplere jubeas desiderium, de eodem eximio vestro filio, quatenus duplex Spiritus sancti gratia in medio nostrum accrescat, et gemina festivitatis laetitia nobis celebretur, et hoc deprecamur vestram excellentiam, amantissime fili et praeclare rex, pro Dei amore et ipsius clavigeri regni coelorum, qui solium regni patris vestri vobis largiri dignatus est, ut secundum promissionem quam polliciti estis, eidem Dei apostolo, pro animae vestrae mercede et stabilitate regni vestri, omnia nostris temporibus adimplere jubeatis, ut Ecclesia Dei omnipotentis, id est beati Petri apostoli, cui claves [ Lamb., (0305D)per claves] regni coelorum ab omnium opifice facinorum (0306A)nexus solvendi simulque ligandi attributa est facultas, in omnibus amplius atque amplius sancta. Dei Ecclesia exaltata permaneat, et omnia secundum vestram pollicitationem adimpleantur, et tunc vobis in coelestibus arcibus ascribatur merces et bona opinio in universo mundo.

Et sicut temporibus beati Sylvestri, Romani pontificis, a sanctae recordationis piissimo Constantino Magno imperatore, per ejus largitatem sancta Dei catholica et apostolica Romana Ecclesia elevata atque exaltata est, et potestatem in his Hesperiae partibus largiri dignatus est, ita et in his vestris felicissimis temporibus atque nostris, sancta Dei Ecclesia, id est, beati Petri apostoli germinet atque exsultet, et amplius atque amplius exaltata permaneat, (0306B)ut omnes gentes quae haec audierint edicere valeant (Psal. XIX): Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die, in qua invocaverimus te: quia ecce novus Christianissimus Dei Constantinus imperator his temporibus surrexit, per quem omnia Deus sanctae suae Ecclesiae beati apostolorum principis Petri largiri 353 dignatus est, sed et cuncta alia, quae per diversos imperatores, patricios etiam et alios Deum timentes, pro eorum animae mercede et venia delictorum, in partibus Tusciae, Spoleto, seu Benevento, atque Corsica, simul et Savinensi patrimonio, beato Petro apostolo, sanctaeque Dei et apostolicae Romanae Ecclesiae concessa sunt, et per nefandam gentem Langobardorum per annorum spatia abstracta atque ablata sunt, vestris temporibus restituantur. Unde (0306C)et plures donationes in sacro nostro scrinio Lateranensi reconditas habemus, tamen et per satisfactionem Christianissimi regni vestri, per jam fatos viros, ad demonstrandum eas vobis direximus, et per hoc petimus eximiam praecellentiam vestram ut in integro ipsa patrimonia beato Petro et nobis restituere jubeatis, et dum omnia per vestrum congruum dispositum sancta Dei Ecclesia effectum susceperit, ipse princeps apostolorum, beatus Petrus, ante tribunal omnipotentis clementiam pro vestra sospitate atque longaevitate, et exsultatione a Deo confortati regni vestri deprecetur. Magnopere [ Lamb., Gent., Opere] enim direximus apud vestram eximiam praecellentiam, id est reverendissimum et sanctissimum fratrem nostrum Philippum et Andream episcopos (0306D)seu Theodorum ducem nostrum, quibus et in ore po- (0307A)suimus ut vestrae 354 a Deo protectae excellentiae minutius enarrare debeant; quibus et eis in omnibus credere debeatis, et solita benignitate eos suscipere jubeatis, pro amore fautoris vestri beati Petri apostoli, ut dum ad nos reversi fuerint cum effectu causae, ante confessionem ipsius Dei apostoli cum omnibus episcopis et sacerdotibus, atque cuncto clero, senatu, et universo nostro populo, pro vestra sospitate atque longaevitate et exaltatione regni vestri Domino fundere valeamus preces, ut aevis temporibusque eximietatem vestram conservare dignetur, ad exaltationem spiritalis matris vestrae sanctae Dei Romanae Ecclesiae, et sicut terrena gaudia largitus est, ita et coelestia tribuat sempiterna. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXI. 355 PAULUS PRESBYTER, VENERANDUS PRESBYTER, FAROALDUS, ADALBERTUS, GAUDIOSUS, BENEDICTUS DIACONUS, JOSUE DIACONUS, HERMENFRIDUS, RAGINBERTUS, AUTSCARIUS [ Gent., AUTCARIUS], GREGORIUS, AGEMODUS, DAVID, GAIDUALDUS, ARIOLFUS, STEPHANUS, GARIBALDUS, GREGORIUS, SAVINUS, ALDOSINTO, ROTHBERTUS, RATCHIS, HARIBERTUS, LEO, MARTINIANUS, ALLO, MAJO, BEAPTULFUS [ Gent., SCAPTULFUS], CUNUALDUS, LEMINOSUS, MAGNUS, URSUS, AUTBALDUS, ALDEFUSUS, PETRUS, ANSUALDUS, ALLO, PETRUS, GRATIOSUS, FAROALDUS, URSUS, ADUALDUS.( An. Dom. 777, Cod. Car. LXXIII, chron. 60.)
(0307B)

ARGUMENTUM.--Paulo post missorum discessum mense Maio audiens ex regiis litteris, Francorum fines a Saracenis invasum iri, ad assiduas preces diu noctuque se vertit cum toto Romano clero, (0307C)idque solatii ergo illi nuntiat ac victoriam ominatur. Beneventanos foedere juncto cum Cajetanis et Tarracinensibus, nec non cum patricio Siciliae Cajetae degente consilium cepisse eripiendi sanctae sedi Campaniae Romanae civitates et patricio eidem subjiciendi. Se per legatos primum egisse, at nequidquam; quare illuc mittere exercitum deliberasse. Orat ut missum deleget Beneventanis cum (0308A)increpatoriis, ut ad officium redeant; se ne ad consecrationem quidem episcoporum eos recipere, tanquam sanctae sedis et Caroli hostes. Denique ut faciat quae per missos petiit eum precatur.

Destinavit nobis per vestros apices a Deo constituta regalis potentia, quia, Deo sibi contrario, Agarenorum gens cupiunt ad debellandum vestros introire fines. Hoc vero cognito, in magna exinde tribulatione atque afflictione positi sumus; sed nequaquam Dominus Deus noster talia fieri permittat, nec 356 beatus apostolorum Petrus princeps. Nos vero, dulcissime fili et magne rex, incessanter pro vobis cum omnibus nostris sacerdotibus atque religiosis monachis, et cuncto clero vel universo populo nostro, Domini Dei nostri deprecamur clementiam, ut ipsam nec dicendam Agarenorum gentem vobis (0308B)subjiciat et vestris eam substernat pedibus, ut minime praevalere adversus vos valeant, quia sicut populus Pharaonis demersus est in mari Rubro eo quod non crediderint Deo, ita et in hac vice Dominus Deus noster, per intercessiones beati Petri apostoli, in vestris eos tradat manibus. Confortamini autem et estote robusti, quia Dominus omnipotens confidentibus in eum vestri regni dabit victoriam de inimicis vestris atque nostris, et sicut indesinenter die noctuque ante confessionem ejusdem Dei apostoli, Domini deprecamur majestatem, ut vestrum dilatet regnum, ita nos faciat de vestra sospitate et exaltatione regni vestri semper in Domino exsultare, in quibus et ante aliquantos dies istius Maii mensis quod vestros suscepissemus apices, direximus apud vestram a Deo protectam (0308C)excellentiam, Andream et Philippum sanctissimos episcopos, atque Theodorum eminentissimum nostrum nepotem, pro consolatione atque visitationis causa, et prosperitatis vestrae laetitiam agnoscere ; et hoc petimus te, amantissime fili, ut pro amore fautoris vestri beati apostolorum principis (0309A)Petri, benigne eos solite suscipere jubeatis, ut cum gaudio et effectu causae, et exaltatione sanctae Dei Romanae Ecclesiae, ad nos remeantes, 357 celeriter eos absolvere dignemini, ut ipse princeps apostolorum pro vobis intercedat ante Domini Dei nostri majestatem, ut amplius vestrum dilatet regnum et victorias tribuat; nosque etsi peccatores ante confessionem ipsius Dei Apostoli fundere valeamus preces.

Et hoc agnoscat a Deo protecta praecellentia vestra, quia aliquantas civitates nostras Campaniae operantes aemuli vestri atque nostri, nefandissimi Beneventani, ipsi nostro populo persuadentes subtrahere a nostra ditione decertant, una cum habitatoribus Castri Cajetani, seu Terracinensium, obligantes se validis (0309B)sacramentis, cum ipso patricio Siciliae, qui in praedicto Castro Cajetano residet, et decertant a potestate et ditione beati Petri et nostra eosdem Campanos usurpare et patricio Siciliae subjugare. Nos vero dum hoc ipsum agnovissemus viribus atque vicibus admonere et praedicare per nostros episcopos et fideles beati Petri eis direximus, cupientes eosdem Campanos nos salvos habere, ut aliqua malitia eis minime eveniret, ut ad nostri praesentiam conjungerent, aut per unamquamque civitatem primatos quinque (0310A)ad vestram a Deo fundatam praecellentiam destinarent. Sed neque ad vestri praesentiam eos dirigere valuimus, nec ad nostros 358 obtutus conjungere voluerunt. Tamen et reverentissimum fratrem nostrum Philippum, seu et Paschalem nostrum nepotem, eis direximus, ut nostris se praesentarent obtutibus aut apud vestram regalem potentiam conjungere properarent. Nec tunc nostris admonitionibus se accommodare voluerunt. Dum vero eorum nequitiae praevalere minime potuimus, disposuimus cum Dei virtute atque auxilio una cum vestra potentia generalem nostrum exercitum illuc dirigere, qui eos constringere debeant et inimicos beati Petri atque nostri seu vestri emendare.

Sed petimus te, amantissime fili, coram Deo vivo, (0310B)ut nefandissimos et Deo odibiles Beneventanos per vestra scripta atque fidelissimum vestrum missum protestando dirigere jubeatis, ut a tali iniqua operatione resipiscant, et in nostris Campanis talia non immittant, quia nos per nullum tenorem ipsos nefandissimos Beneventanos, aut eorum missos recipere volumus; sed nec ad consecrationem episcoporum suscipere, dum contrarii beati Petri 359 atque nostri et vestri effecti sunt. Interea petimus te, magne rex et dulcissime fili, ut sicut a vobis poscere (0311A)per Andream et Philippum sanctissimos episcopos nostros et Theodorum eminentissimum nostrum nepotem direximus, ita in omnibus nostram postulationem adimplere jubeatis, ut angelus Dei omnipotentis vos praecedat, et faciat vestram praecellentiam triumphantem, atque cum magnis victoriis et exaltatione ad proprii regni vestri culmen una cum omni Deo dilecto Francorum exercitu incolumem reverti.

LXII. 360 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de fide et constantia ipsius, et Anastasio misso ipsius apostolici, qui in Francia demoratus fuerat. .( An. Dom. 777, Cod. Car. L, chron. 61.)

(0311B)ARGUMENTUM.--Cum Wilcharius archiepiscopus et Dodo abbas Roma in Franciam revertentes Carolo nuntiassent quanto amore quantisque honoribus Romae accepti, et quanta cum benignitate auditi essent, Carolus rei admonet pontificem. Hic vero ab se ita semper fieri respondet, sibique esse in more positum statim regios missos dimittere; idque amoris ergo, qui erit perpetuus in optimum regem, ita ut contra asserentibus nulla fides adhibenda sit. Suam testatur laetitiam, eo quod viderit in regiis litteris, eum proximo mense Octobri, dum in Italiam venerit, expleturum omnia quae divo Petro promisit. Se cum regiis missis Possessore episcopo et Dodone abbate non mittere Pardum Hegumenum juxta illius desiderium una cum Andrea episcopo, quia valetudine laborabat, sed ejus loco Valentinum episcopum. Denique dolet ob retentum a rege Anastasium missum apostolicum ob quaedam imprudenter (0311C)dicta, nam violari videbatur jus gentium; oratque ut eum ad se remittat discutiendum, atque juxta merita puniendum cum duobus aliis nefariis hominibus.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Desiderantissimae vestrae excellentiae scripta suscepimus, in quibus tantum de absenti collocutione gavisi sumus, quantum et ipsum qui locutus est (0312A)semper mihi cupio esse praesentem; quas relegentes et de vestra immensa prosperitate agnoscentes, nimis sumus gratulati quoniam vestra prosperitas nostra esse comprobatur laetitia, et vestra exaltatio nostra existit post Deum securitas. Ferebatur enim in ipsis regalis vestrae potentiae apicibus, quod remeantes ad vos missi vestri, scilicet Wulcharus sanctissimus 361 frater noster archiepiscopus et Dodo religiosus abbas, vobis retulissent quod ea, quae eis a vobis injuncta fuissent, benigne atque amabiliter a nobis essent suscepta. Sed cognoscit omnipotens Deus noster, cui arcana cordis reserata assistunt, quia omnem missum a vestris regalibus obtutibus directum, cum nimio amore et decenti honore suscipere studemus, et omnem vestram voluntatem (0312B)sincera mentis integritate implere satagimus, atque cum prosperitate ad vos repedandum absolvere festinamus, neque ullis nos posse hujus mundi transitoriis ac labentibus opibus vel humanae suasionis blandimentis, ab amore et dilectione vestrae mellitae sublimitatis, vel ab eis quae vobis polliciti sumus declinare dum hic advixerimus, sed firmi et stabiles in vestra permanemus charitate.

Absit namque a nobis, charissime et nimis nobis dulcissime fili, ut ea quae inter nos mutuo coram sacratissimo corpore fautoris tui beati apostolorum principis Petri confirmavimus atque stabilivimus, per quemvis modum irrita facere attentemus; quoniam et nos satisfactus vestrum culmen deprecari visus sum, si quis de nobis nequissima dicta vestris (0312C)auribus proferre maluerit cupiens per fallaciam se vobis commendare, nullam credulitatis illi admittatis copiam, quia, ut praediximus, nos firmi in vestra permanemus dilectione, magis dum et Salvator 362 designanter expressit dicens (Joan. XIII): In hoc cognovimus, quod mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem.

Interea continebat seriens Excellentiae vestrae, quod accedente proximo mense Octobri, dum Deo (0313A)favente in partibus Italiae adveneritis, omnia quae beato Petro regni coelorum clavigero et nobis polliciti estis, ad effectum perducere maturabitis: laetitia enim patris est profectio filiorum, et de eorum provectu naturalis affectus congaudet; quapropter salutis tuae agnoscentes perfectionem hilares redditi sumus, et quia pro augmento et exaltatione matris suae sanctae Dei Ecclesiae in Italiam destinatis properare, ut perficiatur magis magisque optamus. Sed Deus et Dominus noster Jesus Christus faciat nobis in propinquo de vestra praesentia gaudere et una vobiscum in invicem exsultare.

De missis nempe nostris, Andrea videlicet coepiscopo, seu Pardo egumeno, unde nobis intimandum direxistis, ut cum missis vestris Possessorem fratrem (0313B)nostrum episcopum, atque Dodonem religiosum abbatem, a vestris regalibus vestigiis repedantes dirigeremus, ita adimplere velocius destinavimus. Sed Pardus egumenus propter imbecillitatem corporis sui proficisci minime valuit, et direximus in vicem illius Valentianum episcopum.

Illud vero quod de Anastasio misso nostro nobis indicastis, quod aliqua importabilia verba quae non expediebat vobis 363 locutus fuisset, unde valde tristes effecti fuistis, et pro hoc adhuc apud vos eum detinetis nimis noster frangitur animus, dum Langobardi et Ravennates fatentur, inquientes quia nullo modo rex in apostolica permanet charitate, dum ejus missum apud se detinet. Sed neque ab ipsis (0313C)mundi exordiis cognoscitur evenisse, ut missus protectoris tui beati Petri, magnus vel parvus, a quacunque gente detentus fuisset; sed jubeat nobis eum vestra sollicitudo dirigere, et severissime eum sciscitantes juxta noxam ei repertam, eum corripiemus. (0314A)Nam de Langobardo illo qui cum eodem Anastasio misso nostro ad vos properavit, nomine Gaidifridus, unde nobis significastis, ut dum in nostro fuisset palatio, fraudem agebat adversus vestram regalitatem, insuper et vestro suasisset notario falsas conficere litteras, per quas nos cupiebat in scandalum vobiscum mittere, quod avertat Divinitas, neque invenietur homo qui nos possit per quemvis modum adversus vos in iracundiam provocare, sed testis nobis est Deus qui occulta hominum cognoscit, per nullum argumentum eum infidelem vobis cognovimus; sed, ut brevius dicamus, si ille qui ab amatore tuo beato Petro ad vos destinatur talia 364 suscipere meruit, quid considerandum est de nefandissimis et nimis strophariis Paschali et Saratino, qui (0314B)talia, ut et vos per honorandos vestros apices insinuastis, in hac Romana urbe agere ausi sunt, quale nunquam ab exordio mundi auditum est; fortasse et dum talia egissent et vestris obtutibus se conjunxissent, non ambigentes pro reatu quem operati sunt, vos deprecati sunt ut eos in nostram reduceres gratiam; sed magis coram vestra praesentia et nostris missis detractionibus vacabant et miror valde quod illos, qui talia et inaudita de his coram vestris obtutibus proferebant verba, in magnis deliciis habere dignosceris. An nescit vestra praecellentia quia si quaecunque persona, de qualibet gente, adversa aut inania de vestra eximia celsitudine retulisset verba, dignam in eum exercentes vindictam, vinctum eum usque ad vestram direxissemus excellentiam, (0314C)sicut et de Paulino egimus. Pro quo deprecamur atque conjuramus praecellentiam vestram, dulcissime fili, per redemptorem Dominum nostrum Jesum Christum, ut viriliter Deo vobis inspirante exsurgatis, et miserae et flagitiosae praesumptionis, (0315A)ut pium regem decet, regalem [ Gent., legalem] vindictam vobis de eis exercere jubeatis, ut in hoc cognoscant gentes, quia ob amorem beati Petri magnam in nobis habeatis dilectionem, ut qui 365 nobis dolentibus condolent, ita et nobis laetantibus congaudeant; aut nobis eos dirigere digneris ut omnipotens Deus respiciens de excelso, pro justa vindicta a nobis eis inferenda, concedat tibi, una cum excellentissima filia nostra regina et amantissimis natis, longa spatia vitae per metas annorum, et ego licet peccator, dum de eis perfectam suscepero justitiam, magis ac magis, ut ago, ante ipsius janitoris regni coelorum sacram confessionem assiduo pro vestra incolumitate fundere valeam preces. Incolumen excellentiam gratia superna (0315B)custodiat.

LXIII. 366 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, Pro exaltatione sanctae Ecclesiae, et de orationibus ipsius apostolici .( An. Dom. 778, Cod. Car. LXII, chron. 62.)

ARGUMENTUM.--Carolo Saracenis Hispaniae bellum inferenti nuntiat de assiduis orationibus diu noctuque cum universo clero pro ejus victoria. Se futurum confidere, ut nunquam a fide, charitate, et promissione deficiat, quam coram divo Petro fecerat, sibique invicem polliciti erant.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

(0316A)Mellifluae et a Deo protectae tuae excellentiae, benignissime fili, honorabiles suscepimus syllabas, quibus et cum nimio amore liquido informati sumus, sed omnipotens, clemens, et misericors Deus, in cujus manu cor excellentiae tuae, bone et Deo imitabilis fili, regitur, corroboret cor et mentem tuam et brachium suae potentiae tibi extendat. Nos quidem die noctuque nunquam desistimus, cum sacerdotibus cunctoque Christiano populo, in confessione beati Petri principis apostolorum, suppliciter exorare, ut una cum excellentissima filia nostra regina, et praecellentissima vestra nobilissima prole, victorem te 367 super omnes barbaras nationes faciat, quatenus omnes sub tuo brachio humiliati vestigia pedum tuorum prorsus osculentur, et Ecclesia Dei a (0316B)vestra a Deo instituta regali potentia nimirum [ Grets. nimium] exaltetur; nunquam enim credimus, quod semel pollicitus es super venerabile corpus beati Petri clavigeri regni coelorum, ut quaelibet falsa potestas seu principatus poterit tuam firmissimam excellentiam segregare a charitate, et amore, quem a cunabulis tuis beato Petro principi apostolorum habuisti; sed in ea fide et dilectione, simulque et promissione te confidimus permanere, in qua et nos firmi et stabiles quod facie ad faciem polliciti sumus, Domino praesidente et beato Petro principe apostolorum mediante, usque in finem manemus. Unde omnipotens, pius, et misericors Deus, longo ac prospero senio, una cum praecellentissima filia (0317A)nostra regina et nobilissima sobole, regni gubernacula faciat perfrui, et vitam aeternam vobis tribuat possidendam. Incolumen Excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXIV. 368 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de venundatione mancipiorum genti paganae Saracenorum facta; et praedictus papa excusans Romanos nunquam tale scelus perpetrasse, sed a Langobardis et Graecis eos traditos esse dicit .( An. Dom. 778, Cod. Car. LXV, chron. 63.)

ARGUMENTUM.--Gratulatur Carolo de incolumitate ejus et totius regni Francorum, aitque se cum omni clero et populo perennes ei victorias et regni (0317B)dilatationem precari. Falsum esse suos Romanos vendidisse mancipia Saracenis, sed illa Graecos a Langobardis emisse. Se nequidquam duci Alloni scripsisse, ut Graecos caperet, combureretque eorum naves; sibi enim nec navigia nec nautas ad id suppetere; nihilominus ad illud mali avertendum, comburi fecisse Graecorum naves in suo portu Gentumcellensi, Graecos carcere aliquandiu detinuisse. Romanos sacerdotes incontinentiae accusari falso ab iniquis hominibus.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Insignis praeconii vestrae a Deo fundatae regalis potentiae syllabas suscepimus, et Deo omnipotenti gratias egimus, qui nos certos reddidit de sospitate a Deo protecti regni vestri, simul et de spiritali filia (0317C)nostra regina, dulcissima vestra conjuge, et prole, et pro cunctis episcopis, diversis sacerdotibus, senatu, et universo a Deo conservato populo Francorum; cognitor (0318A)369 enim et scrutator cordium et renum Deus noster, quia et sincere sine qualibet occasione in vestra melliflua regalis potentiae permanemus charitate, et deprecamur Dei omnipotentis clementiam cum nostris episcopis, sacerdotibus, clero, atque senatu, et universo nostro populo, ut vobis indesinenter victorias tribuat et vestrum dilatet regnum, ad exaltationem spiritalis matris vestrae sanctae Dei Romanae Ecclesiae et salutem populi nobis a Deo commissi, quia vestra exaltatio nostra est laetitia; et semper desideramus et cupimus quae nona sunt atque prospera de vestro a Deo protecto regno et omnium Francorum salutaria addiscere, quia nos post Deum in alio fiduciam non habemus nisi in vestro fortissimo brachio; et sicut praedecessor noster, (0318B)domnus Stephanus papa, bonam habuit fiduciam in genitore vestro sanctae recordationis domno Pippino rege, ita et nos multo amplius in vestro fortissimo regno confidimus et certi permanemus.

Reperimus etiam in ipsis vestris mellifluis apicibus de venalitate mancipiorum, quasi per nostros Romanos venundati fuissent genti nefandae Saracenorum; sed nunquam, quod absit, in tale declinavimus scelus, aut per nostram voluntatem factum fuit, sed in littoraria Langobardorum semper navigaverunt nec dicendi Graeci, et exinde emebant ipsam familiam, 370 et amicitiam cum ipsis Langobardis fecerunt, et per eosdem Langobardos ipsa suscipiebant mancipia. In quibus et direximus exinde Alloni duci, ut praepararet plura navigia, et (0318C)comprehenderet jam dictos Graecos, et naves eorum incendio concremaret; sed noluit nostris obtemperare mandatis, quia nos nec navigia habemus nec (0319A)nautas, qui eos comprehendere potuissent, tamen in quantum valuimus, Domino proferimus teste, quia magnum exinde habuimus certamen, cupientes hoc ipsum scelus vetare, qui et naves Graecorum gentis in portu civitatis nostrae Centumcellensium comburi fecimus, et ipsos Graecos in carcere per multa tempora detinuimus; sed a Langobardis, ut praefati sumus, multa familia venundata fuit, dum famis inopia eos constringebat, qui alii ex eisdem Langobardis propria virtute 371 in navigia Graecorum ascendebant, dum nullam habebant spem vivendi.

De sacerdotibus autem nostris, quod vobis falso et contra Deum et animam eorum suggerere ausi sunt, mentita est iniquitas sibi, et nulla est Domino annuente in nostris sacerdotibus pollutio, (0319B)nec talia credere debet vestra sublimitas. Dum vero, Domino cooperante, per intercessiones sanctae semper virginis Mariae dominae nostrae et beati Petri apostolorum principis, in vinculo charitatis atque dilectionis nos annectere dignatus est, nunc vero quaerunt aemuli nostri, qui semper zizania seminaverunt, aliquam, illis Deo contrario, inter partes malitiam seminare. Sed Domino auxiliante, per intercessiones beati Petri apostoli praevalere minime habebunt, quia nos cum Domini virtute talem in vestro regali culmine habemus fiduciam, dicit enim Psalmista (Psal. XI): Disperdat Dominus universa labia dolosa, et linguam maliloquam [magniloquam ], qui talia nobis inaudita mala suggerunt et crimina in nostris sacerdotibus ponunt. Deus autem noster (0320A)suae protectionis dextera vos conservare dignetur ad exaltationem sanctae Dei Romanae Ecclesiae. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXV. 372 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de Mauricio episcopo, quod Histrienses ei oculos eruissent .( An. Dom. 778, Cod. Car. LVII, chron. 64.)

ARGUMENTUM.--Mauricium episcopum in territorio Histriensi a Graecis ibidem morantibus excaecatum esse, quasi Carolo id territorium tradere meditaretur. Se eum misisse ad Marcarium ducem Forojuliensem, cui orat ut mandet excaecati episcopi restitutionem, tanquam Carolo et sanctae sedi fidelis, qui ad colligendas inibi pensiones sancti (0320B)Petri ab eodem Carolo erat destinatus.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Credimus, quod jam ad vestrae a Deo protectae excellentiae aures pervenit de episcopo Mauricio Histriensi, qualiter, dum eum fidelem beati Petri et nostrum cognovissent, nefandissimi Graeci qui in praedicto ibidem territorio residebant Histriensi, et dum per vestram excellentiam dispositus fuit praenominatus Mauricius episcopus, ut pensiones beati Petri quae in superius nominato territorio exigeret et eas nobis dirigere deberet, zelo ducti tam praedicti Graeci quamque ipsi Histrienses, ejus 373 oculos eruerint, proponentes ei ut quasi ipsum (0321A)territorium Histriense vestrae sublimi excellentiae tradere debuisset.

Propterea petimus a Deo protectam excellentiam vestram, amantissime fili et magne rex, ut jubeas dirigere Marcario duci praecipiendum, ut jam fatum Mauricium episcopum, qui in visione vestrae excellentiae praesentatus est, ut eum in suo episcopio reverti faciatis pro vestrae animae mercede, eo quod ipse jam dictus episcopus ad nos properavit, et nos eum iterum direximus ad Marcarium ducem Forojuliensem, ut qualiter a vobis fuerit dispositus, ita peragere debeat. Et hoc petimus excellentiam vestram ut per vestrum congruum dispositum ipsa [ Lamb., Gent., ipse] apprehendatur, prout salus populi qui ibidem commoratur proveniat. Incolumem (0321B)excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXVI. 374 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur quod Neapolitani cum Graecis civitatem Terracinensem invasissent .( An. Dom. 780, Cod. Car. LXIV, chron. 65.)

ARGUMENTUM.--Graecos et Beneventanos consilio Arichis Benev. ducis invasisse Terracinam, quam ipse acquisierat sanctae sedi. Orat ut Wulfuinum jubeat Romae adesse, Kalendis Aug. cum Tuscanis, Spoletanis, ac Beneventanis pro Terracina recipienda, expugnandisque Cajetano Castro et Neapoli. Antea convenisse sibi cum Petro Neapolitanorum misso ut quindecim sibi obsides nobiles darentur, quos una cum Terracina redderet, si (0322A)per eorum patricium Siciliae Patrimonium sancti Petri recuperare licuisset; Arichim obstitisse, ne darentur obsides, quia Desiderii filium praestolabatur ex Graecia, cum eo rem gesturus contra Carolum et sanctam sedem.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Nullum plus credimus victoriosissimae regalis excellentiae vestrae uti praesidium, quam quod erga beatum Petrum apostolorum principem, et pro ejus sanctae Ecclesiae exaltatione, sicut coepistis, usque in finem decertari, quatenus salutantes triumphatorissimae erga vos benivolentiae vestrae per hos nostros affatus enucleatius vobis de partibus istis insinuamus, qualiter nefandissimi Neapolitani et Deo (0322B)odibiles Graeci, praebente malignum consilium Arighis duce Beneventano, subito venientes Terracinensem 375 civitatem, quam servitio beati Petri apostolorum principis, et vestro atque nostro antea subjugavimus, nunc autem invalido consilio, iterum ipsi jam fati nefandissimi Neapolitani, cum perversis Graecis invasi sunt. Nos quidem sine vestro consilio nullatenus ibidem dirigere voluimus. Sed poscimus vestram a Deo promotam regalem excellentiam, ut sicut solita est, pro amore beati Petri clavigeri regni coelorum, disponere debeat, et celeriter nobis Wulfrinum dirigere, ut hic apud nos Kalendis Augusti paratus esse festinet, atque talem eidem mandationem facere jubeatis, ut cum omnibus Tuscanis seu (0323A)Spoletanis, atque cum ipsis nefandissimis Beneventanis in servitio vestro pariterque nostro ad recolligendam ipsam civitatem Terracinensem adveniant, simulque Domino annuente ad expugnandum Cajetam, seu Neapolim, nostrum recolligentes patrimonium quod ibidem in territorio Neapolitano ponitur, occurrant; ut eos in omnibus subjugantes, sub vestra atque nostra sint ditione.

376 Placitum quidem cum ipsi fallaces Neapolitani ( Grets., ipsis fallacibus Neapolitanis) per missum eorum nomine Petrum in festum sanctum Paschae habuimus, patrimonium nos beati Petri apostoli qui ibidem in Neapoli ponitur exquirentes, et in vestro servitio eos subjugare desiderantes, ut quindecim obsides ex nobilissimis eorum filiis nobis dantes, ipsam (0323B)civitatem Terracinensem illi colligerent, sub ea videlicet ratione, ut issent ad patricium eorum in Sicilia, et si nostrum patrimonium reddere voluissent, ipsam civitatem et obsides reciperent. Sed nos sine vestro consilio neque obsides neque ipsam civitatem reddere habuimus, eo quod pro vestro servitio ipsos obsides apprehendere cupiebamus, quia eorum malignum consilium aliud non est, nisi una cum infidelissimo Arighi ( Grets., Arichi) duce Beneventano tractantes, et quotidie missos nefandissimi patricii Siciliae ipso Arighi suscipiente, impedimentum jam fatus Arighis solus fecit, ut minime nos obsides a jam dictis Neapolitanis reciperemus; quia quotidie ad istam perditionem filium nefandissimi Desiderii dudum (0324A)nec dicendi regis Langobardorum expectat, ut una cum ipso pro vobis nos expugnent. Sed hoc petimus vestram a Deo promotam excellentiam, ut nulla qualisvis persona vobis pro hoc impedere ( Lamb., impedire) valeat, pro amore beati Petri et nostro, quia nullo modo 377 potest eos sinere, ut vobiscum pariter ab illis derideamur, quia nostra virtus atque gloria una cum beato Petro apostolorum principe vos estis. Nos quidem pro nihilo deputamus ( Lamb., reputamus) ipsam civitatem Terracinensem, sed ut non per illum ( Id., illam) vitium incurrat, ut infideles Beneventani sicut desiderant locum invenientes, a vestra subtrahantur fide; idcirco ista vobis insinuantes dirigimus, ut per vestrum adminiculum, sicut fati sumus, Ecclesia protectoris vestri (0324B)beati Petri apostoli exaltata, laus vestra atque victoria in universo mundo sonetur, et in perpetuum una cum excellentissima filia nostra regina, atque praecellentissimis vestris suboles, cum sanctis omnibus regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXVII. 378 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de camerado vel trabibus seu lignamine, quod necesse erat ad ipsam ecclesiam sancti Petri faciendum, et de corpore sancto quod Fulgatus [Fulradus] petiit .( An. Dom. 780, Cod. Car. LXI, chron. 66.)

ARGUMENTUM.--Adone diacono misso regio adveniente (0325A)se audivisse de constanti ejus voluntate erga sanctam sedem. Petit quantocius advehi Romam condicta ligna e Spoleti partibus pro reficiendo tectorio arcuato in basilica sancti Petri, apta enim non reperiebantur in ditione ecclesiastica. Adonem ipsum cum Fulrado abbate olim venientem petiisse corpus sanctum; se ab iis movendis territum visione quadam; suum praedecessorem Paulum concessisse Aciulpho presbytero corpus sancti Candidi quod erat apud Wilcharium archiep., idque illi se concedere. De Neapolitanorum congressibus cum Graecis et Beneventanis, de quibus antea scripserat, se cum Adone communicasse quae coram referret.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Directus a vestigio regalis excellentiae vestrae Ado (0325B)[Addo], Deo amabilis diaconus, noster vesterque fidelis, multa nobis consueta, quae erga nos et beatum Petrum apostolorum principem geritis, retulit. Quatenus omnipotenti Deo et ejusdem apostolo gratias egimus, indesinenter orantes pro vestra sospitate atque 379 ampla victoria. Porro, dilectissime atque excellentissime fili, sicut direxistis nobis nostram (0326A)petitionem adimpleri pro trabibus ad restaurationem sanctae Ecclesiae, poscimus vestram a Deo promotam excellentiam, ut Kalendis Augusti, hic ad limina beati Petri fautoris vestri, si fieri potest, paratae inveniantur, ut exinde sempiterna memoria vestra et hic et in futuro permaneat. De camarado autem, quod est ypochartosa [ Lamb., hypochartosis], ad renovandam in basilica beati Petri apostoli nutritoris vestri, prius nobis unum dirigite magistrum, qui considerare debeat ipsum lignamen, quod ibidem necesse fuerit, ut sicut antiquitus fuit, ita valeat renovari, et tunc per vestrae regalis praecellentiae jussionem dirigatur ipse magister in partibus Spoleti, et demandationem [ Fors. de mandatione] ibidem de ipso faciat lignamine, quod in praedicto ypochartosin, (0326B)hoc est camarado, necesse fuerit, quia in nostris finibus tale lignamen 380 minime reperitur et pro hoc sanctissimus frater noster Wulcharius archiepiscopus nunc minime fatigetur venire, dum ipsum lignamen per semetipsum siccetur, quia dum viride est non audemus exinde opera qualiacunque facere.

(0327A)Praefatus autem Addo Deo amabilis diaconus, olim dum cum fratre nostro Fulrado, Deo amabili, religioso abbate et presbytero, huc venisset, petiit nos ut ei corpus sanctum tribueremus, sed nos, sicut jam dudum vobis direximus, per revelationem 381 territi, nullo modo audemus ex ipsis sanctorum corporibus amplius quid exagitare, sed si vestra voluntas fuerit in corpore beati Candidi martyris, quod apud Wulcharium fratrem nostrum archiepiscopum rejacet, si mutatum non est; sed ipsum est, quod sanctae recordationis praedecessor noster domnus Paulus papa concesserat dudum Aciulfo presbytero, una vobiscum ipsum illi concedimus sanctum corpus, quia per concilium et fide dignas personas testimonium reddentes, ejus locum atque Ecclesiam (0327B)reperimus, unde a jam fato domno Paulo papa ipsum sanctum corpus apud jam dictum Aciulfum presbyterum concessum est.

De partibus autem Neapolitanis, sicut cum nefandissimis Graecis seu Beneventanis conciliant ( Lamb., Gent., Grets., consiliant), qualiter vobis insinuantes 382 per nostras apostolicas syllabas direximus (0328A), omnia minutius in ore posuimus fidelissimi vestri missi, scilicet Addoni diacono, quod vobis enucleatius simulque per ordinem enarrare debeat, ut sicut semper et nunc per vestram a Deo confirmatam regalem potentiam, sancta Ecclesia exaltata triumphet ( Lamb. add. et vos) in ampliato honore, una cum spiritale filia nostra regina, seu praecellentissima vestra prole, a terreno regno fulgentes in perpetuum cum sanctis omnibus regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXVIII. 383 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et de territorio Savinensi, quemadmodum praedictus rex sancto Petro pollicitus fuerat, quod in integro contradere juberet .( An. Dom. 781, Cod. Car. LXIX, chron. 67.)
(0328B)

ARGUMENTUM.--Cum Carolus, mense Aprili, dum Romae erat, territorium Sabinense concessisset (0329A)sanctae sedi, pontifex mittit suos legatos Agathonem diaconum ac Theodorum consulem et ducem nepotem suum, qui ejus territorii possessionem petant. Victorias hucusque ab eo relatas divo Petro ascribendas esse, cui quae territoria et civitates largitus erat, grata oblatio fuerat summo Deo, per quem vicerat, regnumque ejus, ac regia familia in universo terrarum orbe celebris effecta erat.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Beatus David rex et propheta, Spiritu sancto repletus, pro futuri regni vestri erga beati Petri apostolorum principis sanctam Ecclesiam benivolentia dignaque solatia ac splendidissima rutilantia (0329B)orans, canit et dicit (Ps. LXVII): Manda, Domine, virtutem tuam, confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis a templo sancto tuo, quod est in Jerusalem; tibi offerunt reges munera. Ex quibus muneribus ditata spiritalis mater vestra sancta catholica et apostolica Romana Ecclesia, per vestra a Deo 384 protecta laboriosa certamina, relevata exsultat, a templo sancto beati Petri fautoris vestri. Confirma hoc, Deus, quod operatus es [Lamb., confirmat. . . . operatus est] in nobis, crebro orantibus in vobis triumphum, et mandat quotidie virtutem suam per beatum Petrum apostolorum principem, vobis subjiciens omnes barbaras nationes, dilatans atque amplius exaltans in toto orbe terrarum vestrum splendidissimum regnum; et quoniam non valet linguae (0329C)nostrae ferculum ut dignum est de vestro praecelso mihique dulcissimo amore explicare, apostolica voce proclamamus dicentes (Hebr. I): Multifarie multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis, per unigeniti sui magnificae operationis virtutem ostendit magnalia in orbe terrarum, donans vobis per beatum Petrum (0330A)clavigerum regni coelorum, victorias, quas [ Grets., quibus], dextera Dei cooperante et protegente, multis documentis de vestris allatis muneribus, Ecclesia beati Petri enituit, tam de civitatibus quam de diversis territoriis sub integritate eidem Dei apostolo a vobis offertis [ Id., oblatis], et ideo poscentes vestram a Deo promotam regalem clementiam petimus, ut sicut a vestra praerectissima excellentia beato Petro nutritori vestro, pro luminariorum concinnationibus, atque alimoniis pauperum, Savinense territorium sub integritate concessum est, ita id tradere integrum eidem Dei apostolo, praesidiante vestro praecellentissimo annisu, dignemini. Quidquid enim regni coelorum janitori beato Petro apostolo affertis, in sempiterna memoria pro (0330B)vobis simulque et praecellentissima filia nostra et spiritali commatre 385 domna regina, et pro vestris nobilissimis atque excellentissimis natis, nec non et pro omni Christo dilecta genealogia vestra, sacrificium purissimum atque holocaustum divinae suavitatis odore fragrante in ara vestri pectoris ejus invisibili majestati mactatis, et pro tam magna vobis concessa a Deo super omnes reges per beatum Petrum gratia, nullus sit de adversariis qui vestro mellifluo cordi suadere valeat, ab amore beati Petri apostoli protectoris vestri seu a nostra dilectione, quam usque optantes permanemus [ Lamb., add. recedere], ut non deficiat laus vestra per totum orbem terrarum de ore hominum victorias vobis a Deo concessas praedicantium ac diffamantium.

(0330C)Magnopere [ Lamb., Gent., Opere] enim direximus, vestrae regali potentiae fidelissimos missos nostros, videlicet dilectissimum filium nostrum Agathonem diaconum, seu Theodorum eminentissimum consulem et ducem, nostrumque nepotem, qui vice nostra vobis enucleatius sicut ejus in ore posuimus (0331A)poscentes suggerant; quos petimus pro amore beati Petri apostoli, benigne cum nimio amore eos suscipere, et illis pro causis beati Petri principis apostolorum vestrae a Deo protectae regali potentiae suggerentibus, dignemini obaudire preces, ut dum a vobis remeaverint et nobis vestram renuntiaverint prosperitatem, referentes simul de causis ejusdem Dei apostoli effectum, et noster pro hoc relevatus fuerit animus, digne valeamus cum propheta psallentes orare (Ps. XIX): Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die qua invocaverimus te. Omnipotens itaque Deus in vobis gratiam suam quam coepit perficiat, atque vitam vestram, una cum praecellentissima filia nostra et spiritali commatre domna regina, vestraque nobilissima prole, et hic (0331B)per multorum annorum circula extendat, simul gubernacula annuat 386 in ampliori culmine victoriis perfrui, et post longa tempora senioque profecto [ Grets., provecto], in coelestis vos patriae congregationem recipiat, ut ibidem sine fide regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXIX. ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de territorio Savinense, qualiter Itherius et Maginarius missi domni regis ipsum territorium in integro partibus sancti Petri reddere voluerunt, sed propter iniquos homines minime potuerunt .( An. Dom. 782, Cod. Car. LXVIII, chron. 68.)
(0331C)

ARGUMENTUM.--Ut Sabinense territorium traderetur possidendum sanctae sedi, venerunt missi regii Itherius abbas et Maginarius capellanus, qui una cum pontificiis continuo in id territorium profecti sunt. At variis ex causis quas, ut ait Adrianus, referent iidem missi, rem integram relinquere debuerunt. Quare orat pontifex, ut cum Stephano (0332A)Saccellario misso suo alterutrum ex iis remittat, qui fines constituat inter partes et possessionem antiqui patrimonii tradat sanctae sedi.

Domno excellentissimo filio, nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Ad referendum praecellentissimae regalis potentiae vestrae beneficiis gratias, mens humana, ut reor, fari non potest de tantis laboriosis certaminibus quae erga fautorem vestrum beatum Petrum apostolorum principem et nos geritis, 387 quotidie bonitas suffragia, quatenus ab ipso Dei apostolo dignam retributionem, et hic et in futuro vestra protectissima excellentia procul dubio credat habere.

Euntes autem apud Savinense territorium nostri (0332B)vestrique fidelissimi missi, videlicet filius noster Itherius venerabilis abbas, seu Maginarius religiosus capellanus, sicut per vestrum bonum dispositum, voluerunt nobis contradere in integro jam fato Savinense territorium, et minime potuerunt, mittentes varias occasiones perversi et iniqui homines, tamen et ipsi jam fati fidelissimi missi omnia vobis subtiliter vice nostra referre possunt. Quapropter vestrae a Deo protectae regali potentiae reverendissimum missum nostrum Stephanum, dudum sacellarium, direximus suggerendum, ut pro mercede animae vestrae, sicut coepistis, ita in integro jam fato territorio [ Lamb., fatum territorium] Savinense beato Petro regni coelorum clavigero contradere jubeatis, ut ipse Dei apostolus pro vestra a Deo promota regali (0332C)praecellentia praecipue suffragans, cum sanctis omnibus regnare mereamini; quatenus pro ejusdem Dei apostoli amore et mercedis animae vestrae, unum e duobus jam fatis missis cum praefato Stephano misso nostro nobis 388 dirigere jubeatis, ut sicut exantiquitus fuit et in veritate jam fati vestri fideles missi satisfacti sunt, in integro nobis contradere (0333A)praecipiatis, et signa, inter partes constituentes ut sine qualibet contentione aut controversia maneamus, ut opinatissima vestra memoria pro hoc in coelestibus regnis maneat ampliata. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXX. 389 ITEM EPISTOLA ADRIANI PAPAE, AD EGILAM EPISCOPUM IN PARTIBUS SPANIAE MISSA, Pro fide orthodoxa tenenda, et pro jejunio VI feria et sabbato celebrando.( An. Dom. 782, Cod. Car. XCV, chron. 69.)

ARGUMENTUM.--Aegilae episcopo Hispano rectam fidem servare cupienti, catholicam Romanam Patrum auctoritate comprobatam litteris valde prolixis se emisisse ait. Quas cum minime ad eum pervenisse comperiat, cumque Carolus per Petrum (0333B)Ticinensem episcopum flagitarit ut Aegilae amico suo iterum mittantur, se earum exemplum ex archivo eductum ad illum tradere missis suis Bellerephonso et Joanni. Multa eum monet ut ab haereticis sibi caveat. De jejunio fer. VI et Sabbati agit.

Adrianus episcopus servus servorum Dei dilectissimo Egilae episcopo. Dudum praecipua gnaraque dilectio tua ad sedem apostolicam, quae est caput totius [ Lamb. add. mundi et omnium Dei] Dei Ecclesiarum, directos affatus, secundum vibrantissimam fidem quam erga beatum Petrum apostolorum principem et nos ex intimo gerit corde, cum nimio amore suscepimus, ad ea quae ejus poposcit solertia, ex divino fonte oriri nitidius ac saluberrime sanctae nostrae catholicae et apostolicae Ecclesiae [ Grets. add. vetusto] (0333C)olitano ritu, orthodoxae fidei exarantes, imo sanctorum Patrum venerandam institutionem sine macula speculantes, per earum tunc transvectores 390 tuae emisimus almitati; et quoniam, ut fertur, nequaquam ipsi apostolici ad te profecti sunt apices, nostris (0334A)eos habentes registris exaratos, infra rescribentes per harum gerulos, scilicet Bellerefonsum seu Johannem clericum direximus denuo sicut nobis per fidelissimum missum suum, videlicet reverentissimum et sanctissimum Petrum Ticinensis ecclesiae episcopum, praecellentissimus ac praefulgidus filius, et spiritalis compater noster domnus Carolus rex Francorum et Langobardorum ac patricius Romanorum, pro tua insigni dilectione poscendum emisit, et per ejus regale adminiculum tuis faventes votis adimplere prorsus studuimus. Illos vero procaces ac haereticos homines, qui tuam subvertere nituntur orthodoxam fidem, et undique te coartantes, angustias et varias tempestates seminant, apostolico indutus praecepto simulque apostolicis imbutus disciplinis, seu (0334B)saluberrimis orthodoxae fidei sanctorum Patrum repletus institutis, eos qui tuas noluerint amplecti rectae fidei praedicationes, post unam et secundam admonitionem seu increpationem, tanquam ethnicos et publicanos deputans, habeto pro nihilo eorum infrunitas insidias, propheta testante, qui ait (Ezech. III): Si autem annuntiaveris impio, et ille non fuerit conversus ab impietate sua, et a via sua impia, ipse quidem in impietate sua morietur, tu autem animam tuam liberasti; quatenus oportet te, vas [ Lamb., vasis] electionis, beati Pauli apostoli imitari praecepta ac vestigia sequi (II Thess. III): 391 Subtrahere te ab omni fratre ambulante inordinate. Et constans esto (Rom. VIII): Quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Potius nempe si doctrinam sanctae catholicae (0334C)et apostolicae Romanae Ecclesiae secutus fueris, non timebis mala, quia fortissimus auctor ac ejus fundator beatus Petrus claviger regni coelorum, tecum est usque in finem, Domino pollicente (Matth. ult.): Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem (0335A)saeculi. Nulla quippe hebetudo atque quaelibet ambiguitas ascendat in suavissimam sacramque mentem tuam, eo quod (Matth. V), Qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Et iterum (Heb. XI): Sancti per fidem vicerunt regna.

Porro in ipsis referebatur apicibus tuis, qualiter vobis nimis intentio est de sexta feria et Sabbato, quod istos duos dies dicimus jejunio mancipandos. Nequaquam haereticorum hominum ignaviam, atque impiam perversamque amentiam inanesque ac mendaces sequere fabulas, sed magis doctorum nostrorum, sanctorum Patrum, sicut nobis intimant, videlicet beati Sylvestri, atque Innocentii papae, pariterque almi Hieronymi, seu Isidori, divinos sermones (0335B)annecte, et ex nostra apostolica olitana regula, Sabbato jejunare, firmiter atque procul dubio tenens tua non desinat sanctitas; si enim a regia non vis discedere via, praedictorum 392 sanctorum Patrum censuram non deseras, et beati Augustini opuscula legere non praetermittas, ubi egregium praedicatorem atque doctorem suum sanctum Ambrosium meminit pro jejunio sabbati sanctam catholicam et apostolicam nostram Romanam nimis laudasse Ecclesiam, et quia, gerente Spiritu sancto, nullis tentationibus superari tuam almitatem conjicimus, (0336A)eas quas superius polliciti sumus, liquida exarationis pagina instituemus series.

LXXI. 393 ITEM EPISTOLA ADRIANI PAPAE, AD EGILAM EPISCOPUM, SEU JOANNEM PRESBYTERUM, De eorum sacratione, vel constantia in partibus Spaniae praedicandum, et de paschali festivitate, et de praedestinatione hominis, sive ad bonum, sive ad malum, et de coinquinatione eorum tam in escis quamque in potu, seu et de diversis erroribus, et de eorum pseudosacerdotibus, qui vivente viro sortiuntur uxores, et de libertate arbitrii, vel multis aliis capitulis in partibus illis contra fidem catholicam ortis .( An. Dom. 782, Cod. Car. XCVI, chron. 70.)

ARGUMENTUM.--Exemplum litterarum quae fuerant directae Aegilae episcopo et Joanni presbytero in Hispaniam ad praedicandum euntibus. In iis errores (0336B)plures haereticorum exagitantur. Feliciana haeresis siletur, quia nondum eruperat. Nicaena constitutio de die Paschatis conciliorum et decretorum pontificum auctoritate firmatur contra Hispanorum errores. De praedestinatione, gratia, et libero arbitrio iidem male sentientes, pluribusque aliis erroribus irretiti arguuntur. Eos errores cum Priscilliana haeresi jam exstinctos fuisse; sedulo cavendum ne jampridem damnati reviviscant.

Adrianus episcopus servus servorum Dei dilectissimo nobis Egilae episcopo seu Joanni presbytero.

Audientes orthodoxam vestrae dilectionis in Christo constantiam, atque ita vos antiquae fidei communionisque (0337A)sinceris traditionibus inhaerentes, 394 ut mentem Christianae deditam veritati, nullatenus inficerent praevaricatorum vicina contagia, magnificavimus Dominum charitatemque vestram indesinenter laudavimus, quatenus per earum latores, videlicet Saranum diaconum et Victorinum clericum, suscipientes vestrae dilectionis affatus, enucleatius eos reserantes liquido informati sumus; et quoniam pro sedis apostolicae principatu, cujus sollicitudo delegata divinitus cunctis debetur Ecclesiis, quam laudabiliter fidei veritatem noveritis et quam sollicite Dominico gregi devotionem officii pastoralis impendatis, frater noster Wulcharius archiepiscopus provinciae Galliarum, cui et licentiam dedimus de vestris ordinationibus atque auctoritatem dirigere, vos pro orthodoxae (0337B)fidei sanctaeque catholicae Ecclesiae praedicatione, in partibus Spaniensis provinciae pro vobis nobis insinuavit, magnisque gaudiis triumphamus, cum ubique terrarum Dominum Sabbaoth semen purae confessionis reliquisse 395 cognoscimus quod non in petrosa deveniens, aestu tentationis exaruit, nec viae proximum cecidit vagantibus inimicis expositum, nec in spinis irruit suffocandum, sed in bonam terram piae devotionis vestra coelesti satione dispersum in tricesimum et sexagesimum fructum centenariumque proficit; perfectionem scilicet (0338A)frumenti Dominici mystica locutione designans.

Quapropter exsultantibus animis confidentius incitamus, ut ab omni pestis incursu pectora vestra sapienter intemerata servetis, quoniam Qui perseveraverit [Lamb., Gent., usque] in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV): Dominus prope est, nihil solliciti sitis (Phil. IV): siquidem major est qui in nobis est quam qui in hoc mundo, regnumque Domini intra nos esse Scriptura testante sit certum. Quamvis ergo magna locorum intervalla nos dividant, si in unitate fidei nostrae perseveraveritis, vobiscum sumus; tantum ut sit auxiliante Domino constantia perseverans, dicente Apostolo (Philipp. I): Vobis enim datum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro ipso patiamini. (0338B)Ad quam fortitudinem sanctarum mentium roborandam, dilectionem vestram jam fatus sanctissimus archiepiscopus [ Grets. add. ad] nos illi licentiam cedentes, pro apostolicae fidei amore direxit, quibus merito persistentes integritate ornari usque ad coronam bravii exoptare non dubitamini.

Ferebatur siquidem in ipsis vestris apicibus quod multi in partibus illis in insipientiam atque cordis dementiam devoluti, nostrae relationis atque admonitionis seriem, secundum venerandi Nicaeni concilii institutionem de paschali festivitate editam, contemnere (0339A)396 audent. Quod si plenilunium, quarto decimo scilicet die lunae, sanctum Pascha minime sit celebratum, sed praetermisso eodem quintodecimo die, in alio sequentis septimanae Dominico, quod est vicesimo secundo lunae die, paschalis festi gaudia pronuntiantur celebranda. Quod si interius mente perpenditur magni ac venerandi Nicaeni concilii trecentorum decem et octo sanctorum Patrum simul convenientium promulgata Paschalium festivitatum ratio, procul dubio omnis error omnisque ambiguitas ab haesitantium cordibus auferetur; sed dum plerique propria commenta, ut acuti, perspicaces et mundanae scientiae gnari, spiritalis vero eruditionis ignari, vendicare desudant, olitanam Patrum traditionem desidiosa ignavia praetereunt, et vera mendacio obumbrare (0339B)inhiant.

In eodem quippe magno Nicaeno concilio decennovennali cyclo Patrum confirmato sententia, ita inter caetera ibidem fertur promulgatum: quod non amplius quam usque ad vicesimam primam lunae diem hujus sacrae festivitatis solemnia dilatentur. Quam Paschae rationem et Antiochenum demum venerandum 397 corroborans concilium, inter reliqua, ita inibi, in primo scilicet capitulo, constat exaratum: « Omnes qui ausi fuerint dissolvere definitionem sancti et magni Nicaeni concilii, congregati sub praesentia piissimi et venerandissimi principis Constantini, de salutifera sancti Paschae solemnitate, excommunicandos (0340A)et ab Ecclesia esse abjiciendos censemus; » etsi tamen contentiosius adversa ea quae bene sunt statuta perstiterunt, atrocioribus porro [ Lamb., fore] summissuros interdictionibus censuerunt. Nam et beatissimus Dionysius ea quam de ratione Paschae promit epistola, ita ait: « A duodecimo Kalendarum Aprilium die cunctorum Orientalium sententia, aequinoctii cursus vernalis consequatur, decreverunt maxime Aegyptiorum peritiam, qui, ut hujus calculationis gnari doctique sunt, inquirendam specialiter adnotatur, in quo etiamsi luna quartadecima celebrandum Pascha, sancta synodus Nicaena sine ambiguitate firmavit. »

Attendite, dilectissimi nobis, et illud quod beatus Proterius Alexandrinae ecclesiae praesul, praedecessori (0340B)nostro beatissimo Leoni papae, ob piae memoriae Marciani principis jussum, direxit; post plurima enim ita ait: « Olim quippe Dominus 398 per Moysen [ Lamb. add. tempus paschale] significans dicit (Exod. XII): Mensis iste vobis initium mensium, primus erit in mensibus anni; et facies Pascha Domino Deo tuo, quarta decima die mensis primi. » Et post pauca subjunxit dicens: « Si quando in die Dominico quarta decima luna reperta, in sequenti septimana est dilatanda festivitas, sicut et veteres Patres nostri fecerunt, quartasdecimas lunas occurrentes in aliam Dominicam transferentes. »

Unde constat, dilectissimi, non amplius hujus venerandae (0341A)festivitatis solemnitatem differri [ Lamb. add. fas esse] quam usque in vicesimam primam lunae diem, jure [ Lamb., Gent., rite] observantes hebdomadae dierum numerum, dum solaris cursus a lunae cursu omnino discordat; quoniam in sex quidem diebus creator omnium Dominus aethereum firmamentum omnemque ejus ornatum, rutilantia aequoris, atque telluris gignentia, ac elementorum materiam, et cunctorum reptilium animantia patravit, et postrema e limo hominem finxit feria, et in septimo die requievit ab omni opere quod patrarat. His nempe septem diebus a quarto decimo lunae 399 die, quod est plenilunium, si Dominica tamen occurrerit quae est prima et sancta dies, pro eo quod non oportet in ea jejunare, intermissis in alia Dominica (0341B)quae est sancta et prima dies vicesimaprima luna, rationis ordo exigit a Christianis sanctum Pascha celebrandum; nam si in sabbato quartadecima luna advenerit, non est intermittenda subsequens Dominica, quintadecima videlicet lunae dies, venerantes eamdem Dominicam, quae est prima sabbatorum dies, in qua lux, jubente Deo, in ipso mundi exordio prodiit, in qua et vera lux Salvator noster ab inferis carne resurrexit. Nam si octo dies a XIV lunae die, quando jejunium solvitur, intermittuntur, ut in XXII die lunae paschalis festivitas dilatetur, ergo jam non septimana, id est hebdomada, sed ogdoada, ut stolidi quique et vecordes definiunt [ Lamb., profanizant], dicenda atque observanda est. Intuendum quippe et illud ratio suadet, quod septem hebdomadae (0341C)et non octo intermittuntur a Paschali festivitate usque ad sanctam Pentecostem, in qua Paraclitum (0342A)Spiritum a Patre redemptor noster, Dei vivi Filius, post gloriosam resurrectionem suam sanctis suis apostolis misit; pro quo regia gradimur via, et non declinabimus penitus per tortuosum et dumis ac tribulis repletum callem; pergant per eam hi qui cupiunt nova figmenta et scelerum monumenta componere, ut merito spinae et tribuli generentur eis.

Jam quidem dudum decessores et praedecessores nostri sancti pontifices, pro hac quaestione simulque haeresi illis compatribus [ Grets., compartibus] monitorium atque adhortationem dirigentes, congruis 400 epistolis beati Cyrilli, atque Theophili, nec non et aliorum sanctorum Patrum, quas dinumerare longum est, promulgantes docuerunt, quas vestrae dilectioni gnaras esse dubium non est; pro quo non silemus, (0342B)charissimi, impensius commonere ut a falsis fratribus caveatis, et in eo modo quo sancta nostra Romana Ecclesia, caput omnium Ecclesiarum Dei, Paschalem celebrat solemnitatem, et vos procul dubio celebrare studeatis ut sicut pares nos Christianorum fidei religio efficit, aequales nimirum in festivitatibus efficiat.

Insinuavit dilectio vestra et hoc quod quidam pollicentes [ Lamb., polluentes], atque in errore perseverantes praedicant, ut qui non ederit pecudum aut suillum sanguinem et suffocatum, rudis est aut ineruditus; nos quidem apostolicis praeceptis imbuti atque eruditi, confirmantes praedicamus, quod si quis pecudum aut suillum sanguinem vel suffocatum manducaverit, non solum eruditionis totius alienus, sed ipsius quoque intelligentiae communis prorsus (0342C)extraneus, sub anathematis vinculo obligatus, in laqueos incidat diaboli.

(0343A)401 Illud autem, quod alii ex ipsis dicunt, quod praedestinatio ad vitam, sive ad mortem, in Dei sit potestate [ Lamb. add. et non nostra; isti dicunt: Ut quid conamur vivere, quod in Dei est potestate?]; alii iterum dicunt: Ut quid rogamus Deum, ne vincamur tentatione, quod in nostra est potestate, quasi libertate arbitrii? Revera enim nullam rationem reddere vel accipere valent, ignorantes beati Fulgentii episcopi ad Eugippium presbyterum contra sermones cujusdam Pelagiani opuscula directa, quibus infra multa idem pater docens haec verba subjungit: « Illi autem, dum pro se gratiam solum reprehensibiliter intromittunt, in se damnabiliter calcaverunt, qui alios ad vitam, alios ad mortem asserunt destinatos, adverte quibus se impietatis nexibus ligant. Si ad (0343B)bonum praedestinatus sum, contra malum resistere necesse mihi non erit; si vero ad malum natus, bonum mihi exercere nihil proderit. Ac sic in utraque parte intercluso appetitu laudis et gloriae, unus securitate, alius desperatione torpescit, ac per haec otiabitur omnis justitiae exercitatio, oratio cessabit, languebit operatio. Sed non ita est, quin potius incessanter oremus, quia ipse Dominus dicit: Sine intermissione orate, ne intretis in tentationem. Nihilominus contra omne peccatum non solum oratione, sed etiam labore luctemur, quia ipse Dominus praesenti lectione testatus est, quia unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem.

« Haec verba quibus auctor sermonis illius veritatem praedestinationis nititur oppugnare, inconsiderate (0343C)atque indiscrete prolata, Deo nos adjuvante, monstramus, etc. »

402 Et post caetera: « Opera ergo misericordiae ac justitiae suae praeparavit Deus in aeternitate incommutabilitatis suae, et sicut futurorum operum suorum nunquam fuit ignarus, sic in eorumdem operum praeparatione nunquam improvidus; praeparavit ergo justificandis hominibus merita; praeparavit iisdem glorificandis et praemia, malis vero non praeparavit voluntates malas aut opera mala, sed praeparavit eis justa et aeterna supplicia; haec est aeterna (0344A)praedestinatio futurorum operum Dei, quam sicut nobis apostolica doctrina semper insinuari cognoscimus, sic etiam fiducialiter praedicamus: beatus enim Paulus, praedestinationem eorum quos Dominus gratis salvat et evidenter et frequenter insinuat; ipse enim dicit de Deo: Nam quos praescivit et praedestinavit, conformes fieri imaginis filii ejus, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII); et post: Quos autem praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit: quos autem justificavit, illos et glorificavit. Non utique alios, sed quos praedestinavit hos vocavit, hos justificavit [ Lamb., Gent., hos justificavit, hos glorificavit]. Nihil incertum in Dei operibus nutat, quia nihil suae praedestinationis evacuat; praedestinationis igitur suae opera vocatione (0344B)Deus inchoat, glorificatione consummat. Non tamen in omnibus quos vocavit, sed quos secundum propositum vocat; diligentibus enim Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt (Ib., v. 28). »

Item post multa: « Teneatur ergo praedestinationis veritas a fidelibus cunctis, quia quisquis divinum non credit in hac praedestinatione consilium, non perveniet ad gloriosum ejusdem praedestinationis effectum; quisvis autem non est praedestinatus ad gloriam, invenitur sine dubio praescitus ad poenam; quae ideo in Dei nomine praeparatione praedestinata cognoscitur, ut per eam infidelitas atque iniquitas puniatur; propter quod beatus Judas apostolus (Jud. v. 4) quosdam destinatos dicit in judicium, his verbis: (0344C)Subintroierunt enim quidam homines impii, qui olim praescripti et praedestinati erant in hoc judicium Dei nostri. Vigilanter autem in doctrina Spiritus sancti praedestinatos impios non dicit ad peccatum, sed ad judicium, id est non ad impietatem, sed ad punitionem. Non enim praedestinati sunt ad hoc, quod vitiosas impietates admittunt, sed ad illud quod judicio aequitatis divinae recipiunt. Ipsorum enim opus est quod impie faciunt, Dei autem opus est quod juste recipiunt. »

403 Item post caetera: « Proinde quod auctor illius sermonis subsequenter adjunxit dicens: Quin (0345A)potius incessanter oremus, quia ipse Dominus dicit (Matth. XVI): Sine intermissione orate, ne intretis in tentationem; et post: Nihilominus contra omne peccatum, non solum oratione, sed etiam labore luctemur. » Et iterum: « Sic laborantes vocat Dominus dicens (Matth. XI): Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam. Sed nos a Deo humiliter gratiam poscamus, quam collaborantem jugiter habeamus, per quam nos Deus et in labore custodiat, et ad mercedem peracto labore perducat. »

Porro, dilectissimi, diversa capitula quae nobis innotuistis, id est, quod multi dicentes catholicos se [ Lamb., Gent., esse], communem vitam gerentes cum Judaeis et non baptizatis paganis tam in escis quamque in potu, seu et diversis erroribus, nihil polluisse (0345B)inquiunt; et illud quod inhibitum est, ut nulli liceat jugum ducere cum infidelibus; ipsi enim filias suas cum alio benedicant et sic populo gentili tradentur; et quod sine examinatione praefati presbyteri, ut praesint, ordinantur; et alius quoque immanis invaluit error et perniciosus, ut etiam vivente viro mulieres in connubio sibi sortiantur ipsi pseudosacerdotes, simulque et de libertate arbitrii, et alia multa, sicut fati estis, quae longum est dicere. Quid multis [ Lamb., Gent., multa] vobis haeresum singula scribam? quia olim tempus est, quod Priscilliani dogmatis impleverunt. Quapropter, dilectissimi, oportet vestram industriam solertissime vigilare, et sicut decet Domini sacerdotes, nullos vos canones ignorare, nec quidquam facere quod Patrum possit regulis obviare. Quae (0345C)enim a nobis res digna servabitur, si Decretalium norma constitutorum, pro aliquorum libito licentia populis permissa frangatur? 404 Unde constat, ut si quis de praedictis capitulis obnoxius reperietur, profecto is regulariter consortio fidelium Dei, ut pote corruptor Patrum traditionum, extorris efficiatur et in aeterna condemnatione inveniatur.

Cavendum ergo dilectioni vestrae est, magnaque diligentia prohibendum, ne per hujusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquid in provincia ejusdem mali germen oriatur, quod non solum in radicibus suis crescat, sed etiam sanctae Ecclesiae subolem [ Lamb., sobolem] veneno sui odoris inficiat. Qui correctos se (0346A)videri volunt, ab omni suspicione se purgent, et obediendo vobis probent se esse nostros; quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detractaverit, sive ille clericus, sive laicus, ab Ecclesiae societate pellatur, ne perditor animae suae saluti insidietur alienae, et sicut per nos, seu almum archiepiscopum, in praedicatione orthodoxae fidei directi sanctae Romanae Ecclesiae, ob amorem beati Petri principis apostolorum, concordes praedicate, ut sicut unus est pastor noster Christus Dei vivi Filius, omnes simul in uno ejus efficiamur aggregati ovili, et quemadmodum unius capitis sumus membra unum efficiamur corpus in Christo Jesu Domino nostro, promerentes ejus, quam sanctis suis contulit cultoribus qui ejus praecepta custodiunt et ab initio mundi divinae ejus placuerunt (0346B)majestati, desiderabilem promissionem, quam ait (Matth. XXV): Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum vobis praeparatum ab origine mundi.

LXXII. 405 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de fide vel constantia ipsius apostolici erga praedictum regem .( An. Dom. 782, Cod. Car. LVI, chron. 71.)

ARGUMENTUM.--Patrimonii Sabinensis causam ab Itherio et Maginario discussam, jure antiquo sanctae sedis integris testibus comprobato, ei commendat. Rogat ut eosdem missos, sive illorum alterutrum iterum mittat, per quem sancta sedes possessionem ineat antiqui juris; se enim praeter istud nil aliud petere.

Domno excellentissimo filio Carolo, regi Francorum (0346C)et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Recordari vos credimus, excellentissime et a Deo protecte fili et magne rex, quomodo disposuistis vestros prudentissimos ac fidelissimos missos, ut cum nostris pariter missis pergerent ad suscipiendum in integro patrimonium nostrum Ravennense, quod pro vestrae animae mercede et venia delictorum beato Petro protectori vestro concedi jussistis. Dum vero nostri vestrique illuc pergerent missi, inventi sunt ibidem fidelissimi, atque seniores testes annorum plus minus centum qui testificantes super altare, intus ecclesiam sanctae Dei genitricis Mariae, in loco quidem Forobono, coram (0347A)sanctis Evangeliis, in 406 praesentia fidelissimorum ac nobilissimorum vestrorum missorum, scilicet Itherii et Maginarii tantummodo vestri missi, absque praesentia nostrorum missorum, affirmantes dixerunt, quod et ipsi vestri missi vobis suppliciter sicut testes illi jurati patefecerunt referre possunt, quomodo antiquitus ipse beatus Petrus sanctaque nostra Romana Ecclesia idem detinuit patrimonium, et minime ipsum suscepimus in integro patrimonium vel nostris missis contraditum est, sicut isti testes affirmantes, coram sanctis Christi Evangeliis testificantes dixerunt.

Sed petimus te, excellentissime fili et magne rex, atque spiritalis compater, ut vestram apprehendere debeant dexteram, et jurantes dicant ipsi vestri (0347B)nobilissimi, quid de eodem patrimonio Savinensi beati Petri praeviderunt atque cognoverunt; testem enim invoco Deum, quia nullorum fines irrationabiliter appeto, sed sicut ex antiquitus fuit ipsum jam fatum patrimonium 407 et id in integro beato Petro apostolo concessistis, ita suscipere optamus, quatenus petimus vestram praecelsam regalem potentiam, ut pro amore ejusdem Dei apostoli, atque nostro, ipsos jam fatos fidelissimos missos vestros, aut unum ex illis cum alia persona quae vobis placuerit dirigere jubeatis, ut ipsum patrimonium Savinense, sicut coepistis, in integro, justitia annuente, nobis contradatur. Quapropter usque in finem perseverare debeat vestra regalis potentia, sicut idem patrimonium in integro eidem Dei apostolo pro vestrae animae (0347C)mercede concessistis atque tradidistis, ut hic et in futuro, a Domino Deo nostro et ab ipso clavigero (0348A)regni coelorum retributionem boni operis suscipere mereamini, una cum excellentissima filia nostra, domna regina, nostraque spiritali commatre, et vestra nobilissima prole, atque memoriale vestrum in Ecclesia ejusdem Dei apostoli opinatissime in aeternum permaneat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXIII. 408 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de sacratione Petri episcopi, seu et [Lamb. om. et] de territorio Savinensi.( An. Dom. 782, Cod. Car. LXXVI, chron. 72.)

ARGUMENTUM.--Petrum cum regiis litteris advenientem (0348B)ut a pontifice ordinaretur episcopus, continuo consecrat, ac Romanae consecrationis gratia praeferendum caeteris monet. Chalcedonensis concilii compendium ab eodem allatum, esse apochryphum. Apud sedem apostolicam servari integrum, ejusque breviarium rejici. Se sancti Leonis epistolam mittere, quae ante concilii ejus primam actionem exstat, et qua Leo damnat latrocinalem synodum Ephesinam II, contra Flavianum et Theodosii imperatoris fidem commendat. Eadem occasione anxietatem suam significat possessionem ineundi territorii Sabinensis integri per suos missos, qui causam jam expenderant.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Nectareas mellifluasque regalis excellentiae vestrae per harum transvectorem Petrum reverendissimum (0348C)et sanctissimum fratrem jam et coepiscopum nostrum, suscepimus syllabas, in quibus de ejus ordinatione (0349A)reperientes, illico benignae voluntatis vestrae mandata, sicut soliti sumus, implevimus. Quem petimus pro amore beati Petri apostolorum 409 principis, fautoris vestri, et nostra invicem firma dilectione, in omnibus eum tenentes amplius illum exaltare dignemini. Sic enim decet, ut qui ab apostolica sede ordinatus fuerit, omnibus in honore canonicae institutionis, sicuti mos antiquitus fuit, partibus illis praecellat. Quantam enim fiduciam atque gloriationem in vestra praecelsa regali potentia habemus, lingua ut reor humana fari non potest; quatenus ipse jam fatus Petrus reverentissimus et sanctissimus frater et coepiscopus noster insinuare potest, quanta amoris ferventia cor nostrum in vestra triumphatissima praecellentia die noctuque existit; (0349B)et dum tantam fiduciam de vestra a Deo protecta (0350A)regali excellentia gerentes habemus, nimis exspectabiles sumus, sicut vobis poscentes direximus, de Savinensis territorio, ut ea quae [ Lamb. add. pro] mercede animae 410 vestrae, pariterque spiritalis filiae nostrae atque commatris, nec non vestrae nobilissimae prolis, beato Petro apostolorum principi in integro concessistis, adimplere per fidelissimos missos vestros, qui et causam ex parte examinaverunt, sicut et antiquitus fuit, et contradere nobis jubeatis, uti ab ipso regni coelorum clavigero dignam retributionem hic et in futuro recipere mereamini.

Enimvero praedictus Petrus reverendissimus et sanctissimus frater et coepiscopus noster, obtulit nobis pseudopyctacium a Paulino sicut fatus est pro Theodosio quondam interpretatum, et a vestra (0350B)excellentia nobis directum; habens insuper a scriptione (0351A)[ Grets., ascriptum] breviarium Chalcedonensis concilii a quodam Verecundo episcopo editum, quem in apocryphis reperientes falsidicus invenietur. Sancta vero catholica et apostolica spiritalis 411 mater vestra Romana Ecclesia non breviter sed totum sanctum et venerabile quartum Chalcedonense amplectens prorsus veneratur, et non audet relinquere sanctum et venerabile ejus constitutum, et exsequi a quodam factum breviarium, nullam consonantiam sanctae institutionis habens. Nos quidem pro tanto amore quem erga vestram a Deo institutam regalem potentiam habemus, direximus vobis ex eodem sancto et venerabili concilio ante actionem ejus exemplar epistolae sancti Leonis pontificis ad clerum et nobiles Constantinopolitanos, atque populum (0351B)ejusdem civitatis directae, post actum iniquum et perversum in Efesina [ Lamb., Grets., Ephesina] urbe secundum concilium adversus sanctum et venerabilem Flavianum eumdem Constantinopolitanum episcopum, condemnans impiissimum Dioscorum atque profanum Eutychem, adhortans atque commonens praedictum populum ut in ea fide permaneat in qua Christianissimum principem eorum novit permanere; talis enim almus et venerabilis vir, atque in toto orbe sanctus Leo papa, noster praecessor opinatissimus praedicabilis fuit, ut si aliquid in fide adversus Theodosium imperatorem scandalizatum fuisset, nunquam post actum iniquum et latrociniosum secundo in Efeso factum, ipse praecipuus beatus Pater sanctus Leo haereticos damnans, laudasset (0351C)fidem Theodosii; 412 sed magis pariter (0352A)cum ipsis velut consentaneum eum damnasset.

Nos quidem, sicut fati sumus, apocryphos libros non sequimur, sed eos veneramur et amplectimur quos sancta catholica et apostolica suscepit Ecclesia, in qua fundati una cum filia nostra et spiritali commatre domna regina, atque vestra triumphatissima subole, per multorum annorum curricula regno perfrui dignemini, et cum sanctis omnibus praemia aeterna in vita perpetua habere valeamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXIV. 413 ITEM EPISTOLA AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et de territorio Savinense, qualiter Machinarius [Lamb., Maginarius] fidelissimus ejusdem praecelsi regis, ipsum territorium cum integritate partibus sancti Petri contradere voluit. Sed propter iniquos atque perversos homines minime potuit.( An. Dom. 783, Cod. Car. LXXVIII, chron. 73.)
(0352B)

ARGUMENTUM.--Maginarium venisse cum regiis litteris amoris plenis erga se et sanctam sedem. Eumdem tradere voluisse territorium Sabinense integrum, ut jussus fuerat, at propter malignitatem hominum non potuisse. Inspectas tamen ab eo esse donationes imperiales et Langobardorum restitutiones. Se neque imperatorias, neque regias largitates curare, uni Carolo Sabinense territorium integrum acceptum referre; propterea opportune legaturum missos suos cum documentis, ut inde veritas elucescat et subsequatur effectus.

(0352C)Domno excellentissimo filio, nostroque spiritali (0353A)compatri, Carolo regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Divinitus praeordinatam vestram a Deo protectam summam regalem potentiam procul dubio credimus, quia super pristinos omnes ac fidelissimos orthodoxosque reges atque imperatores, erga sanctam catholicam et apostolicam spiritalem matrem vestram Romanam Ecclesiam veram dilectionem habentes, innumerabilia bona per vestra laboriosa certamina quotidie offertis, et pro hoc nempe certi facti estote, quia quantum caput totius mundi, eamdem sanctam [ Gent. add. Romanam] Ecclesiam ejusque rectorem simulque pontificem amplectendo seu fovendo, honorabiliterque glorificando diligitis, tantum vos beatus Petrus, 414 apostolorum princeps, (0353B)[ Lamb. add. per] inconcussos facit triumphos hic et in futuro victores super omnes regnare reges; prorsus quippe confidimus, quia quantum per vos sancta catholica et apostolica spiritalis mater vestra Romana Ecclesia exaltata triumphat, tantum coeleste vos ambire atque haereditare per intercessionem apostolorum principis concedit in perpetuum regnum.

Veniente igitur hic apud nos fidelissimo Maginario, denuntians nobis vestrae sospitates regalis potentiae, nimis pro hoc nuntio noster relevatus est animus. Repleti sumus omni laetitia et exsultatione. Qualiter vero ei praecepit vestra a Deo promota triumphatissima excellentia pro Savinensi territorio, ut nobis sub integritate contraderet, sicut beato Petro clavigero regni coelorum tribuistis minime (0353C)propter malignos ac perversos homines potuit; totam enim justitiam quam beatus Petrus apostolus protector noster ex ipso territorio habet, praesentialiter jam fatus Maginarius missus vester vidit, tam per donationes imperiales, quam per ipsorum protervorum regum Langobardorum ipsum territorium cum mansis sibi pertinentibus enucleatius designantes. Si vero perfidus Desiderius dudum rex, non (0354A)sub integritate, sed tantummodo masas nobis, quantum reperiri potuit, quas ex antiquitus sancta Romana Ecclesia tenuit, ut nullus ex illis partibus Langobardorum ausus est resistere; 415 quanto magis vestrae a Deo protectae regali potentiae in omnibus obedientes existentes jussa vestra adimplere debuerant ?

Nos quidem neque imperatoribus, neque regibus gratias agimus, nisi tantummodo vestrae triumphatissimae excellentiae, quia noviter eum beato Petro apostolorum principi sub integritate condonastis; pro hoc enim fidelissimos missos nostros una cum monitionibus nostris apto tempore vestrae regali potentiae dirigimus, ut liquida perscrutatione divinitus inspiratus eas indagans, justitiae beato Petro apostolo eveniant (0354B)ad effectum, ut praecelsum a Deo promotum regale vestrum culmen atque memoria vestra in Ecclesia beati Petri nutritoris vestri usque in finem saeculi inter sanctos nominetur. Sed sicut semper in ejus sacratissima aula orantes pro vobis persistimus, omnipotens, clemens et misericors Deus in cujus manu cor excellentiae vestrae regitur, una cum excellentissima filia nostra et spiritali commatre domna regina, seu domno Pippino excellentissimo rege Langobardorum et propria spiritali filio nostro, caeteraque vestra nobilissima prole, corroboret cor et mentem vestram et brachium suae potentiae vobis extendat, ut victores vos super omnes barbaras nationes faciat. Quatenus omnes sub vestro brachio humiliati vestigia pedum vestrorum osculentur, ut amplius Ecclesia (0354C)Dei per vestram a Deo institutam regalem potentiam, nimirum [ Grets., nimium] exaltata permaneat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXV.( An. Dom. 783, Cod. Car. LXX, chron. 74.)

416 ARGUMENTUM.--Georgio episcopo regio misso referente quot beneficiis beatum Petrum seque (0355A)ejus successorem Carolus prosequi nitebantur, Petrum ipsum remuneraturum ait tam bene de utroque merentem; eumdem episcopum ei commendat; victorias de barbaris omnibus gentibus ominatur.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Omnipotens Deus repertor omnium, in cujus manu sunt omnia jura regnorum, reperiens secundum cor suum vestram excellentissimam regalem potentiam ipse eam ad magnam consolationem atque exaltationem spiritalis matris vestrae sanctae catholicae atque apostolicae concessit Ecclesiae, quem vice apostolica poscimus, praemia vobis vitae donari aeternae. Quapropter suscipientes Georgium reverentissimum et (0355B)sanctissimum episcopum nostrum a vestra triumphatissima praecellentia, tanta bona de vestro laborioso certamine atque beneficia, quae erga beatam Petrum clavigerum regni coelorum et nos geritis denuntiavit; quae si enucleatius exarare voluissemus, nullus ori nostro sufficeret sermo, ut opinor. Sed ipse princeps apostolorum, fautor vester beatus Petrus, pro cujus amore haec omnia geritis, ipse vestrum protegat atque in omnibus dirigat in triumphis regnum.

417 Verum [ Lamb. add. quippe] fidelem ipsum reverendissimum et sanctissimum praefatum episcopum, vestrum nostrumque reperientes, nimis eum vobis commendari poscimus, ut secundum suam certam fidem atquae dilectionem, quam erga vos et nos gerit, ita consolatus, prorsusque totus, nobis (0355C)poscentibus a vestra praefulgida regali potentia mereatur per se clamare [ Grets. leg. amari], ut dum per nostram suggestionem vestram ampliatam super se praecipuam habuerit undique benivolentiam, quietus pro vobis valeat fundere preces, nosque in confessione beati Petri apostolorum principis solitas orationes enixius pro vobis fundentes, super omnes barbaras nationes victores inveniamini, atque una cum praecellentissima filia nostra et spiritali commatre domna regina, vestraque nobilissima subole, regni gubernacula in aevum fruentes, in aetheriis arcibus cum sanctis omnibus regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXVI. 418 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM, In qua continetur de praeda Persarum in finibus Graecorum facta, et de discordia quae inter ipsos erat .( An. Dom. 783, Cod. Car. XCIII, chron. 75.)
(0356A)

ARGUMENTUM.--Persarum depraedationes nuntiat sexagesimo milliario ab urbe Constantinopoli; discordias de regno esse inter patruum et nepotem, cui sceptrum ille usurpaverat.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Dum nimis in nostro pectore momentis omnibus vester regnat amor, et multa nobis fiducia magnaque gloriatio apud praecellentissimam atque a Deo promotam vestram regalem potentiam existit, convenit nempe nos pro vestri praecelsi a Deo protecti regalis culminis sollicite quotidie inquirere salute, ut agnito juxta nostrum desiderium omnia prospera esse apud vestram excellentiam, summas sanctae et (0356B)individuae Trinitati et dignas referamus grates. In quibus ad aures vestrae regalis potentiae intimantes innotescimus de Constantinopolitanis partibus, quod in fines ejus gens Persarum invadentes atque depraedantes venerunt, usque in locum qui dicitur Moria a sexagesimo milliario ejusdem civitatis Constantinopolitanae. Unde et praedam magnam comprehendentes secum detulerunt, et sicut audivimus atque fama fertur, Thius, regis Persarum princeps et dux exercitui nefandissimo ipsorum existebat, 419 qui dum reversus fuisset cum iniqua victoria, elatus in superbia mentitus est proprio nepoti suo, et ab ejusdem exercitu factus est rex Persarum; et infra se [ Lamb., Persae] tumultuantes pugnare adinvicem (0356C)pro nepote et Thio dicuntur.

Nos vero petentes divinam clementiam crebro pro vobis die noctuque orare prorsus non desinimus, ut ad exaltationem sanctae Dei spiritalis matris vestrae Romanae Ecclesiae et nostram perennem laetitiam longiori aevo in triumphis, et celebri nomine regnantes una cum excellentissima filia nostra et spiritali commatre domna regina, vestraque praecellentissima prole, et sospites in praesenti vita et in aeterna beatitudine vos conservare dignetur. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXVII. 420 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de fide vel dilectione quam erga beatum apostolorum principem Petrum habere pollicitus est, ut inconcussa et insolubilis permaneat, et nulla callida versutia ab apostolico amore ejus animus disjungi possit .( An. Dom. 783, Cod. Car. LXXV, chron. 76.)
(0356D)

ARGUMENTUM.--In duos Ravennates Eleutherium et (0357A)Gregorium invehit; cum enim multa scelera perpetrassent, clam adiverant Carolum scelera dissimulantes, et simultates serebant inter regem et pontificem. Orat ut ab se rejectos dehonestatosque Romam mittat cum suis legatis, ibi enim in eorum scelera inquirendum erit. Sic Pippini donatio ab eo confirmata, jus nempe apostolicae sedis in exarchatu inconcussum permanebit.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Gratia sancti Spiritus igniti calore nulla quiescimus plus ratione, cuilibet terrenae potestatis splendido, praeter quam vestrae a Deo promotae regali potentiae, cum opportunitas datur ex totis nostris praecordiis intimare, quam tam firmam stabilemque (0357B)annexam fideliter ac ita unanimes in unitate conglobatos esse speramus, ut nullo modo 421 credamus, quamlibet magnam parvamque personam inter apostolicam sedem et vestram excellentiam posse eam dirimere, talem prorsus vestrum praefulgidum in triumphis regnum erga amorem beati Petri apostolorum principis, fautoris vestri, et nostram dilectionem agnoscentes usque hactenus persistere et indissolubilem permanere, quod nunquam possit, quamlibet [ Lamb., quaelibet] callida versutia hominum ab amore clavigeri regni coelorum disjungere, quem prorsus auxiliatorem in opinatissimis vestris triumphis, nobis poscentibus atque precantibus, credimus et propugnatorem habere, procedens et introducens vestrum praecelsum regalemque triumphum calcare (0357C)super omnes barbaras nationes, quatenus semper pro vobis divinam exorantes clementiam, Deique timorem prae oculis habentes, atque pro anima sanctae recordationis praecellentissimi genitoris vestri domni Pippini summi regis, et pro omnibus fidelibus Francis, simulque divinum considerantes judicium, nitebamur emendare de pravis atque perversis actibus, videlicet Eleutherium et Gregorium, ineptos atque inutiles nugaces; qui pro eorum proterva contumacia non sinebant in eorum judicari partibus, Ravennae inopes atque pusillos opprimentes misere, tum in venalitate hominum apud paganas venundantes gentes, quam de panis [ Lamb., de (0358A)panibus] eorum absque ulla misericordia avide deglutiebant, ex qua pestilentia plurima pars deficientes atque ruentes dissipati sunt; insuper ignobilium vulgus catervamque cruentorum nequiter congregantes, non intermittebant quotidie nefandas perpetrare neces. Unde dum in 422 Ecclesia quadam die missarum celebrarentur solemnia, et eadem hora quidam diaconus sanctum Christi Evangelium populis praedicaret, intus in eodem sanctuario ab eorum impiissimis hominibus sanguis effusus est innocens, pro sacrificio laudis homicidium perpetrantes; et dum ipsi certi existerent quod nos tales iniquas terras atque perversas operationes minime illos ut Christiano populo peragere sineremus, idcirco superba arrogantia elati, conati sunt sine nostra scientia (0358B)ad vestros properare regales obtutus, existimantes se per eorum infidelem atque iniquam fallaciam a fide puritatis et dilectione beati Petri et nostra vos separare; nescientes miseri et infelices, quia qui praecipui fideles ejusdem Dei apostoli sunt et vestri felicissimi regni fideles sunt, pariter et qui ejus inimici esse videntur, vestri procul dubio inimici sunt.

Quapropter poscentes quaesumus vestram a Deo protectam regalem potentiam, per beatum Petrum apostolorum principem cui a Domino potestas ligandi solvendique peccata in coelo et in terra data est, et ipsum sanctum baptisma quod inter nos per Spiritum sanctum habere videmur, illorum procacitati vester praefulgidus aspectus et hilaris minime (0358C)manifestetur. Neque recipere ipsos nefandos vultu dignissimo dignemini, sed tanquam inimicos beati Petri et vestros existentes, eorum superbam gloriationem respuentes, ad nos dehonestati per fidelissimos missos vestros humiles veniant, ut omnia quae fati sumus eorum comprobemus praesentia; quatenus qui agunt talia iniqua atque perversa, per eos emendentur, et illibata oblatio quae a sanctae recordationis 423 genitore vestro domno Pippino magno rege allata, et vestris praefulgidis regalibus manibus in confessione beati Petri clavigeri regni coelorum oblata, atque nimirum confirmata sunt, inconcussa et immaculata in aeternum permaneant, ut ante (0359A)tribunal Christi ipse protector vester beatus Petrus apostolus dignus retributor vobis appareat, et sicut in hoc terrenum regnum una cum praecellentissima subole vestra, et omnibus fidelibus Francis in triumphis pollentes tuetur et protegit, ita et in aethereis arcibus cum sanctis omnibus faciat sine fine regnare. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXVIII. 424 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de abbate venerabilis monasterii sancti Vincentii, qui apud domnum regem insons accusatus fuerat, et inde ablatus; ut eum venusto vultu ac vibrantissimo animo clementissime susciperet, quia falsa crimina ei objiciebantur .( An. Dom. 783, Cod. Car. LXXIX, chron. 77.)
(0359B)

ARGUMENTUM.--Abbatem Pothonem sancti Vincentii ad Volturnum, falsis criminibus accusatum apud Carolum, huic vehementer commendat, ut universae congregationi morem gerat, rogatque ut injuria dejectum restitui curet.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Dum tanto ex puro cordis amore omnes generaliter agnoscunt, quod erga beatum apostolorum principem Petrum fautoremque vestrum et nos crebro fideliter vestra regalis potentia prorsus gerit, convenit nempe ex totis nostris praecordiis quae ad salutem pretiosissimae animae vestrae pertinent libenti suggerere animo, proinde salutantes paternam (0359C)dilectionem indicamus vestrae praecelsae regali potentiae, quia cuncta congregatio venerabilis monasterii sancti Christi martyris Vincentii unam concordiam (0360A)pro hoc simul habentes poposcerunt a nobis, ut nostris apicibus pro abbate ipsorum qui insons apud vos accusatus est intercederemus, imo et per vestram praefulgidam jussionem exinde ablatus, vestris regalibus vestigiis praesentatus, eum vobis in omnibus commendaremus, 425 eo quod nullo modo vestrae regali potentiae infidelitatis reum quispiam ex accusatoribus suis facere aut comprobare valebit, eo quod omnino falsum ei crimen objicitur, et ideo pro amore beati Petri regni coelorum clavigeri magnopere petentes fiducialiter quaesumus, ut eum venusto vultu ac vibranti animo clementissime recipere jubeatis; justum quippe est, quemadmodum tam magnam congregationem religiosis moribus suis regulariter atque naviter regere valuit, a vestris (0360B)praecelsis obtutibus sospitem absolvi et in pristinum statum clementissimis jussis vestris nobis poscentibus restitui, quia valde idoneum ad commissum sibi officium seu vestrae fidelitatis, sicut ab omni ejus congregatione didicimus, eum agnovimus.

Deus omnipotens in cujus manu omnia regna mundi reguntur, ipse per suffragia apostolorum principis Petri, semper nos faciat de vestro regali culmine laetari, et in hoc mundo una cum praecellentissima subole vestra super omnes barbaras nationes dominantes, longo aevo regni gubernacula fruere valeatis atque in aethereis arcibus cum sanctis omnibus regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXIX.( An. Dom. 784, Cod. Car. LXXII, chron. 78.)
(0360C)

426 ARGUMENTUM.--Pothonis ejusdem causa pontifici (0361A)cognoscenda permittitur a rege per missum suum Possessorem archiep. Quare Adrianus nonnullis abbatibus convocatis coram Possessore causam discutit. Conjurationis crimen, quo insimulabatur, falsum esse deprehendit; sacramento cum aliis monachis se purgantem absolvit; ad regem proficisci omnes postulantes permittit. Omnia haec pontifex nuntiat Carolo, quem etiam docet Autbertum ejusdem monast. Volturnensis abbatem mortem occubuisse in itinere, et Rodigausum monachum accusatorem stupri reum cum nepte repertum esse.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Praecelsas ac a Deo inspiratas, per reverentissimum et sanctissimum Possessorem archiepiscopum, fidelissimum (0361B)missum vestrum, sagacissimas praecipuasque syllabas suscipientes, valde in his noster relevatus est animus, regales triumphos in eis atque sospitates reperientes, et pro hoc magnas omnipotenti Deo tulimus grates in aula fautoris vestri beati Petri apostoli divinam exorantes clementiam. Referebatur quippe in ipsis vestris regalibus apicibus, quia causa vestra nostra sit, et nostra vestra: in hoc vero freti existimus, quia divina inspiratione veritas haec procul dubio a vobis exarata prorsus omnibus manifesta ac certa splendescit; et quo [ Lamb., quoniam] ad nostrum judicium canonice simulque regulariter contentiones inter 427 monachos venerabilis (0362A)monasterii sancti Vincentii et abbates ejusdem monasterii, scilicet Autbertum et Pothonem, discuti atque examinari vestra direxit praecelsa regalis excellentia; ipse quippe praefatus Autbertus abbas, dum callem itineris peragraret, repentina morte occupatus minime nostris apostolicis valuit se manifestare praesentiis.

Quapropter convenientes plures ex primatibus monachis cum praefato Pothone abbate ipsorum, astiterunt omnes pariter in conspectu apostolici decreti nostri, qui residentes una cum reverendissimo et sanctissimo Possessore archiepiscopo, seu Ansoaldo abbate venerabilis monasterii sancti Petri, pariter Aquilino abbate, Devaregio atque Raginbaldo abbate venerabilis monasterii sanctae Dei Genetricis, (0362B)simulque Gisulfo abbate venerabilis monasterii sancti Petri, Hiltibrando duce, Taciperto et Prandulo, simulque nostris astantibus servitiis, Theophylacto bibliothecario, Stephano sacellario, Campulo notario, Theodoro duce et caeteris pluribus; et dum ingressus fuisset 428 Rodigausus ejusdem monasterii monachus, referebat adversus eumdem Pothonem abbatem testimonium dicens: Domine, dum cursum horae sextae explessemus, et secundum consuetudinem pro regis incolumitate, ejusque prole, propheticum decantaremus psalmum, videlicet (Psal. LIII) Deus, in nomine tuo salvum me fac, subito surrexit abbas et psallere noluit. Item referebat, (0363A)quia pariter peragrantes, coepit mihi abba dicere: quid tibi videtur de hac causa, quia exinde exspectavi signum videre, et minime vidi? Tunc ergo [ Lamb., ego] respondi: Deus omnipotens humiliet cor ipsius, et faciat nos incolumes reverti, quia non sunt talia nostra merita, ut taliter agnoscere mereamur; et dixit mihi abba iterum, quia si non mihi fuisset pro monasterio et terra Beneventana, talem eum habuissem sicut unum canem; et iterum adversus eum addidit: quia tanti ex Francis remansissent, quantos ego in humero vedare [ Grets., vectare] valeo.

Et dum a nobis sciscitatus fuisset praefatus Potho abba si ita esset, cum nimia satisfactione respondit dicens, quia semper congregatio nostra pro ejus (0363B)excellentia, simulque pro ipsius prole, procul dubio in monasterio psallit: sed dum in opera essem cum ipso, et caeteri infantes, expleta oratione, prostrati in terra initiantes psallerent (Psal. LIII): Deus, in nomine tuo salvum me fac, subito surrexi pro opera quae ad utilitatem ipsius monasterii 429 fiebat; de itineris vero collocutione, nullo modo ad injuriam ejus regalis excellentiae quidquam locutus sum, nisi fatus sum quod si pro monasterii desertione, seu terra illa mihi non fuisset, omnino in talem pergere habuissem locum, ubi neminem curassem. Porro de Francis quod fatus est, nullo modo talia protuli aut ex meo exivit ore; sed cum talia [ Lamb., Gent., contagio] ex omni parte mihi opponit, et a nobis [ Lamb., Dum igitur a nobis] interrogatus fuisset (0363C)praenominatus Rodigausus, si haec alii cum eo audissent, tunc affirmavit quia solus esset et nullus secum alius audisset; tunc plures ex ipsis priores monachi afferebant testimonia pro ipso Rodicauso dicentes: quia in stupro captus cum propria nepte sua, ex presbytero monachus effectus est, et tale crimen adversus abbatem nostrum imponere minime valebit, quia a sacris canonibus respuitur.

Et introducti sunt alii tres monachi, qui cum Hiltibrando duce venerunt, et cum Autberto abbate (0364A)morati erant, asserentes adversus Pothonem abbatem, quia nos cupientes ad excellentissimum regem peragrare, a custodia comprehensi sumus et in carcerem missi. Ad haec respondit ante dictus abba: Veritas est quia custodes habui in ponte, non ut eos qui ad regem irent devetarent, sed eos qui suam regulam relinquunt, 430 et ad suum vomitum in saeculo peccato imminente revertunt, eos comprehendere jussi, et tunc quando dicunt, ibidem minime fui, sed ad magnum regem iter carpebam.

Tunc nos liquidius pertractantes et sacrorum canonum instituta inquirentes, reperimus in concilio Chalcedonensi, cap. 18, confirmante ita: « Conjurationis et conspirationis crimen et ab exteris est legibus prohibitum, multo magis hoc in Dei Ecclesia (0364B)ne fiat admonere convenit; et si qui ergo clerici vel monachi reperti fuerint conjurantes, aut conspirantes, aut insidias ponentes episcopis aut clericis, gradu proprio penitus adjiciantur. » Item, cap. 21: « Clericos aut laicos accusantes episcopum, aut clericos passim et sine probatione [ Lamb. add. ad] accusationem recipi non debere, nisi prius eorum discutiatur existimationis opinio. » Simul et in Africano concilio, cap. 8, fertur: « Praeterea sunt quamplurimi non bonae conversationis, qui existimant majores natu vel episcopos passim vageque in accusatione pulsandos, debent tam facile admitti, necne? » Aurelius episcopus dixit: « Placet igitur charitati vestrae, ut is qui aliquibus sceleribus irretitus est vocem adversus majorem (0364C)natu non habeat accusandi? Ab universis episcopis dictum est: Si criminosus est, non admittatur: placet. » Et haec omnia considerantes, et quoniam habet has proprius hostis insidias, ut quos in pravorum actuum perpetratione, Deo sibi resistente, decipere non valet, opiniones eorum falsas ad praesens simulando dilacerat, et quia utrum vera essent an non, districta diutius per triduum fecissemus inquisitione perquiri, et nullam in ea de his quae dicta fuerant culpam invenissemus, sed ne quid nobis videretur (0365A)omissum, aut vestro potuisset cordi dubium remanere, praefatum abbatem Pothonem sacramentum proferre decrevimus, quia nulla talia pro infidelitate regalis vestrae potentiae dixisset. Sed nec aliquando eidem magno regi infidelis fuit, vel erit cunctis diebus vitae suae. Simul et alii decem primates monachi ipsius venerabilis monasterii, quinque ex genere Francorum 431 et quinque ex genere Langobardorum, statuimus ut praeberent sacramentum, quia nunquam audierunt ex ore abbatis quamlibet infidelitatem adversus vestram regalem excellentiam; ipsi vero petierunt se omnes pariter ad vestram regalem venire praesentiam; nos quippe illorum exquirentes fidem, erga vestram regalem venire potentiam sivimus properare, solite pro vobis (0365B)in confessione beati Petri clavigeri regni coelorum non omittentes fundi preces, ut una cum domna regina vestraque subole, multorum annorum curriculis hic pollentes cum sanctis omnibus sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXX. 432 DE EPISCOPIS VEL PRESBYTERIS. Ut non militarem induerent armaturam, sed spiritalem, id est, jejuniis et orationibus vacarent, seu de venalitate vel captivatione hominum, vel aliis illicitis causis, quae a pravis hominibus perpetrata erant, seu de visione Joannis monachi, quae falsa vel inanis esse videbatur .( An. Dom. 784, Cod. Car. LXXVII, chron. 79.)
(0366A)

ARGUMENTUM.--Garamanno duce mis o regio monente, se ait bene accepisse Joannem monachum, quem disciplinae canonicae, instar monachi Cyrilli, subjecisset, nisi summa in regem observantia esset prohibitus. Eumdem Joannem, ut regi pravos homines captivitatem aliaque illicita exercentes detulerat puniendos; ita sibi retulisse, quod Galliarum episcopi se improbante arma gererent. Id ne fieri permittat precatur, eumque commendat quod monachi ejusdem visiones contemptui habuerit.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo regi Francorum et Langobardorum atque, patricio Romanorum Adrianus papa.

Orthodoxae fidei plenissimos atque nectareos vestrae a Deo promotae regalis excellentiae suscepimus (0366B)affatus, quos reserantes vestram a Deo promotam salutem ac in triumphis victorias, seu praecellentissimae filiae nostrae domnae reginae, vestrorumque praecellentissimorum filiorum, 433 atque nostrorum vestrorumque fidelium sospitatem, simulque sinceritatem reperientes, magnas omnipotentis Dei clementiae retulimus grates.

Illud autem quod nobis vestra innotuit regalis potentia, per suum fidelissimum missum, scilicet Garamannum, gloriosum ducem, pro Joanne monacho atque presbytero, qui, sicuti in vestris referebatur regalibus apicibus, de captivatione hominum et de aliis illicitis causis quae a pravis perpetrantur (0367A)hominibus vobis enuntiasset, ut, Deo propitio, per vestrum praecelsum regalem dispositum corrigerentur vel emendarentur, quemadmodum a nobis poposcit regalis potentia, libenti eum suscepimus animo, solite in omnibus vestris accommodantes votis. Talem prorsus scimus vestram regalem excellentiam, quia in his nullius eget monitione, quia, Domino coopitulante beatoque apostolorum principe Petro pro ipso semper suffragante, veram praedicationem orthodoxae fidei quam ab ejus suscepit Ecclesia illaesam atque immobilem tenens, ultroque irreprehensibilem sine macula vibrans exsultat, atque in omnibus penitus fulget, et non desinit emendare saevos atque iniquos callidosque homines ab illicitis actibus.

(0367B)Sed et captivos in sua propria reverti crebris fecit diebus; fatus quippe est nobis praefatus Joannes monachus, quia dixisset 434 vobis ut omnis episcopus spiritalia teneret arma et non terrena, quatenus si ita est quia militaria induunt arma; hortantes vestrae notescimus a Deo protectae regali excellentiae, ut nullo modo sic fieri permittat, sed quoscunque in quolibet deferri cupit loco, tam episcopi quam presbyteri, orthodoxae fidei galeam et salutis induti arma, orationibus vacare gnaviter studeant, ut cuncto populo ea quae pro salute animae sunt spiritale gerant officium. Caeteri vero episcopi atque presbyteri in eorum degentes ecclesiis, canonice unusquisque per vestrum regale robustissimum praesidium suum valeant regere populum a Deo sibi (0367C)commissum.

Porro de revelatione ejusdem Joannis monachi, (0368A)sicut ejus referebat locutio, vere phantasma esse existimatur; dicebant [ Lamb., Gent., dicebat] enim quod vidit primis in somnis coelos apertos et dexteram Dei, deinde vidit postmodum somnium aliud, turrem magnam, et descendentes angelos, inter quos vidit speciem hominis alas habentis aquilae mortuique existentis; et aliam speciem hominis alas habentem columbinas, et dicentem: quia hic est Filius Dei; absit enim a fidelium cordibus, ut fides Christianorum mortua esse praedicetur. Nos enim speciem aquilae alas habentem, sicut a sanctis suscepimus Patribus, Joannem evangelistam testamur, qui secreta coelestia hominibus praedicat (Joan. I): In principio erat Verbum, etc. in specie vero columbae Spiritus sanctus visus est. Nam nunquam (0368B)legimus speciem hominis alas columbae indutam. Quapropter 435 nimis vestram laudantes firmissimam atque laudabilem fidem, in hoc cognovimus quia vos phantasma ipsas reputastis visiones, in eo [ Lamb. add. quod] a nobis pro eo vestra poposcit regalis potentia, ut nequaquam a nobis condemnaretur, anathematizaretur, vel flagellaretur, neque aliquam adversitatem ei faceremus; quatenus in his omnibus vestrae accommodantes regali petitioni, in quantum necesse fuit ipsum admonuimus monachum, atque in proprium suum locum illaesum absolvimus; nam si vestrum illi non profuisset regale adminiculum, ecclesiasticam illi disciplinam canonice inferentes, sicuti monacho Cyrillo a nobis correcto et emendato, monachicam regulam illi demonstrare (0368C)irreprehensibiliter habuissemus. Ob nimium vero amorem vestrum cum magna patientia (0369A)atque benignitate susceptus commonitusque, ultro citroque divinis praeceptis in pace absolutus est. Vestram regalem excellentiam una cum filia nostra praecellentissima domna regina, vestraque 436 praecelsa prole multorum annorum curriculis regni gubernacula perfrui divina faciat clementia, ut in hoc mundo super omnes barbaras regnantes nationes, in aethereis arcibus sine fine cum sanctis omnibus regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXXI. ITEM EPISTOLA, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de monasterio sancti Hilarii confessoris in Calligata: orat ne ipsum seu hospitales, qui per colles [Gent., calles] Alpium siti sunt, in susceptione peregrinorum, ut a nulla magna parvaque persona invadi [Lamb., Gent., invadere] sineret .( An. Dom. 784, Cod. Car. LXXIV, chron. 80.)
(0369B)

ARGUMENTUM.--Monasterium sancti Hilarii Galliatense et hospitalia in Alpibus sita pro peregrinis hospitio accipiendis, orat Carolum, ne ab ullo permittat invadi, corripiatque Gundibrandum ducem Florentinum, qui aliquot peculia Curtis Sasantinae ad id monasterium pertinentis usurparat; similiterque alios terras ejusdem Curtis invadentes, atque omnia restitui curet monasterio.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

(0370A)Novimus regalis excellentiae 437 vestrae benignitatem pro Domini amore, atque beati Petri apostolorum principis, a quo meritis et praeclara est dignitate ditata Ecclesia, et sicut amans justitiae unicuique suffragium impertire. Quatenus petentes, quaesumus, ut pro ejusdem beati Petri fautoris vestri amore nostraque paterna dilectione, sicut solita est vestra perfulgida regalis potentia, piorum locorum sollicitudine restaurationis juvamina ferre. Ita et in subjectis [ Grets., sanctis] monasteriis spiritalis matris vestrae sanctae nostrae Romanae Ecclesiae, quibus aura [ Lamb., a vestra, et Gent., a vra] vibrantissima regali in triumphis praecellentia concessa atque offerta sunt. Scilicet monasterium sancti Hilarii confessoris Christi, qui pons [ Grets., qui locus] in Calligata, (0370B)una cum hospitalibus qui per calles Alpium siti sunt, pro peregrinorum susceptione poscimus ut a nulla magna parvaque persona qualibet invasione brachium pati vestra eximia sinat clementia, sed in omnibus pro monachorum Deo servientium laudibus atque susceptione peregrinorum, justitiam illic conservare sicut solita est dignetur; et invasionem quam Gundibrandus dux civitatis 438 Florentinae in eodem monasterio ingerit, in curte quadam Sasantina, territorio scilicet Florentino, arripiens ex ea illiciter plura peculia quae illi minime pertinent abstollenda, emendare jubemini [ Grets., jubeatis]; simulque terras quas ex ipsa curte plures homines (0371A)sine ratione abstulerunt, reddere vestra a Deo inspirata regalis potentia faciat, et pro amore ejusdem regni coelorum clavicularii et nostro, praefati monasterii missos mitissimo vultu ac benignissima hilaritate eos suscipientes, justitiae quam a vobis petierint clementissime sicut soliti estis accipiant effectum, ut dignam pro ipsis monachis seu peregrinorum susceptione suscipientes mercedem, potius valeamus in confessione janitoris regni coelorum pro vobis, filiaque nostra domna regina, vestraque triumphatissima prole, divinam exorare clementiam, ut hic aevis temporibusque regni gubernacula fruentes in aetheriis arcibus consortes, cum ipso Christi confessore beato Hilario, effecti inveniamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXXII. 439 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de molivo [musivo] atque marmore palatii Ravennatae [Ravennatis] civitatis; praedictus papa domni regis ditioni, vel quidquid exinde facere voluisset, libenti animo se tribuere dicit .( An. Dom. 784, Cod. Car. LXVII, chron. 81.)
(0371B)

ARGUMENTUM.--Musiva, marmora, aliaque ex palatio (0372A)Ravennae concedit Carolo ea petenti per Arvinum ducem missum suum, per quem duos equos miserat pontifici, quorum alter defecerat in via. Gratias agit, at nobiliores pinguioresque alios petit.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Praefulgidos atque nectareos regalis potentiae vestrae per Arvinum ducem suscepimus apices, in quibus referebatur quod palatii Ravennatis civitatis musiva 440 atque marmora, caeteraque exempla tam in strato quamque in parietibus sita, vobis tribueremus; nos quippe libenti animo et puro corde cum nimio amore vestrae excellentiae tribuimus effectum, et tam marmora quamque mosivum, caeteraque exempla de eodem palatio vobis concedimus auferenda, (0372B)quia per vestra laboriosa regalia certamina, multis bonis fautoris vestri beati Petri clavigeri regni coelorum, Ecclesia quotidie fruitur, quatenus merces vestra copiosa ascribatur in coelis.

Suscepimus etiam per eumdem Aruinum, equum utilem unum a vobis directum, alius autem qui cum ipso directus est, defectus in ipso itinere, mortuus est. Unde ob vestram memoriam maximas referimus grates. Sed secundum nostrum amorem quem ex intimo (0373A)corde erga vestrum habemus praefulgidum regnum, tales nobis famosissimos emittite equos, qui ad nostram sessionem facere debeant, in ossibus atque plenitudine carnis decoratos, qui dum in omnibus aspectibus laudabiles existunt, vestrum praefulgidum triumphis laudare valeant nomen, et pro hujusmodi re, 441 sicut soliti estis, dignam ab ipso Dei apostolo suscipere valeatis retributionem, ut una cum domina regina vestraque nobilissima prole in hoc mundo regnantes, in aetheriis arcibus vitam aeternam adipisci mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXXIII. 442 ITEM EPISTOLA ADRIANI PAPAE, EPISCOPIS PER UNIVERSAM SPANIAM COMMORANTIBUS DIRECTA, MAXIME TAMEN ELIPHANDO VEL ASCARICO CUM EORUM CONSENTANEIS. Pro haeresi vel blasphemia, quod Filium Dei adoptivum nominat, cum multis capitulis sanctorum Patrum eos reprehendens. Nec non et de Paschali festivitate, seu et de sanguine pecudum, et suillo, et sanguine [Lamb. om. sanguine] suffocato, quem in errore praedicantes dicunt; ut qui ea non ederit, rudis et ineruditus est, quos sub anathematis vinculo obligatos, et ab Ecclesia extraneos dicit. Similiter et de praedestinatione Dei, quod si quis ad bonum praedestinatus esset, contra malum resistere necesse illi non erat: si vero ad malum notus [natus vel praedestinatus], bonum illi exercere nihil proderit. Pro quo capitulo apostolicis adhortationibus eos castigans, necnon et de hoc, quia communem vitam cum Judaeis, et non baptizatis paganis, tam in escis quam in potu, seu et in diversis erroribus [agunt vel ducunt], nihil pollui se inquiunt, nec non et de filiabus eorum, quas populo gentili tradunt, vel de sacrationibus eorum, seu et de mulieribus, quae vivente viro sibi maritum sortiuntur, simulque et de libertate arbitrii, vel aliis multis quae enumerare longum est, eos castigans cum sanctorum Patrum traditionibus.( An. Dom. 785, Cod. Car. XCVII, chron. 82.)
(0374A)

ARGUMENTUM.--Universis Hispaniae episcopis, audivisse se Aegilam bona fide ordinatum a Willicario archiep. Senonensi, et in Hispaniam ad praedicandum missum, Mingentii cujusdam magistri sui errores propalare. Monet ut stabiles in apostolicae sedis vera doctrina ab ejusdem falsis doctoribus caveant. Elipandi item, 443 et Ascarici, aliorumque Nestorii blasphemias recoquentium haeresim multis Patrum auctoritatibus confligit. De Paschate etiam recte celebrando, de praedestinatione, gratia, et libero arbitrio fuse et sapienter agit; ut ab immensa errorum serie illos praemuniat, qui Feliciana jam haeresi erumpente in Hispania gliscebant.

Adrianus papa episcopus servus servorum Dei (0374B)dilectissimis nobis omnibus orthodoxis episcopis per universam Spaniam commorantibus.

Institutio universalis nascentis Ecclesiae beati Petri sumpsit honore principium, in quo regimen ejus et summa consistit, ex ejus enim ecclesiastica disciplina, per omnes ecclesias religionis [ Gent., regionis] jam crescente cultura, fonte manavit. Nicaenae synodi non aliud praecepta testantur, adeo ut non aliquid super eam ausa sit constituere, cum videret nihil supra meritum suum posse conferri, omnia denique huic noverat Domini sermone concessa. Hanc ergo ecclesiis toto orbe diffusis velut caput suorum certum est esse membrorum, a qua si quis se abscidit, fit Christianae religionis extorris, (0374C)cum in eadem non coeperit esse compage. Audivimus quippe quod quidam episcoporum in partibus vestris degentes, apostolicae sedis doctrinam contemnentes, contra [ Lamb. add. Romanam et] orthodoxam fidei traditionem novas introducere nituntur haereses, praetermittentes 444 vasis electionis (0375A)beati Pauli apostoli sententiam, quae ait (Gal. I): Si quis vobis evangelizaverit, praeter quod evangelizatum habuistis, anathema sit. Quapropter exsultantibus animis confidentius orthodoxam fidem vestram incitamus, ut ab omni pestis incursu pectora vestra sapienter intemerata servetis, et rectae fidei doctrinam, quam a sancta nostra catholica et apostolica sede olim praedecessores vestri a sanctis nostris praedecessoribus susceperunt, usque in finem defendere atque observare nihilominus satagatis, Quoniam (Matth. X et XXIV) qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit.

Quamvis ergo magna locorum intervalla nos dividant, si in unitate fidei nostrae perseveraveritis, vobiscum sumus; tantum ut sit, auxiliante Domino, (0375B)constantia perseverans, dicente apostolo (Philip. I): Vobis enim datum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro ipso patiamini. Dudum vero quod Wulcharius archiepiscopus Galliarum suggessit nobis pro quodam Egila, ut eum episcopum consecraret, valde nimisque eum in fide catholica et in moribus atque actibus laudans, ut consecratum vestris partibus emitteret ad praedicandum; nos vero praedicti Wulcharii archiepiscopi petitioni credentes, consuetam illi licentiam tribuimus, ut canonice eum examinaret, 445 quatenus si post discussionem et veram examinationem, rectum et catholicum eum invenisset, episcopum ordinaret; et nullam quamlibet alienam sedem ambiret vel usurparet, sed solummodo animarum (0375C)lucra Deo offerret; qui una cum Joanne presbytero (0376A)in partibus vestris veniens, quod pejus est, ut ejus fama in auribus nostris sonuit, non recte ille Egila praedicat, sed errores quosdam Mingentii magistri sui sequens, extra catholicam disciplinam, ut fertur, conatur docere, et alia plura capitula, quae absque norma ecclesiastica [ Lamb. add. sunt] aliis suadere videtur. Quod si ita est, vestra fidelissima dilectio quae normam et disciplinam sanctae nostrae Romanae Ecclesiae consequitur, nullo modo eorum insaniam credere vel sequi studeat; quia procul dubio minime nos [ Lamb., vos] credimus sanctae Romanae Ecclesiae ignorare disciplinam, sed potius admonentes, ad veram et orthodoxam fidem eos reducere studeatis. Porro et de partibus vestris pervenit ad nos lugubre capitulum, quod quidam episcopi (0376B)ibidem degentes, videlicet Eliphandus et Ascaricus, cum aliis eorum consentaneis, Filium Dei adoptivum confiteri non erubescunt, quod nullus e qualibet haeresi antea talem blasphemiam ausus est oblatrare, nisi perfidus ille Nestorius, qui purum hominem Dei confessus 446 est Filium. Quapropter nullo modo eorum serpentinum venenum, in qualibet parte vestram subripiat vel coinquinet dilectionem; sed sanctorum principum apostolorum Petri ac Pauli divinam tenentes confessionem, atque eorum sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae sequentes traditionem, pariterque praecipuorum ac catholicorum probabilium Patrum dogmata amplectentes, firmi et stabiles, atque immobiles, et inconcussi, una nobiscum in eorum luculenta traditione (0376C)perseverare irrefragabiliter et incunctanter nitimini. (0377A)In primis confessionem beati Petri principis apostolorum atque clavigeri regni coelorum tenentes, qui ait: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI). Deinde vas electionis beati Pauli apostoli subposterium fidei, qui inquit: Proprio Filio suo non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII); et si ipsi principes apostolorum Filium Dei vivi et proprium confessi sunt, quomodo oblatrantes autumant haeretici, Filium Dei adoptivum dicere, quo solo audito omnis Christianus gemens pavescit? Unde beatus Athanasius Alexandrinus episcopus, antiquus et egregius praedicator, de divina Incarnatione Verbi consonante sancta prima synodo, quae in Nicaea, infra caetera ait: « Si quis vero adversus divinam Scripturam dicet, alium dicens Filium Dei, et alium, (0377B)qui ex Maria hominem secundum gratiam, qui ex Maria hominem; et si quis Domini nostri carnem de sursum dixit, et non ex Virgine Maria, aut immutatam 447 deitatem in carne, et confusam, aut alienatam, aut passibilem Domini deitatem, aut inadoratam Domini Dei carnem, sicut hominis, et non adorandam, sicut hominis et Dei carnem, hunc anathematizat catholica et apostolica Ecclesia, consentiente divino Apostolo et dicente: Si quis vobis evangelizaverit, praeter quod suscepistis, anathema sit (Gal. I). »

Sed et beatus Gregorius Nazianzenus, qui et Deiloquus, scribens ad Cledonium infra caetera inquit: « Si quis duos introducit filios, unum quidem qui ex Deo et Patre, secundum vero qui ex matre, et non (0377C)unum et eumdem, is adoptione excidat, quae promissa est his qui recte credunt. Naturae vero duae, Deus et homo, ut et anima et corpus; filii vero non duo, neque dii. Neque enim hic duo homines; quamvis Paulus quod interius hominis et exterius appellavit (I Cor. XV). Si oportet continuo dicit, alium et alium ex quibus Salvator, sive non quod et ipsum (0378A)invisibilem visibili et sine tempore, quae sub tempore; non alius et aliud absit; utraque unum vero. » Et infra: « Si quis ex operibus perfectum, aut post baptisma, aut post ex mortuis resurrectionem adoptionem dignus est dicit, sicut quos pagani praescriptos [ascriptitios] introducunt, anathema sit. »

Unde praecipuus Amphilochius Iconii episcopus in sermone suo 448 in sancta Epiphania nos docuit: « Nunc in Spiritu sancto propter adoptionis gratiam, impossibile enim te accipere auctoritatem adoptionis, et clamare: Abba Pater, nisi signante adoptionis spiritu. » Et post pauca: « Nisi ille passus fuisset servi forma, nullo modo tu gloriam adoptionis lucrareris. » Et post modicum: « Diligite imperiale donum; capite adoptionis dignitatem. » (0378B)Sed et beatus Gregorius Nyssenus episcopus super Matthaeum disponens [disserens], ita ait: « Si vero pacificus es, adoptionis gratia coronaris. » Quatenus et beatus Joannes Constantinopolitanus episcopus, qui et Chrysostomus, ad neophytos scribens instruit: « Benedictus Deus, iterum dicamus, qui facit mirabilia solus, qui facit universa, et convertit universa; ecce libertatis serenitate perfruuntur qui tenebantur ante captivi, et cives Ecclesiae sunt qui fuerant in peregrinationis errore; et justitiae in sorte versantur qui fuerant in confusione peccati; non enim sunt tantum liberi, sed et sancti; non tantum sancti, sed et justi; non solum justi, sed et filii; nec solum filii, sed haeredes; non solum haeredes, sed et fratres Christi; nec tantum fratres Christi, sed (0378C)cohaeredes; non tantum cohaeredes, sed et membra; non membra tantum, sed et templum; nec tantum templum, sed et organa spiritus. Benedictus Deus, qui facit mirabilia solus. Vides quot sunt baptismatis largitates, sed multis quidem videtur coelestis gratia in peccatorum remissione tantum consistere, nos autem honores computavimus decem: hac de (0379A)causa etiam infantulos baptizamus, ne sint coinquinati peccato, ut eis detur justitiae adoptio, haereditas, fraternitas Christi, ut ejus membra sint omnes, ut spiritus inhabitatio fiant. »

Item idem ipse super Joannem evangelistam docuit: « Non enim inutilis fias erga beneficum, neque contrariis retribue, qui tibi fontem beatitudinis donavit, ubi enim adoptionis dignitas, ibi malorum amputatio, et bonorum omnium datum. » Idem ipse [ Lamb. add. in] Psalmis: « Factum est istud, et est hoc mirabile in oculis nostris, ut nos, qui ante passionem 449 Domini sine testamento eramus et lege, adoptaremur in filios Dei. »

Ecce, dilectissimi nobis, qualiter sancti Patres Orientales docuerunt, inter dona charismatum adoptionem (0379B)esse, et nobis omnibus, qui in peccatis nati sumus, et iterum per baptismum renati, a Domino nostro Jesu Christo Filio Dei unigenito, concessam. Unde et beatus Augustinus egregius doctor in sermone de Natali Domini inquit: « Audite, filii lucis, adoptati in regnum Dei. » Et iterum in explanatione sancti Evangelii super Joannem pro hoc manifeste docuit: « Quotquot autem receperunt eum, quid eis praestitit? Magnam benevolentiam, magnam misericordiam. Unicus natus est, et noluit manere unus. Multi homines cum filios non habuerunt, peracta aetate, adoptant sibi, et voluntate faciunt quod natura non potuerunt, hoc faciunt homines; si autem aliquis habeat filium unicum, gaudet de illo magis, quia solus omnia possessurus est, et non habebit qui cum eo dividat (0379C)haereditatem, ut pauperior remaneat. Non sic Deus; unicum eumdem ipsum, quem genuerat, et per quem cuncta creaverat, misit in hunc mundum, ut non esset unus, sed fratres haberet adoptatos; non enim nos nati sumus de Deo, quomodo Unigenitus, sed adoptati per gratiam ipsius, ille enim venit Unigenitus solvere peccatum, » etc. Item in alio sermone ejusdem libri: « Nullo modo autem possunt dicere habere se charitatem, qui dividunt unitatem. » His dictis subsequentia videamus: « Perhibuit Joannes testimonium, quia vidit. Quale testimonium perhibuit? quia ipse est Filius Dei; oportebat ergo ut ille baptizaret qui est Filius Dei unicus, non adoptatus; adoptati filii ministri sunt unici, unicus habet potestatem, adoptat in ministerium, licet baptizet minister, non (0379D)pertinens ad numerum fratrum, quia male vivit et male agit, quid nos consolatur? Hic est qui baptizat, etc.. »

450 Idem in alio sermone: « Nos enim de gentibus venimus; de gentibus autem non veniremus, nisi (0380A)Deus de lapidibus suscitaret filios Abrahae: facti sumus filii Abrahae imitando fidem, non nascendo per carnem, sicut enim illi degenerando exhaereditati, sic nos imitando adoptati. » Et infra idem in alio sermone: « Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus (Joan. III); adjecit, omnia dedit in manu ejus, ut nosses et hic qua distinctione dictum sit: Pater diligit Filium; quare ergo Pater non diligit Joannem? et tamen non omnia dedit in manu ejus; Pater non diligit Paulum? et tamen non omnia dedit in manu ejus; Pater diligit Filium, sed quomodo Pater Filium; non quomodo Dominus, servum. Quomodo unicum, non quomodo adoptatum. »

Pariter beati Hilarii Pictaviensis episcopi super Matthaeum inquit expositio: « Beati pacifici, quoniam (0380B)filii Dei vocabuntur; pacificorum beatitudo adoptionis est merces, ut filii Dei maneant; parens enim omnium Deus unus est, neque enim aliter transire in nuncupationem familiae ejus licebit, nisi oblivione earum rerum assumpta quibus possumus offendi, fraterna invicem charitatis pace vivamus. » Sed et beatus Leo egregius papa atque praecipuus doctor ex sermone sanctae Epiphaniae ita nos docuit (Serm. 5): « Unde quod illustres viri, universarum gentium personam gerentes, adorato Domino sunt adepti, hoc in populis suis per fidem, quae justificat impios, totus mundus assequitur, et haereditatem Dei ante saecula praeparatam accipiunt adoptivi. et perdunt qui videbantur esse legitimi. » Et post caetera ex ipso sermone: « Illa nobis currenda est via, quam ipse Dominus (0380C)se esse testatus est; qui nobis nullis operum meritis suffragantibus sacramento consuluit et exemplo, ut in adoptionem vocatos per illud proveheret ad 451 salutem, per hoc imbueret ad laborem. » Item ex ejusdem beatissimi Leonis pontificis sermone de passione Domini: « Nos autem, dilectissimi, qui ab ignorantiae tenebris liberati, fidei lumen accepimus, et in Novi Testamenti haereditatem per electionem adoptionis intravimus, festivitate, quam Israel carnalis perdidit, gaudeamus. » Item alius sermo ejusdem de Pentecoste: « Nos autem, dilectissimi, ad beatam haereditatem et animae et carnis per regenerationem sancti Spiritus adoptati, sacratissimum diei istius festum rationabili obsequio celebremus: confidentes cum (0380D)beato Paulo apostolo, quod Dominus Jesus ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus; ut Evangelium Dei per omne humanae vocis eloquium praedicaretur, et omnis lingua confiteatur quoniam Dominus Jesus in gloria est Dei Patris. »

(0381A)Si enim sanctorum omnium orthodoxorum Patrum pro hujusmodi opuscula vobis exarassemus, antea chartae et scriptores deficerent quam divinus per eorum disputationes cessasset sermo; sed in his omnibus vestra fidelissima credulitas ad fidem catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae eos qui in errore positi sunt redigentes, fructum animarum Deo offerre studete, ut nobis vobisque potissimum lucrum accrescat; pariterque et hoc pervenit ad nostras apostolicas aures, quod multi in partibus illis in insipientiam atque cordis dementiam devoluti, praedecessorum nostrorum sanctorum pontificum, et nostras relationum atque admonitionum series, secundum venerandi Nicaeni concilii institutionem de Paschali festivitate, ita contemnere audent, quod (0381B)si plenilunium quarto decimo scilicet lunae die, sabbato contigerit, alio die Dominico, videlicet quinto decimo lunae die Pascha sanctum minime celebratur, sed praetermisso eodem quinto decimo die, in alio sequentis septimanae Dominico, qui est vicesimo 452 secundo lunae die, Paschalis festi gaudia pronuntiant celebranda. Quod si interius mente perpenditur magni ac venerandi Nicaeni concilii trecentorum decem et octo sanctorum Patrum simul convenientium promulgata Paschalium festivitatum ratio, procul dubio omnis error omnisque ambiguitas ab haesitantium cordibus auferetur; sed dum plerique propria commenta, ut acuti, perspicaces et mundanae scientiae gnari, spiritalis vero eruditionis ignari, vindicare desudant; olitanam Patrum traditionem (0381C)desidiosa ignavia praetereunt, et vera mendaciis obumbrare inhiant. In eodem quippe magno Nicaeno concilio decennovennali cyclo Patrum confirmato sententia, ita inter caetera ibidem fertur promulgatum, quod non amplius quam usque ad vicesimam primam lunae diem hujus sacrae festivitatis solemnia dilatentur. Quam Paschae rationem et Antiochenum demum venerandum corroborans concilium, inter reliqua ita inibi, in primo scilicet capitulo, constat exaratum: « Omnes qui ausi fuerint dissolvere definitionem sancti et magni Nicaeni concilii, congregati sub praesentia piissimi et venerandissimi principis Constantini, de salutifera sancti Paschae solemnitate, excommunicandos et ab Ecclesia esse abjiciendos censemus; » et si tamen contentius (0381D)[contentiosius] adversus ea quae bene sunt constituta perstiterint, atrocioribus submissuros interdictionibus censuerunt. Nam et beatissimus Dionysius, in ea quam de ratione Paschae promit epistola ait: « A duodecimo Kalendarum Aprilium die, cunctorum Orientalium sententia aequinoctii cursus vernalis consequatur, decreverunt, maxime Aegyptiorum peritiam, qui hujus calculationis gnari doctique sunt, inquirendam, » specialiter adnotatur, in (0382A)quo etiam si luna quarta decima sabbato contingat, sequenti die Dominico luna quinta decima celebrandum Pascha sancta synodus Nicaena sine ambiguitate firmavit.

Attendite, dilectissimi nobis, et illud quod beatus Proterius 453 Alexandrinae Ecclesiae praesul, praedecessori nostro beatissimo Leoni papae, ob piae memoriae Marciani principis jussum, direxit; post plurima enim ita ait: Olim quidem Dominus per Moysen significans dicit: Mensis iste vobis initium mensium primus erit in mensibus anni, et facies Pascha Domino Deo tuo quarta decima die mensis primi (Exod. X). Et post pauca subjunxit dicens: « Si quando in die Dominico quarta decima luna reperta est, in sequenti septimana est dilatanda festivitas, (0382B)sicut et veteres Patres nostri fecerunt, quartas decimas lunas occurrentes in aliam Dominicam transferentes. » Unde constat, dilectissimi, non amplius hujus venerandae festivitatis solemnitatem extendi fas esse quam usque in vicesimam primam lunae diem, rite observantes hebdomadae dierum numerum, dum solaris cursus a lunae cursu omnino discordat, quoniam in sex quidem diebus, creator omnium Dominus aethereum firmamentum omnemque ejus ornatum, rutilantia aequoris atque telluris gignentia, ac elementorum materiam, et cunctorum reptilium animantia patravit, et postremum e limo hominem finxit agri, et in septimo die requievit ab omni opere quod patrarat; his nempe septem diebus a quarto decimo die lunae, quod est (0382C)plenilunium, si Dominica tamen occurrerit, quae est prima et sancta dies, pro eo quod non oportet in ea jejunare, intermissis in alia Dominica, quae est prima et sancta dies, vicesima prima luna rationis ordo exigit sanctum Pascha a Christianis celebrandum; nam si in sabbato quarta decima luna provenerit, non est intermittenda subsequens Dominica, quinta decima videlicet lunae dies, venerantes eamdem Dominicam, quae est prima sabbatorum dies, in qua lux, jubente Deo, in ipso mundi exordio prodiit, in qua et vera lux Salvator noster ab inferis carne resurrexit; nam 454 si octo dies a quarta decima lunae die, quando jejunium solvitur, intermittuntur, ut in vicesimo secundo die lunae Paschalis festivitas dilatetur, (0382D)ergo jam non septima, id est hebdomada, sed ogdoada, ut stolidi quique et vecordes profanizant, dicenda atque observanda est; intuendum quippe et illud ratio suadet quod septem hebdomadae et non octo intermittuntur a Paschali festivitate usque ad sanctam Pentecosten, in qua paracletum Spiritum a Patre Redemptor noster Dei vivi Filius post gloriosam resurrectionem suam sanctis suis apostolis misit, pro quo regiam gradiemur viam, et non declinabimus penitus per tortuosum et dumis (0383A)ac tribulis repletum callem, pergant per eum hi qui cupiunt nova figmenta et scelerum monumenta componere, ut merito spinae et tribuli generentur eis. Jam quidem dudum decessores et praedecessores nostri sancti pontifices pro hac quaestione simulque haeresi illis partibus commonitorium atque adhortationem dirigentes, congrua capitula beati Cyrilli atque Theophili, nec non et aliorum sanctorum Patrum, quos dinumerare longum est, promulgantes docuerunt, quod vestrae dilectioni gnarum esse dubium non est, pro quo non silemus, charissimi, impensius vos commonere, ut a falsis fratribus caveatis, et eo modo quo sancta nostra Romana Ecclesia, caput omnium Ecclesiarum Dei, Paschalem celebrat solemnitatem, et recte, si Dei tenet traditiones, et (0383B)vos procul dubio celebrare studeatis, ut sicut pares nos Christianorum fidei religio efficit, aequales nimirum in festivitatibus efficiat.

Verum etiam et hoc de partibus vestris audivimus quod quidam pollicentes, atque in errore perseverantes, praedicant ut qui non ederit pecudum aut suillum sanguinem et suffocatum, rudis est aut ineruditus. Nos quidem apostolica praecepta imbuti atque eruditi confirmantes praedicamus quod si quis pecudum aut suillum sanguinem vel suffocatum manducaverit, non solum totius est consolationis alienus, sed ipsius quoque intelligentiae communis 455 prorsus extraneus, unde sub anathematis vinculo obligati in laqueos incidunt diaboli.

Illud autem quod alii ex ipsis dicunt, quod praedestinatio (0383C)ad vitam, sive ad mortem, in Dei sit potestate, et non nostra; isti dicunt: Ut quid conamur vivere, quod in Dei est potestate? Alii iterum dicunt: Ut quid rogamus Deum ne vincamur tentatione, quod in nostra est potestate, quasi libertate arbitrii? revera enim nullam rationem reddere vel accipere valent, ignorantes beati Fulgentii episcopi ad Eugypium presbyterum contra sermonem cujusdam Pelagiani opuscula directa, quibus infra multa idem Pater docens, haec verba subjungit: « Illi autem dum pro se gratiam solum reprehensibiliter intromittunt, in se damnabiliter calcaverunt, qui alios ad vitam, alios ad mortem asserunt destinatos, adverte quibus impietatis se nexibus ligant: si ad bonum praedestinatus sum, contra malum resistere necesse (0383D)mihi non erit; si vero ad malum natus, bonum mihi exercere nihil proderit; ac sic in utraque parte, intercluso appetitu laudis et gloriae, unus securitate, alius desperatione torpebit, ac per hoc otiabitur justitiae exercitatio, oratio cessabit, languebit operatio. Sed non ita est; quin potius incessanter oremus; quia ipse Dominus dicit: Sine intermissione orate, ne intretis in tentationem. Nihilominus contra omne peccatum, non solum oratione, sed etiam labore luctemur, quia ipse Dominus praesenti lectione testatus est quia unusquisque propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem. Haec verba, quibus auctor sermonis illius veritatem praedestinationis nititur oppugnare, inconsiderate atque indiscrete prolata, (0384A)Deo nos adjuvante, monstramus. » Et post caetera: « Opera ergo misericordiae ac justitiae praeparavit Deus in aeternitate incommutabilitatis suae, et sicut futurorum operum suorum nunquam fuit ignarus, sic in eorumdem operum praeparatione nunquam improvidus: praeparavit ergo justificandis hominibus merita; praeparavit iisdem glorificandis et praemia; malis vero non praeparavit voluntates malas aut opera mala, sed praeparavit eis justa et aeterna supplicia, haec est aeterna praedestinatio futurorum operum Dei, quam sicut nobis apostolica doctrina semper insinuari cognoscimus, sic etiam fiducialiter praedicamus; beatus enim Paulus praedestinationem eorum 456 quos Deus gratis salvat, et evidenter et frequenter insinuat; ipse enim dicit de Deo, Nam quos (0384B)praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus, (Rom. VIII). Et post: Quos autem praedestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et justificavit; quos autem justificavit, hos glorificavit (Ibid.); nihil incertum in Dei operibus nutat, quia nihil suae praedestinationis evacuat, praedestinationis igitur suae opera vocatione Deus inchoat et glorificatione consummat. Non tamen in omnibus quos vocat, sed quos secundum propositum vocat; diligentibus enim Deum omnia cooperantur in bonum his qui secundum propositum vocati sunt. »

Item et post multa: « Teneatur ergo praedestinationis veritas a fidelibus cunctis, quia quisquis divinum non credit in hac praedestinationis consilium, (0384C)non perveniet ad gloriosum ejusdem praedestinationis effectum; quisquis autem non est praedestinatus ad gloriam, invenitur sine dubio praescitus ad poenam, quae ideo in Dei praeparatione praedestinata cognoscitur, ut per eam infidelitas atque iniquitas puniatur; propter quod beatus Judas apostolus quosdam praedestinatos dicit in judicium his verbis: Subintroierunt enim quidam homines impii, qui olim praescripti et praedestinati erant, in hoc judicium Dei nostri (Jud. IV). Vigilanter autem in doctrina Spiritus sancti, praedestinatos impios non dicit ad peccatum, sed ad judicium, id est non ad impietatem, sed ad punitionem. Non enim praedestinati sunt ad hoc quod vitiosas impietates admittunt, sed ad illud quod judicio aequitatis divinae recipiunt. Ipsorum enim opus est (0384D)quod impie faciunt, Dei autem opus quod juste recipiunt. »

Item post caetera: « Proinde quod auctor illius sermonis subsequenter adjunxit dicens: Quin potius incessanter oremus; quia ipse Dominus dicit: Sine intermissione orate, ne intretis in tentationem, et post nihilominus; contra omne peccatum, non solum oratione, sed etiam labore luctemur, et iterum: sic laborantes vocat Dominus dicens: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam (Matth. XI); sed nos a Deo humiliter gratiam poscamus, quam 457 collaborantem jugiter habeamus, per quam nos Deus et in labore custodiat et ad mercedem peracto labore perducat. »

(0385A)Porro, dilectissimi, diversa capitula quae ex illis audivimus partibus, id est, quod multi dicentes se catholicos esse, communem vitam gerentes cum Judaeis et non baptizatis paganis, tam in escis quamque in potu, et in diversis erroribus nihil pollui se inquiunt: et illud quod inhibitum est, ut nulli liceat jugum ducere cum infidelibus, ipsi enim filias suas cum alio benedicent, et sic populo gentili tradentur, et quod sine examinatione praefati presbyteri ut praesint, ordinantur, et alius quoque immanis invaluit error perniciosus, ut etiam, vivente viro, mulieres sibi in connubio sortiantur, ipsi pseudosacerdotes, simulque et de libertate arbitrii, et alia multa, sicut de illis audivimus partibus, quae longum est dici. Quapropter, dilectissimi, oportet (0385B)vestram industriam solertissime vigilare, et sicut decet Domini sacerdotes, nulli vestrum liceat canones ignorare, nec quidquam facere quod Patrum possit regulis obviare, quae enim a nobis res digna servabitur, si decretalium norma constitutorum pro aliquorum libito licentia populis permissa frangatur? Unde constat ut si quis de praedictis capitulis obnoxius reperietur, post unam et secundam adhortationem, si noluerit se corrigere, profecto is regulariter a consortio fidelium Dei, ut pote corruptor Patrum traditionum, extorris efficiatur, et in aeterna condemnatione inveniatur. Cavendum ergo dilectioni vestrae est, magnaque diligentia prohibendum, ne per ejusmodi homines exstincta dudum scandala suscitentur, et de exciso olim dogmate aliquod in provincia (0385C)ejusdem mali germen oriatur; quod non solum in radicibus suis crescat, sed etiam sanctae Ecclesiae subolem veneno sui odoris inficiat. Qui correctos se videri volunt, ab omni suspicione se purgent, et obediendo vobis probent, se esse nostros, quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detractaverit, sive ille clericus, sive 458 sit laicus, ab Ecclesiae societate pellatur; ne perditor animae suae saluti insidietur alienae. Sed vos, dilectissimi, nostrae sanctae Ecclesiae catholicae et apostolicae orthodoxam fidem amplectentes, praedicare nitimini ut sicut unus est pastor noster Christus, Dei vivi Filius, omnes simul in uno ejus efficiamur aggregati ovili, et quemadmodum unius capitis sumus membra, unum efficiamur (0385D)corpus in Christo Jesu Domino nostro, promerentes (0386A)quod sanctis suis contulit cultoribus qui ejus praecepta custodiunt, et ab initio mundi divinae ejus placuerunt majestati, desiderabilem promissionem quam ait: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum vobis praeparatum ab origine mundi.

LXXXIV. 459 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de Veneciis [Lamb., Gent., Veneticis], ut de Ravenna seu Pentapoli expellerentur, nec non et de Garamanno duce, qui possessiones [Lamb., res et p.] Ravennatis Ecclesiae violenter invasisset vel exspoliasset.( An. Dom. 785, Cod. Car. LXXXIV, chron. 83.)

ARGUMENTUM.--Regiae voluntati se statim obsecundasse: Veneticos nimirum negotiatores ejici mandasse (0386B)de exarchatu, et Pentapoli atque insuper archiepiscopo Ravennae praecepisse, ut ex omnibus locis ecclesiasticae ditionis atque iis quae juris erant Ravennatis ecclesiae illos ejiceret. Contra eum orat, ut Garamannum ducem, qui Ravennatis ecclesiae piorumque aliorum locorum praedia in ecclesiaticae ditionis territoriis sita invaserat ac pontificias admonitiones sus deque habuerat, ab officio ei commisso amoveat.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Ad aures clementissimae regalis excellentiae vestrae intimantes innotescimus, quia dum vestra regalis in triumphis victoria praecipiendum emisit, ut a partibus Ravennae seu Pentapoleos expellerentur Venetici ad negotiandum, nos illico in partibus illis emisimus (0386C)vestram adimplentes regalem voluntatem, insuper et ad archiepiscopum praeceptum direximus, ut in quolibet territorio nostro et [ Lamb., Gent. add. nostro] jure sanctae Ravennatis ecclesiae, ipsi Venetici praesidia atque possessiones haberent, 460 omnino eos exinde expelleret, et sic Ecclesiae suae jura manibus suis teneret.

Quid autem contigit de Garamanno duce qui subito irruit super praedia et possessiones sanctae Ravennatis ecclesiae in nostris territoriis sitas, et non solum eas occupavit, sed et omnes fruges a praedicta abstulit ecclesia, et de aliis piis locis? Nos quidem statim eum adhortari studuimus, ut si fidelis vester existeret, ipsas possessiones piorum locorum reddere (0386D)prorsus non omitteret, quia et juris ecclesiae Ravennatium, (0387A)sive talium locorum piorum esse videntur, et in nostris territoriis sitae sint. Ille vero nullo modo recordatus est, neque ipsas possessiones reddere voluit, sed illicite eas detinere conatur. Quapropter poscentes vestram in triumphis regalem potentiam, quaesumus, ut pro amore fautoris vestri beati Petri apostolorum principis, nostraque paterna dilectione, talia illi agere non sinatis, sed per vestram clementissimam regalem praeceptionem, eum exinde expellere omnino dignemini, ut nostra territoria per vestram regalem tuitionem intacta permaneant, et quaecunque infra ipsa territoria esse noscuntur, irrefragabiliter eorumdem locorum possessione et jure fruamur, quemadmodum vestra in triumphis victoria, una cum domna regina vestraque (0387B)nobilissima prole hic et in futuro sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXXV. 461 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de gente dudum perfida, scilicet Saxonum, qualiter Dominus ac Redemptor noster per praefati regis laboriosa certamina, ad Dei cultum [Lamb. add. et] suae catholicae et apostolicae Ecclesiae rectitudinem fidei, seu ad sacrum baptismatis fontem usque perduxisset, et de litaniis, et de jejuniis, et orationibus pro hujuscemodi re.( An. Dom. 786, Cod. Car. XCI, chron. 84.)

ARGUMENTUM.--Ex litteris Regiis per Andream Abbatem allatis se cum ingenti gaudio accepisse, Saxones debellatos esse, et ad orthodoxam fidem (0387C)conversos. Constituisse juxta ejus desiderium, ut pro gratiarum actione publicae preces fierent in universa ditione Ecclesiastica tribus statis diebus Junii Mensis venturi: temporis eam dilationem sumpsisse, ut iisdem diebus publicae eaedem preces per totum Francorum Regnum, et in transmarinis etiam regionibus Catholicis indici possent.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

(0388A)Praestolatos nimisque nobis optabiles regales vestros suscepimus affatus, per fidelissimum vestrum latorem atque missum, videlicet Andream religiosum abbatem, quos reserantes reperimus in eis de vestrae praecelsae regalis potentiae et comparis subolisque vestrae, seu cunctorum praecipuorum 462 vestrorum nostrorumque fidelium sospitate et incolumi ac sincerissima prosperitate, in quibus Redemptori mundi consuetas retulimus grates; magis autem inibi de vestris a Deo praesidiatis regalibus triumphis comperientes, qualiter saevas adversasque gentes, scilicet Saxonum, ad Dei cultum et suae sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae rectitudinem fidei, perduxeritis, atque Domino auxiliante et Petri Paulique apostolorum principum interventione suffragante, (0388B)sub vestra eorum colla redacta sunt potestate ac ditione, eorumque optimates subjugantes divina inspiratione, regali adnisu universam illam gentem Saxonum ad sacrum deduxistis baptismatis fontem.

Unde nimis amplius divinae clementiae retulimus laudes, quia nostris vestrisque temporibus gentes paganorum in veram et magnam deductae religionem atque perfectam fidem, vestris regalibus substernuntur ditionibus, in hoc quippe freta vestra a Deo fundata existat potentia, quia si, ut pollicita est fautori suo beato Petro apostolo et nobis, puro corde atque libentissimo animo adimpleverit, maximas ac robustiores illarum gentium suis praecipuis suffragiis vestris substernet pedibus, ut nemine eos persequente, vestris regalibus subjiciantur potentiis, et maximum (0388C)fructum in die judicii, ante tribunal Christi, de eorum animarum salute offerre mereamini dignissimum unus [ Lamb., munus], 463 et pro amore animarum lucra infinita mereamini adipisci in regno coelesti.

Illud autem quod vestra regalis intimavit excellentia, ut in uno mense vel in una die, pro hujuscemodi operibus, scilicet stabilitatis vestrae victoria, laudes Deo gerentes caneremus, et una vel duabus feriis (0389A)litanias perageremus, valde hoc nobis delectabile existit, quatenus apostolica exarantes censura decrevimus in omnibus nostris partibus quae sub ditione spiritalis matris vestrae sanctae Romanae Ecclesiae existunt, illico celebrari easdem una nobiscum, disponentes emisimus, Domino protegente, videlicet vicesima tertia die et vicesima sexta, atque vicesima octava hujus advenientis Junii mensis, quae sunt in primis vigiliae beati Joannis Baptistae, et natalis sanctorum Joannis et Pauli, nec non et vigiliae beati Petri apostoli; similiter et 464 vestra regalis potentia in suis dirigat universis finibus, seu transmarinis partibus, ubi Christiana moratur gens similiter perficiendas triduanas litanias; et ideo tale protelatum emisimus spatium, propter tam longinquas (0389B)Christianas nationes ultra vestrum regale morantes regnum. Nos quippe non solum unam vel duas, ut nobis insinuastis, celebrandas litanias praevidimus, sed etiam pro vestra, ut soliti sumus, indesinenter orare excellentia cupientes, decrevimus perficere, et Redemptori mundi canere laudes, ut ipsae gentes, quae per vestrum regale certamen ad Christianam perductae sunt fidem, usque in aevum per vestrum maneant adminiculum, et nostris vestrisque finibus (0390A)omnes repelli faciat aegritudinis morbos et procul ejiciat pestilentiam, ut nostris vestrisque diebus populus nobis a Deo commissus in magna degentes ubertatis affluentia simulque sincerissimae sospitatis laetitia, longiori aevo una cum domna regina vestraque nobilissima prole mereamini regni gubernacula perfrui, et in aethereis arcibus sine fine regnare, ut per vestra laboriosa certamina magis magisque spiritalis mater vestra, sancta Romana Ecclesia, maneat exaltata. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXXVI. 465 ( An. Dom. 786, Cod. Car. LXXX, chron. 85.)

ARGUMENTUM.--Itherio et Maginario, abbatibus missis regiis quaerentibus, quaenam poenitentia (0390B)indicenda esset Saxonibus ad paganismum reversis, reponit prudentia episcopali opus esse. et hujusmodi lapsos, si vere conversi fuerint, admittendos.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Vestrae a Deo protectae regalis excellentiae suscipientes missos, scilicet Itherium et Magenarium religiosos abbates, sciscitati sunt nos interrogantes de (0391A)Saxonibus qui Christiani fuerunt et ad paganismum reversi sunt, qualem poenitentiam eis sacerdotes indicare debeant. Hoc praedecessorum nostrorum sanctorum pontificum dudum decretum est, quod qui « resipiscentes, et ruinas suas cogitantes redire maluerint, sub longa poenitentiae satisfactione admittendi sunt, » et iterum « poenitentiae 466 satisfactione purgentur, quae non tam temporis longitudine quam cordis compunctione pensanda sunt, » et ideo, excellentissime et a Deo protecte fili, oportet sacerdotes partibus illis pastoralem circumdare solertiam atque episcopalem induere vigilantiam, et in eorum arbitrio indicere poenitentiam, considerantes piaculum tam voluntatis quamque extra voluntatem coacti ad suum revertentes vomitum; et tunc canonica (0391B)promere sententia, quatenus si veraciter reversi in fide orthodoxa maluerint perseverare, promissuros se omnem adimplere episcopalem praedicationem, indiculum orthodoxae fidei exarantes, secundum olitanam Patrum traditionem, unum confitentes baptismum, sub jusjurando pollicentes fidem Christianitatis servaturos, in gremio suscipiantur orthodoxae fidei Ecclesiae, ut copiosa merces vobis ascribatur (0392A)in coelis. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat

LXXXVII. 467 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et de honore pallii sacerdotalis concessi Ermenberto episcopo .( An. Dom. 786, Cod. Car. LXXXVII, chron. 86.)

ARGUMENTUM.--Hermenbertum a Carolo missum ut ab apostolica sede pallium acciperet, nam Bituricensis metropolis erat episcopus, diligenter examinatum, si ulli subjiceretur archiepiscopo, ne quid fieret ecclesiasticae disciplinae adversum, sacro illo indumento decoratum remittit, regium implorans auxilium, ut archiepiscopali dignitate pacifice fungi valeat.

(0392B)Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Directus a regali potentia vestra reverentissimus et sanctissimus vir, scilicet Ermenbertus episcopus, nostrisque adpraesentatus apostolicis aspectibus, obtulit nobis praecelsae excellentiae vestrae sagacissimos atque honorabiles regales affatus, quos cum nimio (0393A)amplectentes amore, regi regum, in cujus potestate sunt omnia regna mundi, gratias egimus, qui nos de vestra inclyta sospitate laetos crebro efficit, eo quod per hujus mundi regna, coelestia magis ambire atque haereditare 468 concedit, per beatum Petrum apostolorum principem de saevitia adversariorum triumphantes.

Reperimus quippe in ipsis regalibus affatibus vestris, ut praelato Ermenberto episcopo pallium sacerdotalibus infulis decoratum ex apostolica auctoritate concederemus, quia civitas metropolis in Aquitania videtur esse patria, quae Bituricas nuncupatur, ubi nunc praefatus venerabilis vir praeesse dignoscitur curamque pastoralem devotus exercere videtur; quatenus ignorantes si canonice in provinciae (0393B)partibus illis jam ordinatus tam a praedecessoribus nostris quamque a nobis fuisset, enucleatius eum indagari curavimus, ne usurpationis locus aliquis sacerdotibus in alterius jure concedatur; qui praefatus sanctissimus vir nobis confessus est, ut sub nullius archiepiscopi jurisditione esse videretur.

Quapropter pro nimio vestro regali ex intimo cordis amore, praedicto Ermenberto, a nostra apostolica sacratissima sede atque auctoritate, archiepiscopo constituto in metropolitanam civitatem quae Bituricas cognominatur, sicut dudum mos exstitit, sub jure sanctae recordationis Ecclesiae degenti, usum pallii concessimus fruendi; et ideo quaesumus ut per vestrum praecelsum regale adminiculum, ministerium sibi commissum digne sibi 469 valeat et (0393C)canonice dispensare, sacerdotali moderamine suscipiente affectum [ Lamb., Gent., effectum], ut dum plebs sibi concessa ab insidiatoribus inconvulsa atque intacta permanserit, simulque a vestro regali culmine tuta fuerit, ab ipso clavigero regni coelorum beato Petro apostolo dignam mereamini suscipere retributionem, ut una cum excellentissima et spiritali filia (0394A)domna regina vestraque praecelsa subole, redemptor omnium Deus longo ac prospero senio amplius exaltati regni gubernaculo faciat perfrui, et vitam aeternam pariter vobis tribuat possidendam. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XXXVIII. 470 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de trabibus majoribus ad ecclesias restaurandas, quas domnus rex ei dare praeceperat; et ipsos actores negligentes nihil exinde, sicut eis a dicto rege injunctum fuerat, fecisse dicit, et de stanno ad ipsam ecclesiam sancti Petri recooperiendam .( An. Dom. 786, Cod. Car. LXVI, chron. 87.)

(0394B)ARGUMENTUM--Trabes pro instaurandis ecclesiis Urbis saepe ab se petitas, nondum esse traditas. Rogat ut regius missus adveniat qui et trabes tradi faciat et stanni centenas libras (mille Carolus, totidem Itherius mittere spoponderant) dari jubeat ab Italiae comitibus. Arichim Beneventanum ducem movisse arma in Amalphitanos, qui Neapolitanorum, quorum juris erant, auxiliis plures occiderunt, multis etiam eorum optimatibus captivis ductis.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Saepe vestrae a Deo protectae regali potentiae poscentes direximus, ut pro mercede animae vestrae trabes majores ad ecclesias Dei restaurandas per vestrum regale praesidium emittere juberetis, et nullum (0394C)ab illis quibus praeceptum est suscepimus effectum, quatenus et ipsae ecclesiae in quibus nobis trabes majores necessariae sunt, ex parte ruerunt et alias ruere conspicimus, et ipsas trabes praestolantes, quid agemus nescimus et pro hoc in magna tristitia degentes existimus. 471 Quapropter obnixe vestram triumphatorissimam excellentiam poscentes (0395A)quaesumus ut nulla deinceps eveniat mora, sed per vestrum a Deo protectum regale dispositum nobis ipsas trabes majores celerius emittere praecipiatis, ut nullo modo quemlibet neglectum ponere audeant, quia confidentes prorsus existimus, quantae Dei ecclesiae ex ipsis trabibus restauratae fuerint, in vestrum sempiternum memoriale, seu domnae reginae vestraeque nobilissimae subolis restaurantur; quapropter poscimus ut vestrum proprium idoneum missum dirigere jubeatis, qui ipsos actores qui pro jam dictis trabibus neglectum ponere ausi sunt, distringere debeat, ut ipse nobis eas tradere per vestrum dispositum studeat, ut exinde magnam, ut fati sumus, recipere valeatis mercedem.

Porro et hoc vestrae regali potentiae innotescimus, (0395B)quia Arichis Beneventanus dux, justitias de hominibus suis quaerens, exercitum duxit super Amalfitanos ducatus Neapolitani, et undique eos circumvallans incendit omnes possessiones eorum atque habitacula foris posita; quo audito, Neapolitani direxerunt in adjutorium ipsorum plures homines vincentes eos, interfecerunt plurimam multitudinem ducatus Beneventani. Unde cum caeteros plures, tum optimates captivos apud se habent; quod in his vero partibus actum est, vobis enucleatius enuntiare festinavimus.

472 Simili modo et hoc recordari credimus vestram a Deo promotam praecellentiam, qualiter pro amore beati Petri clavigeri regni coelorum et ejusdem Ecclesiae restaurationis, pro ipsius aulae tecto (0395C)vestra excellentia nobis est pollicita dirigere stanni libras mille. Simili modo et Itherius vester fidelissimus per vestrum eximium dispositum similiter alias (0396A)mille libras dirigere promisit, pro quo poscentes petitus vestram regalem praecellentiam, ut ipsum stannum nobis per vestrum bonum dispositum dirigere jubeatis, quia ipsa ecclesia fautoris vestri beati Petri, tempore verno ab aquis nimis invaluit, et unde ejus aulae tectum restauremus minime habemus. Sed obnixe petimus ut per comites vestros qui in Italia sunt actores, ipsum jam dictum stannum dirigere jubeatis, per unumquemque comitem libras centum, ut dignam pro hoc ab ipso Dei apostolo retributionem suscipere mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

LXXXIX. 473 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones seu benedictiones, pro cruce quam ei miserat, et de territorio Populoniensi seu Rosellensi, ut domnus rex suos idoneos missos dirigeret, qui sub integritate ipsas civitates cum suburbana [Lamb., suburbanis] earum ei contradere debuissent.( An. Dom. 787, Cod. Car. LXXXI, chron. 88.)
(0396B)

ARGUMENTUM.--Carolo suis orationibus se commendanti reponit, se jugiter id praestare non solum pro eo, sed pro ejus parentibus, et conjuge Ildegarde vita functis. Gratias agit pro cruce missa: oratque ut missos dirigat, qui fines Populonienses et Rosellenses haud dum traditos integros vindicent sanctae sedi; simulque integras tradant ducatus Beneventani civitates, juxta ejus donationem nuperrime factam.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum (0396C)atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Praecellentissimos atque nitidissimos Deo dicatae regalis praecelsae scientiae vestrae mellifluos suscepimus (0397A)versos, quos reserantes atque singillatim relegentes, eorum 474 robur cum nimio amplectimur amore, et procul dubio vestra credere dignetur regalis potestas, quia omnino sicut per eos innotuistis, a nobis in omnibus perficietur, testem enim invoco Deum cui servio in spiritu meo, quod sine intermissione die noctuque semper memoriam vestri facio in orationibus meis obsecrans, tam pro vestra in triumphis regali victoria et perpetua stabilitate, quamque pro sanctae memoriae genitoribus vestris, simul conjuge vestra domna Hiltibranda [ Grets., Hiltegarda] regina, filia et spiritali commatre nostra, et nempe eorum memoriale non derelinquetur in aeternum.

Crucem quam nobis misistis in sanctam nostram (0397B)ecclesiam recondentes, vestra memoria in aeternum in ea manebit. De sospitate enim nostra quam vestra regalis cupit audire clementia, omnia erga nos, Deo favente, prospera existunt, quia et nos de vestra regali salute atque victoriis certo audire desideramus, quoniam vestra salus nostra est, et hoc magnopere poscimus; et sicut per anteriores nostras syllabas vestram poscimus regalem potentiam, ita perficere dignetur, uti denuo eos missos suos dirigere jubeat, qui nobis contradere debeant fines Popolonienses seu Rosellenses, sicut 475 ex antiquitus fuerunt. Nam ex parte nobis ex ipsis finibus non tradiderunt; sed quaesumus ut vestrae regalis oblationis donatio fine tenus maneat inconvulsa; praesertim et partibus ducatus Beneventani idoneos dirigere dignetur missos, (0397C)qui nobis secundum vestram donationem ipsas civitates sub integritate tradere, in omnibus valeant, (0398A)ut ex hoc potissimam remunerationem una cum spiritali filia nostra domna regina, vestraque praecellentissima prole ab ipso regni coelorum clavigero beato Petro apostolo, suscipere mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XC. 476 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM In qua continentur de adventu Adalchisi partibus Calabriae, et ut Grimualdum in Benevento ducem not constitueret, et de civitatibus Beneventanis, et Rosellis, et Populonio .( An. Dom. 788, Cod. Car. XC, chron. 89.)

ARGUMENTUM.--Rorone et Bettone regiis missis sciscitatum venientibus num Athalgisus Desiderii filius in Italiam venisset, se nuper quae audierat continuo indicasse Carolo per Arvinum comitem degere illum (0398B)scilicet in Calabria prope fines Beneventanos: ita sibi nuntiari Cajeta et ex Pentapoli, litterasque utrinque acceptas adnectere. Sibi haud expediens videri Grimoaldum patri succedere; Beneventanos, nisi steterint promissis, milite ad id cogendos. Nisi mittat exercitum a Kalendis Maii ad Septembrem, fieri posse ut Athalgisus cum Graecis aliqua moliatur in ipsum Carolum et sanctam sedem. Statim atque Grimoaldus pervenerit in Beneventanum ducatum, matrem ejus Adelbergam cum filiabus, obtentu orationis in Garganum, inde Tarentum abituram, ubi suos thesauros habebat. Orat ut suos missos redire prohibeat ante traditas Campaniae civitates integras, finesque pari modo integros Populonii et Rosellarum. Sicut enim in Tuscia Suanam et caeteras civitates cum territoriis suis sancta sedes possidebat, ita aequum esse ut Campaniae civitates integras cum suis territoriis possideret.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali (0398C)compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

(0399A)Venientes ad nos fidelissimi missi vestri, scilicet Roro capellanus, seu Betto, post vestram optabilem regalem sospitatem annuntiatam, sciscitati sunt a nobis de nefandissimo Athalgiso filio Desiderii tyranni regis, si ita fuisset quod, Deo sibi contrario, in partibus Italiae venisset. Nos vero nuper quod de ipso Athalgiso audivimus, per fidelissimum missum vestrum Arvinum comitem vobis intimare non 477 omisimus, quia pro vestra regali victoria, Deo auspice, retractantes, nullum neglectum ex omni parte ponimus, vestrae praefulgidae excellentiae indicantes, ut, Domino opitulante atque beato Petro apostolorum principe comitante, praecipua vestra regalis providentia prudentissime suam nostramque salutem procuret. Sic enim de (0399B)jam dicto nequissimo Athalgiso nobis nuntiatum est, quia in veritate, Deo sibi contrario, cum missis imperatoris in partibus scilicet Calabriae residet, juxta confinium ducatus Beneventani, ut de ejus invalido adventu Campulus episcopus civitatis Cajetanae per suas nobis significavit syllabas, similiter et de Pentapoli pro ejusdem Athalgisi arrogantia nobis in scriptis intimaverunt, quatenus ob nimium vestrum amorem infra alios misimus apices, tam Cajeta quamque Pentapoli series nobis destinatas; nempe quidem scimus quia ipse iniquus et perfidus Adalgisus pro nulla alia causa in istis declinavit partibus, nisi tantummodo pro vestra nostraque contrarietate. Unde oportet ut firmissima vestra sacra partibus Beneventanis emittere vestra praecelsa regalis excellentia (0399C)nitatur, ut undique per vestrum regale adminiculum imperturbati pariter maneamus.

Nos vero haec omnia considerantes, dilectissime nimisque amantissime, atque a Deo protecte praerectissime fili, nobis sic aptum esse videtur, ut sive voluntatem vestram fecerint ipsi Beneventani, non ullo modo expedit Grimualdum, filium Arichisi, Beneventum 478 dirigere. Verumtamen sicut vobis ad omnipotenti Deo nostro prudentissima sapientia concessa est, ita sagaciter pro hujusmodi re pertractare (0400A)atque congrue disponere jubeatis, ut ea quae vobis nobisque expedibilia fuerint ad perfectum salubriter veniant, ut non in quolibet labore pariter eveniamus, sed si ipsi saepius dicti Beneventani minime vestram regalem adimpleverunt voluntatem, sicut vobis polliciti sunt, statim ibidem taliter exercitus emittere studeatis, ut ad profectum sanctae nostrae Ecclesiae, vestraeque regalis perveniant excellentiae, et sic illis partibus disponatur, ut inimicus locum nocendi non inveniat, sed semper vestra in triumphis exsultet in Domino regalis victoria.

Enimvero una cum fidelissimis missis vestris pertractantes considerantesque ut si minime ipsi Beneventani adimplere voluerint regalem vestram voluntatem ad Kalendas Maias, vester robustissimus exercitus (0400B)in confinio praeparatus super ipsos irruere Beneventanos inveniretur; et demum pariter penetrantes, in his confirmari, propter aestivi temporis aegritudinem, non audebimus, et iterum si super eos a Kalendis Maiis usque in Septembrem mensem exercitus non venerint, dubium nobis esse videtur ut forte, Deo sibi contrario, praedictus nefandissimus Adalgisus per insidias Graecorum non aliquam nobis vobisque conturbationem facere moliatur, quia jam dicti missi Graecorum cum eo esse noscuntur et alii in Neapoli residere videntur. Sed haec existimantes in vestro robustissimo atque a Deo protecto regali arbitrio emisimus pertractanda, 479 ut qualiter vobis placuerit disponere celeriter dignetur, nobis intimando per suos regales affatus suam nostramque (0400C)securitatis salutem.

Quapropter nimis poscentes, quaesumus vestram praerectissimam excellentiam, ut nullo modo pro causa Grimualdi filii Arichisi credere plus cuiquam jubeatis quam nobis. Nam pro certo sciatis quia si ipsum Grimualdum in Beneventum miseritis, Italiam sine conturbatione habere minime potestis, eo quod Leo episcopus secreta nobis sic fatus est, quia, Adalberga relicta, Arighis, tale habet consilium ut dum ipse Grimualdus filius ejus Beneventanos fines introierit, (0401A)ingeniose cupit duas filias suas secum deferre, et quasi orationis causa, sanctum Angelum in Garganum pergere, et deinde in Tarantum, ubi et thesauros suos reconditos habet, quia tantum octoginta millia distat a sancto Angelo usque Tarantum; sed in hoc minime vestra a Deo promota excellentia considerare debeat, quod pro nostra aviditate ipsas civitates adquirendum, quas beato Petro apostolo et nobis condonastis, talia vobis insinuare studuimus, sed pro magna securitate sanctae Dei catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, atque vestrae praecelsae regalis exaltationis victoria, ea quae audivimus et agnoscere potuimus, vestris regalibus auribus insinuare nullo modo negleximus. Vestra quoque regalis excellentia, qualiter ei placuerit et aptum prospexerit, (0401B)in omnibus his disponere provideat. Quapropter magnopere poscentes vestram clementissimam regalem benevolentiam, quaesumus, ut pro amore fautoris vestri beati Petri clavigeri 480 regni coelorum, nostraque in Christo spiritali paterna dilectione clariter atque specialiter per vestros regales honorabiles apices missis vestris dirigere dignemini, ut nullo modo ad vos remeare audeant, nisi prius sub integritate civitates in partibus Beneventanis, sicut eas per vestram sacram oblationem beato Petro apostolo et nobis contulistis, in omnibus contradere valeant, et justitias de Populonio et Rosellis nobis facere sub integritate studeant. Quia sunt alii ex missis vestris qui contemnere moliuntur et foedare vestram sacram oblatione; sed sicut in (0401C)partibus Tusciae civitates, id est, Suanam, Tuscanam, Biternum, et Balneum Regis, caeterasque civitates cum finibus et territoriis eorum beato Petro offerentes condonastis, ita in eo modo civitates in partibus Beneventanis contradere nobis protinus faciatis, ut dum missi vestri vestros susceperint regales firmissimos affatus, sine qualibet interposita dilatione, nobis eas contradere sub integritate valeant, ut nullus sit qui possit exstinguere vestrum illibatum sacrificium, sed hoc lucri potissimum praemium acquirentes digne mereamini una cum spiritali nostra filia domna regina, vestraque nobilissima subole in (0402A)aethereis sine fine regnare arcibus. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCI. 481 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de missis Graecorum cum diucitin, id est, dispositore Siciliae, post reversionem Attonis diaconi, missi domni regis a Benevento, cum relicta Arichisi ducis conciliati [Lamb., consiliati] sunt, qualiter ducatum Beneventanum a potestate praedicti regis per insidias subtrahere potuissent.( An. Dom. 788, Cod. Car. XCII, chron. 90.)

ARGUMENTUM.--Venientes regii missi Atto diaconus et Goteramnus ostiarius, postmodo Maginarius abbas et Joseph diaconus regiam voluntatem nuntiant pontifici, ejus nempe consilio agenda omnia (0402B)esse. Censet igitur pontifex ut nunquam invicem separentur: praemittit priores duos versus ducatum Beneventi, ita ut in Valvae oppido exspectent reliquos Romae manentes et Liuthericum quintum missum. Ii consilii immemores Beneventum, haud exspectatis sociis, inde Salernum ad Adelbergam viduam processerunt. Tres reliqui Beneventum euntes ibi audiunt Salerni agitari consilia adversus Carolum et sanctam sedem; mox Goteramno superveniente, una cum isto aufugiunt Valvam in finibus Spoletani ducatus, ubi jussa regia praestolantur. Atto prae metu ad aram in ecclesia Salerni confugit, quem Beneventani ficte mitigant, eique ad Carolum litteras dant fidelitatis plenas. Haec omnia pontifex Carolo. Deinde addit quod Capuani quidam recens subjecti apostolicae sedi Romam venientes nuntiarunt, post Attonis discessum missos Graecos cum dispositore Siciliae die 20 Januarii Salernum ad Adelbergam se contulisse; inde Neapolim (0402C)deductos, magnoque cum honore susceptos, cum Stephano episcopo et Neapolitanis consilia agitare. Beneventanos videri erupturos aestivo tempore. Rogat ut eos praeveniat, ne simul deficiant et civitates sanctae sedi donatas invadant.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Meminit vestra a Deo promota 482 regalis excellentia, qualiter ad nos emisit fidelissimos missos, scilicet Attonem religiosum diaconum, et Goteramnum magnificum ostiarium, et post tergum eorum ad nos venerunt, videlicet, Maginarius religiosus (0403A)abbas et religiosus Joseph diaconus, qui nobis fideliter intimaverunt ea quae illis injuncta habuit vestra praerectissima regalis potestas, ut secundum nostrum apostolicum consilium, in partibus Beneventanis, ita peragerent; qui in nostri praesentia residentes praenominati quatuor missi, id est, Maginarius religiosus abbas, Atto, et Joseph religiosi diaconi, atque Goteramnus magnificus ostiarius, dum adhuc minime conjunxisset nostris apostolicis obtutibus Luthericus, qui cum praefato Maginario, seu Joseph, ad nos missus fuit, tale illis praebuimus consilium, ut nullo modo se alter ab altero separaret, sed praeeuntes Atto et Gotteramnus, in oppido Valvae ibidem exspectarent tam Maginarium et Joseph quam Liudericum, quem socii ejus apud nos morantes (0403B)exspectabant, qui praecedentes, scilicet Atto cum 483 Gotteramno, nullo modo nostris accommodaverunt consiliis; sed relinquentes penitus Maginarium seu Joseph et Liudericum, abierunt singulariter Benevento; unde post tergum eorum euntes Maginarius cum Joseph et Liuderico in Benevento, jam Attonem et Goteramnum nullo modo invenire valuerunt, eo quod in Salernum perrexerant ad Albergam relictam Arichis ducis; ubi dum Maginarius cum sociis suis a fidelibus vestris audissent, sicut (0404A)nobis ipsi intimaverunt, eo quod infideliter agerent tam relicta praedicti Archisi ducis quamque caeteri Beneventani, erga vestram regalem excellentiam atque nostrum apostolatum iniqua atque adversa tractare non desinunt, fugam arripientes Maginarius cum Joseph et Liuderico, una cum Gotteramno qui ad eos alloquendum venerat a Salerno, introierunt in finibus ducatus Spoletini in praefato oppido Valvae, et ibidem morantur usque ad vestrum regalem in triumphis dispositum. Atto vero audiens, ut fertur, fugiens intus in ecclesiam Salerni prae timore, ejusdem ecclesiae altare tenuit. Ipsi autem Beneventani suadentes, ut reor, et simulanter eum mitigaverunt, et vestrum clericum ficte miserunt, se ipsos fideles in omnibus commendantes.

(0404B)Et ob nimium suavemque amorem quem erga vestrum invictissimum gerimus regnum, nullo modo valemus praetermittere, liquidius de omni causa vobis insinuare; venientes quippe ad nos de Capua quam beato Petro apostolorum principi pro mercede animae 484 vestrae atque sempiterna memoria, cum caeteris civitatibus obtulistis, videlicet Gregorius presbyter, Saductus, Pergulfus, Audemundus, Haimo, Landemarus, Warnefridus, Sigulfus, Audualdus, et Corbulus, intimaverunt nobis quod dum Atto diaconus (0405A)ad vestram reversus est excellentiam, statim missi Graecorum, duo spatharii imperatoris, cum diucitin [ Grets., dioecete], qui Latine dispositor Siciliae dicitur, in Lucaniae Acropoli descendentes, terreno itinere Salernum ad relictam Arigisi ducis peragrantes, tertio decimo Kalend. Februar. pervenerunt, qui ibidem cum ipsis tres dies consiliantes Beneventani, post tertium diem usque Neapolim deduxerunt; Neapolitani vero cum magno obsequio cum signis et imaginibus eos suscipientes, Neapolim ingressi sunt, pariter et usque hactenus cum ipsis Neapolitanis atque Stephano episcopo ejusdem Neapolitanae ecclesiae pertractantes existunt.

485 Sed vestra a Deo promota praerectissima regalis excellentia, a Deo inspirata, taliter pertractare (0405B)debet, ut suam et nostram in omnibus securitatem procuret et nullius hominis inanes fabulas attendat; neque muneribus suadere quispiam eam valeat, sed tantummodo pro exaltatione spiritalis matris suae sanctae nostrae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, suaeque regalis excellentiae et nostrae decertare nitatur, quia, ut arbitramur, ipsi Beneventani istud tempus vernum transire patientur, ut aestivo tempore, Deo illis contrario, vobis in perjurii reatum incurrant. Sed vestra regalis potentia sic illis in triumphis praeire satagat, ut et illorum proterviam procul dubio imminentem sub pedibus suis conculcet, et sua exaltatio in toto profametur mundo, tam de sua prudentissima regali victoria quamque de sacratissima oblatione, quam in partibus ipsis Beneventanis (0405C)beato Petro fautori suo, puro corde, ob nimium amorem atque sempiternam memoriam condonavit, ut dum ipse claviger regni coelorum beatus Petrus apostolus, fautor et protector vester, in integro vestram susceperit sacram donationis oblationem, (0406A)digne valeamus in ejus alma confessione tam pro vobis quamque spiritali filia nostra domna regina vestraque nobilissima subole fundere preces, ut per multorum annorum curricula in hoc mundo regni gubernacula fruentes in aethereis arcibus sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCII. 486 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de Arachiso duce Beneventano, qui [Lamb., quia] postquam rex Carolus a Capuana urbe revertisset, praedictus Arigisus, Deo sibi contrario, apud imperatorem missos suos direxerat, petens auxilium et honorem patriciatus, cupiens fidem, quam pollicitus fuerat, irritam facere, promittens se tam in tonsura quam in vestibus usu Graecorum perfrui.( An. Dom. 788, Cod. Car. LXXXIII, chron. 91.)
(0406B)

ARGUMENTUM.--Nuntiata sibi per Carolum victoria de Bajoariis laetatur. Inde pergit res Beneventanas enarrare, Capuanos in praecedenti memoratos exhibuisse fidelitatis sacramentum ante confessionem sancti Petri. Postmodo Gregorium ex iis unum secreto sibi nuntiasse, quod praeterito anno post Caroli discessum Capua Arichis per suos missos ab imperatore petierat patriciatum et ducatum Neapolitanum; nec non ut mitteret Athalgisum cognatum suum cum auxiliis. Imperatorem misisse duos spatharios qui patriciatum conferrent, et direxisse Athalgisum Tarvisium aut Ravennam. Deum consilia eorum dissipasse, nam venientes Arichim esse mortuum invenerunt. Beneventanos tum Graecos noluisse Salerni accipere, quia Atto illic erat; hoc abeunte, Graecos receptos, et cum (0406C)Adelberga tridui consilia agitasse; nil videlicet tunc agendum, quoad Grimoaldus adveniret, quem ducem sibi dari a Carolo per Attonem petierant; eo adveniente factum iri, quae Arichis non potuit; interim Neapoli eos degere oportere. Hinc eos nuntiasse imperatori mortem Arichis, quid facto opus esset audituros. Quatuor regios missos Spoletum (0407A)aufugisse, quod Neapolitanorum, Surrentinorum, et Amalphitanorum conjurationem cum Beneventanis in eorum necem deprehenderunt.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Nectareos suavissimosque praecelsos regales apices vestros cum nimio cordis suscepimus amore, 487 quos reserantes reperientesque vestram regalem sospitatem, simul et spiritalis filiae nostrae domnae reginae vestraeque nobilissimae prolis salutis prosperitatem, magnas omnipotenti Deo retulimus grates, qui vobis per intercessiones beati Petri apostoli fautoris vestri, nobis velut immeritis jugiter pro vobis exorantibus, indesinenter victorias ubique (0407B)tribuit, et omnia circa vos salubriter disponit, tam marcas quamque confinia, magis quippe de subjectione Bajuariorum, sicut nempe praediximus et optavimus, ita et praestolantes audivimus de vestra praecelsa regali in triumphis victoria.

Nempe quidem meminisse credimus, qualiter vobis per anteriores nostras apostolicas emisimus syllabas de Capuanis qui ad nos venerunt per vestrum regale adminiculum, quatenus dum ipsas nostras vobis emisissemus syllabas, post aliquantos dies praefatos Capuanos in confessione protectoris vestri beati Petri apostolorum principis jurare fecimus, in fide ejusdem Dei apostoli et nostra atque vestrae regalis (0408A)potentiae, et post actum sacramentum unus ex ipsis Capuanis, Gregorius presbyter, nobis petiit secreta loqui, asserens: quia nullo modo jam quidpiam celare possum, tale vobis praebens sacramentum; et dum a nobis enucleatius sciscitatus fuisset, retulit nobis dicens quia dum domnus Carolus, magnus rex, praeterito anno a Capuana urbe reversus fuisset, Arichis dux suus ad imperatorem, Deo sibi contrario, 488 emisit missos, petens auxilium et honorem patriciatus una cum ducatu Neapolitano sub integritate, simul et suum cognatum Athalgisum cum manu valida in adjutorium sibi dirigi, promittens ei tam in tonsura quam in vestibus usu Graecorum perfrui sub ejusdem imperatoris ditione.

Haec audiens autem imperator emisit illi suos legatos, (0408B)scilicet spatarios duos in ditionem Siciliae ad patricium eum constituendum ferentes secum vestes auro textas, simul et spatam, vel pectinem, et forcipes, sicut illi praedictus Arichisus indui et tonderi pollicitus fuerat, petentes Ramualdum ejusdem Archisi filium in obsidiatum; de Athalchio vero cognito [ Lamb., cognato], emisit ei dicens: quia nunc illum non dirigimus quem apud illum nunc dirigimus, sed eum dirigimus cum exercitu in Tervisio, aut Ravenna; 489 qui venientes, Dei nutu, per suffragia apostolorum, malignantium consilia dissipata repererunt, eo quod Arichisum ducem, vel ipsius filium Waldonem, defunctum invenerunt; et dum (0409A)ibidem Salerno Atto fidelissimus vester missus fuisset, Beneventani ipsos Graecos minime recipere voluerunt, sed post reversionem praedicti Attonis diaconi, tunc eos terreno itinere a finibus Graecorum deferentes Salerno receperunt, et cum Athalberga, relicta Arichis, seu optimatibus Beneventanis, tribus diebus persistentes conciliati [ Lamb., consiliati] sunt, suadentes ipsi Beneventani praedictis missis Graecorum dicentes: quia nos ad regem Carolum emisimus missos nostros, petentes ab eo Grimualdum ducem nostrum recipere. Insuper et per Attonem diaconum, ipso nobis pollicente, rogam emisimus, ut penitus eum ducem consequenter susciperemus; sed propter hoc morari vos Neapoli convenit, dum usque ipsum Grimualdum recipere possimus ducem; (0409B)et quod genitor ejus Arigisus minime valuit adimplere, Grimualdus ejus filius, dum 490 culmen genitoris sui adeptus fuerit, prorsus imperialem voluntatem cum omni ditione sicut cum suo constitit genitore, in omnibus adimpleat, pariter nobis promissa explentibus. Quapropter terreno itinere usque (0410A)Neapolim eos cum magno deduxerunt honore, qui Neapolitani ipsos Graecos cum bandis et signis suscipientes ibidem degentes praedictae rei praestolantes adventum, non desinunt cum Stephano episcopo et Constantino, civibus Neapolitanis, adversa perpetrantes tractare, mittentes ipsi Graeci ad imperatorem de obitu Arichisi filiique ejus denuntiantes; et ab eo exspectant consilium quid agere debeant.

491 Sed in his omnibus, excellentissime et a Deo protecte fili, solertissima regalis potentia vestra nitatur pertractare tam pro exaltatione spiritalis matris vestrae sanctae Romanae Ecclesiae nostraque salute, quamque, Domino protegente beatoque Petro clavigero regni coelorum praesidiante, pro vestri invictissimi regni in triumphis securitate.

(0410B)Porro et hoc sicuti per se Gregorius presbyter Capuanus nobis innotuit de fidelissimis missis vestris, scilicet Magenario religioso abbate, seu Joseph, et Liuderico comite, atque Gotteranno hostiario [ Lamb., ostiario], quia Benevento reversi Spoletum, ideo exinde fugerunt, eo quod tale consilium Beneventani (0411A)cum Neapolitanis et Surrentinis, atque Amalfitanis habuerunt, ut foris civitate Salernitana juxta mare vestros missos applicare facerent, et nocte repentino cursu super eos ruentes Beneventani pariter cum Neapolitanis illos interficerent, et postmodum proferrent, quia Neapolitani, quasi super ipsos Beneventanos venientes, existimantes sese Beneventanos, eos clam occiderent, et praefati missi vestri haec cognoscentes coacti fugam arripuerunt, vestram conquerentes regalem illusionem, quod si ipsi missi vestri Salerno Neapolitani cum Amalfitanis et Surrentinis armati ibi absconsi fuerunt, ut irruerent cum Beneventanis super ipsos missos vestros, ut [ Teng., et] occiderent, quod nempe certi facti sumus omnia eorum nequam consilia ad nihilum rediguntur, (0411B)eo quod talem amplissimam fidem atque ex intimo corde dilectionis amorem erga beatum Petrum principem apostolorum et nos vestram regalem potentiam omnino habere agnoscimus; et idcirco omnia vobis, sicut ipsum Dei apostolum 492 die noctuque petimus, suggerentes subjiciuntur et vestris praefulgidis regalibus plantis substernuntur.

De nostra vero sospitate, ut inquirendam direxistis, Domino coopitulante, vestram omnino agnoscentes salutem valentes pro vobis non desinimus fundere preces, ut in hoc mundo regni gubernacula multorum curriculo fruentes annorum, et in aethereis arcibus una cum domna regina, vestraque nobilissima subole, sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCIII. 493 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones, et de Rosellis et Populonio, et de civitatibus Beneventanis, vel de insidiis Graecorum .( An. Dom. 788, Cod. Car. LXXXVI, chron. 92.)
(0411C)

ARGUMENTUM.--Binis litteris, quarum priores comes Arvinus, alteras Roro et Betto missi regii attulerant, Carolus respondit gratias agens pontifici de prudenti consilio. Hic autem reponit, idcirco se aversatum esse Grimoaldi successionem, ut regi, sibi, et sanctae sedi consuleret. Quae Neapolitanus (0412A)et Cajetanus episcopi sibi nuntiarant de Athalgisi machinationibus, eum visurum in annexis utriusque epistolis. Gratias agit quod Arvino et sociis mandarit tradendas Campaniae civitates, finesque Populonii, et Rosellarum: sibi autem non esse tradita, nisi episcopia, monasteria et curtes publicas, cum clavibus civitatum sine hominibus; se velle ut Tusciae civitates, ita et Campanas omnino administrare. Grimoaldum jactare, se uti gratia regis subditosque habiturum quos voluerit, idque Capuae coram regiis missis, quare Graeci Neapoli degentes insultabant sanctae sedi. Rogat ne Grimoaldum praeferat sancto Petro. A suis missis quos una cum regiis mittit plura auditurum.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Nectareas nimisque mellifluas regalis excellentiae (0412B)vestrae suscepimus syllabas, in quibus agnoscentes vestrae sinceritatis salutem, et spiritalis filiae nostrae domnae reginae vestraeque praecelsae prolis, et quod in finibus vestris, Christo propitio, omnia prospera esse cernuntur, magnas omnipotenti Deo retulimus grates, qui nos de vestro regali triumpho crebro laetos efficit.

494 De apostolicis vero syllabis nostris quas vobis emisimus, primum quidem per Aruinum comitem, postmodum vero per sororem [ Lamb., Roronem] et Bectonem directas, et in vestris regalibus apicibus reperimus nobis exinde grates referri; prorsus nobis vestra regalis excellentia credere velit, quia nunquam voluimus ut Grimualdus, filius Arichis, in (0412C)Beneventum remeasset [ Lamb., add. nullum alium ob finem]; nisi propter inimicorum vestrorum atque nostrorum machinationes atque insidias, sed verum etiam, sicut vestra promisit nobis regalis excellentia, pro exaltatione atque defensione sanctae Dei Ecclesiae et pro vestro nostroque profectu, quod vos, Domino opitulante et beato Petro Apostolorum principe comitante, omnimodis illis creditis cum summa virtute agere, procul dubio in his credimus, qui opus quod coepistis pro exaltatione spiritalis matris vestrae sanctae Romanae Ecclesiae finetenus perficietis; et magis magisque per vestra laboriosa certamina exaltata (0413A)manebit, quia pro hujusmodi vestrum regale nomen in libro aeternae vitae ascriptum est.

Illud autem quod nobis vestra intimavit excellentia, ut quidquid de istis partibus compertum habuerimus, sub celeritate omnia vestrae regali excellentiae significare niteremur, emisit nobis Stephanus, Neapolitanus episcopus, per suos apices diaconia [ Grets., diaconiam] juris sanctae nostrae Ecclesiae sibi concedi, in quibus embolum posuit, 495 significans nobis de nefando Adalgiso, filio protervi Desiderii, et de insidiis Graecorum. Simili modo et Campulus, episcopus Cajetanus, per suas series ea ipsa nobis intimavit, quatenus pro nimio vestro amore idem embolum atque epistolam infra posuimus; sed taliter vestra praecellentia commendare atque disponere (0413B)jubeat, ut exercitus a vobis demandati, ut nobis (0414A)direxistis, praeparati existant, et ubi nobis necesse fuerit celeriter occurrere satagant

496 Reperimus etiam in ipsis vestris apicibus embolum de civitatibus in partibus Beneventanis, quas beato Petro apostolo et nobis devota obtulistis mente de Rosellis, et de Populonio, Aruino duci jussistis, qualiter cum caeteris fidelibus vestris missis, ita omnia complere debeat, sicut Deo placeat et beato Petro apostolo, et nos propterea in his pro vestra benevola excellentia non desinimus divinam exorare clementiam. Sed quid missis vestris contigit, vestra noluerunt adimplere de hujusmodi jussa, neque de Rosellis et Populonio, neque partibus Beneventanis. Unde Crescentem et Adrianum duces cum fidelissimis missis vestris in partibus (0414B)Beneventanis direximus, vestra regalia suscipientes (0415A)vota, sed nulla alia illis tradere voluerunt, nisi episcopia, monasteria, et curtes publicas, simul claves de civitatibus sine hominibus, et ipsi homines in eorum potestate introeuntes et exeuntes manent, et quomodo nos sine hominibus civitates illas habere potuerimus, si habitatores earum adversus eas machinarentur? Nos quippe in eorum libertate permanentes, sicut caeteras civitates in partibus Tusciae donis vestris regere et gubernare eos cupimus omnem eorum habentes legem.

Unde petimus vestram excellentiam, ut nullus hominum sit qui vestra sacra vota impedire valeat, et ne meliorem faciatis Grimualdum 497 filium Aragisi quam fautorem vestrum beatum Petrum clavigerum regni coelorum, eo quod ipse Grimualdus (0415B)in Capua praesentibus missis vestris laudabat se dicens: quia dominus rex praecepit, ut qui voluerit homo meus esse, tam magnus quam minor, sine dubio est tam meus quam vel cujus voluerit; quae, ut nostris evenit auribus, optimates Graecorum in Neapoli sedentes, insultantes fremebant dicentes: Deo gratias, quia eorum promissa ad nihilum sunt redacta, sed eorum cachinnos nos et subsannationes pro nihilo reputamus, quamvis ipsi Graeci referebant, quia missi apostolici jam duabus vicibus sine effectu reversi sunt. Ecce enim hujusmodi remittimus in servitio beati Petri apostoli, cum vestris fidelissimis missis, nostros [ Lamb., et nostris] qui vobis omnia liquidius suggerere debeant, et quaesumus ut taliter eos pro hac causa disponere jubeatis, (0415C)ut fautor vester beatus Petrus apostolus, secundum vestram sacram oblationem, suscipiat effectum, ut hic et in futuro una cum domna (0416A)regina vestraque nobilissima prole existat retributor. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat

XCIV.( An. Dom. 789, Cod. Car. LXXI, chron. 93.)

498 ARGUMENTUM.--Per Hermembertum presbyterum se accepisse commemoratorium de electione archiepiscopi Ravennatis, Leonis videlicet electioni adfuisse Hucbertum missum regium pro honore patriciatus. Reponit Sergio mortuo, invasisse eam sedem Michaelium Desiderii ope, Hucbertum aliis de causis Romae tum existentem eo missum fuisse ab Stephano, ut regia pollens auctoritate, transgressorem illum canonum dejiceret ac Romam duceret. Ad electiones Joannis et Gratiosi nec Pippinum, neque eum legasse ullum missum. Canonice ibi semper factam electionem auctoritate apostolica, uti et nunc in Gratiosi successore. Neminem (0416B)unum sollicitiorem esse honoris patriciatus quam se; monet, ne iniquis adhibeat fidem.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Directus a vestra insigni regali praecellentia, videlicet Ermenbertus religiosus presbyter, inter responsionis suae verba obtulit nobis commemoratorium, ut asserebat, vestrae excellentiae exaratum, scilicet de electione episcoporum Ravennatis Ecclesiae, quia quando Sergius archiepiscopus obiit, in electione Leonis archiepiscopi fuerunt missi vestri Hucbaldus vel pares sui. In hoc enim omnino valde vestram excellentiam meminisse credimus, quia quando praedictus (0416C)Sergius archiepiscopus 499 obiit, per suam arrogantiam Michaelius praesumptor invadere ausus fuit ecclesiam Ravennatem, et per auxilium Desiderii (0417A)saevissimi regis ipsam enormiter invadens ecclesiam diu detinebat, et a suo proprio rectore destituta atque viduata manebat; tunc ad decessorem nostrum sanctae recordationis domnum Stephanum papam praedictus Hucbaldus a vestra directus regali excellentia pro caeteris causis, ab eodem praefato domno Stephano papa, per vestrum a Deo roboratum regale adminiculum, Ravennam missus est, ut eumdem praefatum Michaelium invasorem ex ipsa Ravennate ecclesia expelleret, et huc Romam, tanquam transgressorem sacrorum canonum, deferret; nam nos nullo modo meminimus, neque a depraedecessoribus nostris sanctis pontificibus, neque a sanctae recordationis praecellentissimo genitore vestro domno Pippino magno rege, neque a vestra in triumphis regali (0417B)victoria missum ad electionem Ravennae directum esse, tam in electione Joannis archiepiscopi, quam in electione Gratiosi archiepiscopi ejusdem [ Lamb. add. sedis], sed dum de hac luce contigisset migrare archiepiscopum civitatis Ravennatium, olitaria traditione clerus et plebes consistens sedis apostolicae petebant immutilatam doctrinam quatenus una concordia, una eademque voluntate, unoque consilio conglobati, apostolicam suscipientes admonitionem, 500 talem sibi eligerent pastorem, qui nec a sacris canonibus respueretur, nec ullo extra capitulo possit obsistere: qui cum jucunditate decreti omnium manuum [ Lamb., manibus] subscriptione roborati ad nostram apostolicam sedem occurrebant, proprium sibi antistitem consecrandum, (0417C)sicut et nunc canonice factum est, petentes.

Itaque his omnibus vestram suadentes regalem excellentiam quaesumus, ut linguas dolosas quae adversus sanctam Romanam catholicam et apostolicam Ecclesiam garrire simulant, procul dubio longe a vobis respuantur, et nullo modo iis iniquis et dolosis credere jubeatis, quia, sicut in commonitorium illud referebatur, pro honore vestri patriciatus nullus homo (0418A)esse videtur in mundo, qui plus pro vestra regali excellentia decertare moliatur exaltatione quam nostra apostolica assidua deprecatio, et sicut in nostris praecordiis, nisibus totis, ubique super omnes vos honoravimus et honoramus, ita amplius ac amplius honorem regni vestri praecellere omnibus qui in mundo esse noscuntur optamus; verumtamen et de ipsa benevolentia quam in vestrum gerimus culmen honoris, in universo intonuit mundo, sicut nempe omnibus patet, quia die noctuque in confessione fautoris vestri beati Petri non intermittimus fundere preces, ut una cum domna regina vestraque 501 praecelsa prole aevis temporibusque in hoc mundo victores regnantes, in vita aeterna sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram (0418B)gratia superna custodiat.

XCV. ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de Constantino et Paulo ducibus ipsius apostolici, qui apud praefatum regem a perversis hominibus gratis accusati fuerant, postulans ut unum ex ipsis, scilicet Paulum, quem ejus obtutibus praesentandum miserat, ut [Lamb. om. ut] benigne eum suscipere dignaretur.( An. Dom. 789, Cod. Car. LXXXIII, chron. 94.)

ARGUMENTUM.--Constantinum et Paulum duces sanctae sedi et Carolo fideles apud hunc falso accusatos tuetur. Constantinum scilicet meminisse eum optat, sibi ab eodem fuisse commendatum in aula sancti Petri ut probum et fidelem. Paulum vero ad regem ire cupientem ultro dimittit.

(0418C)Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Ut reor, dici non potest quantum erga vestram a Deo concessam in triumphis potentiam atque regalem praecellentiam noster ex intimo cordis existit amor, et ideo non desinimus nostros vestrosque fideles crebro vestrae commendare 502 amplae regali (0419A)clementiae; propterea venientes ad nostros apostolicos obtutus, scilicet Constantinus et Paulus duces et nostri vestrique, cum nimio moerore cordis intimaverunt nobis quod auditum illis fuisset se apud vestram regalem potentiam a perversis hominibus gratis accusatos, et dum nimis eos fideles erga beati Petri apostolorum principis vestri nostrique servitium agnoscimus, idcirco unum ex illis, scilicet Paulum, gloriosum ducem, ad vestram triumphatissimam regalem potentiam gratuito absolvimus animo. Atque nimis petentes poscimus vestram a Deo institutam praecellentiam, ut sicut vester amor nostrum complexus est auxilium, ita cum benigne suscipere jubeamini, et familiarem apud vestram regalem potentiam commendatum habere dignemini.

(0419B)Meminisse enim credimus vestram regalem excellentiam qualiter in aula fautoris vestri beati Petri apostoli praefatum Constantinum atque Romanum nobis commendare dignati estis, confirmantes procul dubio, ut nostri vestrique essent fideles, quos nempe subditos cum omni humilitate fideliter servientes vobis nobisque reperimus, nunquam in sua vacillantes fide; sed proni in vestro nostroque servitio et amore semper manentes, qui dum in omnibus eis [ Lamb., quare dum in omnibus pro eis] vestras regales accommodaveritis aures, et ipsum praefatum 503 Paulum gloriosum ducem regali tuitione circumvallatum amplectemini, fructum boni operis per eum suscipientes bonitatis effectum ante beati Petri principis apostolorum corpus, divinam pro vobis (0419C)atque spiritali filia nostra excellentissima domna regina vestraque nobilissima prole, exorare valeamus clementiam, ut longiori aevo in hoc mundo regni gubernaculo fruentes, in vitam aeternam cum sanctis omnibus sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCVI. ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA. In qua continetur de missis Offae regis Anglorum, qui simul cum missis praefati regis Caroli Roma properarent [Lamb., Romam properarunt] et qualiter praedictus papa ipsos missos Anglorum honorabiliter suscepisset; quemadmodum ei praedictus rex Carolus per suos legatos mandaverat, seu et de aliis capitulis.( An. Dom. 789, Cod. Car. LXXXIX, chron. 93.)
(0420A)

ARGUMENTUM.--Confictam a male feriatis hominibus fabulam, Offam videlicet Anglorum regem suasisse Carolo, ut, Adriano deposito, alium suae gentis pontificem crearet, despexisse eum laudat. Deinde se non ab hominibus ait, sed a Christo Jesu toti orbi Christiano praefectum esse, propterea regibus ac populis annuntiare verbum vitae ac veritatis. (0420B)Se benevole excepisse Offae missos cum regiis advenientes, eisque quae Carolus petierat concessisse, ut gratias eidem agant.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio 504 Romanorum, Adrianus papa.

Sagacissimos nectareosque a vestra praecipua regali in triumphis potentia directos suos suscepimus liquidos affatus, quos cum nimis solito reserantes amore, ea quae jugiter praestolabamur agnosci prius comperimus, scilicet de inclyta sospitate atque prosperitate vestra, simulque spiritalis filiae nostrae domnae reginae, tam de praecellentissima vestra regali prole quam de cuncta ejus fidelissima familiaritate; (0420C)sicut enim a vestra regali clementia fertur, quod magnum habet desiderium ut frequenter per nostros apostolicos apices aut per missum, qualiter erga nos esse decernitur, intimaremur [ Lamb., intimaremus], ita potius crebris nos assidue sistimus desideriis inhianter audire, tam per vestram regalem exarationem quam per praecipuum vestrum missum (0421A)de vestra in triumphis victoria atque prosperitate, imo praefatae domnae reginae, simulque vestrae nobilissimae subolis, pariterque cunctorum fidelissimorum vestrorum subjectorum sinceritate atque incolumitate. Nempe quidem credere dignemini, quia nullo modo nostra apostolica desinunt suffragia in confessione beati Petri clavigeri regni coelorum divinam pro vobis exorare clementiam, quia prorsus certiores sumus, quod non desinit vestra praecelsissima regalis benevolentia, pro exaltatione matris suae sanctae Romanae Ecclesiae, quae est caput omnium ecclesiarum et nostra apostolica paterna 505 prosperitate, penitus summo annisu tractare; sicut olim sanctae recordationis genitoris tui domni Pippini, almi regis normam suscepit, quia sicut coepit, (0421B)fine tenus immutilate perfecit; cujus adepti doctrinam celsior suffragiis apostolorum et nostris assiduis interventionibus vestra in omnibus existit regalis potentia.

Porro in ipsis regalibus apicibus vestris referebatur, quod Offa, gentis Anglorum rex, vestrae direxisset regali excellentiae, significandum indiculum, ut aliqui aemuli vestri ac sui ad nostra apostolica 506 vestigia indicarent, quod idem Offa rex vobis (0422A)suggereret, ut per suam videlicet adhortationem atque suasionem, nos a sede sancta dignitatis nostrae, quod absit, ejicere deberetis, et alium ibidem de gente vestra institueretis rectorem, quod valde nefandissimum ac contrarium in oculis vestris apparuit scriptum, et hoc omnino falsum esse a vestra excellentia pro certissimo dignoscitur, quia nec ipse Offa hanc hortationem minime vobis fecit, et nullatenus in corde aliter ascendit, nisi ut paternitas nostra, per Dei misericordiam, ejus temporibus sanctam Dei Ecclesiam regere et gubernare valeat, ad profectum videlicet omnium Christianorum, in quibus nos omnino procul dubio de vestra regali potentia confidentes existimus, quia erga nostram apostolicam paternitatem ejus benevola atque inexpugnabilis (0422B)orthodoxa fides, fervens [ Grets., fervet] in Spiritu sancto, quia ut ignis ardens praecellens manebit, et nullo modo antiqui hostis versutia in qualibet haeresi concutere eam valebit, contra catholicam apostolicamque orthodoxam fidem, sed, sicut speculum sine macula ejusdem orthodoxae fidei nostraeque summae sedis verax et fulgens defensor vibrantissime in aevum manebit; praefatae vero illuvies assertionis quam fateris, ut dici nefas est, Offae (0423A)regis, nos usque hactenus talia minime audivimus, sed neque nunc audientes credidimus, quod talia, si etiam, ut absit, paganus fuisset, perpetrare cogitasset, quanto magis a praedecessoribus suis regibus, semper subjectis in obedientia atque fideli amore sanctis praedecessoribus nostris pontificibus et a nobis existentibus, haec inaudita versutia incredibilis a nobis existimatur?

507 Attamen si Deus pro nobis, quis contra nos? Dominus mihi adjutor est, non timebo, quid faciat mihi homo (Ps. CXVII). Et iterum: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus defensor vitae meae, a quo trepidabo (Ps. XXVI)? Omnis enim plantatio, quam pater coelestis plantabit, nullus eradicare valebit (Matth. XV). Quia omnia per ipsum (0423B)facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I). Nos quippe vel immeriti sedem apostolorum adepti, vicem beati Petri principis apostolorum suscipientes ac tenentes, atque cunctum populum Christianum nobis a Deo commissum regentes, non ab hominibus neque per hominem electi sumus, sed per Jesum Christum Dominum nostrum vocati in Evangelium ejus praedestinati sumus, sicut vas electionis beatus Paulus apostolus docuit (Rom. VIII, 29, 30), quos praescivit et praedestinavit; quos praedestinavit, hos et vocavit; quos vocavit, hos et elegit; quos elegit, hos et glorificavit; et iterum beatus Jacobus apostolus instruit et docet (Jacob. I, 17): Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a patre luminum, apud (0423C)quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio, voluntarie enim genuit nos verbo veritatis ; et idcirco voluit adamantem et silicem (esse) propheticum confirmantes sermonem; nihil metuentes non desinimus divinum verbum gentibus praedicare, sicut scriptum est (Ezech. XXXIII): Speculatorem dedi te domui Israel, et audiens de ore meo verbum, annuntiabis eis ex me; beati enim Petri clavigeri regni coelorum praecepta censentes, praedicare non desinimus regibus ac populis verbum veritatis atque (0424A)vitae, pro cujus amore, una cum fidelissimis missis vestris, ut nobis direxistis, praedicti Offae regis missos libenti animo suscipientes, congrue hilari vultu super eos pro vestra inclyta excellentia respeximus, eorum explentes vota, quemadmodum 508 gratias vestrae a Deo promotae regali in triumphis potentiae referre valeant, quia solite nos vestram satagimus adimplere sicut et vos nostram voluntatem. Quibus usque in finem perfecte observatis, divina majestas vos hujus mundi regni gubernacula aevis et temporibus una cum domna regina vestrisque nobilissimis filiis faciat perfrui, et in perpetuum cum sanctis omnibus triumphantes gaudere. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCVII. 509 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continetur de dioecesibus vel parochiis episcoporum partibus Italiae atque Tusciae, quas alterutrum invadentes, et de veste monachica, quam contra sanctos canones relinquentes, iterum saecularibus vestibus induebantur, et sibi illicito matrimonio sociabant .( An. Dom. 790, Cod. Car. XCIV, chron. 96.)
(0424B)

ARGUMENTUM.--Ad se perlatum esse Langobardos episcopos propriis dioecesibus non contentos alies aliorum fines invadere. Orat Carolum ut eos admoneat ne canones et decreta pontificum spernant. Monasticum ibi institutum infringi; nam Raginaldus et Ragimbaldus filiam Ermenaldi monacham Nazario nepoti uxorem dederunt, quorum (0424C)exemplo alii multi id sceleris perpetrarunt. Rogat ut talia scelera prohibeat et una secum ad exstirpanda cooperetur.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Si in rebus saecularibus suum cuique jus et proprius ordo servandus est, quanto magis in ecclesiasticis dispositionibus nulla debet induci confusio, ne ibi discordia locum inveniat, unde pacis debent procedere, quod hac veneratione servabitur, si (0425A)nihil potestati sed totum aequitati tribuitur. Perlatum siquidem ad nos est quod Langobardorum episcopi, alter alterutrum invadentes opponunt periculum, simulque 510 ecclesiastica statuta enormiter deposcentes conantur invadere, et aliorum partes illiciter detinentes, in pristino errore perseverare moliuntur. Olim quippe eorum gens in errore existens vestrae a Deo protectae regali potentiae servata est a talibus malignis et infidelibus actis emendari, ut unde gloriosiores caeteris regibus eminetis, inde omnipotenti Domino qui dat salutem regibus perfectius placeatis, et fidem quam catholice et apostolice per beatum Petrum apostolorum principem ejusque vicarium orthodoxe venerantes colitis, adjutricem in omnibus habere mereamini.

(0425B)Quapropter poscentes vestram a Deo promotam regalem excellentiam, quaesumus ut eorum errores contemnentes, canonice unusquisque suam dioecesim sacerdotali moderamine tenere, atque disponere officio ecclesiastico valeat, et sicut termini saeculares pro territoriis existunt, atque in judicio sub jure civitatis et ditionis actoribus disponuntur, ita ejusdem civitatis ecclesiae episcopo dioecesis atque parochiae non omittantur, ut dum unusquisque episcopus, per instituta sanctorum canonum atque praedecessorum nostrorum pontificum sanctorum, privilegiorum et sanctionum jura receperint, in eorum parochia atque dioecesi, in omni sacerdotali officio ministrantes, digne valeant pro vestra 511 a Deo instituta regali in triumphis ampla victoria (0425C)et praecellentia fundere preces.

Porro et hoc vestrae suggerentes regali excellentiae innotescimus errorem illum, qui in eadem gente (0426A)Langobardorum callide regnare, in stupris et spurcitiis diaboli non desinit; semel quippe Deo se voventes et veste fusca monachico habitu induentes, iterum retrorsum revertentes, quod dici nefas est, saeculares vestes circumferentes, illicito copulari matrimonio perhibentur; quatenus pro hoc saepius admonuimus per Guntfridum et aliis gasindis vestris epistolas dirigentes Raginaldo et Raginbaldo, ut tam detestabile stuprum devitarent, sed ipsi nolentes acquiescere, per eorum contumaciam filiam Ermenaldi monachico habitu circumdatam suo nepoti, nomine Nazario, diabolica versutia copulaverunt, et nostris apostolicis adhortationibus assensum tribuere noluerunt, et eorum adimplentes iniquam praesumptionem ministri diaboli effecti sunt, et plures in Italia (0426B)eorum invitari exemplo [ Lamb., imitari exempla] non desinunt; prorsus nempe freti existimus, quia pro hoc canonicas dispositiones vestro a Deo protecto regali culmini incognitas non esse credimus, qualiter talia tetra connubia 512 eorum vetantes gladii ancipitis sanctionibus feriunt; et idcirco petimus ut nostris vestrisque temporibus canonice in omni Christiano populo nobis a Deo commisso tale illicitum scelus emendetur, ut pro hoc vos amplius dignos cultores omnipotentis Domini demonstretis; quemadmodum ab omni errore Christiano populo eruto valeat cum propheta clamare (Ps. XIX): Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die qua invocaverimus te; quia crebro in virtute tua laetatur et super salutare tuum exsultat vehementer, et fidem (0426C)sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae amplectens in aevo, sine errore astruens cum sanctis omnibus permanebit, nosque in hoc ovantes et gratias (0427A)omnipotenti Domino referentes, ejusque divinam exorantes clementiam pro vobis, ut regni gubernacula longiori aevo, una cum domna regina atque praecellentissima subole fruentes, in aethereis arcibus sine fine regnare mereamini. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCVIII. 513 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM, In qua continetur de parochiis episcoporum, et de eorum sacratione, et de honore patriciatus domini regis, et alia capitula .( An. Dom. 790, Cod. Car. LXXXV, chron. 97.)

ARGUMENTUM.--Bernardo episcopo et Radoni protonotario regiis missis gratas litteras afferentibus, ac multa ore nuntiantibus se ait singillatim respondisse. (0427B)Langobardos episcopos canonice emendare se niti, ut ab invasione alienorum finium desistant. Ermenaldi filiam ab eo missam ut puniretur, nondum advenisse. Simoniacam labem longe lateque diffundi magno cum Ecclesiae rerum detrimento. Nunquam se canonicis electionibus miscuisse, quod aeque fieri optat a rege. Breviter de recta disciplina ordinationum et de summa sanctae sedis auctoritate. Orat ut Ravennates et Pentapolenses, quod et praeterito anno scripserat, sibi remittat, ut duci Beneventano fecerat. Illos pontifici obedientiam praestare detrectantes, ad Carolum absque licentia confugere; idcirco minime audiendos, at remittendos Romam ad judicium. Se valde sollicitum esse de patriciatu regio, ita et eum esse oportere de patriciatu sancti Petri. Propterea quemadmodum ex Francia Romam venit nemo sine regio permissu, sic Romana ex ditione in Franciam neminem absque pontificia licentia ire oportere. Utrinque autem advenientes monendos esse, (0427C)ut in fide et charitate erga suum principem maneant. Similiter et missos tam regios quam pontificios ultro citroque euntes in pretio habendos atque honoribus afficiendos, quia beato Petro et sibi maxime fideles agnovit

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

(0428A)Quanto amoris adnisu pro vestro a Deo promoto et ampliato regno fervescimus, tantum in ejus praefulgida regali dulcedine et firma stabilitatis constantia permanemus; quanta enim jucunditatis laetitia erga vestram 514 triumphis regalem potentiam cor nostrum exsultat, si sermonibus promere voluerimus, nulla, ut opinor, scripturae propagata sufficere valebit series, neque ullus sermo explicare potest qualiter de vestris immensis victoriis atque sospitate, crebro praestolantes nuntios, die noctuque penitus divinam pro vestra regali praecellentia exoramus clementiam, quatenus regales nectareosque vestros per fidelissimos missos suscipientes affatus, scilicet reverendissimum et sanctissimum Bernardum episcopum, nec non Radonem, dilectissimum (0428B)protonotarium vestrum atque abbatem; reperimus in eos vestris praecelsis memoriis, pariterque filiae nostrae domnae reginae, vestraque nobilissimi prole, simulque omni populo vobis a Deo commisso nostris meminerimus orationibus; freta prorsus quippe existat vestra a Deo promota regalis praecellentia, quia immensas pro vobis in confessione beati Petri fautoris vestri, jugiter totis viribus, nostris apostolicis suffragiis ingementes fundimus preces, ut ubique ipse princeps apostolorum vos comitans, omnium adversantium colla sub vestris prosternat pedibus. De nostra vero prosperitate, quia promittis gratissimam atque ineffabilem habere laetitiam, sanctaeque 515 spiritalis matris vestrae, Romanae Ecclesiae status super vos redundat; nam si aliter, quod absit, evenerit, (0428C)sine vestra difficile est manere tristitia: nempe in his certissumus, quia amat anima amantem se, et dilectio compaginat nos, nec dirimere eam quispiam valebit, eo quod in vestra prosperitate nostra existit laetitia, et nostram sospitatem vestram credimus esse in aevum jucunditatem; et dum iniqui ac procaces, qui adversus matrem vestram sanctam (0429A)Romanam Ecclesiam perversa moliebantur perpetrare, Domino cooperante, coelorumque clavigero suffragante, per vestra laboriosa certamina demoliti ad nihilum redacti sunt, in veritate comperimus, quia ut vestra regalis potentia deprompsit, illaesa cum felicitatis gaudio permanens relevata exsultat, scriptum quippe est (Matth. XXIV, 13): Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.

De cunctis vero quae per legatos et epistolas nostras vestra cognovit excellentia, et ex parte per nostros respondit missos, quibus ore fari praedixit, liquidius nobis omnia innotescentes, solito more benigne atque amabiliter eos audientes, accommodavimus aures et singillatim reddidimus congruum aptumque responsum. Reperimus quippe in ipsis regalibus apicibus (0429B)vestris, nil pro diminutione sanctae Romanae Ecclesiae ac apostolatus nostri, sed magis pro exaltatione et honore, mysteriique [ Grets., ministeriique] nostri 516 servanda rectitudine vestram illaborare excellentiam, ac petere ut nullatenus iniquo ori ad ejus mendacium praeberemus assensum, quia nec terrenarum facultatum ambitio, vel quaelibet seductio hominum, vos aliquando ab iis quae beato Petro apostolo polliciti estis separare poterit, sed neque a nostra charitate vel firma dilectione; cum procul dubio scimus quod vestra regalis potentia, quia non pro deminoratione, sed semper pro exaltatione spiritalis matris vestrae sanctae Romanae Ecclesiae decertavit, fama in omnem gentem divulgata fine tenus dedita atque exaltata manebit; potius autem nos (0430A)quaesumus vestram regalem excellentiam, ut nullatenus subdolo et homini mendaci, sicut tertis, praebeatis assensum, qui si talia adversus nos mentiens inventus fuerit, nostris apostolicis obtutibus una cum misso vestro dirigere dignemini, et si mendax apparuerit, secundum sua perversa merita, puniatur, sicut polliciti estis claviculario regni coelorum beato Petro; ita persistere dignemini, quia nostra promissio immutilata atque inconcussa sine quolibet manebit dolo.

Illud autem, quod fertis in nostris apicibus reperisse quod dioeceses Langobardorum episcopi alter alterius invadentes ac 517 illiciter tenentes in pristino permanerent errore; omnino sicut vobis placabile est secundum canonum instituta emendare conamur, (0430B)quia alterius arripere anhelantes parochias, in perjurii reatum incurrunt; Langobardorum regum terminos atque censuram servantes, procul ab observatione canonum in eorum transgressionem labentes, et jurgia atque discordias gignentes in molem incidunt errorum; idcirco apostolica praevidimus auctoritate, ut, sicut canonice in decretis eorum consistunt, et quando a nobis ordinantur, olitana consuetudo proclamatur, clerus et plebs consistens Ecclesiae civitatis illius, elegerunt sibi episcopum illum, sic parochiam ejusdem civitatis prae manibus teneat, et si in eorum decretis atque nostrae apostolicae ordinationis scriptis canonice promitur atque statuitur, cur non in ejusdem civitatis territorio, ubi ordinatus est, habeat in integro parochiam suam? (0431A)sed qui terminos antiquorum Patrum transgredientes suam conantur immoderationem atque imperitam adimplere voluntatem, judicium sibi canonum committunt.

518 De filia vero Ermenaldi, quae veste mutata iterum post tergum reversa illicitum sortita est matrimonium, nostris directa, ut perhibuistis, obtutibus canonice judicanda, prorsus minime ad nos properavit. Nos omnium Ecclesiarum pastoralem curam habentes, divina praedicare praecepta non sinimus de consecrationis vitio, quod in partibus Italiae et Tusciae per haeresim simoniacam fit; attamen multis locis non sinitur, et imo et Ravennatium ecclesiae civitatis, sicut missi vestri, ut fertis, vobis retulerunt, assolet fieri unde multae pecuniae per talem nefandam (0431B)dationem alienatae esse cernuntur; ut aurum et argentum jam non habentes, et jam ipsae res ecclesiarum per emphyteuses manu conscriptas existant alienatae, et per nefandam dationem afflictae et depopulatae esse cernuntur. Absit enim a nobis, ut super tales viros, veritate comperta, manus consecrationis imponeremus, sed nec ad audiendum aures inclinaremus, etiamsi quaelibet nobis potestas tales acanonistos viros poposcisset consecrari, quia nunquam nos in qualibet electione nobis [ Lamb. add. subjecta] invenimus, nec invenire habemus; sed neque vestram excellentiam optamus talem rem incumbere, sed qualis a clero et plebe cunctoque populo electus canonice fuerit, et nihil sit quod 519 sacro obsit cordi solita traditione illum ordinamus; nos (0431C)quippe cum subscriptione decreti a cuncto populo roborati electum suscipientes, et ne videatur viduata (0432A)morari ecclesia a proprio rectore, sicut canonum instituta censuerunt, nostris apostolicis praesentatus, ipsum deducentes electum, enucleatius eum de singulis indagantes capitulis singillatim orthodoxae fidei atque divinorum voluminum, interrogamus an habeat peritiam; et postquam nobis fidelem responsionem edixerit, et a caeteris olitanis capitulis quae a sacerdotibus cavenda sunt mundum se esse perhibuerit, maxime haeresi simoniaca, obtestantes sciscitamur videlicet aliquam promissionem cuiquam aut dationem fecerit, quia simoniacum et contra canones est; et dum coram omnibus a nobis interrogatur respondit: absit, et nos dicimus: tu videris, et si conscii sunt, capiti eorum respiciat periculum. Unde simili modo sub jusjurando in (0432B)scriptis respondent, nunquam se aliquid accepturos de manus impositione. Quanta enim auctoritas beato Petro apostolorum principi ejusque sacratissimae sedi concessa est, cuiquam non ambigimus ignorari: utpote quae de omnibus ecclesiis fas habeat judicandi, neque cuiquam liceat de ejus judicare judicio, quorumlibet sententiis ligata Pontificum sedes beati Petri apostoli jus habebit solvendi, 520 per quos ad unam Petri sedem universalis Ecclesiae cura confluit, et nihil unquam a suo capite dissidet.

Interea reperimus in ipsis regalibus apicibus vestris exaratum, sicut praeterito anno vobis direximus, pro hominibus Ravennatibus et Pentapolensibus de quibus scripsimus, ut eos nobis dirigeretis sicut Beneventano duci fecistis, et, ut fertis, de parte apostolatus (0432C)nostri nihil mali, sed magis quae bona sunt retulerunt. Sed neque eis, neque cuilibet homini ullatenus (0433A)in nostra adversitate praeberetis consensum, sed statim si tales reperissetis, et hominem et causam ad nostrum judicium mitteretis, nos ab initio et usque in finem talem erga vestram regalem excellentiam habemus fiduciam, quod pro nullo terreno homine, ab amore et charitate beati Petri apostolorum principis nostraque dilectione, ut polliciti estis, recedetis; quia et nos in ea quam vobis polliciti sumus fide usque in finem permanebimus. Ipsi vero Ravenniani et Pentapolenses caeterique homines, qui sine nostra absolutione ad nos veniunt, fastu superbiae elati, nostra ad justitias faciendas contemnunt mandata, et nullam ditionem, sicut a vobis beato Petro apostolo et nobis concessa est, tribuere dignantur; tamen fidelissimi vestri praefati missi viderunt (0433B)ipsos Ravennianos, quos vobis praesentaverunt qualiter nobis in superbia exstiterunt, sed quaesumus vestram 521 regalem potentiam, nullam novitatem in holocaustum quod beato Petro sanctae recordationis genitor vester obtulit et vestra excellentia amplius confirmavit, imponere satagat; quia, ut fati estis, honor patriciatus vestri a nobis irrefragabiliter conservatur, etiam et plus amplius honorifice honoratur; simili modo ipse patriciatus beati Petri fautoris vestri, tam a sanctae recordationis domno Pippino, magno rege genitore vestro, in scriptis in integro concessus, et a vobis amplius confirmatus, irrefragabili jure permaneat. Sicut enim vestra regalis excellentia in suis tulit apicibus, minime ei contrarium videretur quicunque de episcopis, aut comitibus, (0433C)seu caeteris hominibus partibus vestris, aut nostra jussione complendi, sive propria voluntate ad nos venire voluerint; sed nec nostrae paternitati displicere rectum est qualiscunque ex nostris aut pro salutationis causa, aut quaerendi justitiam, ad vos properaverit, nihil durius vobis exinde apparet; sed sicut vestri homines sine vestra absolutione ad limina apostolorum neque ad nos conjungunt, ita et nostri homines qui ad vos venire cupiunt, cum nostra absolutione et epistola veniant; quia sicut nos semper vestros homines suscipientes commonemus ut in vera fide atque puritate cordis totis eorum viribus in vestro maneant servitio, ita et vos simili modo quicunque (0434A)ex nostris hominibus ad vos venerint, eos omnino obtestari atque commonere vestram regalem prudentiam quaesumus, ut sicut genitor vester sanctae recordationis domnus Pippinus, magnus rex, eos beato Petro ejusque vicario concessit, et demum excellentia confirmavit, sic admonere atque obtestari jubeamini, ut nullo modo audeant se in superbiam elationis efferre quando ad vos properaverunt, sed 522 potius subjecti atque humiles in servitio beati Petri et nostrae praeceptionis maneant subjecti, et hortamini eos; quia omnino in servitio et ditione beati Petri apostoli usque in finem saeculi permanebimus; qui si tales non reperti fuerunt, a vestra excellentia simulque a nobis maneant correpti.

Et hoc pariter poscimus vestram a Deo protectam (0434B)regalem potentiam, ut fidelissimos nostros missos simulque vestros, pro amore Dei et beati Petri apostolorum principis nostraeque dilectionis, eos ultro citroque fovere atque commendatos habere dignemini, quia nimis erga praesidiatorem et protectorem vestrum beatum Petrum apostolorum principem et nos fideles eos reperimus; et ideo petimus ut amplius per vestrum regale adminiculum, nobis poscentibus, elevati atque exaltati pro nostro amore in vestro praefulgido regno existant; quia quantum caput totius mundi, sanctam Romanam [ Lamb. add. Ecclesiam], ejusque rectorem simulque antistitem amplectens honorabilis terque glorificanda vestra divinitus praeordinata summa excellentia diligit, tantum eam beatus Petrus apostolorum princeps, una (0434C)cum domna filia nostra excellentissima regina, vestraque nobilissima subole, et hic longiori aevo regni gubernaculo perfrui, et in futuro inconcussa faciet soliditate victrice gaudere. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

XCIX. 523 ITEM EPISTOLA EJUSDEM PAPAE, AD DOMNUM CAROLUM REGEM DIRECTA, In qua continentur gratiarum actiones seu benedictiones pro exaltatione sanctae Dei Ecclesiae, et de Sacramentario exposito a sancto Gregorio immixtum, quatenus eum domnus rex poposcerat, per Joannem monachum atque abbatem civitatis Ravennantium [Lamb., Ravennatium] miserat.( An. Dom. 791, Cod. Car. LXXXII, chron. 98.)
(0435A)

ARGUMENTUM.--Hucberto episcopo ad sacra limina veniente cum regiis litteris, se ex iis accepisse Caroli voluntatem pro exaltatione sanctae sedis etiam citra suas petitiones. Ob id coeleste illi praemium pollicetur et perpetuam nominis memoriam. Sacramentarium sancti Gregorii, quod petebat, se jampridem misisse per Joannem abbatem Ravennatem a Paulo grammatico expetitum.

Domno excellentissimo filio nostroque spiritali compatri Carolo, regi Francorum et Langobardorum, atque patricio Romanorum, Adrianus papa.

Iter peragratum adnectens limina 524 beatorum principum apostolorum Petri ac Pauli, reverendissimus et sanctissimus Huchbertus episcopus desiderii sua vota adimplens, obtulit nobis praefulgidos eximiosque (0435B)vestros in triumphis regales affatus, quos cum nimio cordis amore reserantes atque relegentes, reperimus in eis vestram vibrantissimam ac mellifluam nobis destinatam salutem, sed nimirum, quod potius molem desiderantes praestolabamur, de vestra praecelsa regali in triumphis victoria atque (0436A)sospitate, imo et cunctorum vestrum fidelium prosperitate, pariterque et de profectu atque exaltatione spiritalis matris vestrae, sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, in ipsis vestris regalibus mellifluisque speculantes apicibus, in his omnibus noster relevatus est animus, et Redemptori mundi retulimus grates, praecipue satagentes in confessione clavigeri regni coelorum, fautoris vestri beati Petri apostolorum principis, non omittimus crebro suppliciter divinam pro vobis exorare clementiam; tanta quippe erga vestram regalem clementiam utimur, quia nobis sive in silentio, sive poscentibus, pro profectu atque exaltatione spiritalis matris vestrae sanctae Romanae Ecclesiae, non intermittitis 525 decertare, ut per vestra laboriosa certamina, magis (0436B)magisque permaneat irrefragabiliter et congrue exaltata, et dignum vestrum nomen ascriptum in libro vitae coelestis, et regalis memoria in saeculum saeculi haereat.

De Sacramentario vero a sancto praedecessore nostro, Deifluo Gregorio papa disposito, jam pridem (0437A)Paulus grammaticus a nobis cum pro vobis petiit, et secundum sanctae nostrae Ecclesiae traditionem per Joannem monachum atque abbatem civitatis Ravennatium vestrae regali emisimus excellentiae, quatenus optantes pro vestra regali invictissima excellentia, eumdem Dei apostolum vestrumque protectorem poscentes, quaesumus ut semper 526 ubique vos comitans, victores super omnes barbaras (0438A)nationes efficiat, et una cum domna spiritali filia nostra excellentissima regina, vestraeque prosapiae nobilissima prole, longiori aevo in hoc regnantes mundo, in vitam aeternam, cum sanctis omnibus regnare sine fine, ejus interventionibus faciat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat.

[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>0b2k1s2en6gqehrgee7fpqhhfcp7s05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (PL 098)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54090</id>
    <revision>
      <id>263825</id>
      <parentid>228070</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1007" sha1="r9h4xhn9mgw3bxrbwuvca0i72fykl02" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus=Epitaphium  
|OperaeWikiPagina= Epitaphium (PL 098)
|Annus=  Saeculo VIII
|SubTitulus=
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/98|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 98]]'''

==Epitaphium==
&lt;poem&gt;

(1445D)Aurea coelorum postquam de Virgine Christus
Sumpserat apta sibi mundi pro crimine membra,
Jam decimusquartus post centies octo volabat
Annus, fluctivagi meruit quo fervida coeli
Aetherei, Carolus Francorum gloria gentis,
Aequora transire, et placidum comprendere portum
Qui deciesque quater per sex feliciter annos
(1446D)Sceptra tenens regni, et regno rex regna rejungens,
Febru migravit quinto arii ex orbe Kalendas,
Septuaginta sex vitae qui terminat annos.
Quapropter flagito precibus si flecteris ullis,
Quique hujus relegis versus epigrammata lector,
Astriferam Caroli teneat, dic, spiritus arcem.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>r9h4xhn9mgw3bxrbwuvca0i72fykl02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (PL 059)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54255</id>
    <revision>
      <id>263823</id>
      <parentid>229927</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="gtcvisj6vf5jwya4x3r0kpilyd3x9n6" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus= Epitaphium 
|OperaeWikiPagina=Epitaphium (PL 059)
|Annus=  saeculo VII
|SubTitulus= 
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/59|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 59]]'''

==Epitaphium==
&lt;poem&gt;

Quisquis moestificum tumuli dum cernis honorem
Cespite concludi totum deflebis Avitum,
Exue sollicitas tristi de pectore curas.
Nam quem plena fides, celsae quem gloria mentis,
Quem pietas, quem larga manus, quem fama perennat,
(0197D)Nil socium cum morte tenet. Quin prospice sancti
Gesta viri: primum florescens indole quanta
Spreverit antiquo dimissos stemmate fasces,
Maturum teneris animum dum praestat in annis,
Et licitum mundi, voti virtute relegat.
Nec mora: pontificis sic digna insignia sumit,
Augeat ut soliti felicia coepta laboris.
(0198C)Nec tamen ob summi culmen tumefactus honoris
Erigitur, seque ipse aliis plus aestimat, imo
Subjicitur magnus, servat mediocria summus.
Distribuit parcus, pascit jejunus, amando
Terret, et austeris indulgenti sima miscet.
(0198D)Cunctantes suasu juvit, solamine moestos,
Jurgia dis olvit, certantes foedere junxit.
Dissona veridicam inficiunt quae dogmata legem,
Hortatu, ingenio, monitis, meritisque subegit.
Unus in arce fuit, cui quolibet ordine fandi
Orator nullus similis, nullusque poeta:
Clamant quod sparsi per crebra volumina libri.
Qui vixit, vivit, perque omnia saecula vivet.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>gtcvisj6vf5jwya4x3r0kpilyd3x9n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistolae et decreta (Zosimus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54449</id>
    <revision>
      <id>263841</id>
      <parentid>226493</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67864" sha1="s57ietopqxao1jxjdgzl4bt21j7j1g6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Zosimus
|OperaeTitulus=Epistolae et decreta  
|OperaeWikiPagina=Epistolae et decreta (Zosimus)
|Annus=  Saeculo VII
|SubTitulus=
|Genera=epistulae Paparum
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}

'''[[Patrologia Latina/20|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 20]]'''

[https://www.documentacatholicaomnia.eu/01p/0417-0418,_SS_Zosimus,_Epistolae_Et_Decreta,_MLT.pdf documentacatholicaomnia]


Epistolae et decreta (Zosimus papa), J. P. Migne

:1
EPISTOLA I. AD EPISCOPOS GALLIAE. De privilegiis ecclesiae Arelatensis.

I.
Ut qui Romam aut alio e Gallia veniunt, formatas accipiant a Metropolitano Arelatensi. --II. Ut metropolitanus Arelatensis episcopos ordinet per provinciam Viennensem, et per utramque Narbonensem. --III. Ut ecclesiae Arelatensi suae paroeciae restituantur.
Zosimus universis episcopis per Gallias et septem provincias constitutis.

CAP. I.

:1.
Placuit apostolicae sedi, ut si quis ex (0642D)(0643A)qualibet Galliarum parte, sub quolibet ecclesiastico gradu, ad nos Romam venire contendit, vel alio [Reg. ms. ad alia] terrarum ire disponit, non aliter proficiscatur, nisi metropolitani Arelatensis episcopi formatas acceperit, quibus sacerdotium suum, vel locum ecclesiasticum quem habet, scriptorum ejus adstipulatione perdoceat. Quod ea gratia statuimus, quia plurimi se episcopos, presbyteros, sive ecclesiasticos simulantes, quia nullum documentum formatarum exstat per quod valeant confutari, in nomen venerationis irrepunt, et indebitam reverentiam promerentur. Quisquis igitur, fratres charissimi, praetermissa supradicti formata, sive episcopus, sive presbyter, sive diaconus, aut deinceps inferiori gradu sit, ad nos venerit, sciat se omnino suscipi (0643B)non posse. Quam auctoritatem ubique nos misisse manifestum est: ut cunctis regionibus innotescat, id quod statuimus omnimodis esse servandum. Si quis autem haec salubriter constituta temerare tentaverit, sponte sua se a nostra noverit communione discretum. Hoc autem privilegium formatarum sancto Patroclo fratri et coepiscopo nostro meritorum ejus specialiter contemplatione concessimus.

CAP. II.
:2.
Jussimus autem praecipuam, sicuti (0644A)semper habuit, metropolitanus episcopus Arelatensium civitatis in ordinandis sacerdotibus teneat auctoritatem. Viennensem, Narbonensem primam et Narbonensem secundam provincias ad pontificium suum revocet. Quisquis vero posthac contra apostolicae sedis statuta et praecepta majorum, omisso metropolitano episcopo, in provinciis supradictis quemquam ordinare praesumpserit, vel is qui ordinari se illicite siverit, uterque sacerdotio se carere cognoscat. Quomodo enim potest auctoritatem summi pontificis obtinere, qui quae erant pontificis servare contempsit?

CAP. III.

Omnes sane admonemus, ut quique finibus territoriisque suis contenti sint: nam barbara (0644B)et impia ista confusio est aliena praesumere. De qua re ne ad nos querela ulterius redeat admonemus. Dedit enim exemplum Arelatensis ecclesia, quae sibi Citharistam et Gargarium paroecias in territorio suo sitas incorporari jure desiderat: ne de caetero ullus sacerdos in alterius sacerdotis praesumat injuriam. Sane quoniam metropolitanae Arelatensium urbi vetus privilegium minime derogandum (0645A)est, ad quam primum ex hac sede Trophimus summus antistes, ex cujus fonte totae Galliae fidei rivulos acceperunt, directus est; idcirco quascumque paroecias in quibuslibet territoriis, etiam extra provincias suas, ut antiquitus habuit, intemerata auctoritate possideat. Ad cujus notitiam, si quid illic negotiorum emerserit, referri censemus, nisi magnitudo causae etiam nostrum requirat examen. Data XI kalendas Apriles (Anno 417, Martii 22) Honorio augusto XI et Constantio II consulibus.

1
EPISTOLA II. De causa Coelestii. Quid instaurato Romae Coelestii judicio gestum sit. Eum, nisi intra duos menses veniant qui praesentem redarguant, et aliter sentire probent quam professus sit, absolutum fore.
ZOSIMUS AURELIO et universis episcopis per Africam constitutis dilectissimis fratribus in Domino salutem.

:1.
Magnum pondus examinis magna desiderant, ut non sit rebus ipsis, quae geruntur, inferior libra judicii. His accedit apostolicae sedis auctoritas, cui in honorem beatissimi Petri patrum decreta peculiarem quamdam sanxere reverentiam. Orandum (0649C)igitur, et incessanter orandum, ut continua gratia perennique adjutorio Dei, ex hoc fonte in totum orbem pax fidei et catholicae societatis nullis nebulis interfuscata mittatur. Charitas enim, quae sicut scriptum est (I Joan. IV, 8), Deus est, perfecta plenitudinis (0650A)abundantia gratulatur: cum si quid vel suspicionis habuerit, fidei intentione sollicita vel in longum perducta contentio aut emendatione corrigitur.

2.
Coelestius presbyter nostro se ingessit examini, expetens ea quae de se apostolicae sedi aliter, quam oportuit, essent inculcata, purgari. Et licet multae occupationes majoribus vinculis ecclesiasticorum negotiorum curam nostram sollicitudinemque distraherent: tamen ne fraternitatis [Baron. paternitatis] vestrae de adventu ac discussione praedicti diutius penderet exspectatio, posthabitis omnibus, die cognitionis resedimus in sancti Clementis basilica, qui imbutus beati Petri apostoli disciplinis, tali magistro veteres emendasset errores, tantosque profectus habuisset, ut fidem quam didicerat et docuerat, (0650B)etiam martyrio consecraret: scilicet ut ad salutiferam castigationem tanti sacerdotis auctoritas praesenti cognitioni esset exemplo.

3.
Omnia igitur, quae prius fuerant acta, discussimus, sicut gestorum huic epistolae cohaerentium instructione discetis; et intromisso Coelestio, libellum ejus, quem dederat, fecimus recitari: nec hoc contenti, utrum haec, quae scripsisset, corde loqueretur, an labiis, saepenumero exploravimus; cum de occultis animorum solius Dei nostri possit esse judicium, cui non tantum cogitata, sed cogitanda etiam praesto sunt. Quid voces ejus contineant, compendiosius duximus a sanctitate vestra legendo cognosci.

4.
Unum sane movet nos, ut cum in praesenti ibi (0650C)Coelestium habueritis, nihil liquido judicatum sit. Ad litteras Herotis et Lazari priori relatione destinatas, equidem ob fervorem [Baron. hoc fervore] fidei, praefestinatum esse promptissimum est. Sed cum de his interrogaretur, asseruit nullum sibi de (0651A)talibus contentionibus umquam cum antedictis fuisse sermonem; nec ante sibi, quam de se scriberent, visu fuisse compertos; Lazarum sane in transitu cognitum; Herotem vero etiam satisfactione interposita; quod secus de ignoto et absente sensisset, cum gratia recessisse. Tam caduco ac nullo fundamine criminationis ignotae, procul dubio e re fuit, ut persona talium, quae tam ventosa et levis exstiterat, quaereretur, si saltem illis loci sui ratio vitaeque constaret, ut fides absentibus in absentes debuerit adhiberi, tantumque pondus in litteris eorum ut auctoritatem testimonii mererentur. Patuit hos inobservatis ordinationibus, plebe cleroque contradicente, ignotos, alienigenas, intra Gallias sacerdotia vindicasse, quibus se ipsi propria (0651B)abdicavere sententia; nosque, licet et alia, tamen eorum de se poenitudinem et confessionem secuti, sacerdotali eos loco et omni communione submovimus. Satis urget, causam a talibus processisse per litteras in absentis ejus accusationem, qui se praesens tuetur, qui exponit fidem, qui provocat accusantem.

5.
Numquam piguit in melius retorsisse judicium. (0652A)Adolescens et sancti Spiritus exsecutor qui Susannam, seniorum falsitate damnatam, invenit innocentem (Dan. XIII, 46). Reducitur a suppliciis casta per puerum, quae per grandaevos fingitur impudica. Non ergo omni, sicut cautum est, spiritui credendum est (I Joan. IV, 1): sed diu appensius examinandum est, praesertim de fide hominis, ubi status ejus et vita perpetua est. Nec Salomonem fefellit in puerperii rixa veritatis indago (III Reg. III, 23). Non enim statim duabus feminis inter se jurgantibus unum pignus induxit: sed ibi arbiter fide cunctabundus invenit, ubi verae pietatis intellexit affectum. Perquam rarum sit, ut longa et castigata cunctatio non ad veri cubile perveniat. Optimae mentis indicium est, prava difficilius credere. (0652B)Nam plerique, quorum de se bonae confessioni pigrius adhibetur fides, in illius erroris abruptum necessitate coguntur: et irremediabile vulnus efficitur, quod desperatur sanari.

6.
Unde in praesenti causa nihil praecox immaturumque censuimus, sed innotescere sanctitati vestrae super absoluta Coelestii fide nostrum examen: cui etiam prior libellus ab eo intra Africam [datus] (0653A)testimonio apud vos esse debuisset, ne inexploratis famaque jactatis tam facile crederetur. Quare intra secundum mensem aut veniant, qui praesentem redarguant aliter sentire, quam libellis et professione contexuit; aut nihil, post haec tam aperta et manifesta quae protulit, dubii sanctitas vestra resedisse cognoscat.

7.
Ipsum sane Coelestium, et quicumque in tempore ex diversis regionibus aderant sacerdotes admonui, has tendiculas quaestionum et inepta certamina, quae non aedificant, sed magis destruunt, ex illa curiositatis contagione profluere; dum unusquisque ingenio suo et intemperanti eloquentia suprascripta abutitur: cum in hoc etiam magnorum virorum nonnumquam cum ipsis auctoribus scripta (0653B)periclitentur post multam temporum seriem [Baron. temporis miseriam] interpretantis arbitrio: ut divine praedictum sit, ex multiloquio non vitari peccatum (Prov. X, 19); et sanctus David merito postularit circumstantiam labiis suis, orique custodiam (Psal. CXL, 3).

8.
Charitatem vestram tam apostolicae sedis auctoritate, quam mutua amoris affectione commoneo, ut jam ingenia vestra se sanctarum omnium Scripturarum, quae secundum traditionem patrum atque (0654A)majorum perceptae sunt, praeceptis observationibusque subjiciant. Quid illic non abundans? quid non Dei Spiritu et vocibus plenum sit? nisi libet unumquemque plus sibi credere, suoque de se uti judicio. Data . . . . (Anno Christi 417), Honorio augusto XI et Flavio Constantio consulibus.
EPISTOLA III. Pelagium missis litteris ac libello fidei, rursumque Coelestium sese purgasse, neque accusatoribus eorum tam sublestae fidei viris facile fuisse credendum; illos demum, cum damnanda damnarent, ac sequenda sequerentur, a catholica veritate aut Ecclesiae communione numquam excidisse.

ZOSIMUS episcopus AURELIO et universis episcopis per Africam constitutis, dilectissimis fratribus in (0654B)Domino salutem.

1.
Postquam a nobis Coelestius presbyter auditus est, et quid de fide sentiret evidenter expressit, eademque, quae in libello contulerat, repetitis crebro professionibus roboravit, de ejus nomine plenius ad dilectionem vestram scripta dixerimus.

2.
Ecce epistolam Hierosolymitani episcopi Praylii, qui in locum quondam sancti Joannis episcopus est ordinatus, accepimus, qui causae Pelagii enixius astipulator intervenit. Litteras quoque suas (0655A)idem Pelagius purgationem continentes abundantissime misit, quibus et professionis suae fidem, quid sequeretur, quidve damnaret, sine aliquo fuco, ut cessarent totius interpretationis insidiae, cumulavit. Harum recitatio publica fuit: omnia quidem paria, et eodem sensu sententiisque formata, quae Coelestius ante protulerat, continebant. Utinam ullus vestrum, dilectissimi fratres, recitationi litterarum interesse potuisset! Quod sanctorum virorum qui aderant gaudium fuit! quae admiratio singulorum! Vix fletu quidam se et lacrymis temperabant, tales etiam absolutae fidei infamari potuisse. Estne ullus locus, in quo Dei gratia vel adjutorium praetermissum sit? quod quisquis potest praeter eamdem vel mente concipere, nec ille illi supernae sententiae (0655B)subjectus, quae de sancto Spiritu lata est, quod neque hic, neque in futuro venia vel remissione donetur.(0656A)

3.
Video etiam hunc Pelagium, Herote et Lazaro scribentibus, infamari. Itane, fratres dilectissimi, ad aures vestras, qui sint isti turbines Ecclesiae vel procellae, nec opinione pervenit? Ita vero vos latuit vita horum atque damnatio? Sed quamquam specialis illos apostolicae sedis auctoritas omni communione submoverit, discite et in hac epistola, licet strictim, hominum mores. Vetus Lazaro consuetudo est innocentiam criminandi. Per multa concilia in sanctum Britium coepiscopum nostrum Turonicae civitatis diabolicus accusator inventus est (Vide epist. 4, n. 2). A Proculo Massiliensi in synodo Taurini oppidi sententiam calumniatoris excepit. Ab eodem Proculo fit post multos annos sacerdos, tyrannici judicii defensor, civitatis Aquensium: (0656B)cum contrairet addicta, in ipsum penetrale et sacerdotale solium sanguine innocentis pene (0657A)respersum irrupit. Stetitque in eo hactenus umbra sacerdotii, donec in tyranno ( Constantino ) imago staret Imperii: quo loco post internecionem patroni sponte se exuit, et propria cessione damnavit. De Herote vero omnia similia, idem tyrannus patronus, caedes, turbae, presbyterorum contradicentium vincula et custodiae, et totius civitatis addictio, similis poenitentia de abdicatione sacerdotii. Mirum est si isti laicum virum ad bonam frugem longa erga Deum servitute nitentem, falsis litteris percellere noluerunt, qui in fratres et coepiscopos tanta machinati sunt, qui tot tempestates ecclesiae reddiderunt. Non decet episcopalem auctoritatem, et praecipue prudentiam vestram, ad levium susurronum scripta pendere. Ecce Pelagius Coelestiusque apostolicae sedi in litteris suis et confessionibus suis (0657B)praesto sunt: ubi Heros, ubi Lazarus, erubescenda factis et tot damnationibus nomina? ubi illi adolescentes, id est Timasius et Jacobus, qui scripta quaedam, ut asserebatur? Vos conjicite, si qui talia in sede apostolica confitentur, illa quae de iisdem a pravis ac levibus auctoribus ac dubio rumore jactata sunt, oporteat credi.

4.
Amate pacem, diligite charitatem, studete concordiae. Nam scriptum est: Diliges proximum tuum (0658A)tamquam te ipsum (Matth. XIX, 19). Qui magis alter alteri proximi sumus, quam omnes qui in Christo unum esse debemus? Non omnis qui aures vestras ventus ingreditur, nuntius est veri: ideoque animo praesule et in excubiis constituto semper opus est, ne totum famae, totum testibus liceat. Recensete sacras litteras et divina tabularia: maximam partem falsi testes occupavere, ubi sanctorum aut accusationem aut pericula reperimus: maximam dico, immo totam, cum in ipsum Dominum nostrum Salvatorem totius mundi hostiam et pontificem salutarem falsi testes insurrexerunt [Garn. insurrexerint], qui se ejus blasphemiam audisse confingerent. Aestimate quid jam possit praeterire fallacia, quae in Deum fidei, immo in ipsam fidem ac veritatem, perjuriis impetum fecit.(0658B)

5.
Haec ideo scripsimus, ut de caetero, si qui absentes minusqe noti de quolibet talia ex libidine mentientur, fixi sint pedes vestri adversus arietem fraudulentiae. Unde et lucernam pedibus suis ac lumen semitis suis vir sanctus exorat (Psal. CXVIII, 105): scilicet ne inter fallaces tenebras sint caeca nobis et errabunda vestigia. Et in Evangelio: Numquid lex nostra judicat hominem, nisi ab ipso audierit prius, et cognoverit (Joan. VII, 51)? Etiam in veteri (0659A)Testamento: Non credes auditui vano, et non consenties cum iniquo fieri testis injustus (Exod. XXIII, sec. LXX). Et ne forte multitudini detrahentium ante examinationem judicii crederetur, addit dicens, Non eris cum pluribus in malitia, et non accipies per eos peccatum (Ibid.). Et iterum alibi: Prius quam interroges, ne vituperes quemquam: et cum interrogaveris, corripe juste (Eccli. XI, 7). Et iterum: Quae viderint oculi tui loquere (Prov. XXV, 8; sec. LXX). Et in Actibus Apostolorum adversus principes sacerdotum et seniores Judaeorum postulantes absentis Pauli apostoli damnationem, justissimam sententiam gentilis Festus tribunus protulit, quam convenit etiam nos in facie credentium objicere ad verecundiam, dicens, Non est consuetudo Romanis, damnare (0659B)aliquem hominem prius, quam is qui accusatur, praesentes habeat accusatores, locumque defendendi accipiat ad abluenda crimina (Act. XXV, 16). Si hanc igitur moderationem extra septum fidei nostrae positus tenuit contra sacerdotalem pudorem, indigna omnino credulitas absentibus in absentes. Quotus enim quisque immunis invenietur a vulnere, si ad omnem ferientis ictum, credulum pectus aperitur.

6.
Doceat nos terrena moderatio, quae saecularibus arbitriis et causis primum de ipsis judicibus eligendis repudiandisque sit, et quanta cunctatio; quot interpositae dilationes; quoties inhibita comperendinatio (V. Cod. Th. lib. II, tit. 6 et 7): etiam sub ipso fine certaminis ampliare judicia cum innocenti (0659C)reo (Ibid. lib. IX, tit. 36). Confugitur ad (0660A)mare et transmarina documenta, ut fides quae in praesenti plerumque arctioribus strangulatur angustiis, saltem eminus veniat. Haec omnia mentior, nisi in patrocinium tuendae innocentiae reperta sint. Tolerabilius est enim innocentem quemlibet tardius inveniri, quam cito pro nocente damnari.

7.
Grave fuit Lazaro et Heroti litterarum suarum pedissequos esse. An nesciebant, dilectionem vestram ad sedem apostolicam relaturam? Huc certo calumniae compendio navigassent. Ubi de episcopatu ambiendo agitur, maria terrasque lustrant, nec ulla suffragia praetermittunt. Ubi vero innocentium fama percellitur, otiosi et delicati sive accusatores sive testes (in utroque enim fallentibus nomen infame est), in cubilibus et lectulis suis litteris abutuntur; (0660B)et totam Africam, universumque tranquillum catholicae serenitatis innubilant ad libidines suas duae pestes. Ante tribunal Christi omnes stabimus: nemo illic abesse poterit, nec Domini, cujus immensitas omnibus locis ac rebus intervenit, declinare judicium.

8.
Si Deo nostro cordi fuit; propter oves perditas Verbum carnem fieri, et ex Domino formam servientis induere, ut diu interceptam redderet libertatem: sit vobis gaudium, eos quos falsi judices criminabantur, agnoscere a nostro corpore et catholica veritate numquam fuisse divulsos. Certe hoc, quod vestra exspectatio desiderabat, eluxit, ut damnanda damnarent, et sequenda sequerentur. Si paterfamilias reditu filii gratulabatur, qui mortuus fuerat, (0660C)et revixit; perierat, et inventus est (Lucae XV, 32); (0661A)et jubebat in usum ejus stolam mundam, hoc est insigne candidae mentis afferri, et vitulum saginatum; quantum haec uberior exsultatio est fidei, non mortuos esse, nec periisse, de quibus falsa vulgata sunt? Misimus igitur ad dilectionem vestram exemplaria scripturarum, quas Pelagius misit: quarum lectionem non ambigimus parituram esse vobis in Domino de absoluta ejus fide laetitiam. Data XI kal. Octobris (Septemb. 21).

EPISTOLA IV. De Urso et Tuentio episcopis illicite ordinatis, ut nusquam in Ecclesiae communione suscipiantur.

ZOSIMUS AURELIO et universis episcopis per Africam constitutis, universis episcopis per Gallias et septem provincias constitutis, universis episcopis (0661B)per Hispaniam constitutis, a pari.

1.
Cum adversus statuta patrum venitur, non tantum illorum prudentiae atque sententiae, qui in aevum victura sanxerunt, sed ipsi quodam modo fidei et catholicae disciplinae irrogatur injuria. Quid enim tam sanctum atque venerabile est, quam (0662A)penitus non exorbitare ab itinere majorum, quorum canonica statuta veluti quaedam fundamenta sunt ferendis fidei jacta ponderibus? Sed nihil minus ab Urso et Tuentio, quorum unus assidua sedis hujus medicina curatus, ad emendati erroris pervenire non potuit sanitatem; alter vero ante aliquot annos objecta criminatione submotus, sicut civium scripta testantur vel ingesta [Forte, ut gesta] docuerunt, etiam ab eo ipso gradum summi sacerdotis accepit, a quo fuerat ante damnatus. Caecus error in utroque, ut quod est potissimum in omnibus, nec velit aliorum de Tuentio, nec suam de Urso tenere sententiam.

2.
Sed fac ut honesti mores hominibus essent et probata suffragia: quid illud, quod praetermisso (0662B)fratre nostro Patroclo metropolitano episcopo Arelatensium civitatis, sine cujus auctoritate, juxta majorum canones, nulla penitus potuit ordinatio celebrari, tumultuose et turbide indebitis sacerdotia impinguntur? Nec saltem comprovinciales episcopi corrogantur, ut error velamento aliquo tegeretur: sed Lazarus, dudum in Taurinensi concilio gravis- (0663A)simorum episcoporum sententiis pro calumniatore damnatus, cum Britii innocentis episcopi vitam falsis objectionibus appetisset, post vero indebitum ab eodem Proculo, qui inter caeteros in synodo damnationis ejus assederat, sacerdotium consecutus, a quo se ipse vitae suae conscientia, datis litteris in abdicationem sui, sponte submovit. Re vera incongruum fuit, ut illicitum sacerdotio, omisso metropolitano, sua confessione spoliatus, sacerdotem pariter ordinaret. Et ne nihil non intempestive fieret, ne dies quidem legitimus ordinationis adsciscitur: scilicet ut quibus cuncta deerant, etiam legitimum tempus deesset. Quid his tot tantisque improba usurpatione posthabitis addi potest, nisi illud extremum, quod totum transcendit errorem, ut territoriis (0663B)indebitis, ad Arelatensium civitatem antiquitus pertinentibus, locarentur? Unum vitium si in causis talibus evenisset, apostolicae sedis auctoritas etiam caetera destruxisset. Hic multa concurrunt, improborum et damnatorum ordinatio, praetermissio metropolitani, necnon et provincialium sacerdotum, locorumque alienorum impudentissima usurpatio, nec saltem diei custodita solemnitas, et Lazarus in consortio illicitae ordinationis adscitus. Haec omnia apud nos gestis testimoniisque discussa sunt.(0664A)

3.
Atque utinam in Tuentio pravi tantum mores, non etiam Priscilliana superstitio patuisset! quae sedis hujus dudum humanitas et misericordia in hoc illi consulere voluit, ut emendatior de caetero permaneret. Quod beneficium sibi pene praeter exemplum praestitum si diligentius observare voluisset, erroris illum anteacti oportuit poenitere, non ita praecipiti impetu ad sacerdotium festinare, ut nec diei veterem solemnitatem, quae praecipue custodienda fuerat, observaret, nec indebito loco crederet abstinendum.

4.
Qua de re ad sanctitatem vestram et per totum orbem, ubicumque et in quacumque terrarum sonus catholicae religionis exiit, scripta direximus, fratres charissimi, ne Tuentium et Ursum in communione (0664B)Ecclesiae, in quocumque ecclesiastico gradu a qua in totum anathemati sunt, suscipiendos esse ducatis. Dicuntur enim circulatores esse, quod nos ex sententiis agnovimus in eorum damnatione sacerdotali auctoritate prolatis, quas in diversis regionibus exceperunt. Removendae sunt a sancto corpore putridae carnes, et a massa sanctificationis acidum exsecrandumque fermentum. De quibus plura scribere pudoris fuit, cum illis pudori non sit tanta fecisse.

5.
Jussimus autem praecipuam, sicuti semper habuit (0665A)metropolitanus episcopus Arelatensium (et caetera ut in epistola 1, capite 2).

6.
Omnes sane admonemus, ut quique finibus suis contenti sint: nam barbara et impia ista confusio est, aliena praesumere. De qua re ne ad nos, et reliquum capitis 3 mox dictae epistolae. Data sub die X kalendas Octobris (Anno 417, Septemb. 22) Honorio augusto XI et Constantio II consulibus.

EPISTOLA V. Ut metropolitanus Arelatensis in provincia Viennensi et in utraque Narbonensi ordinandorum episcoporum habeat potestatem
ZOSIMUS episcopis provinciae Viennensis et Narbonensis secundae, a pari.

Multa contra veterem formam Proculus usurpasse detectus est in ordinationibus nonnullorum indebite celebrandis, quas proxime numerosa cognitione discussimus: licet ipse diu exspectatus, fastidiose ferens sibi inducias attributas, convenire dissimulet. Attamen illa praesumptio nos admodum movit, quod in synodo Taurinensi, cum longe aliud ageretur, in apostolicae sedis injuriam subripiendum putavit, ut sibi concilii illius emendicata praestaret obreptio ordinandorum sacerdotum veluti metropolitano in Narbonensi secunda provincia potestatem (Taurin. concil. c. 1 et 2). Et ne solus, impudenter indebita postulando, (0666A)huic sedi videretur intulisse convicium, socium sibi Simplicium Viennensis civitatis ascivit, qui non dissimili impudentia postularet, ut sibi quoque in Viennensium provincia creandorum sacerdotum permitteretur arbitrium. Indecens ausus, et in ipso vestibulo resecandus, hoc ab episcopis ob certas causas concilium agitantibus extorquere, quod contra statuta patrum et sancti Trophimi reverentiam, qui primus metropolitanus Arelatensis civitatis ex hac sede directus est, concedere, vel mutare ne hujus quidem sedis possit auctoritas. Apud nos enim (25, quaest. I, c. 7; Ivo p. IV, c. 226) inconvulsis radicibus vivit antiquitas, cui decreta Patrum sanxere reverentiam. Et quia redire in ordinem suum intermissa praecipimus, fratres charissimi, metropolitanus (0666B)Arelatensis civitatis episcopus jam inde a Trophimo ordinationis seriem temporibus roboratam inviolabili in utraque Narbonensi et Viennensi auctoritate possideat. Data III kalendas Octobris, Honorio augusto XI et Constantio II consulibus.

EPISTOLA VI. Hilarium nullo niti jure ad ordinandos in prima Narbonensi episcopos, ac ne quid inde sibi usurpet.

ZOSIMUS HILARIO episcopo Narbonensis primae provinciae.

1.
Mirati admodum sumus, dum nobis studiosius (0667A)requirentibus relatio tua de ordinandis in provincia Narbonensi prima sacerdotibus legeretur, quod dum assertioni et desideriis tuis cupis esse consultum, praetermissa veri fide, relationem tuam sub honestatis specie colorasti, asserens in aliena provincia ab alio non debere fieri sacerdotes: cum utique debueris, non quid tibi rectum videretur, sed quid habuerit antiqua consuetudo, suggerere. Ideoque vacuato eo quod obtinuisse a sede apostolica subreptitie comprobaris, quia satis constitit Arelatensis ecclesiae sacerdoti prisca id institutione concessum, ut non solum in provincia Viennensi, sed etiam per duas Narbonenses, episcopos faciat. Nam sanctae memoriae Trophimus sacerdos, quondam ad Arelatensem urbem ab apostolica sede transmissus, ad (0667B)illas regiones et tanti nominis reverentiam primus exhibuit, et in alias non immerito ea quam acceperat auctoritate transfudit; adque hanc ordinandi consuetudinem, et pontificatum loci illius quem obtinuerat primus et justus, custoditum usque in proximum tempus, gestis apud nos habitis, multorum consacerdotum testimoniis approbatur.

2.
Ergo licet sola, quae in sede apostolica habita sunt, potuissent gesta sufficere; tamen etiam hac te auctoritate constringimus, ut praesumptioni tuae, quam extulisse contra veterem consuetudinem videbaris, modum noveris justae praescriptionis indictum, neque aestimes tibi ulterius pontificatum de ordinandis sacerdotibus vindicandum: cum hoc videas Arelatensis episcopo civitatis et per apostolicam sedem, (0667C)et per sancti Trophimi reverentiam, et per veterem consuetudinem, et nostra recenti evidentissima definitione (0668A)deferri. Si quid contra haec, frater charissime, quae a nobis sunt sub Dei judicio statuta, tentaveris: non solum quos faciendos credideris, episcopatum obtinere non possint, sed etiam ipse catholica communione discretus, sero de illicitis praesumptionibus ingemiscas. Data VI kalendas Octobris (Anno 417, Septem. 26) Honorio augusto XI et Constantio II consulibus.

EPISTOLA VII. Metropolitani dignitas a Proculo usurpata, Patroclo asseritur. Ipsius est cuivis de Galliae clero formatas dare. Ordinationes praecipites ac per saltum vetantur.
ZOSIMUS PATROCLO episcopo Arelatensi.

1.
Quid de Proculi damnatione censuerim, tenet conscientia tua, cum meo inferesses examini: nec (0668B)te gestorum nostrorum auctoritas latet vel scriptorum quae de ipsius damnatione per terrarum diversa direximus. Unde metropolitani in te dignitatem atque personam etiam apostolicae sedis auctoritate considera: in quem furtive locum per indebita a synodo Proculus usurpatum irrepserat. Quicumque igitur ex Gallicanis unde unde regionibus veniunt sub quovis ecclesiastico nomine vel gradu, formatas per te commoniti ad nos mittendas esse cognoscant: alioquin sibi imputabunt, si inefficaciter, hac solemnitate postposita, te inconsulto ad nos venire tentaverint: quod ab episcopis usque ad ultimum ecclesiasticorum gradum observari conveniet, frater charissime.

2.
Et quia nonnulli ex quacumque militia se ad (0668C)Ecclesiam conferentes (V. epist. 9, n. 1), statim saltu quodam summatem locum religionis affectant, (0669A)qui gradatim per ecclesiastica stipendia venientibus explorata solet discussione differri: idcirco quoniam in nonnullis factum infirmare non possumus, si qui jam ordinati sunt, in eo gradu, ad quem saltu subito pervenerunt, perdurare debebunt. Si enim Apostolus neophytum sacerdotio non statim cumulari jubet (I Tim. III, 6), et hoc idem canonum statuta sanxerunt (Nicaen. can. 2); hoc addimus nostra sententia, ut quisquis de caetero vel summo sacerdotio, vel presbyterii gradu vel diaconatus crediderit cumulandum, sciat et se gradus sui subire jacturam, nec in illum valitura esse quae contulit: ut saltem ab ordinatione praecipiti metus iste summoveat, quos examinata discussio coercere debuisset. Scripta nostra in omnium facies notitiam pervenire; ut ne hoc (0669B)quidem ipsum tibi, quod omnibus interdictum est, licere cognoscas. Data VI kalendas Octobris (Die 29 Sept. ann. 417) Honorio XI et Constantio II consulibus.

EPISTOLA VIII. SEU LIBELLUS PAULINI DIACONI ADVERSUS COELESTIUM ZOSIMO EPISCOPO DATUS. Quod Zosimus Coelestii haeresim condemnarit, ejusdemque adversum se calumniam respuerit, ac demum suam ipsius approbarit fidem, gratulatur; et cur Romam non adeat, exponit. (Hanc epistolam legere est inter opera Paulini, ubi eam videsis infra.)

EPISTOLA IX. I. Quod monachi vel laici nisi per gradus ecclesiasticos non debeant ad summum sacerdotium pervenire. -- II. Quod si quis interdicta despexerit, gradus superioris periculo subjacebit. --III. Quae in singulis cleri gradibus tempora sint praefixa.
ZOSIMUS Hesychio episcopo Salonitano.

CAP. I.

1.
Exigit dilectio tua praeceptum apostolicae sedis, in quo Patrum decreta consentiunt, et significas nonnullos ex monachorum populari coetu, quorum solitudo quavis frequentia major est, sed et laicos ad sacerdotium festinare. Hoc autem (Ivo p. 5, c. 102) specialiter et sub praedecessoribus nostris, et nuper a nobis interdictum constat, litteris ad Gallias Hispaniasque transmissis, in quibus regionibus familiaris est ista praesumptio, quamvis nec Africa super hac admonitione nostra habeatur aliena, ne quis (Dist. 36, c. 2, et dist. 59, c. 1) penitus (0670B)contra patrum praecepta, qui ecclesiasticis disciplinis per ordinem non fuisset imbutus, et temporis approbatione divinis stipendiis eruditus, nequaquam ad summum Ecclesiae sacerdotium aspirare praesumeret: et non solum in eo ambitio inefficax haberetur, verum etiam in ordinatores ejus, ut carerent eo ordine, quem sine ordine contra praecepta Patrum crediderant praesumendum. Unde miramur ad dilectionem tuam statuta apostolicae sedis non fuisse perlata. Laudamus igitur constantiam propositi tui, frater charissime, nec aliud de pontificii tui vetere censura auctoritatis genus exspectandum fuit, quam ut talibus ambitionibus, pro praeceptis Patrum, in procinctu fidei constitutus occurreres.

2.
Igitur si quid auctoritati tuae, quod nos non opinamur, aestimas defuisse, supplemus. Obsiste (0671A)talibus ordinationibus, obsiste superbiae et arrogantiae venienti. Tecum faciunt praecepta Patrum, tecum apostolicae sedis auctoritas. Si enim officia saecularia principem locum, non vestibulum actionis ingressis, sed per plurimos gradus examinato temporibus deferunt: quis ille tam arrogans, tam impudens invenitur, ut in coelesti militia, quae pensius ponderanda est, et sicut aurum repetitis ignibus exploranda, statim dux esse desideret, cum tyro ante non fuerit, et prius velit docere, quam discere? Assuescat in Domini castris, in lectorum primitus gradu divini rudimenta [Merl. rudimentis] servitii: necilli vile sit exorcistam, acolythum, subdiaconum, diaconum per ordinem fieri: nec hoc saltu, sed statutis majorum ordinatione temporibus. Jam vero (0671B)ad presbyterii fastigium talis accedat, ut et nomen aetas impleat, et meritum probitatis stipendia anteacta testentur. Jure inde summi pontificis locum sperare debebit.

3.
Facit hoc nimia remissio consacerdotum nostrorum, qui pompam multitudinis quaerunt, et putant ex hac turba aliquid sibi dignitatis acquiri. Hinc passim numerosa popularitas etiam his locis, ubi solitudo est, talium reperitur, dum paroecias extendi (0672A)cupiunt, aud quibus aliud praestare non possunt, divinos ordines largiuntur. Quod oportet districti semper esse judicii. Rarum est enim omne quod magnum est.

CAP. II.

4.
Proinde nos, ne quid meritis dilectionis tuae derogaremus, ad te potissimum scripta direximus, quae in omnium fratrum et coepiscoporum nostrorum facies ire notitiam, non tantum eorum qui in ea provincia sunt, sed etiam qui vicinis dilectioni tuae provinciis adjunguntur. Sciet quisquis hoc postposita Patrum et apostolicae sedis auctoritate neglexerit, a nobis districtius vindicandum; ut loci sui minime dubitet sibi non constare rationem, si hoc putat, post tot prohibitiones, impune tentari. Contumeliae enim studio fit, quidquid interdictum (0672B)toties usurpatur (Nicolaus I, epist. al. 40, n. 4).

CAP. III.

5.
Haec autem (Dist. 77, c. 2; Rabanus de instit. cleric. lib. I, c. 13) singulis gradibus observanda sunt tempora. Si ab infantia ecclesiasticis ministeriis nomen dederit, inter lectores usque ad vicesimum aetatis annum continuata observatione perduret. Si major jam et grandaevus accesserit, ita tamen, ut post baptismum statim, si divinae (0673A)militiae desiderat mancipari, sive inter lectores, sive inter exorcistas quinquennio teneatur: exinde acolythus vel subdiaconus quatuor annis; et sic ad benedictionem diaconatus, si meretur, accedat; in quo ordine quinque annis, si inculpate se gesserit, haerere debebit. Exinde suffragantibus stipendiis, per tot gradus datis propriae fidei documentis, presbyterii sacerdotium poterit promereri. De quo loco, si eo illum exactior ad bonos mores vita produxerit, summum pontificatum sperare debebit. Hac tamen lege servata, ut neque digamus, neque poenitens, ad hos gradus possit admitti. Sane, ut etiam defensores ecclesiae, qui ex laicis fiunt, supra dicta observatione teneantur, si meruerint esse in ordine clericatus. Data IX kalendas Martias (Anno 418, Februar. 21) DD. NN. Honorio XII et Theodosio VIII augustis consulibus.

EPISTOLA X. Adversus Proculi ausus et illicitas ordinationes.

ZOSIMUS PATROCLO episcopo Arelatensi.

Cum et in praesenti cognoveris, et frequentibus a nobis litteris ipse sis monitus, ut auctoritate metropolitani, quam tibi apostolicae sedis pronuntiatione firmavimus, Proculi ausibus conatibusque illis, quibus adhuc se putat aliqua posse turbare, hujus rei oppressu (0674A)occurreres, renitens rigore censuraque, quam pro regularum confirmatione susceperas, quippe cum et tibi nostrum delegatum nosses officium, et illum scires esse damnatum: miror quid post ista Proculo liceat, aut vacet illa, quae consueverat, aut pejora committere. Cur non putat unde istam habeas potestatem tuam, frater charissime, ut censuerimus, censeamusque, quicumque ex illis ad nostras regiones veniunt, sine tua non suscipiendos esse formata, nec probandum quem non in provincia positus ipse probaveris? Post istam esse delegationem ad nos rumor advenit, Proculum quasi consuetis ludere et uti moribus suis, junxisse sibi quosdam idoneos turbationibus homines, et post illa quae illi interdiximus ordinasse. Sed sciant quibus hanc epistolam (0674B)volumus in notitiam pervenire, suscipi se nullatenus posse, qui aut contra regulas repente, aut postquam illi interdiximus, sunt ordinati. Data III nonas Martias (Ann. 418, Martii 5), Honorio XII et Theodosio VIII augustis consulibus.

EPISTOLA XI. Patroclo commissum esse, ut Proculi loco alium episcopum accipiant.

ZOSIMUS clero, ordini, et plebi consistenti Massiliae.

Non miror Proculum in consueta adhuc fronte durare, (0675A)et oblitum penitus pudoris quotidie digna damnatione committere, nec aliquando desistere, ut toties commonitus prohibitusque non cesset. Ecce coetum vestrae dilectionis sua, qua sola notus est, turbatione confundit: nec Ecclesiam patitur esse concordem, cum suis id agat semper officiis, quatenus aggerens postrema prioribus, malum aliquod, quod ante commiserat, in pejus emendet. Cum ipse jam non sit episcopus, episcopos facit, et humanus largitor aliis se dicit posse praestare, quod datum sibi aliquando immerito tenere non potuit. Addens sibi jungitque inquietae mentis homines, et qui soli possunt favere damnato, per quos quaecumque turbarum studiosus cogitat, hac sua fidens societate conficiat. Sed habeo, fratres charissimi, vestri curam, (0675B)moleste ferens quidquid ille quotidianis ausibus facit, id vos, Christianum populum, et qui in nostra charitate persistat, posse perferre, nec ejus obviare factis, aut repugnare conatibus. Idcirco curam vestri licet et prioribus commiserim litteris vestrae metropolitano provinciae fratri et coepiscopo nostro Patroclo, tamen iterum committo: ut ipsius tuti consilio et pro disciplinarum ratione formati, ejus obtemperantes nutibus, dignum possitis accipere sacerdotem. Data III nonas Martias (Ann. 418, Febr. 5), Honorio XII et Theodosio VIII augustis consulibus.

EPISTOLA XII. Zosimus auctoritate sedis suae pluribus explicata, certiores Afros facit, se non omnem, ut ipsis visum est, Coelestii verbis fidem commodasse, aut ea immutasse quae de illo a decessore suo statuta sunt.

ZOSIMUS AURELIO ac caeteris, qui in concilio Carthaginensi adfuerunt, dilectissimis fratribus in Domino salutem.(0676A)

1.
Quamvis Patrum traditio apostolicae sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de ejus judicio disceptare nullus auderet, idque per canones semper regulasque [ Supple, eadem sedes] servaverit, et currens adhuc suis legibus ecclesiastica disciplina Petri nomini, a quo ipsa quoque descendit, reverentiam quam debet exsolvat: tantam enim huic Apostolo canonica antiquitas per sententias omnium voluit esse potentiam, ex ipsa quoque Christi Dei nostri promissione, ut et ligata solveret, et soluta vinciret (Matth. XVI, 19); par potestatis data conditio in eos, qui sedis haereditatem, ipso annuente, meruissent: habet (0676B)enim ipse, cum omnium Ecclesiarum, tum hujus maxime ubi sederat, curam; nec patitur aliquid privilegii aut aliqua titubare aura sententiae, cui ipsa sui nominis firma et nullis hebetata motibus constituit fundamenta, et quae sine suo periculo temere nullus incessat: cum ergo tantae auctoritatis Petrus caput sit, et sequentia omnium majorum studia firmaverit, ut tam humanis quam divinis legibus et disciplinis omnibus firmetur Romana Ecclesia, cujus locum nos regere, ipsius quoque potestatem nominis obtinere non latet vos, sed nostis, fratres charissimi, et, quemadmodum sacerdotes, scire debetis: tamen cum tantum nobis esset auctoritatis, ut nullus de nostra possit retractare sententia; nihil egimus, quod non ad vestram notitiam nostris ultro (0676C)litteris referremus; dantes haec fraternitati, ut in (0677A)commune consulentes, non quia quid deberet fieri nesciremus, aut faceremus aliquid, quod contra utilitatem Ecclesiae veniens displiceret; sed pariter vobiscum voluimus habere tractatum de illo (Scil. Coelestio) qui apud vos, sicut ipsi per litteras dicitis, fuerat accusatus; et ad nostram, qui se assereret innocentem, non refugiens judicium ex appellatione pristina, venerit sedem; accusatores suos ultro deposcens, et quae in se crimina per rumorem falso dicebat illata condemnans. Omnem ejus petitionem prioribus litteris, quas vobis misimus, putavimus ac novimus explicatam; satisque illis scriptis, quae ad illa rescripseratis, credidimus esse responsum.

2.
Sed post missae per Marcellinum subdiaconum (0677B)vestrum epistolae omne volumen volvimus: quo aliquando perlecto, ita totum litterarum comprehendistis textum, quasi nos Coelestio commodaverimus in omnibus fidem, verbisque ejus non discussis, ad omnem, ut ita dicam, syllabam praebuerimus assensum. Numquam temere quae sunt diu tractanda sinuntur; nec sine magna deliberatione statuendum (0678A)est, quod summo debet disceptari judicio. Idcirco noverit vestra fraternitas, nihil nos post illas quas superius vel litteras vestras accepimus immutasse, sed in eodem cuncta reliquisse statu, in quo dudum (Scil. sub Innocentio) fuerant, eum hoc nostris litteris vestrae indicavimus sanctitati, ut illa quae a vobis ad nos missa erat, obtestatio servaretur. Subscripsi. Bene valete. Data XII kalend. April. (Ann. 418, Martii 21), Honorio augusto XII consule. Accepta tertio kalendas Maias (April. 29).

EPISTOLA XIII. SEU HONORII CONSTITUTIO AD AGRICOLAM PRAEFECTUM. Ut septem provinciarum concilium singulis annis Arelate habeatur.
(0678B)(Cum ad doctrinam Pelagianam spectet haec epistola, eam melius est collocari inter monumenta ad haeresim pertinentia, quae summe in uno ex inferioribus hujus saeculi tomis colligemus.)

EPISTOLA XIV. SEU COMMONITORIUM ZOSIMI PAPAE PRESBYTERIS ET DIACONIBUS SUIS RAVENNAE CONSTITUTIS. De presbyteris quibusdam rebellibus, et iis qui se eorum societati adjunxerant.

Ex relatione fratris nostri Archidami presbyteri, qualiter suscepti sitis vel quid egeritis, cognovimus, vel qualiter illi suscepti sunt, qui contra canones adversum nos ad Comitatum, nescio qua audentes temeritate, ire voluerunt. Ad quos haec, quae nunc misimus, olim scripta feceramus, eorum quas injuriose miserant respondentes epistolis (Sardicen. conc. c. 8, 9, 10). Sed quoniam non potuerunt rei in sua, hoc est, in nostra ecclesia Romana, cum nostris compresbyteris commorari, has ad vos illis tradendas litteras destinavimus, in quibus decreto nostro sanximus, memoratos perturbatores omnium ab apostolicae nostrae sedis communione alienos fuisse, atque nostra subscriptione prolatam sententiam (0679B)suscepisse. Illos etiam, qui effrenato huic facto consilioque assensum commodare voluerunt, vestrae (0680A)charitatis est aestimare qualiter habeantur. Quibus hoc objicere vos debetis, quod juxta canonum praecepta fortiter incurrere, et qualiter presbyteros non decebat, rebelles exstitere. Vos autem monemus in speculis esse debere, ne quo eorum prorumpat audacia, quos anathematizatos scit sancta et apostolica Ecclesia. De his vero, qui eorum se societati junxerunt, quid agere debeamus, cum reversi fueritis, consilio meliori tractabimus. ( Et alia manu: ) Data quinto nonas Octobris (Octob. 3, ann. 418), Honorio XII et Theodosio VIII augustis consulibus.

EPISTOLA XV. SEU COMMONITORIUM ZOSIMI PAPAE AD LEGATOS SUOS.
De appellatinibus episcoporum ad Romanae Ecclesiae sacerdotem. --II. De tractandis presbyterum et diacorum causis apud finitimos episcopos, si a suis excommunicati fuerint.

Fratri FAUSTINO et filiis PHILIPPO et ASELLO presbyteris ZOSIMUS episcopus.(0681A)

1.
Vobis commissa negotia non latent. Vos ita ut nostra, immo quia nostra ibi in vobis praesentia est, cuncta peragite; maxime cum et hoc nostrum possitis habere mandatum, et verba canonum, quae in pleniorem firmitatem huic Commonitorio inseruimus. Ita enim dixerunt, dilectissimi fratres, in concilio Nicaeno, cum de episcoporum appellatione decernerent: « Placuit autem, ut si episcopus accusatus fuerit, et judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et de gradu suo dejecerint eum, et appellasse videatur, et confugerit ad beatissimum ecclesiae Romanae episcopum, et voluerit audiri, et justum putaverit ut renovetur examen; scribere his episcopis (0681B)dignetur, qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnia requirant, et juxta fidem veritatis definiant. Quod si is qui rogat causam suam iterum audiri, deprecatione sua moverit episcopum Romanum, ut e latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi Romani quid velit et quid existimet. Et si decreverit mittendos esse qui praesentes cum episcopis judicent, habentes auctoritatem ejus a quo destinati sunt, erit in suo arbitrio. Si vero crediderit sufficere episcopos, ut negotio terminum imponant, faciet quod sapientissimo consilio suo judicaverit. » (Sardic. concil. c. 7).
(0682A)
:2.
De appellationibus autem clericorum, id est minoris loci, quid acturi sitis, est ipsius synodi certa responsio. De qua re quid acturi sitis, credidimus inserendum: quod taliter dictum est. Hosius episcopus dixit: « Quid me adhuc movet, reticere non debeo. Si episcopus quis forte iracundus, quod esse non debet, cito aut aspere commoveatur adversus presbyterum sive diaconum suum, et exterminare eum de ecclesia voluerit, providendum est ne innocens damnetur aut perdat communionem. Habeat potestatem ejectus, ut finitimos interpellet, causa ejus audiatur et diligentius tractetur; quia non oportet negare ei audientiam petenti: et ille episcopus, qui juste aut injuste eum rejecit, patienter accipiat, ut negotium discutiatur, ut aut probetur ejus (0682B)aut emendetur sententia, etc. » (Sardic. concil. c. 17).
:3.
( His adjectum erat quartum caput ), de Urbano episcopo excommunicando, vel etiam Romae vocando, nisi ea, quae videbantur corrigenda, corrigeret (Bonifac. I, epist. I, n. 2).

EPISTOLA XVI. De spretis judiciorum regulis, adeo ut sacerdotes praesentibus laicis judicentur, et accusato imponatur necessitas adversarium suum quaerendi et ad judicium deducendi.

ZOSIMUS episcopis per Byzacium constitutis dilectissimis fratribus in Domino salutem.(0683A)

1.
Miror vos nullam reverentiam nostri nominis praestare fastigio, nec honorem episcopatui talem deferre, qualis debet ab iis [ Forte, debet iis] servari, quorum hic honor est. Judicaturi laici de episcopis sedent, et hoc vestrum dicitis esse concilium, ubi non sacerdos laicum, sed laicus permissione vestra judicaturus interest sacerdotem. Non enim sibi poterit, quamvis honoratus fuerit, laicus tantum de quovis honore blandiri, ut merito interfuisse videretur, quod erat constitutum ecclesiasticum. Adde quod telonariorum sive temonariorum etiam nomen inseritur, et judicium in episcopum ab hac congregatione (0684A)collegitur. Sedent publicani homines, et auditur episcopus, et talibus quid fas non est facientibus vobis auditur. Illud quoque quis non rideat, immo non doleat; cum taliter ecclesiasticam videat regulam titubare, et vigorem canonum ad hoc esse dejectum? Quando hoc et ubi factum docetur? exemplum quae aetas meminit, quis sacerdos audivit? cum fuerint innumeri, qui, amplissimis abdicatis honoribus, ita potentiam refutaverint saecularem, ut vel minimi nominis clerici malueriat sustinere, nec aliquid prioris dignitatis ambitu judicari, et cede judicibus vera et certa praescriptio. Quid vultis de consensu judicem laicorum? vel clerici, qui hoc solum nomen sine pristinas ne saecularitates gloria erubescit (0685A)audite. Quid vobis, certe indulgete si dicam, cum judicaturi cum talibus considetis?

2.
Illud autem non nobis praetermittendum videtur, praesertim cum hoc nulla acerbitas fecerit judiciorum, nullus ordo meminerit, ut quaerendi adversarium suum alicui necessitas imponatur, et ad judicium deducendi; cum ille ultro se debet inferre (0686A)qui arguit. Unde hoc invicem scriptum ad vestram transmisimus charitatem per fratrem et coepiscopum nostrum Numunianum. Bene valete, fratres, et ad latus: XVI kalendas Decembris (Anno 418, Novemb. 16), Honorio XII et Theodosio VIII consulibus augustis.


MONITUM IN EPISTOLAM SEQUENTEM. 

1. E veteri Arelatensis ecclesiae codice, qui nunc in Colbertina bibliotheca asservatur, a Baronio primum in annalibus, ac deinde a Jac. Sirmondo inter concilia Galliae vulgata est haec epistola. Exstat et in altero laudatae bibliothecae non minus vetusto exemplari. Ad utriusque discrimen primum Arel., alterum Colb., nuncupamus. Tertium vero nobis suppeditavit bibliotheca Regia codicem not. 3989 duobus praedictis antiquiorem, in quo praemittitur factum (seu edictum) ad virum illustrem Agricolam praefectum Galliarum Augustorum Honorii et Theodosii, infra suo loco edendum, ac deinde sequuntur plures Zosimi aliorumque Romanorum pontificum ad Pelagium usque epistolae, praesertim in Arelatensis Ecclesiae gratiam conscriptae. Praeterea in Morbacensis monasterii exemplari, compilationem canonum ab annis circiter 800 scriptam continente, duo posteriora epistolae hujus capita reperimus Zosimo nostro adscripta. In eodem tamen ms. offendimus ejusdem caput 1 nomine inscriptum Silvestri papae, velut Reticio Augustodunensi episcopo per Gallias ac septem provincias privilegium largientis, idque regionis hujus praesulibus significantis. Exhibet quoque vulgata Floriacensis bibliotheca idem caput nomine item Silvestri papae insignitum, quo idem privilegium Paschasio Viennensi conceditur. Hujus autem scripti, quod in Appendicem rejiciendum duximus, falsitatem loco suo probaturi sumus. Neque igitur haec scriptio, sicut nec falsa codicis Morbacensis citatio, epistolae sequentis officiunt veritati. Hinc tantum conficitur ecclesias, quae aliquod sibi jus in alias arrogare voluerunt, privilegio ad epistolae hujus imitationem concinnato illud obfirmare contendisse. 2. Epistolae sequentis veritatem non modo probat veterum codicum auctoritas, sed et historica veritas confirmat. Certe episcoporum Arelatensis provinciae ad Leonem papam preces apud ipsum Leonem epist. 40 nemo queat legere, quin epistolam istam plane ab illis indicari, et ex ejus verbis preces illorum expressas esse non statim agnoscat. Similiter omnes sive antecedentium sive subsequentium Romanorum pontificum quae ad Arelatensem ecclesiam attinent epistolae, ita inter se cohaerent, ut qui unam admiserit, vix ullam rejicere deinde valeat. Quocirca Joan. Morinus Eccl. exercit. 24 Scaligerum merito ridet, quod epist. 348, et hanc epistolam, et alias Arelatensis sedis gratia scriptas Zosimo indignas ac supposititias judicarit. Quae autem adversus illas objiciuntur, Pasch. Quesnellus ad calcem operum Leonis dissert. 5, part. I, cap. 6, diluit. Demum Francofordiense concilium anno 794 habitum, Carolo Magno praesente, can. 8 illarum haud obscure meminit, ubi habet: « De altercatione Ursionis Viennensis episcopi lectae sunt epistolae beati Gregorii, Zosimi, Leonis et Symmachi, quae definierunt, etc. » 3. An Zosimus Arelatensi episcopo nihil hac epistola novi tribuerit, jure disceptetur. Censet quidem Pasch. Quesnellus loco laudato in eo etiam, quod cap. I de formata praecipitur, nihil ei tributum esse, nisi quod jam a Cypriani aevo habuerit. Sed quod ea de re ex epistola 1, ad Stephanum I papam, patere ait, nobis prorsus latere ultro fatemur: in ea enim epistola nullus occurrit de formatis sermo. Immo si canones consulamus, quos Siricius ad Gallos episcopos misit, Zosimum in eo, quod formatas quibusvis clericis ab Arelatensi episcopo tradendas esse decernit, de jure communi in Galliis recepto derogasse non ambigemus. Ubi enim observat Siricius (Epist. 10, n. 17) clericum quemlibet, « sine litteris episcopi sui vel formata in aliena ecclesia non posse ministrare, » clericos alio pergentes litteras seu formatam episcopi sui, non Arelatensis, accipere consuevisse satis aperte indicat. Ad Metropolitani quidem jus hoc pertinuisse non negaverim, ut ei subjecti episcopi aliquod iter procul ab Ecclesiis suis suscipientes formatam ab ipso acciperent. Quamobrem concilium Carthaginense anno 397 celebratum constituit, « ut nullus episcoporum naviget sine formata primatis » (Cod. can. Eccl. Afr., c. 56). Neque vero opus est moneamus, primates cujusque provinciae in Africa vicem gessisse metropolitanorum. At singulos episcopos clericis suis formatas illas tradidisse vel ex eo patet, quod alterum Carthaginense concilium anno 407 decrevit: « Formatas autem, quae a primatibus (tribuuntur episcopis) vel a quibuscumque episcopis propriis clericis dantur, habeant diem Paschae » (Ibid. c. 106). Sanxit quoque Laodicenum concilium can. 40 secundum interpretationem in Codice Quesnelli cap. 58 vulgatam: « Non oportet ministrum altaris, vel etiam laicum, sine canonicis litteris, id est formata, aliquo proficisci; » ac deinde can. 41 hanc formatam a proprio episcopo accipiendam esse docet his verbis: « Non oportet altaris ministrum vel quemlibet praeter jussionem episcopi ad peregrina proficisci. » Immo concilium Antiochenum cum can. 7. secundum mox laudatum interpretem praecipiat, « nullum peregrinorum clericorum absque formata suscipi oportere, neque presbyteros ad regiones longinquas formatas, id est epistolas dare; addit tamen can. 8: « Vicario vero episcopi, qui a Graecis chorepiscopus dicitur, formatas facere liceat. » Unde ante Zosimi tempora cum in Oriente, tum in Occidente, usu receptum fuisse liquet, ut praedictas formatas clerici ab episcopis suis peterent, et episcopi a metropolitanis: adeoque Zosimus novi aliquid tribuit Arelatensi episcopo, cum episcopos et clericos quoscumque formatas ab eo accipere voluit. ↑

1 MONITUM. IN DUAS EPISTOLAS SUBSEQUENTES. 

1. Ambas primus Baronius ad annum 417 e veteris codicis Vaticani fide cum suis naevis in lucem emisit. Naevos illos repurgare nisus est Joannes Garnerius, sed ea libertate, quam nobis licitam non existimamus. Interdum tamen felix fuit illius labor, ubi a criticae regulis minus recedit. Capelli censura, qua eas adulterinas putat, eruditorum omnium judicio merito rejicitur. Harum prima primis secundae verbis, sicut et haec altera aperte indicatur istis Marii Mercatoris in commonitorio dictis: « Coelestius ad urbem Romanam sub sanctae memoriae Zosimo episcopo tota festinatione perrexit. Ubi actis quorum exemplaria habemus interrogatus, cum ab illo cognitore aliquatenus tentaretur, crebris responsionibus et prosecutionibus suis spem praeseminavit, condemnare se illa capitula, de quibus apud Carthaginem fuerat accusatus, promittens. Id enim et instantius jubebatur, ab eoque vehementius ut id faceret exspectabatur: atque ob hoc ipsum nonnulla illius sancti sacerdotis humanitate dignus est habitus. Et sic epistolam quamdam benignitatis plenam ad Afros episcopos meruit, qua ille abusus est, et adhuc abutitur ad multorum ignorantum deceptionem. » De utraque vero Augustinus libris contra duas epistolas Pelagianorum ad Bonifacium et de Peccato originali, ut mox visuri sumus, non minus diserte loquitur. Manifesta quoque sunt haec Facundi lib. VII, c. 3, p. 277, de ambabus verba: « Invenient postremo B. Zosimum apostolicae sedis antistitem, contra S. Innocentii decessoris sui sententiam, qui primus Pelagianam haeresim condemnavit, fidem ipsius Pelagii ejusque complicis Coelestii, quem in ecclesia Carthaginensi convictum, atque appellantem apostolicam sedem, et ipse gestis discusserat, tamquam veram et catholicam laudantem, insuper etiam Africanos culpantem episcopos, quod ab illis haeretici crederentur, cum, necdum ipsi Africanis episcopis dolos eorum manifestius detegentibus, memoratos Pelagium et Coelestium putaret orthodoxos. » Et haec quidem pro litterarum illarum veritate, quae ex dicendis magis ac magis elucescet, interim satis. An vero Zosimus causam denuo recognoverit a decessore suo finitam, de qua Augustinus Serm. 131, n. 40, dixerat: « Causa finita est; utinam finiatur error! » an etiam in hoc toto negotio, ut vult Facundus, « contra S. Innocentii decessoris sui sententiam » se gesserit, nunc est expendendum. 2. Ad Augustinum quod attinet, finitam dixit causam, quatenus aperte ac certa auctoritate erant reprobati errores; at finitam non intellexit, quatenus istud fixam sonat ac determinatam etiam personarum Pelagii ac Coelestii condemnationem. De his enim Carthaginense concilium epist. 26, ad Innocentium. n. 6, velut subdubitans scripserat: « Etiamsi Pelagius Coelestiusque correcti sunt, vel se ista numquam sensisse dicunt. » Nec quidquam certius quinque episcopi epist. 28, ad eumdem papam, n. 11. de Pelagio asseruerant, utpote a quo id postulare satis habebant: « Anathemet ergo Pelagius scripta sua . . . Aut si ea sua esse negat, aut scriptis suis ab inimicis suis dicit immissa quae sua esse negat, anathemet ea et damnet. » Neque etiam illum ejusque socium Innocentius nisi adjecta conditione damnarat, ut si nimirum resipiscerent aut purgare sese valerent, absolverentur et intra Ecclesiam reciperentur. « Quod si fecerint, » inquit epist. 29, n. 8, « erit in potestate pontificum istis aliquatenus subvenire, et talibus aliquam curam praestare vulneribus, quam solet lapsis cum resipuerint Ecclesia non negare: ut a suis revocati praecipitiis, intra ovile Domini redigantur. » Idipsum epist. 30, n. 6, adhuc apertius confirmat. Nominatimque de Pelagio epist. 31, n. 4, rescribit: « Non deerit cura, si medicinae praebeat ille materiam. Potest enim damnare quae senserat, ac datis litteris, erroris sui, ut regressum ad nos decet, veniam postulare. » His igitur Pelagius Coelestiusque litteris invitati, is quidem nulla mora interposita Romam se contulit, atque apostolicae sedis sententiae morem gerere se professus est, ille vero litteras cum libello fidei suae misit, in quibus errores sibi ascriptos conceptis verbis damnare videbatur. Cum igitur Zosimus congruam illis medicinae curam adhibere non neglexit; nihil contra decessoris sui egit sententiam, nec tam causam ab eo finitam recognovisse dicendus est, quam quod Innocentius ad ejus coronidem praescripserat, ex ipsius mente perficere voluisse. 3. Innocentii quippe votis fecisse satis videbatur Pelagius. Nam cum adverteret, ut observat Augustinus lib. de Gratia Christi, cap. 30, duo esse de quibus infamaretur, unum quod parvulis negaret baptismi sacramentum, alterum quod Dei excluderet auxilium; astute confessus est in libello (Lib. de Grat. Chr., c. 32), « infantes in remissionem peccatorum percipere baptismum, » atque huic confessioni in epistola praemisit (Ibid. c. 31), liberum arbitrium « in omnibus bonis operibus divino semper adjuvari auxilio. » Hac duplici professione, cui dubio procul Coelestius praesens ultro subscripserit, cum satis purgatus censeretur, accedente praesertim epistola Praylii Hierosolymitani episcopi, qui Pelagii causae enixius adstipulator interveniebat, litteras non differendas duxit Zosimus, quibus Afros de Pelagii ad Ecclesiam reditu certiores faceret, eisque suum ea de causa gaudium panderet ac declararet (August. lib. de Pecc. Orig., c. 5). Eo etiam erga Pelagium animo, quo Zosimus, affecti sunt Albina, Pinianus et Melania, cum quae apud Zosimum scriptis professus erat vafer ille haereticus, ipsius ore praesentis excepissent. 4. Aegrius percipitur, quo pacto probari potuerit fides Coelestii, qui, Augustino teste (Ibid. c. 33), « in libello suo, quem Romae gestis ecclesiasticis allegavit, parvulos et baptizari in remissionem peccatorum confessus est, et negavit ullum habere originale peccatum. » Ipsa autem hujus haeretici verba idem Doctor refert lib. de Pecc. orig. c. 6. Zosimum tamen variis modis excusant tum Marius Mercator, ut jam vidimus, tum Augustinus ipse, ut nunc paucis exponendum. 5. Primo quidem licet Augustinus libellum Coelestii a Zosimo catholicum dictum esse fateatur, non ideo tamen catholicum dictum esse docet, quia fidei venena in illo posita ab apostolica sede approbarentur, sed quia catholica mente, seu sub catholicae mentis specie, conscriptus esset. Coelestius enim in libello suo (Lib. II. ad Bonifac., c. 3 et 4) de peculiari sententia sua locuturus praemiserat: « Si forte ut hominibus quispiam ignorantiae error obrepsit, vestra sententia corrigatur. » At vero, infit Augustinus, « hoc catholicae mentis est, si qua forte aliter sapit, quam veritas exigit, non ea certissime definire, (quae haereseos est nota,) sed detecta ac demonstrata respuere. » Neque vero hac generali Coelestii professione contentus fuit Zosimus, sed crebris interrogationibus ac responsis eo illum adegit, ut se « litteris beatae memoriae papae Innocentii, quibus de hac re (scil. de peccati originalis fide) dubitatio tota sublata est, consentire responderet. » Quod ubi professus est (Cap. 4), « quis, inquit Augustinus, non videat quemadmodum sit colligatus Coelestius, et vinculo saluberrimo obstrictus, ne ulterius defendere auderet in baptismate parvulorum non dimitti originale peccatum. » Idcirco laudat idem Augustinus lib. de Pec. Orig., c. 7, piam Zosimi in curando Coelestio industriam, qua eum, velut furentem et phreneticum, suis interrogationibus ac propriis ipsius responsionibus sic colligare studuit, ut ne vix quidem evadere jam posset; sic fovere, ut « interposito duorum mensium tempore, donec rescriberetur ex Africa, resipiscendi ei locus » concederetur. Interea « et hoc (scil. peccatum originale a Coelestio non negari) ut plenius et manifestius in illo fieret, exspectabatur, venturis ex Africa litteris, in qua provincia ejus aliquanto calliditas evidentius innotuerat » (Lib. II ad Bonifac., c. 3). Tum igitur, ut verbis utamur Augustini, « voluntas emendationis, non falsitas dogmatis approbata est. » Quamobrem apposite idem concludit Augustinus: Profecto quidquid interea lenius actum est cum Coelestio, servata dumtaxat antiquissimae et robustissimae fidei firmitate, correctionis fuit clementissima suasio, non approbatio exitiosissima pravitatis. Et quod ab eodem sacerdote (Zosimo) postea Coelestius et Pelagius repetita auctoritate damnati sunt, paululum intermissae, jam necessario proferendae severitatis fuit, non praevaricatio prius cognitae, vel nova cognitio veritatis. 6. Ejus etiam indulgentiae, qua « duo illa ingenia aliquanto lenius, quam severior postulabat Ecclesiae disciplina, tractata sunt, » hanc suggerit Augustinus causam; quia nimirum « quamvis nefando errore perversa, non tamen erant contemptibilia. » Cur vero non erant contemptibilia, subinde aperit, ubi de Coelestio sic loquitur, ut de « homine accerrimi ingenii, qui profecto si corrigeretur, plurimis profuisset. » Hujus quoque profectus spe Innocentius utrique, modo iis quae prave senserant anathema dicerent, veniae locum relinqui jussit. Sperabat quippe fore (Innoc. ep. 31, n. 5) « ut illi, qui ejus (Pelagii) sermonibus fuerant praeceptisque collapsi, quid tandem habeat fides vera cognoscerent. Facilius enim revocari poterunt, cum ista a suo senserint auctore damnari. » Et hinc igitur rursum cum Innocentio perspicua est Zosimi consensio: adeoque assentandi suspicione vacat Paulinus diaconus, cum infra epist. 8, n. 2, Zosimum Innocentii de Pelagio Coelestioque sententiam, etiam antequam eos ille decretorio judicio damnaret, secutum esse affirmavit. Sed et assertionis ipsius veritatem id, quod ex gestis in medium profert, evidenter probat. Nil igitur vetat, quominus in laudatum papam, etiam ante decretorium ipsius judicium, convenire sentiamus illud Augustini ad Julianum: « Quale est autem, quod B. memoriae Zosimum apostolicae sedis episcopum, ut in tua pravitate persistas, praevaricationis accusas? qui non recessit a praecessore suo Innocentio, etc. » (Lib. VI, contr. Julian., c. 12.) 7. Sane in hac causa iidem clerici Romani consederunt et cum Innocentio, quando Pelagius ac Coelestius ea conditione damnati sunt, ut eis, si resipiscerent, venia non negaretur, et cum Zosimo, quando cum iisdem quamdam resipiscentiae speciem prae se ferentibus lenius actum est, et rursus cum eodem papa quando detecta larva ac fraude patefacta haeretici illi palam condemnati sunt. Et eam quidem ob causam Pelagiani clericis illis inuri voluerunt praevaricationis notam, quasi quam in priori Zosimi judicio probassent doctrinam, in posteriori reprobassent. Sed calumniam illorum hac ratione Augustinus repellit: « Si, quod absit, ita tunc fuisset de Coelestio vel Pelagio in Romana Ecclesia judicatum, ut illa eorum dogmata; quae in ipsis et cum ipsis papa Innocentius damnaverat, approbanda et tenenda pronuntiarentur, ex hoc potius esset praevaricationis nota Romanis clericis inurenda » (Lib. II ad Bonifac., c. 3). Ex quo consequens est, ut in tribus illis judiciis constans fuerit cleri Romani sententia, adeoque manifesta Zosimi, etiam in judicio priori cum decessore suo consensio. 8. Hanc etiam inde probat Augustinus quod « tot et tantis inter apostolicam sedem et Afros episcopos currentibus et recurrentibus scriptis, ecclesiasticis etiam gestis de hac causa apud illam sedem Coelestio praesente et respondente confectis, nulla Zosimi epistola, nulla ejus interlocutio reperiatur, in qua vel dixerit vel conscripserit quidquam, quod perversae Coelestii doctrinae suffragetur. » Immo et Facundus, quamvis ipsi Zosimus Pelagii Coelestiique fidem « contra S. Innocentii decessoris sui sententiam » approbasse videatur (Lib. VII, c. 3, pag. 278), fatetur tamen non secus de illo sentiendum esse, ac de Athanasio cum Timotheum Apollinaris discipulum Damaso commendavit, de ipso Damaso cum commendatum benigne suscepit, ac de Palaestinis episcopis cum Pelagium orthodoxum judicarunt; « quoniam, inquit, non debet crimini deputari simplicium, non intellecta versutia malignorum. » Et ea quidem erat versutia, ut ex Pelagii litteris tunc Zosimo datis hunc haereticum credidisset Augustinus plane correctum nisi varias illius artes aliunde compertas habuisset, uti fidem faciunt ipsius Augustini verba notis in epistolam 42 Pelagii, ad Innocentium, pag. 918, not. g, relata. 9. Coelestii Pelagiique causam non mediocriter apud Zosimum juvit sinistra Herotis et Lazari, qui eos accusarant, quamvis immerita fama. Tametsi enim, etiam postquam ab episcopatu remoti sunt, a Mario Mercatore studiosi episcopi; a concilio Carthaginiensi epist. 26, ad Innocentium, n. I, sancti fratres et consacerdotes; ab Augustino lib. de Gestis Pelagii c. I, item sancti fratres et coepiscopi nostri Galli nuncupentur; longe tamen aliud de illis Zosimus sibi referri audiebat. In epistola nempe Pelagii legebat, teste Augustino (Lib. de Gratia Chr. c. 33), ipsius Pelagii « invidiosas de inimicis suis querelas. » quae maxime in eos cadebant. Neque iis dubio procul parcebat Praylii Hierosolymitani antistitis « enixius Pelagii causae intervenientis » epistola. Quae etiam hujus decessor Joannes adversus eos dixerat, non tacebantur. Augustinus quidem sapienter monuerat: « Quidquid dixit episcopus Joannes de absentibus fratribus nostris sive coepiscopis Herote et Lazaro, sive de presbytero Orosio . . . credo quod intelligat (Pelagius) ad eorum praejudicium non valere. » Sed non is erat Pelagius, qui monito tam aequo cederet. Praesens praeterea in urbe aderat Coelestius, qui nihil unde iis invidiam vel conflaret vel augeret omittebat: praesens et Patroclus, quem Zosimus eo acceptius ac benegnius audiebat, quod amicus ac familiaris erat Constantii consulis et militum magistri, « cujus per ipsum gratia, inquit Prosper, quaerebatur. » E re autem Patrocli erat, ut Heros, in cujus locum invaserat, existimatione damnatus esset. Quidquid igitur Zosimus in epistolis suis adversus Herotem scripsit, ex illius fide non immerito creditur dixisse. Patroclus autem, ut Prosper in Chronico docet, tam perditae conscientiae erat, ut « infami mercatu » sacerdotia venditare non dubitaret. Quod dum ignorat Zosimus, ex ore trium testium de Lazaro et Herote inter se consentientium, aequum de illis judicium proferre se existimavit. Nec advertit, absentes ex suspectis adversariorum sive manifestorum sive latentium testimoniis eo ipso tempore a se damnari, quo Afros dictis in absentes credendum non esse sedulius admonebat. Adeo verum est facilius cerni quod aliis cavendum vel faciendum est, quam quod nobis; ac viros oculatos interdum in id labi se non advertere, quod in aliis reprehendunt. At quam nulla in errorem propensione Zosimus primum fallacibus haereticis paulo credulior fuerit, postmodum detecta veritate patefecit. Nec sine divino nutu factum est, ut a quo per totum orbem proscribenda essent perversa commenta, is eorum auctores prius singulari benevolentia complecteretur. Inde enim persuasum omnibus fuit, pestilentem haeresim soli veritatis vi, ac nulli privato odio succubuisse. ↑

[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>s57ietopqxao1jxjdgzl4bt21j7j1g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 272.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54804</id>
    <revision>
      <id>263840</id>
      <parentid>192398</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Uwierzytelniona */</comment>
      <origin>263840</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="tp011knbisegp7veank0lbns54d7buj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;auellitur, &amp; postponitur, alijs interiectis,
vt: ''Abschreiben'' / Describere. ''Ich schreibe jzt dis Buch ab'' / &amp; per paragogē
''abc'' / Describo iam librum hunc. ''Ich schreib gestern etliche bletter ab'' / Heri aliquot
pagellas describebam. ''Schreib mir dis Gebetlein ab'' / Describe mihi
hanc precatiunculam. In compositis
cum ''be'' / ''ge'' / ''ver'' / ''zer'' / &amp; in quibus verbum
sustinet accentum non præpositio,
hoc non fit, sed composita manent
integra, vt: ''Ich beweise'' / ''du beweisest'' /
''Du verachtest'' / ''er zerstoeret''. ''Vberlis das'' /
Perlege hoc.

{{center|Appendix.}}

CAsus qui à verbo reguntur, item
aduerbia &amp; præpositiones cum suis
casibus, interijciuntur inter particulas
Præteriti &amp; Futuri ac passiui ''Ich habe'' /
''Ich bin'' / ''Ich will'' / ''Ich werde'' / &amp; inter
participium ex quo formatur præteritum,
aut infinitiuum, ex quo formatur
futurum, vt: ''Ich habe dir meine meinung im nechsten schreiben angezeigt'' /
Quid sentiam, proximis tibi literis indicaui&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tp011knbisegp7veank0lbns54d7buj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 273.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54805</id>
    <revision>
      <id>263853</id>
      <parentid>192399</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Uwierzytelniona */</comment>
      <origin>263853</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="lqmj9qcsr8yg9dj2ck7fxenzg4ckhmc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;uel exposui, cohærent, ''Ich habe angezeigt. Ich bin neun jar zum Goldberge gewesen'' / Fui Goldberg annos
nouem, cohærent, ''Ich bin gewesen. Ich will dir den gangen handel nach der lenge erzelen'' / Toram caussam copiosè tibi exponam,
cohærent, ''Ich will erzelen''. Idem
fit cum uerbis sensum uoluntatem aut
altas facultatem significantibus, quibus infinitiui
subijciuntur, vt: ''Ich kan dir das nicht verhalten'' / Non possum te hoc cælare.
''Ich sehe etliche dorther komen'' / Video
aliquot aduenire uel aduenientes,
etc. Sunt etiam quædam peculiares
phrases linguæ Germanicæ, quæ non
regulis Syntaxcos comprehendi
possunt, sed vsu discendæ 
sunt.&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lqmj9qcsr8yg9dj2ck7fxenzg4ckhmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 274.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54806</id>
    <revision>
      <id>263854</id>
      <parentid>261311</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Uwierzytelniona */</comment>
      <origin>263854</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="904" sha1="j3minl347rv2bfd48i4d0rthfr6riov" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;{{rh||258}}&lt;/noinclude&gt;{{center|&lt;big&gt;DE METARAPLASMIS&lt;br&gt;SEV FIGVRIS&lt;br&gt;ORTHOGRAPHICIS&lt;/big&gt;}}
&lt;br&gt;
{{is|H}}Actenus communi{{s}}sima Grammatices
pr{{ae}}cepta per{{s}}ecuti, dicmus
etiam de ratione carminum apud
Germanos, pr{{ae}}mi{{s}}sis primum ob{{s}}eruatiunculis
de metapla{{s}}mis {{s}}eu figuris
orthographicis, quarum etiam {{s}}uprà
pa{{s}}sim mentionem fecimus, qu{{ae}} {{s}}unt:
Pro{{s}}the{{s}}is, Epenthe{{s}}is, Paragoge, qu{{ae}}
addunt: Aph{{ae}}re{{s}}is, Syncope, Apocope,
qu{{ae}} deterunt: Metathe{{s}}is {{et}} Antithe{{s}}is,
quarum h{{ae}}c permutat literas,
illa tran{{s}}ponit.

{{center|{{graeca|πρόσθεσις.}}}}
Pro{{s}}the{{s}}is e{{s}}t appo{{s}}itio {{s}}yllab{{ae}} in
principio dictionis, vt: {{Bl|Gethun,}} pro,
{{Bl|Thun,}} Facere.

{{center|{{graeca|ἀφαίρεσις.}}}}
Aph{{ae}}re{{s}}is e{{s}}t ablatio {{s}}yllab{{ae}} ab {{pt|ini-}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;
{{rh|||tio di-}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j3minl347rv2bfd48i4d0rthfr6riov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Grammatica Germanicae Linguae 275.jpg</title>
    <ns>104</ns>
    <id>54807</id>
    <revision>
      <id>263856</id>
      <parentid>261314</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zbigad1970</username>
        <id>32010</id>
      </contributor>
      <comment>/* Uwierzytelniona */</comment>
      <origin>263856</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="mpmk8rf5f8x2ybrsor8evykacq51gn8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Zbigad1970&quot; /&gt;{{rh||259}}&lt;/noinclude&gt;{{pt|tio|initio}} dictionis, qu{{ae}} accidit in pr{{ae}}teritis
uerborum, abiecto augmento, vt: {{Bl|Ich
bin komen,}} Veni, pro {{Bl|gekomen:}} Et in
compo{{s}}itis, vt: {{Bl|Ich will zalen,}} pro {{Bl|bezalen,}}
Soluam.

{{center|{{graeca|ἐπένθεσις.}}}}
Epenthe{{s}}is e{{s}}t interpo{{s}}itio uocalis
facientis {{s}}yllabam in medio dictionis,
qu{{ae}} fit in genitiuis nominum, vt: {{Bl|Des
Windes,}} Venti, pro {{Bl|winds. Des Buches,}}
Libri, pro {{Bl|buchs.}}

{{center|{{graeca|συγκοπή.}}}}
Syncope e{{s}}t conci{{s}}io uocalis con{{s}}tituentis
{{s}}yllabam è medio dictionis, qu{{ae}}
fit in per{{s}}onis uerborum, vt: {{Bl|Du liebſt,}}
Amas, {{Bl|pro liebeſt. Er liebt,}} Amat, pro
{{Bl|liebet. Ich liebte,}} Amabam, pro {{Bl|liebete.
Ich habe geliebt,}} Amaui, pro {{Bl|geliebet:}}
Et qu{{ae}} uocalem uel diphthongum puram
habent, vt: {{Bl|Thun,}} pro {{Bl|thuen.}} Sic in
nominibus {{Bl|Thewr,}} pro {{Bl|thewer. Fewr,}}
pro {{Bl|fewer,}} {{et}} in pronomine {{Bl|Ewr,}} pro
{{Bl|ewer.}}

{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;
{{rh||R 2|{{graeca|παρα-}}}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mpmk8rf5f8x2ybrsor8evykacq51gn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphia (Julianus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54882</id>
    <revision>
      <id>263822</id>
      <parentid>196153</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3082" sha1="snga4hnmb2p5ku0bcloe6vwyl66xcly" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Julianus Toletanus
|OperaeTitulus= Epitaphia 
|OperaeWikiPagina=Epitaphia (Julianus)
|Annus= Saeculo VI
|SubTitulus=Auctor incertus
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/96|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 96]]'''
 
==I. In sepulcro sancti Hildefonsi.==
&lt;poem&gt;
 (0813C)
Alfonsi jacet hoc corpus venerabile saxo,
     Quo Toletana nihil terra tulit melius:
Luciaque, et Stephanus clara de gente Gotthorum,
     Sed virtute magis nobilitante micat.
Invenit juvenis portum, saecloque relicto,
     Coenobii cellas Agaliensis amat.
(0814C)Hincque Toletanam raptatur praesul ad urbem,
     Cui fuit in votis sede latere sua.
 
&lt;/poem&gt;
==II. In sepulcro Quirici.==
&lt;poem&gt;
A Domino qui nomen habes pie, voce, Quirice,
     Et monachus, praesul Barcinonensis, ave.
Agaliensis eras quondam sanctissimus abbas,
     Barcino te multum praesule gaudet ovans.
(0815A)Te Toletano pietas praefecit ovili:
     Divisas sedes praesul amansque vides.
Nil uno melius fuit, aut te sanctius uno:
     Et dementato rege dolens moreris.
Te socium laetis Leocadia suscipit ulnis,
     Corpus humo, mentem laeta sub alta locans.
Gaude sorte tua, praesul venerande Quirice;
     Sic Dominus terris es, Dominusque polo.
 
&lt;/poem&gt;
==III. In sepulcro Gudilae archidiaconi Toletani.==
&lt;poem&gt;
Gloria Toleti jacet hac sub mole sepultus
     Gudila, pars animi dimidiumque mei.
Qui senis a tenera mores aetate tenebat,
     Et juvenis fecit hic juvenile nihil.
Spiritus in sacro residebat pectore Christi,
     Exprimit hunc totum, moribus, ore, manu.
Pauperibus cibus est, viduis solamen, ut aegris
     Grata salus: miseris omnibus unus erat.
Mercaris meritis multis, bone Gudila, coelum:
     (0815B)Nos desiderium lancinat usque tui.
Moerentesque vocamus eum, quem sustulit aether:
     Prosequimurque piis funera lacrymulis.
Non violas, tenerasque rosas, non lilia cana
     Spargimus ad tumulum, sed bona vota, tuum.
Nos ergo e supera prospecta candidus arce;
     (0816A)Teque amor, et moveat, Gudila, cura mei.
Moenibus a patriis morbos averte, famemque,
     Hostilesque minas, dogmata falsa, dolos.
Toleti ne temne preces, comitisque rogatus,
     Qui tibi dat carmen sat Julianus amans:
Ossaque Felicis tua sacra condit in aede,
      Cujus mens superis est sociata choris.
 
&lt;/poem&gt;
==IV. In sepulcro regis Wambae.==
&lt;poem&gt;
Wamba prius, qui Petrus eras, missaeque minister,
     Rex Gotthicae gentis religione micas.
Sponte tua non affectas regale cacumen,
     Sed subis imperii grande coactus onus.
Spes tua, conatusque tuus, virtute potentis
     Fretus, inauditas res operatus ades.
Nulla perinde tali res gratior usque quiete est:
     Coenobium gaudens post sacra sceptra petis.
Septem ibi perpetuos monachus bene praeteris annos,
     (0816B)Inde oblata coelos morte beatus adis.
Felix Wamba tua censeris sorte fuisse:
     Tam bene qui calcat sceptra, per astra volet.
Septem sceptra tuae gentis moderaris in annos,
     Quae sinis haud morbi mole, sed ipse libens.
&lt;/poem&gt;</text>
      <sha1>snga4hnmb2p5ku0bcloe6vwyl66xcly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (PL 072)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55004</id>
    <revision>
      <id>263824</id>
      <parentid>226881</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="963" sha1="627vxaprmijwkwpcfqgjqf4p7ai0dy0" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=
|OperaeTitulus= Epitaphium (PL 072) 
|OperaeWikiPagina=Epitaphium (PL 072)
|Annus=  Saeculo VI
|SubTitulus= Migne
|Genera=carmina, epitaphia
|Editio=Migne 1849
|Fons=[https://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/72|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 72]]'''

==Epitaphium==
&lt;poem&gt;

Crux haec alma gerit sanctorum corpora fratrum,
Leandri Isidorique piorum ex ordine vatum.
Tertia Florentina soror devota perennis
Et posita amborum consors sic digna quiescit.
Isidorus medio disjungit membra duorum.
Hi quales fuerint libris inquirito, lector,
Et cognosce illos bene cuncta fuisse locutos,
(0894A)Dogmate sanctorum cernens crevisse fideles
Aeterno Domino, quos impia jura tenebant.
Utque viros credas sublimes vivere semper
Aspiciens sursum pictos contende videre.

''Obiit felicis memoriae Leander episcopus die III Kalend. Martias, aera DCXLI.''
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>627vxaprmijwkwpcfqgjqf4p7ai0dy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola II (Bonifacius II)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61549</id>
    <revision>
      <id>263793</id>
      <parentid>201637</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="r5lb2oqmiu29859nbyulcpd693i7by7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Bonifacius II
|OperaeTitulus=Epistola II (Bonifacius II)  
|OperaeWikiPagina=Epistolae II (Bonifacius II) 
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Epistulae Paparum
|Editio=Migne 1847
|Fons=[https://mlat.uzh.ch/browser?path=7796&amp;text=7796 Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/65|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 65]]'''

Epistola II

Epistola II (Bonifacius II), J. P. Migne
65.0044A

OBSERVATIO PHILIPPI LABBE, S. J. IN SEQUENTEM EPISTOLAM.

Hanc falsam et adulterinam praedicant Baronius, Bell. aliique viri eruditi, nec diffitetur ipse Binius tum hic, tum in notis ad conc. Carth. VI, ubi impostorem, veteratorem et mendaciorum concinnatorem appellat Isidorum Mercatorem, seu quem alium sub ejus larva latentem. Et vero id luce meridiana clarius evincunt cum alia plura, tum verba Romanorum pontificum. 65.0042D| S. Leonis, Hormisdae et Gregorii Magni. Non est credibile, inquit Bellarm. lib. XI, cap. 25, de Rom. pont. Gregorium a Bonifacio illa verba sumpsisse, siquidem stylus omnino Gregorianus est; quo argumento exsufflantur omnes pseudo-Isidori merces. Facessant haec, inquit Baronius ad 16 Octobris; non innititur vel fulcitur palcis Dei Ecclesia, quae est columna et firmamentum veritatis, sed detegamus technam et aperiamus imposturam, etc. Eumdem vide ann. 419, n. 92 et seq.; 530, num. 5.

EPISTOLA II (OLIM I) BONIFACII PAPAE II AD EULALIUM ALEXANDRINUM EPISCOPUM. De reconciliatione Carthaginensis Ecclesiae.
65.0043A|

Bonifacius episcopus Eulalio coepiscopo salutem.

Olim ab initio tantam percepimus a beato Petro apostolorum principe fiduciam, ut habeamus auctoritatem universali Ecclesiae (auxiliante Domino) subvenire, et quidquid nocivum est auctoritate apostolica corrigere et emendare. Ad hoc enim divinae dispositionis (dispensationis) provisio gradus diversos et ordines constituit esse distinctos, ut dum reverentiam minores potioribus exhiberent, et potiores minoribus dilectionem impenderent, una concordiae fieret ex diversitate contextio, et recte officiorum generaretur 65.0043B| (gereretur) administratio singulorum. Neque enim universitas alia poterit ratione subsistere, nisi hujusmodi magnus eam differentiae ordo servaret. Quia vero quaeque creatura in una eademque aequalitate gubernari vel vivere non potest, coelestium militiarum exempla nos instruunt (exemplar nos instruit): quia dum sint angeli, sint archangeli, liquet quia non 65.0044A| aequales sunt, sed in potestate et ordine (sicut nostis) differt alter ab altero. Si ergo inter hos qui sine peccato sunt constet istam esse distinctionem, quis hominum abnuat, libenter illorum se dispositioni submittere? Hic (Hinc) enim pax et caritas mutua se vice complectuntur, et manet firma concordia, ac in alterna et Deo placita dilectione sinceritas. Quia igitur unumquodque salubriter tunc completur officium, cum fuerit unus ad quem possit recurri, praepositus: vota nostra caritatem tuam latere nolumus, ne qui particeps fuit sollicitudinis, gaudiorum fructus (fructu) reddatur extorris. Et ideo Carthaginensem (Constantinopolitanam leges apud Hormisdam ) Ecclesiam ad communionem nostram redisse (domino propitiante) tradentibus significamus alloquiis, et mandatorum, 65.0044B| quae legatis nostris dedimus, seriem in omnibus fuisse completam. De qua parte, ut ad dilectionem tuam plenius perfecte gaudium perveniret, libelli Eulalii fratris et consacerdotis nostri Carthaginensis episcopi, et Justiniani clementissimi principis Orientis sacrarum exemplaria credidimus destinanda, indicantes nihilominus per Orientis partes 65.0045A| plurimos episcopos sic fecisse. Superest ut a nobis contendentibus precibus divinitas exorata concedat, quatenus de aliarum quoque Ecclesiarum redintegratione gratulemur. Ea vero quae significare curavimus, in eorum sacerdotum, qui fraternitati tuae vicini sunt, curabis perferre notitiam, ut et ipsi de affectu tantae rei gratias nobiscum coelestis misericordiae beneficiis referre non cessent. Aurelius enim praefatae Carthaginensis Ecclesiae olim episcopus, cum ( haec falsissima ) collegis suis (instigante diabolo) superbire temporibus praedecessorum nostrorum Bonifacii atque Coelestini contra Romanam Ecclesiam coepit: sed videns se modo (more) peccatis (peccantis) Aurelii Eulalius a Romanae Ecclesiae communione segregatum, humilians recognovit se (peccasse), pacem et communionem Romanae Ecclesiae petens, subscribendo 65.0045B| una cum collegis suis, damnavit apostolica auctoritate omnes scripturas quae adversus Romanae Ecclesiae privilegia factae quoquo ingenio fuerunt.</text>
      <sha1>r5lb2oqmiu29859nbyulcpd693i7by7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphia (Rabanus Maurus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61698</id>
    <revision>
      <id>263839</id>
      <parentid>210142</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12737" sha1="57to0qak7ipzh4n33emrfc0ttkg6vxt" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Rabanus Maurus
|OperaeTitulus= Epitaphia
|OperaeWikiPagina=Epitaphia (Rabanus Maurus)
|Annus=saeculo IX
|Genera=carmina, epitaphia
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/112|Migne ''Patrologia Latina Tomus 112'']]'''
 
'''[https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0788-0856,_Rabanus_Maurus,_Epitaphia,_MLT.pdf Documenta Catholica Omnia pdf]'''
 
==I. Epitaphium Hiltibrati Episcopi.==
&lt;poem&gt;
112.1669A|
Pontificis clari hic requiescunt membra sepulti,
     Hildibrath dicti, nempe Dei famuli:
Francia quem genuit mater, quem Fulda nutrivit,
     Delectu et Patrem hunc sibi constituit.
112.1669B| Nam praesul post hic humili moderamine factus,
     Jugiter extersit crimina cum lacrymis.
Cujus nunc animam fac, tu Dee Christe, beatam,
     Hoc dic, o lector, dic, petit ipse Pater.
 
&lt;/poem&gt;
==II. Epitaphium Einhardi.==
&lt;poem&gt;
Te peto, qui hoc templum ingrederis, ne noscere spernas
     Quid locus hic habeat, quidque tenens moneat,
Conditus ecce jacet tumulo vir nobilis isto,
     Einhardus nomen cui genitor dederat.
Ingenio hic prudens, probus actu atque ore facundus
     Exstitit, ac multis arte fuit utilis.
Quem Carolus princeps propria nutrivit in aula,
     Per quem et confecit multa satis opera.
112.1669C| Nam horum sanctorum condigno functus honore,
     Exquirens Romae corpora duxit et huc,
Ut multis prosint precibus curaque medelae,
     Ipsiusque animae regna poli tribuant.
Christe Deus, hominum Salvator, Rector et Auctor,
     Aeternum huic requiem da super astra pius.
 
&lt;/poem&gt;
==III. Epitaphium Lotharii imperatoris.==
&lt;poem&gt;
Continet hic tumulus memorandi Caesaris ossa,
     Lotharii, magni principis atque pii.
Qui Francis, Italis, Romanis praefuit ipsis,
     112.1670A| Omnia sed sprevit, pauper et hinc abiit.
Nam bis tricenos monachus sic attigit annos,
     Et se mutavit, ac bene post obiit 
II Kal. Octob.
 
&lt;/poem&gt;
==IV. Epitaphium Haistulphi archiepiscopi.==
&lt;poem&gt;
112.1670B| Qui intrastis templum, precibus qui implestis et ora,
     Discere non pigeat quis tumulo hoc jaceat.
Praesulis Haistulphi sita sunt hoc membra sepulcro,
     Pontificale suum qui bene gessit opus.
Bis senis urbem hanc pastor qui rexerat annis,
     Dogma et apostolicum protulit ore, manu.
Justitiae custos, rectus patiensque, benignus,
     Fidus in eloquiis et pietate placens.
Lulli discipulus, successor rite Riculphi,
     Ambobus meritis non minor iste fuit.
Quis te, sancte Pater, cum Christo nesciat esse,
     Splendida quem tecum vita fuisse probat?
 
&lt;/poem&gt;
==V. Epitaphium Otgarii archiepiscopi.==
&lt;poem&gt;
Qui intrasti templum, pronus qui hanc sitis ad aram,
     Non spernas, lector, hunc titulum legere.
112.1670C| Nam hic tibi mox pandit tumulus sit cujus, et isthic
     Otgarii nomen factaque clara dabit,
Pectore sub cujus regnans patientia victrix,
     Fluctibus in tantis anchora fixa fuit.
Felle carens, animo placidus, dulcedine pastus,
     Praesulis officium rite peregit ovans.
Quattuor hic lustra, binos complevit et annos,
     Moxque urgente die raptus ab orbe fuit.
Hunc meliore via credo ad coelestia vectum,
     Non premit urna rogi, sed tenet aula poli.
112.1671A| Rex regum Christus, huic laetus semper adesto,
     Et nobis clemens sis sine line Deus.
 
&lt;/poem&gt;
==VI. Epitaphium Rabani archiepiscopi.==
&lt;poem&gt;
Lector honeste, meam si vis cognoscere vitam
     Tempore mortali, discere sic poteris.
Urbe quidem hac genitus sum, ac sacro fonte renatus,
     In Fulda post haec dogma sacrum didici.
Quo monachus factus seniorum jussa sequebar,
     Norma mihi vitae regula sancta fuit.
Sed licet incaute hanc nec fixe semper haberem,
     Cella tamen mihimet mansio grata fuit.
Ast ubi jam plures transissent temporis anni,
     Convenere viri vertere fata loci:
Me abstraxere domo invalidum regique tulere,
     112.1671B| Poscentes fungi praesulis officio,
In quo nec meritum vitae nec dogma repertum est,
     Nec pastoris opus jure bene placitum.
Promptus erat animus, sed tardans debile corpus,
     Feci quod poteram, quodque Deus dederat.
Nunc rogo te ex tumulo, frater dilecte, juvando
     Commendes Christo me ut precibus Domino:
Judicis aeterni me ut gratia salvet in aevum,
     Non meritum aspiciens, sed pietatis opus.
Raban nempe mihi nomen, et lectio dulcis
     Divinae legis semper ubique fuit.
Cui Deus omnipotens tribuas coelestia regna,
     Et veram requiem semper in arce poli.
 
&lt;/poem&gt;
==VII. Epitaphium Alcuini.==
&lt;poem&gt;
112.1671C| Hic, rogo, pauxillum veniens tu siste, viator,
     Et mea scrutare pectore dicta tuo.
Ut tua deque meis agnoscas fata figuris,
     Vertatur species ut mea sicque tua.
Quod nunc es, fueram famosus in orbe viator,
     Et quod nunc ego sum tuque futurus eris.
Delicias mundi casso sectabar amore,
     Nunc cinis et pulvis, vermibus atque cibus.
112.1672A| Quapropter potius animam curare memento
     Quam carnem, quoniam haec manet, illa perit.
Cur tibi rura paras, quam parvo cernis in antro
     Me tenet hic requies, sic tua parva fiet?
Cur Tyrio corpus inhias vestirier ostro,
     Quod mox esuriens pulvere vermis erit [edet]?
Ut flores pereunt, vento veniente minaci,
     Sic tua namque caro gloria tota perit.
Tu mihi redde vicem, lector, rogo, carminis hujus,
     Et dic, da veniam Christe, tuo famulo.
Obsecro, nulla manus violet pia jura sepulcri,
     Personet angelica donec ab arce tuba:
Qui jaces in tumulo, terrae de pulvere surge,
     Magnus adest Judex millibus innumeris,
Alchuuin nomen erat, sophiam mihi semper amanti,
     112.1672B| Pro quo funde preces, mente legens titulum.
 
&lt;/poem&gt;
==VIII. Epitaphium Reginbaldi chorepiscopi.==
&lt;poem&gt;
Ecce Reginbaldus pausat chorepiscopus isthic,
     Corpore sed tantum, spiritus astra petit:
Ore manuque simul populo huic qui praefuit apte,
     Mercedem plenam cui dabit omnipotens.
 
&lt;/poem&gt;
==IX. Epitaphium Eigili abbatis.==
&lt;poem&gt;
Ingrediens lector per parvi domatis antrum,
     Cerne legens titulum nosceque fata viri.
Abbas iste fuit famosi nominis Eigil,
     Qui jacet in tumulo, sed super astra manet,
Hoc quoque coenobium rexit feliciter ipse
     Multaque facta bona rite peregit ovans.
Martyris ergo sacra cum praesule transtulit ossa,
     112.1672C| Ac binas pariter has dicat ecclesias.
Post haec alta petit, animamque ad sidera misit,
     Corporis infirmi membra locavit et hic.
Huic quoque Rabanus, vilis successor, amando
     Conscripsi hunc titulum: Christus utrosque juvet.
 
&lt;/poem&gt;
==X. Epitaphium Walachfredi abbatis.==
&lt;poem&gt;
Noscere quisque velit tumulo hoc quis conditus exstet,
     112.1673A| Perlegat hunc titulum, omnia sicque sciet.
Ergo Walachfredus tumulatus sorte quiescit,
     Presbyter et monachus, ingenio hic validus.
Abbas coenobii hujus, custosque fidelis,
     Hic fuerat caute dogmata sacra legens.
Nam docuit multos, metrorum jure peritus;
     Dictavit versus, prosa facundus erat.
Invitans instanter oves ad pascua Regis,
     Distribuit dulcem fratribus ore salem.
Moribus ipse probus, virtutum exempla reliquit.
     Discipulis pastor, plebis et almus amor.
Mors fera sed juvenem hinc rapuit, damnumque ferebat
     Multis, sed Christus hunc tulit ad Superos.
Quisquis hunc titulum recitas, pro hoc posco fideles
     112.1673B| Funde preces Christo, sicque places Domino.
 
&lt;/poem&gt;
==XI. Epitaphium Adalhardi.==
&lt;poem&gt;
Hic jacet inclusus Adalhardus nomine dictus,
     Unus de clero, mors fera quem rapuit.
Hartnandus titulum quem condidit ipse precando,
     Cui dicat lector: Tu miserere, Deus.
 
&lt;/poem&gt;
==XII. Epitaphium Isanberti presbyteri et monachi.==
&lt;poem&gt;
Noricus ex patribus ego sum Germanicus exsul,
     Wasconia genitus, presbyter et monachus
Nomen sique meum quaeris tu, lector, honeste,
     Isanbert dicor, cui miserere, Deus.
 
&lt;/poem&gt;
==XIII. Ejusdem.==
&lt;poem&gt;
Noricus ex genere fueram atque Aquitanicus ortu,
     Francia meque aluit, quove fui monachus.
112.1673C| Ferrum me clarum dudum dixere parentes,
     Mortis nunc tumulo vincula dira premunt.
 
&lt;/poem&gt;
==XIV. Ejusdem.==
&lt;poem&gt;
Norica prima parens fuerat, Aquitania mater,
     Francia me rapuit, presbyter atque fui.
Qui vixi monachus Isanbert nomine dictus,
     Cujus tu, lector, esto memor precibus.
Ecce tibi, ut peteras, conscripsi promptus amore,
     Versus ad tumulum, dulcis amice, tuum:
Tripliciter condens titulum, Trinumque precando,
     Quod te conservet summus ab arce Deus.
Tu memor esto mei cum vivas sanus in orbe,
     Post funus tecum ut laetus ad astra petam.
 
&lt;/poem&gt;
==XV. Epitaphium Wigfridae.==
&lt;poem&gt;
112.1674A|
Nobilis ecce jacet tumulata hic femina Wigfrid,
     Quam Saxo atque Thuring gaudent habere genus.
Haec quoque conjugium sortita ac pignora prompsit,
      Et post busta viri nonna dicata Deo est.
Nam titulum scribi hunc ejus quoque filia fecit,
     Theotfrid, quae matri jungere funus amat.
 
&lt;/poem&gt;
==XVI. Epitaphium Irmingardis.==
&lt;poem&gt;
Ingrediens quisquis hanc aedem rite revisas,
     Noscere te libeat quid tumulo hoc lateat.
Femina hic pausat Augusta et nobilis ortu,
     Irmingarda cui nomen erat deditum.
Quae hoc opus incipiens hic aulam condere jussit
     Ad Christi laudem atque sui requiem.
112.1674B| Nam pia relliquias sanctorum ex urbe receptans
     Romana, huc vexit hicque locavit eas,
Ipsorum caperet meritis ut gaudia vitae,
     Delicti ac veniam perciperet precibus.
Caste conversans mundana haec gaudia sprevit,
     Pauperibus larga omnibus apta bonis.
Nobiliter vixit, aliis exempla reliquit
     Virtutum, sibimet praemia laeta parans.
Haec quoque dum expleret juvenile hic tempus et annos,
     Maturae aetatis inciperet, jam obiit.
Linquens regna soli penetravit regna polorum,
     Cum Christo et sanctis gaudia vera tenens.
Hanc rogo tu, lector, commenda rite Tonanti
     Assiduis precibus, Christus eam ut habeat.
Cum quo congaudens vivat feliciter ipsa
     112.1674C| Angelicis semper mixta beata choris.
Has ego Rabanus confeci versibus odas,
     Ex obitu moestus, ex requie et gratulans.
 
''Obiit autem Irmingarda imperatrix anno Dominicae Incarnationis DCCCLI, indictione XIV, XIII Kal. Aprilis, in die Parasceve, hora quasi sexta, et requievit in pace.''
 
&lt;/poem&gt;
==XVII. Epitaphium Tutini.==
&lt;poem&gt;
Hic jacet insignis vir, nomine Tutin, humatus.
     Complens communem, sorte vocante, diem;
Alta clarorum qui natus stirpe parentum,
     More omni proceres aequiparavit avos
Ingenio, probitate, fide verbique decore
     112.1675A| Inter regales vixit honore viros.
Quem juvenem mediis cecidisse viriliter armis
     Effecit Domini gratia magna sui.
Frater pontificis fuit ille celerrimus armis,
     Qui huc germani detulit ossa sui.
Flecte genu, palmasque leva, bone lector, et orans
     Dic, precor: Ambobus propitiare, Deus.
 
&lt;/poem&gt;
==XVIII. Epitaphium Gundramni.==
&lt;poem&gt;
Hic locus [ecce] tenet congestos rite sepulcris
     Cultorum cineres ac tegit ipse suos.
Nam Gundramnus adest isthic, et corpore subtus
     Sarcophago latitat, spiritus alta petit.
Pro quo tu, lector, digneris fundere Christo,
     Posco, preces Domino, ut faveat famulo.
 
&lt;/poem&gt;
==XIX. Epitaphium Otdrudae conjugis ejus.==
&lt;poem&gt;
112.1675B|
Conjux namque hujus Otdruda et nomine dicta,
     Cespite contecta hic condita rite jacet.
Horum nempe datu Bonifacius obtinet istum
     Martyr rite locum, consecrat et Domino.
Christe Deus hominum Salvator, Rector et Auctor,
     Aeternam in coelis da pius his requiem.
 
&lt;/poem&gt;
==XX. Epitaphium Ratlaici presbyteri.==
&lt;poem&gt;
En servus Christi Ratlaicus nomine dictus
     Corpore hic pausat, spiritus alta petit.
Presbyter hic fuerat, sophiae et studiosus amator,
     112.1676A| Officium abbatis et bene gessit opus.
Solers ac strenuus divinae dogmate legis
     Scrutando didicit atque alios docuit.
Is ex Colonia adveniens regi en Ludovico
     Conjunctus valde utilis huicque fuit.
Plures nam docuit verbis, et scribere fecit,
     Quae fuerant apta plurima ad officia.
Nam juvenis vitam hanc linquens migravit ad aethra,
     Atque ibi cum Christo gaudia vera tenet.
Est locus in primo felix Oriente remotus
     Qua patet aeterni maxima porta poli.
Nec tamen aestivos hiemis vel propinquus ad ortus
     Sed qua sol verno fundit ab axe diem.
Illic planities tractus diffundit apertos,
     Nec tumulus crescit, nec cava vallis hiat.
112.1676B| Sed nostros montes, quorum juga caesa (celsa) putantur,
     Per bis sex ulnas imminet [eminet] ille locus.
Hic solis nemus est et consitus arbore multa
     Lucus, perpetuo frondis honore virens:
Cum Phaetonteus flagrasset ignis ab axe,
     Ille locus flammis inviolatus erat.
Et cum diluvium mersisset fluctibus orbem.
     Deucaleoneas exsuperavit aquas.
Non hunc exsangues morbi, nec aegra senectus,
     Nec mors crudelis, nec metus asper adit.
 
&lt;/poem&gt;</text>
      <sha1>57to0qak7ipzh4n33emrfc0ttkg6vxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Geroldi comitis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61986</id>
    <revision>
      <id>263827</id>
      <parentid>239031</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="702" sha1="9tuyw68wa25tvtfay7f4uo1lggztlpm" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Walafridus Strabo
|OperaeTitulus= Epitaphium Geroldi comitis
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Geroldi comitis
|Annus=saeculo XI
|Genera=carmina, epitaphia
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
'''(Anselmus Laudunensis et schola; Glossa ordinaria)'''

'''[[Patrologia Latina/114|Migne ''Patrologia Latina Tomus 114'']]'''
&lt;poem&gt;
114.1129D| Mole sub hac magni servantur membra Geroldi,
Hujus jura loci cunctis qui viribus auxit,
Pannoniis vera Ecclesiae pro pace peremptus,
114.1130D| Oppetiit saevo Septembribus ense Kalendis,
Sideribusque animam dedit. Artus Saxo fidelis
Abstulit, huc retulit dignoque hic clausit honore.
&lt;/poem&gt;</text>
      <sha1>9tuyw68wa25tvtfay7f4uo1lggztlpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistolae et decreta (Leo IV)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61998</id>
    <revision>
      <id>263845</id>
      <parentid>210324</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46629" sha1="bfinmgifnn2w2kv0ybwls6gfwhp80tg" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Leo IV
|OperaeTitulus=Epistolae et decreta 
|OperaeWikiPagina=Epistolae et decreta (Leo IV)
|Annus=saeculo IX
|Genera=epistulae Paparum
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}

'''[[Patrologia Latina/115|Migne ''Patrologia Latina Tomus 115'']]'''

'''[https://www.documentacatholicaomnia.eu/01p/0847-0855,_SS_Leo_IV,_Epistolae_Et_Decreta,_MLT.pdf Documenta Catholica Omnia pdf]'''

Epistolae et decreta

Epistolae et decreta (Leo IV), J. P. Migne
115.0674B

I. AD EXERCITUM FRANCORUM.
115.0655D|

Omni timore ac terrore deposito, contra inimicos sanctae fidei, et adversarios omnium regionum viriliter agere studete. Item. Ubi usque nunc 115.0656D| parentes vestri publicum moverunt procinctum, semper victores exstiterunt, nullaque eos multitudo populi superare potuit. Non enim audivimus ut aliquando sine fama victoriae reversi fuissent. Item. Omnium vestrum nosse volumus charitatem, quoniam 115.0657A| quisquis (quod non optantes dicimus) in hoc belli certamine fideliter mortuus fuerit, regna illi coelestia minime negabuntur. Novit enim Omnipotens, si quilibet vestrum morietur, quod pro veritate fidei, et salvatione patriae, ac defensione Christianorum mortuus est; ideo ab eo praetitulatum praemium consequetur.

II. AD LOTHARIUM AUGUSTUM. Cur Alteo episcopo Augustodunensi pallium non concedat.

Mandastis ut privilegium et pallium Alteo episcopo concederemus. Unde poscimus ut vestra super hoc magnitudo non indignetur: quoniam quod ab ipso sanctissimo papa Gregorio usque ad haec tempora 115.0657B| nostra factum minime recordamur, facere non potuimus, neque praefixos Patrum terminos immutare.

Item. Quod juxta et sedula nos imitari consuetudo non praecipit, ita ab hoc veluti a magno nos praecipitio custodire oportet.

III. LOTHARIO AUGUSTO.

De illis tribus jam publice condemnatis, et reprobis viris Georgio, Adriano, et Petro, ut vestra nobis mandavit sublimitas. Quod adhuc ad aliud confiteri judicium debebant, omnino mirati sumus, quibus jam, missis vestris praesentibus juxta legem Romanam sententia praefixa ac promulgata est et nisi tunc paschalis adesset festivitas, qua 115.0657C| mortis, prohibente lege, sententiam dare licitum non est, vivere eos illorum malitia neque iniqua praesumptio non sineret. Pro hac itaque ratione solummodo usque ad tempus suspensa est sententia utrorumque. (Fragmentum) Ivonis dec. X, c. 88 « De illis tribus. »

IV. LUDOVICO [ f. LOTHARIO] REGI.

Petrum, et Adrianum nunquam recipiemus ad habitandum nobiscum, et si (quod minus credimus) aut preces nostras, quas pro eorum retentione vobis misimus, aut honores Romani pontificis pro nihilo existimastis, et nos minus quam Adrianum et Petrum amastis, quod in posterum jam ordinatum habeamus, vestrae edicimus magnitudini. 115.0657D| Certe Romanae sedis praesules tempore quo unamquamque Ecclesiam cum suis clericis tendebant ob missarum officium, vel alias, more solito, utilitates ecclesiasticas disponendas, nihil aliud tam ipsi quam clerici ipsorum nisi sacerdotalia indumenta ferebant, quod secuti usque nunc nos egimus. Sed amplius nequaquam agere oportet, si viros, quos nec quaerimus unquam, nec volumus, mandare decreveritis. Et hoc ad ultimum pro certo notum facimus, quoniam ad quamcunque Ecclesiam locumque alium nobis merito subjectum digressi fuerimus, ne de mortis nostrae periculo triumphatores 115.0658A| existant, cum debueramus ob divinum cultum, sive timorem, orarium solummodo planetamque deferre, lanceam, et scutum, et gladium bajulare praecipiemus.

V. JUDICATUM LEONIS PAPAE IV ET LUDOVICI II IMPERATORIS.

In concilio I Romano pro episcopo Senensi contra episcopum Aretinum, in controversia de diversis ecclesiis sive parochiis, anno 853.

In nomine Domini, amen. Dum nos Leo summus pontifex, et universalis papa quartus, constitutus in beati Petri apostoli cathedra, una cum piissimo, et gloriosissimo Lodoyco, Lotharii filio, imperatore Augusto, pluribusque archiepiscopis, episcopis, abbatibus, synodale habentes concilium, congregatum 115.0658B| Romae, videlicet in ecclesia beati Petri apostolorum principis: advenit in praesentia sancti concilii Senensis ecclesiae episcopus, nomine Cantius, et retulit qualiter jam saepe petierat apud jam dictum Lotharium, epistolis Adriani papae specialiter conscriptis, quatenus . . . . . . . judicii censuram inter Senensem ecclesiam, et Petrum Aretinae ecclesiae episcopum de ecclesiis, seu baptisteriis, et monasteriis, quae infra comitatum Senensem sunt, cum eorum pertinentiis, item jam multis vicibus prolixa fuit contentio, finitivam secundum canonicam auctoritatem perciperet sententiam. Tunc nos Leo summus pontifex ita diximus: « Et quoniam sacerdotali officio, quo modo, licet inviti, fungimur . . . . . oportet nos 115.0658C| spirituali mucrone talium altercationum, quae veternosi serpentis saeva aguntur astutia, funditus incidere, et exstirpare radices, ne forte discordia ibi vigeat, ubi inveteratae pacis debent consistere bona. » Simul omne concilium: « Justa, inquit, et vera catholica, et apostolica definivit cathedra. » Tunc autem episcopus manibus decretalia, et judicialia tenens, ubi finitiva sententia Sena servat, et auctoritate Adriani summi pontificis, et universalis papae, et Constantini queritando dixit: « Frater, et coepiscopus noster Petrus Aretinae ecclesiae Senensis ecclesiae parochias, atque dioecesim perverso ordine, et contra canonicam regulam invasit, et per vim detinet. » Tunc nos, et Lodoicus imperator in praesentia magni concilii decretalia ab episcopo Cantio 115.0658D| ostensa relegi jussimus. His igitur perlectis, nos Leo summus pontifex, sic ad universalem plebem loqui exorsi sumus. « Quantum enim praecellit dignitas omnium ordines dignitatum, superna dispensatione animarum nobis credita, tanto amplius cogimur cuique petenti solvere rationes. Aliud enim est unumquemque sui curam gerere, aliud Ecclesiae Dominicae cura regimen tenere. Quapropter canonicam sequentes doctrinam, dissensiones atque discordias sacerdotum apostolica nos pertinet obviare censura, Redemptoris nostri sequentes praecepta dicentis: Pacem meam do vobis. Pacem relinquo vobis (Joan. XIV). 115.0659A| In hoc enim cognoscent omnes quod mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XVII). Pretiosi enim pedes evangelizantium bona (Matth. XI), gratia sancti Spiritus, inquit. Quatenus vero orta fuerit immoderata quaestio, spirituali debeat mucrone amputari ne adolescat, et Christi concutiat plebem, et ne occasione discordiae fideles delinquant, sancti Petri apostolicis monitis parentes, omni sorde perdita, pura frumenta in horreo Domini residere valeant. Igitur dum per aliquot jam lapsos terminos Longobardorum gens diversa eripiens territoria, invasa desolabatur loca, contigit ut dioeceses episcoporum alter alterius invadere, et temerario ausu immoderate eas detinere, atque in magno nunc usque permaneant errore, et ignorantes canonum definitiones, 115.0659B| alterutrum anhelantes arripere parochias, perjurii reatum contrahunt. Insuper callida versutia inter se dimicantes, pejora peragunt exitia, errore ita in malum incidunt piaculi facinus, dum procul abjiciunt canonum censuram, transgredientes sanctissimorum praedecessorum nostrorum pontificum decreta, canonicis auctoritatibus fulcita. Propterea talia inhibentes apostolica institutione una cum gloriosissimo et piissimo Loduico, et sanctis episcopis, in corona hujus sacri concilii residentibus, apostolicae constitutionis privilegio promulgantes sancimus, ut sicut canonice in decretis constituunt, secundum territoria, seu pertinentias civitatum, sic parochias, et dioeceses ad disponendum episcopos tenere censemus, observantes canonicam censuram, quae ait: 115.0659C| « Episcopum non licere alienam parochiam propria setta [ F., extra propria septa] pervadere. » Et iterum: « Episcopus alienam civitatem, quae non est illi subjecta, non invadat, nec ad ullam possessionem ejus accedat, quem ad eum non pertinet, nec constituat presbyteros aut diaconos alteri episcopo subjectos, nisi forte ex consensu et voluntate regionis episcopi. Si quis autem tale aliquid facere tentaverit, irrita sit ejus ordinatio, atque coerceatur a synodo. » Et sicut praedecessoris nostri beati Coelestini papae continent constituta: « Ut sit contentus unusquisque episcopus suae civitati concessis hominibus, alter in alterius provincia nihil praesumat; » ita et nos beati Petri apostolorum principis, cujus vicem, quamvis immeriti, Dei benignitate 115.0659D| gerimus, sumentes auctoritatem, decernimus ut, sicut statutum est, unusquisque episcopus parochias, seu dioeceses, juxta limites suae civitati pertinentes, imperturbate possideat, sub divini judicii obtestatione et anathematis interpositione. »

Dum igitur nos Leo summus pontifex sanctae adhortationis sermonem claudimus, decretalibus supra nominatis per ordinem ostensis, et relectis, tunc Petrus Aretinae Ecclesiae episcopus dixit Cantio episcopo: « Ista tua decretalia et judicata, quae hic ostendisti, nullam possunt facere jacturam meae ecclesiae, neque dispendia; quoniam nos et antecessores nostri monasteria et baptisteria cum eorum oraculis, seu pertinentiis, seu adjacentiis, quae intra 115.0660A| fines comitatus Senensis sunt constituta, unde tu, frater et coepiscope, adversus meam ecclesiam quaeris, possessa habemus amplius quam quadraginta annos. » Tunc Cantius episcopus ad haec: « Semper enim, inquit, monasteria et baptisteria, quae infra fines Senensis territorii sunt, parochiae nostrae ecclesiae fuerunt, et sunt. Et chrisma ibi dedimus, et consecrationem fecimus. Presbyteros et diaconos ego et antecessores mei ibi sacravimus, et ecclesias consecravimus. Sed tu, frater, callide et fraudulenter praedicta monasteria, seu baptisteria contra sacrorum canonum instituta usurpasti. » Petrus vero episcopus civitatis Aretii haec audiens dixit: « Vere ista monasteria, seu baptisteria, quae intra fines tui territorii sunt, unde adversus nos queritas, a tempore Longobardorum 115.0660B| ecclesiae sancti Donati pervenerunt. Nam judicatum habeo, quod tempore Liuprandi regis Longobardorum a tuis praedecessoribus . . . . . ad meae ecclesiae utilitatem conjuncta fuerunt. Et praeceptum etiam habeo, quod Carolus rex confirmavit in ecclesia Sancti Donati. Sed hic modo prae manibus non habeo: quoniam super hac re altercationem hic habere non arbitrati sumus, inducias et spatium a sacro concilio peto, donec Aretium celeriter petens, assertionis meae judicatum, atque praeceptum, quemadmodum pollicitus sum, in conspectu domni nostri summi pontificis, atque imperatoris piissimi et totius concilii vestrisque partibus . . . . . » Inducias usque ad duodecim dies contulerunt, quatenus unusquisque eorum in praedicto spatio quidquid firmitatis per 115.0660C| praeceptorum sanctiones, seu decretorum institutiones haberet, deferre, necnon testes idoneos de praedicta ecclesia unusquisque ad indagationem veritatis secum duceret. Finitis igitur dictis, duodecim diebus Petrus episcopus Aretinae ecclesiae, et Cantius episcopus Senensis in praesentia nostri, et imperatoris Ludovici piissimi Augusti personaliter venerunt, et in conspectu eorum episcoporum quorum nomina subter annexa sunt, Joannes archiepiscopus civitatis Ravennae, Ambrosius episcopus Lucensis ecclesiae, Oschesis episcopus Pistoriensis, Donatus episcopus Fesulanae civitatis, Johannes episcopus Pisae, Andreas episcopus Volaterranensis civitatis, Taceprandus episcopus civitatis Clusi, Otho episcopus Rosellensis, Tanimundus 115.0660D| episcopus Suanensis, Petrus episcopus civitatis Orbevetanensis, Joannes episcopus Tuscanensis, Joannes episcopus Centumcellensis, Petrus episcopus Spoletinus, aliique plures. In praedictorum itaque praesentia ambo episcopi, hoc est Cantius episcopus Senensis, et Petrus Aretinae ecclesiae, cum sanctionibus praeceptorum, atque institutionibus decretorum, idoneis testibus ex utraque parte, ut impetratum fuerat, adhibitis, iterum corona sancti concilii in eadem ecclesia beati principis apostolorum, ubi prius fuerat, residentibus cum nobis in concilio et volentibus tantae altercationis litigium rectissima lance pensare, et libratum aequitatis trutino finire; ecce Petrus Aretinae ecclesiae decretalia, 115.0661A| atque praecepta, juxta quod promiserat, in manibus retinens, ex jussu nostro, et Augusti Loduici piissimi Josepho Archicappellano edita sunt ad legendum. Cumque perlecta fuissent in conspectu magni concilii, Loduicus imperator sic in aures totius ecclesiae concionatus est: « Et quoniam uniuscujusque rei possessio talis debet esse, ut principium possessionis in se nullum habeat vitium, liquido colligere possumus, dum constat has parochias ecclesiam Aretinam ex tempore Longobardorum tenuisse tantummodo, non sibi sufficere possessionis oppositionem, dum antequam Longobardorum gladius Italiam populando devastaret, Romanis imperatoribus tranquillae pacis felicitate orbem regentibus, Senensis ecclesia, sicut mos antiquus statuit, easdem parochias 115.0661B| rexit, et tenuit. » Tunc omne concilium verum et probabile laudeque dignissimum imperatorem protulisse acclamabat. Ad haec Petrus episcopus Aretinus: « Et quoniam imperatoria majestas, et apostolica sublimitas non solum scripturarum, verum et testium jussit in hoc testimonium adhiberi, jubeant illi, sacerdotes testimonii veritatem proferre, qui in eisdem inhabitantes parochiis, incorruptam veritatem, antiquorum relatione hominum per parentelae gradus insigniter consociantur. »

Tunc nos Leo pontifex universalis papa et Lodovicus imperator jussimus exhiberi sacerdotes, aliosque fideles. Qui subito vocati sunt in conspectu magni concilii. In primis venit Gisulpherianus de plebe sancti Quirici in Ausinora: Aterpalianus, 115.0661C| presbyter et monachus, de plebe sancti Stephani de Cinnano: Gesilarus, archipresbyter sanctae Mariae in Pava: Malperianus, presbyter de plebe sanctae Mariae de Soleta: Lanfrancus, presbyter de plebe sanctae Mariae de Cusona; Benedictus, archipresbyter de plebe sancti Viti Vitaliano: Agiprandus, archipresbyter de plebe sancti Andreae Malcino; Leucari, presbyter de plebe sanctae Mariae in Sexta; Aliperus, archipresbyter de plebe sancti Donati de Ziliano; « Hi sunt mei archipresbyteri de jam dictis plebibus, » dixit Petrus Aretinus episcopus. Tum nos Leo papa jussimus librum Evangeliorum in medio concilio poni, simulque sanctae crucis vexillum inibi collocari. Atque per haec sciscitati sumus: « Audite vos, sacerdotes, quibus reddendi 115.0661D| testimonium facultas a sanctissimo concilio tributa est, in virtute obedientiae, et sub obtestatione divini judicii vobis praecipimus, ut in continenti nobis de hac re veritatem dicatis. » In primis ergo omnium Gesolfrandus jam dictus archipresbyter ait: « Quoniam nefarium est sub tanta obtestatione jurantem reticere, sacrilegium esse arbitror in conspectu hujus sacri concilii falsum testimonium dicere. Idcirco quod a meis parentibus didici, et ego ipse, cum sim fere nonagenarius, memini, absque falsitatis colore narrabo. Scio namque secundum meorum parentum relationem, Senensem ecclesiam usque Longobardorum tempora praedictas parochias inconcusse, et absque ullo litigio tenuisse. Sed eorum iniquus gladius 115.0662A| cuncta diripiens, subjectasque hominibus terras, multis populis refertas, redegere in solitudinem. Contigit denique ex illius temporis desolatione, invasione callida alter episcopus, alteri parochiae nefario ausu commorare, et invasam totis viribus detinere. Sic itaque Senensi ecclesiae ab Aretina accidisse scimus. Quamlibet Petrus Aretinus episcopus nos huc sui causa duxit, tamen veritatis rationem celare nefas esse credimus; ita nimium re in ambiguo posita, utrisque ecclesiis parere, alteri quidem ex necessitate, alteri vero ex voluntate, praedictas Parochias meminimus: Senensi quippe ex voluntate, Aretinae ex necessitate. Constat nos ecclesia Senensi usque hodie reddidisse ecclesiae et constitutum servitium, et chrisma ab eadem ecclesia coepisse, consecrationemque 115.0662B| diaconorum et presbyterorum hactenus ab ea sumpsisse. Aretinae vero ecclesiae, armorum viribus concussos, servitium nos coacte exhibere non negamus. Jure igitur apostolica sublimitas et imperatoria majestas nos nostrasque parochias a tali periculo eripiat, et hujus sacri concilii decreta statuat, ecclesiae posthac libere, et inconcusse servire nos oporteat. » Tamen hoc, sicut unum, singillatim unusquisque eorum interrogatus testimonium Gesolfrandi asserebat verissimum. Aripaldus presbyter et monachus de plebe sancti Stephani de Anciano, ut Gesolfrandus ita refert. Et Gelisarius archipresbyter de saltu similiter confessus est. Benedictus archipresbyter sancti Viti similiter dixit. Aliprandus de plebe S. Donati similiter dixit. Aliprandus 115.0662C| de plebe sancti Andreae similiter dixit. Laufridus archipresbyter sanctae Mariae de Osona similiter dixit. Laucari archipresbyter de plebe sanctae Mariae de Sexta similiter dixit. Omnes itaque, ac si uno ore Senensi ecclesiae praedictas parochias pertinent, et rectissimo jure pariter constanter asserebant. Petrus vero haec audiens, praedictos sacerdotes testimonium ferentes, perjurii reatum incurrisse arguebat. Tunc jubentibus nobis, et piissimo imperatore, et universo concilio, juraverunt, omnes praedicti sacerdotes, quod in testimonium perducti satis vera et probabilia narrarent, et sicut dixerant, se habet veritas.

Tunc nos Leo summus pontifex sic ad Petrum episcopum, et ad omne concilium effati sumus: « Similiter 115.0662D| oportet nos, fratres, hujusmodi aequitatis lance pensare, quoniam eorum affectionem, qui testimonio supradicto frater noster Petrus justitiam suae ecclesiae adipisci sperabat, Senensis ecclesia triumphum sui certaminis est consecuta. » Ad haec universum collegium dixit: Liquido patet praenominatas parochias Senensis ecclesiae esse, quoniam ejusdem comitatus limitibus pertinere probatum evidenter est, et testium verissimorum assertio clamat, et scripta sanctissimorum pontificum haec roborant. Jubeat ergo vestra sanctitas, et imperatoria majestas, Senensi ecclesiae ea, quae sua fuere, restituantur: quatenus discordia de medio sublata unusquisque eorum propter hoc, et sicut in omnibus statutum est. 115.0663A| sibi subjectas parochias regat, nec ad vicinam dioecesim sui fratris nullatenus accedere praesumat. » Tunc Comeranus episcopus dixit omnibus: « Sunt mihi adhuc testes idonei, quos de mea civitate huc duxi, quibus propositae altercationis patet ambiguum: qui antiqua relatione nobilium parentum quidquid inde est insigniter noverunt. Ipsi, si introducti fuerint, veritatem nullo modo celabunt. » Tunc ingressus Willeradus bonae memoriae Merempridi filius, et Gunteramus filius quondam Sicheradi Ginnonis, qui erant milites regis, et Lamfredus miles praedicti episcopi Aretini. Et Willeradus sub testatione divini nominis a nobis interrogatus, dixit: « Scimus igitur quod praedictae plebes et monasteria, juxta relationem meorum antiquorum parentum, Senensis ecclesiae 115.0663B| fuerunt. Consignationes, rectorum consecrationes, et presbyterorum ordinationes, episcopus Senensis ecclesiae ibi fecisse vidimus. Nullum inibi fuisse litigium manifesta res docet, nisi ab ingressu gentis Langobardorum in Italiam. Senensis quippe ecclesia usque ad eorum tempora inconcusse praedictas parochias possederat. » Reliqui vero omnes, cum singillatim interrogati fuissent, testimonium veritatis Villeradum protulisse testati sunt: illi vero una voce testimonium veritatis proferentes, sacrosanctis Evangeliis, in medio positis, tactis juraverunt . . . . . praenominatae parochiae jam Senensis ecclesiae sint propriae, quod ecclesiae Aretinae recto jure non pertinent. Hoc sacramento expleto, nos Leo summus pontifex diximus Petro episcopo: 115.0663C| « Oportet te, frater Petre, jam nunc tuis tantummodo parochiis contentum esse, et ab illicita praesumptione cessare, et primam de hac inusitata finire, aut si quid ad opponendum potes, quod utile sit, adhibere. Nam nihil vanum, neque superfluum, aut quod a veritate sit alienum, hoc sacrum recipit concilium. » Petrus vero episcopus inquit: Juxta examinationes vestras sanctas litigium rectum pensavit, neque in ambiguo, quod a vobis hic definitum est, pono. Et jam neque aliorum praesentiam hominum, quibus vos magis credere possitis, exhibere valeo, neque aliorum scriptorum decreta, praeter quae a me hic sunt ostensa. »

Ad haec imperator: « Constat itaque evidenter Petrum episcopum superatum; quoniam testimoniis 115.0663D| eorum, a quibus se salvari putabat, Senensis ecclesia victoriam est consecuta. Justum est, inquit, ut propter hoc sileat, neque amplius hujus rei altercationem adire praesumat. Superfluum est ei, ut cum suae civitati parochias subjectas retineat, ad alterius episcopi dioecesim illum temerario ausu transire. Quapropter volumus ut in hoc sacrum et venerabile concilium ita hujus litis altercationem aequissimo termino includat atque definiat, quatenus futuro tempore ulla possit inter eos scrupolositas renovari. » Tunc imperator, relictis nobiscum missis suis ad istam causam finiendam, id est Joseph archicapellano, Angelberto archiepiscopo, Notingo episcopo, et Adelchesi comite, a concilio discessit. Remansere 115.0664A| autem Cantius cum duodecim sacerdotibus idoneis, quorum non fuerat adhuc in testimonio jusjurandum receptum. Tunc juravit Cantius cum duodecim sacerdotibus, quod in sacramentis supradictorum testium veritas absque ullo dolo versata est. Tunc omne concilium simul clamavit: « Jubeat ergo apostolici culminis sanctitas, ex totius concilii decreto, praedictarum parochiarum, quas temere invasit, Petrum episcopum refutationem Senensi ecclesiae facere, ac deinceps super hac re penitus silere. » Tunc jubente Apostolico, et legatis imperatoris, ac universo concilio, penitus posuit, et refutavit Petrus episcopus Senensis ecclesiae parochias supra nominatas, quas illicite, et nefario ausu invaserat. His igitur ita expletis, nos Leo summus 115.0664B| pontifex sic dicendo definivimus: « Opportunum itaque valde reor in hujus litigii definitionem auctoritatem nostram accommodare, atque sub anathematis interpositione aequissima ratione finitum litigium hinc inde sopire, ne forte in futuro tempore aliquis, pravitate plenus, quod modo juste et canonice a nobis definitum est audeat violare. Nam firmum et stabile in Senensi manere ecclesia sancimus quidquid per testium indagationem eidem pertinere est compertum. Si quis igitur adversus hujus nostri privilegii decretum aliquo tempore quilibet violare temptaverit, sive clericus, sive laicus, sive dignitate praeditus, sive honoribus decoratus, aut qualibet magna, parvaque persona, sciat se auctoritate Domini nostri Petri Apostolorum principis omni 115.0664C| honore privatum, atque anathematis maranatha vinculis innodatum, et cum Juda proditore Domini nostri Jesu Christi, et Anania et Saffira perpetuo supplicio deputandum. Et quoniam in Dei sumus nomine collecti, Dominus vere inter nos esse creditur, ejus auxilio, quidquid agimus vel definimus, credimus esse fulcitum; idcirco praedictae maledictioni se innodat, quisquis violare temptaverit quidquid a nobis est, Deo auxiliante, decretum. »
&lt;poem&gt;
Leo, Dei gratia, catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus, hujus Judicati decretum propria manu roboravi.

Joseph, archicapeltanus domini imperatoris, subscripsi.
Joannes, archiepiscopus Ravennae, subscripsi.
115.0664D|
Angelbertus, archiepiscopus Mediolanensis, subscripsi.
Notingus, episcopus Brixiensis, subs.
Ambrosius, episcopus Lucensis, sub.
Oschisi, episcopus Pistoriensis, sub.
Donatus, episcopus Fesulanus, sub.
Gerardus, episcopus Florentinus, sub.
Johannes, episcopus Pisae, sub.
Andreas, Volaterrae episcopus, sub.
Taceprandus, episcopus Clusinus, sub.
Otto, episcopus Rosellensis, sub.
Tanimundus, episcopus Suanensis, sub.
Dominicus, episcopus Centumcellensis, sub.
Petrus, episcopus Orbivetanus, sub.
115.0665A|
Joannes, episcopus Tuscanensis, sub.
Petrus, episcopus Spoletanus, sub.
&lt;/poem&gt;

VI. ECCLESIAE CUJUSDAM PRIVILEGIA CONFIRMANTUR.

Scrivendum praecepimus Stephanus scriniario sedis nostrae in mense Septembrio die quinta, indictione quartadecima; datum pridias Kalendas Septembrias per manum Tiberii primicerii S. sedis apostolicae, Imp. domino nostro piissimo perpetuo Augusto Lothario a Deo coronato magno imperatore, anno tricesimo tertio et post consulatum ejus anno tricesimo tertio sed et Ludovico nobo imp., ejus filio anno . . . .

VII. EXCOMMUNICATIO ANASTASII PRESBYTERI.

115.0665B| Imperantibus dominis nostris, Lothario et Ludovico Augustis, mensis Decembris die decima sexta, indictione 14.

:1.
Leo episcopus, servus servorum Dei. Anastasius, presbyter cardinis nostri, quem in titulo beati Marcelli ordinavimus, quique secedens ab eo ad alienas parochias absque nostra pontificali scientia demigratus est, quem per missos et litteras nostras vocavimus, et pro quo dominos imperatores supplicati per missos nostros, ut eum ad suam parochiam redire juberent, qui nunc huc nunc illuc latitando in ipsa demigratione per biennium moratus est, et ad duo vocatus concilia nostra minime venit, sed neque inventus est; quia, ut praediximus, veluti 115.0665C| ovis errans extraneis regionibus suadente diabolo occulte inhabitabat, secundum canonica instituta ex Dei omnipotentis et beati Petri apostoli nostraque simul apostolica auctoritate ab hodie sit communione privatus, donec ipse meae speciali praesentiae in canonico judicio fuerit praesentatus, et si non venerit, nunquam communicet.
:2.
Leo episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis, presbyteris, diaconibus, subdiaconibus, et universis clericis cunctoque populo Christiano. Quod bene ac pleniter vobiscum simus, charissimi fratres, scitis. Nunc iterum pro cautela et memoria temporum futurorum dilectioni vestrae cognitum esse volumus quomodo, instigante ac suadente diabolo, Anastasius, presbyter cardinis nostri, quem 115.0665D| nos in titulo beati Marcelli ordinavimus, contra statuta patrum provinciam ecclesiamque deserens, 115.0666A| ecce jam per quinquennii tempus in alienas parochias velut ovis errans discurrit, quem etiam, auctoritate suffulti canonica, apostolicis litteris per tertiam quartamque vicem vocavimus. At ubi redire distulit, duo pro eo episcoporum concilia congregavimus, quorum conventu cum ejus non potuissemus videre vel habere specialem praesentiam, communi eum decreto sancta communione privavimus, volentes siquidem suam per hujus excommunicationis censuram ad gremium sanctae, a qua discesserat, matris Ecclesiae personam reducere. Sed apostolica monita sanctique concilii pro nihilo ducens, erroris irretitus caligine, redire nullatenus voluit. Proinde, sicut Ravennae nobis degentibus de eo in ecclesia beati Vitalis martyris mense Maio, die 29, indictione 115.0666B| prima, ore proprio promulgavimus, nunc iterum in ecclesia beati Petri apostoli mense Junio, die 19, indictione superius adnotata, similiter promulgavimus: sit ille a sanctis Patribus et a nobis anathema, et omnes qui ei sive in ejectione, quod absit, aut pontificatus honore adjutorium praestare vel solatium quodcunque voluerint, simili anathemati subjaceant.
:3.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Incipit sancta ac veneranda synodus, quae per Domini gratiam et ejus divinum consilium congregata est in ecclesia beati Petri apostoli, anno scilicet pontificatus sanctissimi ac coangelici et universalis quarti papae Leonis septimo, atque invictissimorum Lotharii ac Ludovici imperatorum 115.0666C| anno imperii quadragesimo secundo, mense Decembri die octavo, indictione 2. In ac siquidem sancta ac venerabili synodo, Domini solatiante gratia nobiliter celebrata, post diversas episcoporum sacerdotumque vel clericorum atque omnium Christianorum pias ac salutiferas admonitiones et exhortationes depositus est juste atque canonice Anastasius, presbyter tituli sancti Marcelli, eo quod contra auctoritatem canonicam propriam parochiam deseruisset per annos scilicet quinque, et in aliena ad usque hodie demoratur, et neque vocatus neque excommunicatus et ad ultimum anathematizatus, sicut de eo in hac synodo veridica pictura demonstrat, ad congregata duo pro eo episcoporum concilia venire noluit; ideo tam a summo pontifice 115.0666D| quamque ab universis episcopis tunc synodo praesidentibus, videlicet numero sexaginta septem, ob 115.0667A| suam stultam audaciam merito, ut praediximus, est depositus et sacerdotali honore privatus, anno denique, mense ac die atque indictione ut supra.
VIII. AD EPISCOPOS BRITANNIAE.

Docet episcopos simoniacos in concilio judicandos esse: deinde respondet aliis eorum consultationibus.

LEO omnibus reverentissimis confratribus Britannicae gentis episcopis.

Quanto studio quantaque solertia gregem vobis a Domino commissum pascitis, divinisque fovetis eduliis nobis directa scripta reserarunt. Unde non modica exsultatione congratulor, et tantarum ambiguitatum indagatione laetificatus, a timore negligentiae, qui me illius regionis in infimis deprimebat, quasi a 115.0667B| gravi languore relevatus, et ut pote sanus, licet omni salute captus, magis animo sospes surrexi quam corpore. Quia cum quosdam laicorum in ecclesiasticis cognoverim curis praepollere, et studioso animo ab illorum respondere vigilantiis cogerer, nihil aliud vos, qui divinis negotiis et ecclesiasticis sorte venistis, quam crederem dormitare: nunc divina gratia hi confratres nostri, videlicet talium, et tales ecclesiarum praesules, ad nos perducti et cogniti, magis securus nunc duro quam antea. Legationem denique communem omnium episcoporum reverendissimorum nobis propositam delinquentes, requiritis de his qui turpissimo lucro columbas in templo Domini vendere non pertimescunt (1, q. 2, Requiritis de iis), et sua acta improba temeritate Simonis haeresi conjungunt, 115.0667C| utrum possint in ordine poenitentiam agere, aut tantummodo extra ordinem et sacerdotalem fieri gradum. Quibus nos quidem convictis qui tam detestabile nefas, quod jam multis est damnatum conciliis, peregisse noscuntur, nulla poenitentia possumus subvenire, et tot spiritualibus patribus obviare: sed in illorum patrum me sententia convenire omnibus certum sit. Ita tamen ut omnia in conciliis sint episcoporum. Nam nullam damnationem episcoporum esse unquam censemus (I, q. 7, Nullam damnationem), nisi aut ante legitimum numerum episcoporum, qui fit per duodecim episcopos, aut certe probata sententia, per septuaginta duos idoneos testes, qui tales sint, qui et accusare possint, et prius ad sacra Christi quatuor Evangelia sacramenta 115.0667D| praestent, quod nil salsum depromant, sicut nobis beatus Silvester tradidit, et Romana sancta tenere videtur Ecclesia. Et si inter eos, quos damnandos esse dixerunt homines, fuerit episcopus, qui suam causam in praesentia Romanae sedis episcopi petierit audiri, nullus super illum finitivam praesumat dare sententiam: sed omnino cum audiri decernimus. De caetero vero, quod nobis apicibus vestris factum est clarum, quid vel qualiter de ipsis capitulis interrogatis debeam respondere, unde precibus vestris annuere curavimus, et singillatim quid agendum est, sive exposito a sanctis Patribus, sive more antiquitus tradito, curavimus demonstrare.

I. Ad quos ecclesiasticus ordo pertineat.
115.0668A|
  Primo quidem capitulo dictum, cui ecclesiasticus ordo pertineat: quod episcopis et clericis ordinatis pertinere non dubium est. Quod vos ignorare minime credimus, ab ipsis apostolicis viris cognoscitis. Et cum in sacris conciliis ab episcopis promulgatae sint regulae et receptae, quis extra episcopos promulgator canonicarum quiverit esse sententiarum?

II. Unaquaeque parochia episcopi provisione regenda.

Regenda vero est unaquaeque parochia (X, q. 1, Regenda est unaquaeque) sub provisione ac tuitione episcopi, per sacerdotes vel ceteros clericos, quos ipse cum Dei timore praeviderit, cui jure pertinere videbitur, et circumire, ut sibi necessarium visum fuerit, ecclesiastica utilitate cogente.

III. Non cogendus presbyter ad sacra concilia eulogias deferre.
115.0668B|

De eulogiis ad sacra concilia deferendis (Dist. 18, De eulogiis.) nihil invenimus a majoribus terminatum, sed sicut unicuique presbytero placuerit. Nam si constitutum fuerit illo in tempore benedictiones afferri, forsan minus libenter ad synodos occurrent, et magis venire detrectabunt: quae ut arbitror non sunt rationabiliter requirendae, nec ultro delatae respuendae.

IV. Sors nihil aliud quam divinatio et maleficium.

De experientia autem divinationum vel maleficiorum, scriptum quidem in sacris habemus canonibus, ut ipsa verba ponamus, ita (Conc. Ancyr., can. 23): Qui divinationes expetunt, et morem gentilium 115.0668C| subsequuntur, aut in domos suas hujuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica, aut expiandi causa, sub regula quinquennii jaceant. Unde ad illorum similitudinem, sortes, quibus cuncta vos in vestris discriminatis judiciis (26, q. 5, Sortes quibus), nihil aliud quam quod illi patres damnarunt, divinationes et maleficia esse decernimus. Quamobrem volumus illas omnino damnari, et ultra inter Christianos nolumus nominari, et ut abscindantur, sub anathematis interdicto praecipimus (Ivo, part. IX, cap. 11).

V. Ut nullus propria cognatione conjugem sibi copulet.

Ut definitum est a Patribus, nullus de propria cognatione sibi audeat copulare, alioqui anathema sit (Dist. 20, De libellis). Unde beati junioris Gregorii 115.0668D| decreta eximie sunt retinenda.

VI. Per quae decreta judicare debeant episcopi.

De libellis et commentariis aliorum non convenit aliquem judicare, et sanctorum conciliorum canones relinquere, vel decretalium regulas, id est quae habeatur apud nos simul cum illis in canone, et quibus in omnibus ecclesiasticis utimur judiciis, id est Apostolorum, Nicaenorum, Ancyranorum. Neocaesariensium, Gangrensium, Antiochensium, Laodicensium, Chalcedonensium, Sardicensium, Carthaginensium, Africanensium: et cum illis regulae praesulum Romanorum, Silvestri, Siricii, Innocentii, Zosimi, Coelestini, Leonis, Gelasii, Hilarii, Symmachi, Simplicii. 115.0669A| Isti omnino sunt, per quos judicant episcopi, et per quos episcopi simul et clerici judicantur. Nam si tale emerserit vel contigerit inusitatum negotium, quod minime posset per istos finiri, tunc si illorum, quorum meministis, dicta Hieronymi, Augustini, Isidori, vel caeterorum similiter sanctorum doctorum similium, reperta fuerint, magnanimiter sunt retinenda ac promulganda, vel ad apostolicam sedem referatur de talibus. Quam ob causam luculentius et magna voce pronuntiare non timeo, quia qui illa quae diximus sanctorum Patrum statuta, quae apud nos canones praetitulantur, sive ut episcopus, sive clericus, sive laicus, non indifferenter receperit, ipse se convincit, nec catholicam et apostolicam fidem, nec sancta vera Christi evangelia quatuor utiliter 115.0669B| et efficaciter et ad effectum suum retinere vel credere.

IX. AD LUDOVICUM [LOTHARIUM] AUGUSTUM.

Ex Regesto Leonis IV.

Igitur cum saepe adversa a Saracenorum partibus perveniant nuntia, quidam in Romanum Portum clam, furtiveque venturos esse dicebant; pro quo nostrum congregari praecipimus Portum, maritimumque ad littus descendere decrevimus, et egressi sumus Roma.

X. AD LUDOVICUM IMPERATOREM.

Scire vos oportet, quod nunquam ab aliquibus nostros homines sinimus opprimi; sed si necessitas illis incurrerit, praesentialiter vindicamus; quia 115.0669C| nostri gregis in omnibus ultores esse debemus et praecipui adjutores.

XI. AD JOANNEM ARCHIEPISCOPUM.

Pro certo scitote, quod nunquam permittimus nostros a vobis lacerari aut opprimi homines atque subjectos, sed si (quod non speramus) hujus nostrae monitionis dicta neglexeritis, et amplius aliquas oppressiones praefatis, vel aliis nostris hominibus feceritis, praesentialiter eos vindicabimus, et omnia vestra eripere curabimus, furibunda crudelique audacia.

XII. LOTHARIO ET LUDOVICO IMPERATORIBUS.

Lotharium et Ludovicum imperatores Colono diacono 115.0669D| ecclesiam Reatinam rogat, Leo « ut, inquit, vestra licentia accepta, ibidem consecrare veleamus episcopum; sin autem in praedicta ecclesia nolueritis ut praeficiatur episcopus, Tusculanam ecclesiam illi vestra serenitas dignetur concedere. »

XIII. AD ANASTASIUM PRESBYTERUM EXCOMMUNICATUM.

Ad concilium illum vocat.

LEO episcopus, servus servorum Dei, ANASTASIO presbytero excommunicato.

115.0670A| Cum spiritualibus te nostris procreatum visceribus noscimus, tua deceptione quotidie ingemiscimus; qui sinu matris tuae progressus, erroris irretitus caligine alienis, parochiis vel regionibus immorari, contra praecepta Patrum canonumque sanctionem, non dubitas. Revertere igitur, salutisque incedere summopere callem procura, te ne vana spes decipiat, caduceque adulationes subvertant. Sed terrenis mente actibus erigens, ea quae superna infinitaque permanent, inquiescibili intuitu anhelare memento. Quia salutem semper tuae cupimus animae corporisque videre: et ne te diabolicae insidiae concludant, omnipotentis Domini semper clementiam exoramus. Praeterea apostolicis tibi praecipimus litteris; jam quinquennii tempus huc illucque latitans velut anguis 115.0670B| discurris, ad concilium, quod quinto decimo congregaturi sumus die Novembris, exspectatae futurae secundae mensis indictione [mensis exsp. F. secundae indictionis], praesentare te omni deposita occasione procures: ut causam tuam in venerabili coetu sanctae valeamus congregationis subtili ventilare intuitu, et humanius tuam conversionem tractare. Si autem neglexeris quod praecipimus, ampliori te vinculo innodamus. Nam e multimodis te reprehendimus, ac reprehensibilem judicamus; quia ad duo pro te congregata concilia occurrere distulisti; sicut hi praesentes Nicolaus, Petronacius, atque Joannes venerabiles episcopi nostri, per quos te nunc auctoritate canonica jussimus evocare, ore proprio indicabunt. Si autem constituto tempore ad 115.0670C| praedictum concilium venire neglexeris, sub excommunicatione atque anathemate te modis omnibus decernimus esse mansurum.

XIV. EPISCOPIS BRITANNIAE. Fragmentum.

Non cogantur presbyteri ad sacra concilia eulogias deferre.

De eulogiis ad sacra concilia deferendis nihil invenimus a majoribus terminatum: sed sicut unicuique presbytero placuerit. Nam si constitutum fuerit illo in tempore benedictiones afferri, forsitan minus libenter ad synodos occurrent, et magis venire obtrectabunt. Quae ut arbitror non sunt rationabiliter quaerendae nec ultro delatae respuendae.

XV. AD LOTHARIUM AUGUSTUM. Fragmentum.
115.0670D|
  Habetis de hoc apud Deum retributionem non modicam si antiquae legis dogmata minime observantes vestra imperiali censura pro viribus castigatis, atque corrigitis. Item. Vestram flagitamus clementiam ut sicut hactenus Romana lex viguit absque universis procellis, et pro nullius persona 115.0671A| hominis reminiscitur esse corrupta, ita nunc suum robur propriumque vigorem obtineat.

XVI. AD LOTHARIUM AUGUSTUM. Fragmentum.
  De capitulis vel praeceptis imperialibus vestris, vestrorumque pontificum praedecessorum irrefragabiliter custodiendis et conservandis, quanto valuimus et valemus, Christo propitio, et nunc et in aevum nos conservaturos modis omnibus profitemur. Et si fortasse quilibet vobis aliter dixerit vel dicturus sit, sciatis eum pro certo mendacem.

XVII. AD CAROLUM CALVUM. Fragmentum.
115.0671B|
  Si fortassis, quod non credimus, apud vos inutiles judicamur, Ecclesia tamen, cui praesidemus, non inutilis, sed caput principiumque omnium merito simul ab omnibus vocatur.

XVIII. AD CAROLUM CALVUM. Fragmentum.
  Contra sanctorum Patrum censuras videtur existere si saecularis vel laicus presbyteros ab ecclesiis, in quibus tempore ordinationis eorum nominati vel introducti fuerint, videtur [Al., nitetur] expellere.

XIX. AD VIDONEM COMITEM. Fragmentum.
  115.0671C| Valde indignum est, futuris gentibus etiam contrarium, tam gloriosam legem, quam multi retro custodierunt imperatores, nunc suam vim perdere, ac injuste damnari.

XX. COLORODO ARCHIEPISCOPO ET BERTUSO.
  Ideo permittente Deo pastores hominum sumus effecti, ut quod Patres nostri sive in sanctis canonibus, sive in mundanis legibus affixere, excedere minime debeamus. Contra eorum quippe saluberrima agimus instituta, si quae ipsi divino statuerunt consilio, intacta non servamus.

XXI. AD PRUDENTIUM EPISCOPUM TRICASSINUM.
  Ut monasterium ab Adremaro constructum consecret.

  115.0671D| Leo episcopus, servus servorum Dei, reverentissimo et sanctissimo Prudentio Tricassinae sedis episcopo salutem.

  Cognoscat prudentia sanctitatis tuae, qualiter hic religiosus monachus, Adremarus nomine, cum monachis suis, cum summa devotione, ad laudem et gloriam sanctae Trinitatis, et remedium animae suae suorumque omnium, in honorem beati Petri apostolorum 115.0672A| principis, seu et sancti Leonis ejusdem vicarii papae, monasterium desiderat consecrare, et situm ac structuram ejus sancti coenobii in rebus juris jam dicti beati Petri apostoli, quae ejus vere sunt, fundare ac constituere, quae res praedictae Guidoni gloriosissimo comiti per praeceptum pontificale donatae sunt. Quam ob causam jubemus ac hortamur sanctitatem tuam, ut quando ab illius praedicti monachi fueris humilitate postulatus, illuc accedere debeas, et loco, quem vobis significaverit, ipsas illic reliquias supra nominatorum sanctorum, quas a nobis accepit, eo tenore et conditione recondas atque consecres, ut semper et perpetualiter sub jure ac potestate sanctae nostrae Romanae ecclesiae jam fatum monasterium consistat atque permaneat. Sanctitatem tuam 115.0672B| omnipotens Deus incolumem custodiat, frater. Benevale.

XXII. AD HINCMARUM ARCHIEPISCOPUM.
  Cur synodi Suessionensis confirmationem differat.

  Causas pro quibus hoc usque ad tempus suspendimus, charitati vestrae dicemus. Prima igitur haec est, quia sicut ab episcopis praenominata synodus utiliter ventilata, sive sopita est; ita per aliquot ex eis, ut dubitatio foret radicitus evulsa, statuta vestrae synodi destinare debuistis. Alia autem juxta votum vestri desiderii id nos perficere minime permisit, eo quod legati sedis apostolicae praesentes ibidem non fuerunt: neque imperialis epistola nobis talis est praesentata, quae hoc quod expetendum 115.0672C| misistis; specialiter indicare potuisset. Quarta scilicet causa haec est, quia hi quos depositos charitas vestra auctoritate synodi fore affirmat, per proprias litteras sedem apostolicam appellarunt, et volunt iterum nostra se apostolica audiri praesentia: et tunc si culpabiles inventi fuerint, non se abnuunt canonicam sustinere censuram.

XXIII. AD HINCMARUM EUMDEM.
  De eadem synodo duobus legatis demandatum scribit.

  Sed ad vestras petitiones exsequendas et obtinendas Petrum venerabilem, et dilectissimum nobis, Spoletanum episcopum, viva voce nostra vice exsecutorem instruximus, et alium Petrum venerabilem aeque et amantissimum, episcopum 115.0672D| Aretinum, litteris commonuimus, et alios fideles vestros atque nostros similiter inde monuimus, et reliqua.

XXIV. AD NOMENOJUM DUCEM BRITANNIAE
  Ut Gislardum invasorem sedis Namneticae defensare desinat.

  Non furem et latronem (7, q. 1, Ne furem), qualem Gislardum sentimus esse in Namnetica sede, qui 115.0673A| viventis, quod non licuit, locum non timuit usurpare, pro cujuscunque muneris donis ultra debes defensare.

XXV. AD EBRUINUM ET ADELFREDUM EPISCOPOS. Fragmentum.
  Quia praesulatus nostri (quod bene nostis) magisterium non solum de sacerdotum, verum etiam de saecularium utilitatibus debet esse sollicitum, propterea fraternitatem vestram scire volumus hunc praesentem presbyterum ad sedem apostolicam venisse, nobisque violentiam et excommunicationem suam per ordinem retulisse; quod etiam sine justo legis tramite illi sua fuisset ablata ecclesia, similiter 115.0673B| indicavit: quam alius dato munere sacerdos zelo ductus invidiae usurpare praesumpsit. Inde parentes ejus magno dolore compulsi presbyterum illum, qui suam tenebat ecclesiam, mox comprehenderunt, et ei oculos eruerunt. Tamen ipse saepe dictus sacerdos dicit quod absque sua voluntate et sine ejus consilio hoc sit peractum. Quod si ita est, ut ipse nobis suo ore testatus est, vobis magnopere providendum est, ut, si canonice ipse excommunicatus non est, canonica super eum fiat remissio.

XXVI. AD JUDICEM SARDINIAE.
  Nec mos, nec noviter introducta consuetudo nostrae Ecclesiae praedecessoribusque nostris fuit 115.0673C| contra sanctorum canonum nova, vel inusitata praesumere. Quamobrem nos devotius volentes vestras petitiones suscipere, si in his nos sanctorum Patrum censura juvaret, sed ideo quia synodicae paginae in hoc favere non videntur, nos tantam novitatem praesumere non possumus, et ab illo rectissimo tramite deviare.

XXVII. AD JUDICEM SARDINIAE
  Celsitudinem vestram duximus obsecrandam, ut nobis quantos tua praeviderit magnificentia armatos sive pueros, sive adultos, ac juvenes cum armis suis mandare dignemini, qui nobis quotidiana jussa possint explere.

XXVIII. DE EO QUI PLURES ECCLESIAS RETINET. Fragmentum.
115.0674A|
  Qui plures ecclesias retinet, unam quidem titulatam, aliam vero sub commendatione retinere debet.

XXIX. DE ESU CARNIUM. Fragmentum.
  Ut a coenae termino, quae fit in principio noctis quartae feriae, quae lucescit in quarta feria, usque ad diluculum quintae feriae et similiter a coena noctis sextae feriae, quae lucescit in sexta feria, jejunatio usque ad Sabbati lucem protendatur.

XXX. AD LUDOVICAM AUGUSTAM. Fragmentum.
115.0674B|
  Nos si incompetenter aliquid egimus, et in subditis justae legis tramitem non conservavimus, vestro ac missorum vestrorum cuncta volumus emendare judicio; inde imploramus ut tales ad haec quae diximus perquirenda missos in his partibus dirigatis, qui Deum per omnia timeant et cuncta, quemadmodum si vestra praesens fuisset imperialis gloria, diligenter exquirant; et non tantum haec sola quae superius diximus, quaerimus, exagitent, sed sive minora, sive majora illis sint de nobis judicata negotia, ita ut examussim eorum cuncta legitimo terminentur examine, quatenus in posterum nihil sit « quod ex eis indiscussum vel indiffinitum remaneat. »

XXXI. LOTHARIO ET LUDOVICO IMPERATORIBUS. Fragmentum.
115.0674C|
  Inter nos et vos pacti serie statutum est et confirmatum quod electio et consecratio futuri Romani pontificis non nisi juste et canonice fieri debeat.

XXXII.
  Omnes canonum sponte violatores, in omnibus authenticis conciliis anathematizati sunt.

XXXIII.
  Ex registro Leonis papae. IV.

  De decimis justo ordine non tantum nobis, sed majoribus visum est, plebibus tantum, ubi sacrosancta dantur baptismata, dari debere.</text>
      <sha1>bfinmgifnn2w2kv0ybwls6gfwhp80tg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Arsenii (Paschasius Radbertus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62177</id>
    <revision>
      <id>263826</id>
      <parentid>206153</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251169" sha1="761e7lvy7kcnn1e3kkqzlhfayicqwrs" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Paschasius Radbertus
|OperaeTitulus=Epitaphium Arsenii
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Arsenii (Paschasius Radbertus)
|Annus=saeculo IX
|Genera=hagiographiae, dialogi
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}

'''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] '''


120.1649B

OBSERVATIONES PRAEVIAE.

Opus ubi repertum. Quis Arsenius. 120.1557A|

:1.
Aureum hoc opus de gestis WALAE abbatis, quem alii Walonem Walachum ve appellant, feliciter inveni in ms. codice Parisiacensis monasterii sancti Martini de Campis, qui codex antea fuit bibliothecae sancti Arnulfi apud Crispiacum. Scripturae forma facile persuadet codicem membraneum exaratum esse aetate Paschasii Radberti: cujus fuisse autographum, aut certe primarium exemplum manu ipsius recognitum correctumque, inde conjectabar quod initio corrector apposuit, LEGI, nec aliud exemplum superest in bibliotheca Corbeiensi. Inscribitur hoc opus Epitaphium Arsenii: quo viso titulo, et decurso avide codice ms., existimabam in eo agi de Adalhardo abbate, quem Arsenium dictum aliquando fuisse viri docti colligebant ex libro Paschasii Radberti de Corpore et Sanguine Domini. Verum toto hoc epitaphio diligentius perlecto, animadverti Arsenium esse Walam, Adalhardi fratrem, atque in Corbeiensi regimine successorem; et Adalhardum hic 120.1557B| Antonium appellari, uti appellatum fuisse tradit Paschasius in ipsius Vita. Et tamen Arsenii nomen Adalhardo aptatum veteri errore fuisse intelligo ex Corbeiensi libro ms. Paschasii de Corpore et Sanguine Domini, in quo post ea verba quae initio editorum ita jacent: « Novit igitur, nec ambigo, tua experimento disciplinarum solertia, quod Arsenius noster, quem nostra nunc nobis saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo, in fidei te mihi commiserit ratione: propter quod a primaevo indefessus curavi te rapere de inter undas; sed fateor non in vanum cucurrisse: » post ea, inquam, verba haec sequuntur in ms. codice Corbeiensi: « Praefatus autem Pater, scilicet Adelhardus, uti justitiae faventibus moris est, exsilium fert pro fide, illo ut utar Comici, quia plenus rimarum veritatem sciens silere noluit. Unde adhuc suspecti sumus, quid Dei dispensatio ex eo ulterius velit, quem jam inspicimus promissionibus meritorum hinc inde divinitus agitari. Tu tamen 120.1557C| non es secutus juvenilia. » Et caetera ut in editis. Quod additamentum ut Paschasii sit, certe illa verba, scilicet Adelhardus, inserta sunt a quopiam interpolatore, qui hic de exsilio Adalhardi agi opinatus est, cum sermo sit de exsilio Walae abbatis, quem Paschasius his in libris perpetuo Arsenium et Jeremiam vocat.
Historia haec cur aenigmatica.

:2.
Constat ergo hoc opus esse de gestis Walae abbatis, cujus Historiam cum scriberet Paschasius eo tempore quo Walae aemuli et adversarii in vivis supererant, 120.1558A| homines potentes, visum est illi totam historiam fictis nominibus adumbrare, ne res aemulorum invidiam provocaret. Et certe cum Vita haec duobus libris constet, et in primo quidem de Walae rebus gestis ante Ludovici Pii exauctorationem, in secundo vero de ipsa exauctoratione agatur; lubrica res erat id argumenti pertractare sive Ludovico Pio vivente, cujus principatu scriptus est primus liber, seu regnante Carolo Calvo, ipsius Ludovici filio, quo regnante conditus est secundus. Hinc est quod Paschasius fictitiis nominibus ubique utitur, ut imperitis aenigma potius quam historiam exhibere videatur.
Clavis historiae.

:3.
Quapropter in gratiam eorum qui in historicis rebus minus versati sunt, hic appono clavim historiae, explicando propria nomina, quibus totius rei arcana reteguntur. Walae nomen ARSENIUS; Adalhardo ANTONIUS; Ludovico Pio JUSTINIANUS; Judithae Augustae, Ludovici uxori, JUSTINA; Lothario Augusto, 120.1558B| ipsius Ludovici filio, HONORIUS; Ludovico alteri filio, Bajoariae regi, GRATIANUS; Pippino itidem filio, et Aquitaniae regi, MELANIUS; Bernardo, Septimaniae duci et camerario palatii, NASO et AMISARIUS. Est et alius, PHASUR dictus in lib. II, cap. 16; sed quis sit iste divinare non potui. An forte Ruadbernus seu Rodbernus, qui Juditham ex Italia reduxit, ob id carmine laudatus a Walafrido Strabo, is qui postea Caroli Calvi cubicularius fuit, ex Audradi revelatione.
Historia haec quando scripta.

:4.
Hujus Historiae liber primus a Paschasio editus est statim a morte Walae abbatis ante annum 840, id est, superstite Ludovico Augusto: secundus vero post abdicatum a Paschasio regimen Corbeiensis monasterii, quod anno 851 contigisse in ipsius Elogio demonstratum est. Quia enim liber posterior totus est in exponendis turbis quae in duplici Ludovici Augusti vexatione acciderunt, his scribendis supersedere 120.1558C| visum est Paschasio, ne lubrica et invidiosa res alterutrius partis fautores exasperaret.
Paschasio asseritur.

:5.
Hujus porro lucubrationis auctorem esse Paschasium Radbertum, qui unus ex interlocutoribus est, diffitebitur nemo qui eam legerit; leget autem nemo, qui non multum profecerit sive eximiis virtutum exemplis, sive rei historicae singularibus factis, qua plurima hic referuntur: adeo ut vix ulla, meo quidem judicio, historia sit de gestis sanctorum, in qua plura scitu digna referantur. Nescio an hoc opus 120.1559A| viderat Jacobus Baro, chronographus ac monachus Corbeiensis, qui superiori saeculo scribere desiit. Nam de Wallone agens ait: « Cujus Vitam composuit beatus Radbertus Paschasius cum Vita beati Adalardi abbatis. » Multa peccat iste chronographus in rebus antiquis, in recentioribus probabilior. Haec de Walae Historia fusius praefari necesse fuit, tum ad illustrandam lucubrationem hactenus ignotam, tum ad commendandam gratiam R. P. prioris monasterii sancti Martini de Campis, qui codicem optimae notae mihi utendum humanissime concessit.
Wala vindicatur a calumniis.

:6.
Paschasius in secundo libro totus est in vindicando Wala abbate a calumniis adversariorum, qui eum violatae fidei in Ludovicum Augustum accusabant. Tria fere erant accusationum capita. Primum, quod monachus se civilibus reipublicae negotiis implicarit; alterum, quod Ludovico Augusto fuisset auctor repudiandae Judithae Augustae; tertium, quod 120.1559B| exauctorationis ipsius Ludovici particeps fuisset. Primae objectioni respondet Paschasius in lib. II, cap. 15: Walam nempe ejus fuisse dignitatis et auctoritatis in palatio, ut cum ante monachatum inter primores palatii fuisset postea monachus et Abbas factus, consiliarius totius imperii constitutus sit ab imperatore, qui antea ipsum Lotharii filii sui paedagogum esse jusserat ex lib. I, cap. 25. Sane quantae auctoritatis fuerit, docent nos illius temporis monumenta, in primis Agobardi, Lugdunensis episcopi, Consultatio et Supplicatio ad Proceres palatii de baptismo Judaicorum mancipiorum, beatissimis domnis et dominis, et Patribus sanctis Adalhardo, WALAE, et Helisacharo inscriptas ejusdemque epistola contra praeceptum impium de baptismo Judaicorum mancipiorum: Dominis sanctissimis, beatissimis viris illustribus, Hilduino sacri palatii antistiti, et WALAE abbati directa, quos praecipuos et pene solos in via Dei adjutores Christianissimi imperatoris esse dicit: et propterea in palatio esse unum semper, scilicet Hilduinum; 120.1559C| et alterum frequenter, nempe Walam, ut in operibus pietatis prudentissimis suis suggestionibus imperatori exhortatores et adjutores essent. Ut vero ejusmodi negotiis adhiberetur Wala, faciebat in primis voluntas Ludovici Augusti, cujus ipse consanguineus erat. Secundae accusationi facit satis in lib. II, cap. 8, et sequentibus. Tertiae cap. 18 et aliis, ubi probat Walam exauctorationi Ludovici semper restitisse, ac demum, ubi nihil se proficere intellexit, a factiosis secessisse in Italiam. Sed quia difficile est in ejusmodi turbis ita modum tenere, ut ne aliquid peccetur, aut saltem adversae partis non proritare animos; anno 835 nobilium Francorum conventus Aquisgrani ab imperatore Ludovico indictus est, ut in ipsius Vita legitur, « quatenus reconciliationis mutuae inter se et illum ratio investigaretur. Causa autem praedicta ventilata, atque ad calcem perducta, imperator cum conjuge reconciliari voluit primum ipsi Walae, dimissis 120.1560A| quaecunque in eos commiserat delictis multa alacritate et benignitate cordis; mandavitque per eum et caeteros filio (Lothario) missos, ut quantocius veniret: quod si faceret, consultissime sibi futorum sciret. Qui redierunt, et filio rem retulerunt. Sed ne mandatum imperatoris ad effectum perduceretur, morbus febrisque intercessit: et Walam quidem rebus humanis abduxit, Lotharium vero lectule dejiciens, maximo tempore languere fecit. » Hujus concordiae cum Wala factae per imperatorem Paschasius non meminit, qui tamen plerisque Walae gestis praesens interfuit.
Walae annus et dies obitus.

:7.
De morte Walae iterum agit idem auctor Vitae Ludovici ad praedictum annum: « Ea tempestate quanta lues mortalis populum qui Lotharium secutus est, invaserit, miserabile est dictu. In brevi enim, id est a Kalendis Septembris usque ad Missam S. Martini, hi primores ejus vita excesserunt: Jesse, 120.1560B| olim Ambianensis episcopus; Helias, Trecassinae urbis episcopus; Wala, Corbiensis monasterii abbas, » etc. Hinc constat Walam humanis rebus excessisse anno 835; at quo die, non memorat Paschasius. In vetustissimo indice abbatum monasterii Corbeiensis ab annis fere septingentis ordinato, Wala abbas II Id. Septembris obiisse dicitur, et apud chronographum Corbeiensem superius laudatum, duodecima die Septembris, quod in idem recidit. Et tamen in indice Pastuum ejusdem monasterii, qui saeculo nono itidem scriptus est, de Wala haec habentur: Prid. Kal. Septemb. obiit Wala abbas: de Busco debet fieri ejus memoria. Et ne quis putet mendum irrepsisse in hunc locum, subjicitur obitus Isaaci abbatis V Idus ejusdem mensis. Obiit ergo Wala ante hunc diem: ac proinde corrigendus videtur catalogus abbatum, qui in eodem codice ms. reperitur; corrigendus etiam chronographus, qui praedicto catalogo deceptus est. Nec refert quod in Vita Ludovici Pii Wala dicitur cum aliis obiise a 120.1560C| Kalendis Septembris; nam id de pronuntiatione Kalendarum, quae fit a die 14 Augusti, recte explicari potest: quo modo Kalendas Octobris usurpavit sanctus Benedictus in Regulae cap. 48, ex notatione Menardi nostri in Concordiae cap. 55. De Walae sanctitate coelitus approbata quaedam indicia refert Paschasius in fine libri secundi quae non ejusmodi sunt, ut ex his eum absolute sanctum aut beatum dixerint veteres, nequidem Paschasius ipse, aut Bobienses monachi, apud quos sepultus est. Quapropter venerabilem appellare satius duxi. In praecitato libro Pastuum praecipitur, ut in die obitus Walae procuratio fratribus fiat de Busco, Bus, quae praepositura est exemptionis Corbeiensis prope Montem Desiderii.
:8.
In fine hic moneo librum hujus Vitae secundum longe praecellere primo, in quo Paschasius dialogos aliquando inutiles interserere videtur.
LIBER PRIMUS.
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, SEVERUS, CHREMES, ALLABIGUS, monachi Corbeienses. 120.1559|

INTRODUCTIO.
PASCHASIUS.
120.1559D|
Saepe mecum, frater Severe, tacitus multumque admiror, liminio tanti luctus expleto, quid novi acciderit Adeodati nostri, quod rursus juxta illud Maronis, te hortante, ut reor, infandos jubet renovare dolores: et rogat Arsenii nostri morum liniamentis 120.1560D| imaginem saeculis in memoriam more Zeuxi pingere. Nec satis igitur cogitat, quod confundor foedus pictor iconiam tanti viri, suis virtutum floribus gloriosam, litterarum in speculo posteris, ne foedior appaream, exhibere. Tamen solatii est licet pro multis confundar, quod ejus illustror virtutum meritis: etsi harum rerum initium ullum nequeam invenire 120.1561A| idoneum. Unde exordiar narrare partim quae perspexi his oculis, partim quae accepi auribus, et mente plenius intellexi.

SEVERUS.
Mirabile quidem quod miraris homo thr, si ejus imaginem morum probitate venustam erubescis prodere, cujus imitator esse, et paternos (ut aiunt) vultus refundere debueras: quamvis et ego eisdem discipulatus gratia astringar votis, praesertim cum nihil timidius sit nihilque ignavius, quod doleas non sentire; vel quibus opprimaris miseriis, plangere non audere.

PASCHASIUS.
Nitar, faciam, experiar quod hortaris, Severe, cum nemo quod doluerit, qui nesciat deplorare: 120.1561B| nemo inter tormenta, qui non audeat ingemiscere. Unde potius animam hinc a corpore relinquam, quam illum amare; et cui expedierit, commendare votis praetermittam.

ADEODATUS.
Optimum est de aliquo, corpore cum abscesserit, quae virtutis sunt ejus, in animo replicare: ut revirescat in nobis, quod in illo deperisse videbatur. Floridae enim semper virtutes sunt ad praemium, et virides: nec moriuntur in aliquo, nisi vitio perimantur, etsi perimi queant unquam, vel infirmari. Fiducia quippe fidei est et spei solatium, de aliquo quem bene nosti, in Deum obisse praesumere, et debitum charitatis votis prosequi et diligere; alioquin nunquid velut lanugo sumus, quae a vento tollitur, deputandi? absit. 120.1561C| Sed cum tales praecesserint, credere oportet, quod in illo melius adsint, qui ait: Omnis qui credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Propter quod non sunt quasi mortui deplorandi, sed quasi patroni precibus commendandi.

PASCHASIUS.
Omittamus ista, mi frater et fili. Erit enim ut his digni efficiamur donis Spiritus sancti munus ( sic ), qui eum ita vernantibus decoravit virtutum floribus. Sed timeo, ne dum vobis placere procuro, multis offendam. An ignoras, Severe, quod nostrae hunc infelicissimae vitae saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo? Audisti namque et ipse quam saepe, ut recolo, hunc Arsenium fusis lacrymis proclamare: Vae mihi, mater mea, quare genuisti me virum rixae, 120.1561D| virum discordiae in universa terra? Jubesque super tumulum, quod tempus adduxit, condere luctum, epitaphium scilicet more priorum lacrymis irrorare, et nunc sopitis discordiarum jurgiis excitari vis ex cinere vastitatem incendii. Necne vides, Severe, adhuc in tota terra, quod omnia flammis cupiditatum conflagrantur, et cuncta vorax invidia vastat?

SEVERUS.
Video plane, quoniam juxta illud Apocalypsis, Mons Magnus coram oculis ardens missus est in mare hujus maligni saeculi nostris crescentibus culpis; et stella de coelo magna ardens, tanquam facula (Apoc. VIII), discurrit, et redigit mentes singulorum in favillam. Contra quos Arsenius iste pacem Christi ferens, 120.1562A| maluit flammas ejus exstinguere: sed vicit peccatis exigentibus amaritudo absinthii dulcedinem tanti viri hinc inde, ne contra improbas plebium voluntates praevaleret.

PASCHASIUS.
Nihil, ut sentio, hercule de hujus ambigis conscientia: sed tuis ad me reductus verbis referam, quid prius quam haec agerentur, per visum vidi. Videbam enim eminus quasi montem de materie lignorum congestum pene usque ad nubes ignibus succensum: ante quem nescio quis statura procerus, si quo modo magis magisque cremarentur, omnia jam exusta virga decutere moliebatur, cujus incendii finem dignoscere nequivi. Haec aestimo, talia praesignabant.

SEVERUS.
120.1562B|
Ut video, threnos edere noster Adeodatus petiit: e contra tu risum excitare velis. Alioquin nisi dormisses, ea quae dixi et cernis ipse minime dubiis et somniorum phantasiis approbasses. Nunc autem velim expergiscaris, et quae petimus insistas.

ADEODATUS.
Uteris frequenter, Severe, Crisippi acumine, et jocose [ f. jocos] etiam eximios eloquii tui refellis mucrone. Quaeso, ne juxta tui praesagium nominis severius agas; quin imo nobiscum age, ut imaginem patris stylo formemus modesto.

SEVERUS.
Placet quod mones. Sed hujus non unius ex vultu plene formabitur, reor, morum imago, qui gessit 120.1562C| suis in actibus multorum illustrium probitatem. Videbatur namque mihi quam saepe conspersionem morum habere prioris Arsenii; nunc vero personam gerere Patris Benedicti; interdum autem, ut praelibatum est, officio Jeremiae fronte adamantino ( sic ) acrius insistens fungebatur, cum esset mansuetus spiritu et virorum mitissimus.

PASCHASIUS.
Satis utique ostendis in animo tibi, dum superesset, illum pietatis calamo depinxisse, quae ad omnia utilis est, juxta Apostolum. Verumtamen si velim ista prosequere [ al. prosequi], nullus vix aut rarus qui credat.

ADEODATUS.
Quis unquam ab historico juratores exegit? Tamen 120.1562D| si necesse fuerit, sunt plures quam probi viri, qui tuis assertionibus juramenti dextras dabunt: quo satis indignum est subterfugere veritatis amico, et de veritate aliquid petentibus timide reticere.

PASCHASIUS.
Nonne legisti quod inefficacem [ l. inefficax] petat studium res quae caret effectu? quoties ergo veritas sit calcata, istisque de sedibus pulsa plenius nosti. Ideo si probavero nullum amplius nostro in tempore Patris Benedicti formam gessisse, etsi sol iste qui cuncta respicit fuerit attestatus, ratus est, qui audiat, licet veritas tuta maneat.

ADEODATUS.
Non credo quod careat res effectu, si dilectionis 120.1563A| pietatisque fert affectum. Unde absurdum non est, etiam invidi si surdi fiant, paulisper relaxare amoris affectum, qui lacrymis bene pascitur, fletibus delinitur, obtutu in eum quem diligis, revirescens defigitur, et tanti Patris tumulum saltim lamenti floribus irrorari.

PASCHASIUS.
Verum, inquis, et religiose satis hortaris, sanctam Dei hostiam Deoque placentem cum lacrymis ad coeli palatium prosequi: non quia talem eum habuimus, sed quia talem amisimus, et cum illo delictis praegravati necdum comitari quivimus. Sed si proverbium illud antiquius verum esset, quod sola miseria invidia caret; tum eum libere votis prosequeremur. Nunc autem novi in nostris lacrymarum miseriis 120.1563B| multam quorumdam invidiam non defore, exsertisque brachiis objurare, maxime si adverterint, fabula de quo texitur.

SEVERUS.
Hoc est quod supra notavi. Videris mihi quasi litargo [ l. lethargum] pati. Nonne dixisti morum imaginem te picturum, et quasi rei gestam [ l. gestae] historiam texere; nunc autem nobis fabulam adportas.

ADEODATUS.
Mirum, Severe, quod tam assuetis uteris semper verborum acrimoniis. Nam mihi videtur fabulam dixisse, non tibi, sed illis quibus totum fabula est et ludus, quod veritate fulcitur. Historiam autem hujus tua in conscientia legis: unde non fabula tibi, sed 120.1563C| veritas declaratur.

PASCHASIUS.
Jure, Adeodate, agis, quem precibus fatigas, tuis si faveas votis. Sed quid ignoti facient, cum a conscio criminamur? aut non legisti, quid nuper attulit gentilium thema, quod quidam Drusillam in coelum euntem viderit? Fortassis idem vidisse Arsenium habentem iter in coelum narrabit. Quapropter eum interrogate, si vobismet non creditis, velit nolitve, quae in coelo aguntur, quia divinis non credimus, forsitan se vidisse monstrabit. Quem si interroges, vel soli narrabit; coram pluribus, ut aestimo, nunquam verbum facturus. Nam idem ex quo in Senatu juravit eamdem se vidisse coelum ascendere, eique pro tam bono nuntio nemo credidit; quidquid viderit, 120.1563D| verbis conceptis firmavit se nulli dicturum, etiamsi in foro hominem vidisset occisum.

ADEODATUS.
Sentio quid praetendis paulo timidius quam expediat. Putasne narrare quidpiam, quod omnibus aeque placeat, cunctique credant? Quid igitur illo nuntio clarius, quidve felicius, et (quod majus est) quid verius, quod Christus victor ab inferis cum carne coelos petivit, omnibusque illuc volentibus ire 120.1564A| viam praebuit, januas reservavit, peccata remisit, gratiam indulsit. et posse per fidem dedit? Sed quid est quod quidam non credunt, plures operibus contradicunt, et pauci veniunt? ubi tot coruscant miracula, tot patriarcharum concurrunt exempla, et prophetarum quasi digito quod factum est, praeconia demonstrant, elementa sentiunt, Angeli obsequuntur et praedicant. De quibus nimirum promissis et gestorum eloquiis testes sunt omnes apostoli, testes etiam martyres Christi, testes innumeri confessores et virgines, quorum fidei miracula meritis protestantur. Etenim quando tot praeconia et testes de tam bono nuntio contemnuntur, non habes quid queraris, cum plures suae salutis praeconiis non crediderint, et sint qui de illo satis-bona sentiant.

PASCHASIUS.
120.1564B|
Verum illud Salomonis, quod ferrum ferro acuitur (Prov. XXVII, 17). Sic et tu, mi frater, saepius amicos quos diligis exacuis, ut diligendo proficiant. Hinc sequor devotus quocunque duxeris: tamen cave ut, ubi emolumentum deest, salutis causa cesset inquiri.

CAPUT PRIMUM.
ADEODATUS.
Quaeso, conspersionem morum ex quibus interior integer conficitur homo, pandas, quia facie pene cunctis ac genere notissimus erat; vel quibus sit, sicut Severus meminit, comparandus.

PASCHASIUS.
Verum quod prioris Arsenii a puero ex militia et dignitate 120.1564C| gloriam ampliavit. Fuit enim consobrinus maximi Augustorum eique prae cunctis acceptior, in sermone verax (ut de illo dicitur, cujus apud nos nuper delati cineres, tantis coruscarunt miraculis), in judicio justus, providus in consilio, et in commisso fidelissimus. In senatu quidem prae cunctis pollebat ingenio, ut si interrogaretur de quibuslibet rerum negotiis, quidquid melius dici aut inveniri poterat, mox in eodem momento sine ulla dilatione quasi de fonte manabat consilii. Eratque jam in illo tunc temporis virtus summa, multis ex rebus amplificata auctoritas, quem et bonitas ac nobilitas morum generisque commendabat. Illustrabatur autem sapientia, adeo ut et in divinis proficeret, cum in humanis caeteris praecelleret. Eloquentiam quoque 120.1564D| utrarumque linguarum, qua sapientia plerumque juvatur, et copiam dicendi ad persuadendum quae vellet, modestam nimis habebat. Unde dum hujuscemodi reniteret bonis, ab omnibus amabatur.

ADEODATUS.
Velim talis cum esset, mihi replices, quid sit quod virum rixae, virumque discordiae se progenitum frequenter ingemuerit, praesertim, ut ais, dum ab omnibus amabatur.

PASCHASIUS.
120.1565A|
Fateor quia de religione zelus ei accrevit, et de gratia uberior virtus. Necdum enim praesentiarum reipublicae detrimenta noverat, quam augmentari gaudebat. Et ideo plus firmissimas nobilium societates, sanctissimasque plebium amicitias studebat, quam, secundum Jeremiam, peccata et detrimenta rerum, quae necdum adeo excreverant, deplorare. An ignoras, Adeodate, quod vir bonus non plus sibi quam patriae consulit et civibus? Scipionem quoque nosti, et reliquos ejusdem saeculi viros, qui pro maximis patriae ac plurimis virtutum beneficiis odia tulerunt, et varia mortis discrimina.

CAPUT II.
ADEODATUS.
120.1565B| Proh dolor! quod innumerosior pars ima petat, utinam inter religiosos nostrae aetatis viros ista non nossem! Nunc is qualiter ad monasticam venerit disciplinam requiro.

PASCHASIUS.
Verum saeculi gloria nunquam sine invidia est, nec prosperitas sine discrimine alicujus adversitatis: sed vir probus utrisque partibus utitur ad salutem. Unde Arsenius cum pulsaretur quorumdam insidiis, videns violentorum impudentiam sedes occupare indebitas, quod prius in mente Deo voverat, optatum sibi tempus invenit: et quod callidi dissertorum loca tenerent, et infimi notissimos populo atque amicissimos marsa ( sic ) manu prostrarent. Ergo cum tales 120.1565C| cerneret adversus sapientes potestate potius agere, esseque superiores, et vulgi aestimatione dignissimos; praemonuit multa incommoda, multaque naufragia populo provenire. Tum vero, multis contradicentibus, saeculum et mundi illecebras sine dolore deposuit, quantum ea sine amore tenuerat: qui cum esset divino amore succensus, relictis omnibus, coenobium petiit monasticae disciplinae, ne suis, sed Christi legibus, et spiritu ageretur divino. Legerat enim, quod qui spiritu Dei aguntur, filii Dei sunt (Rom. VIII, 14); et ideo certatim non se sibi, sed Christum praeferebat in omnibus. Ubi qualiter sit conversatus, Severum interroga: quoniam mihi hactenus dum vestra curavi audire, levius tuli quae tolero. Nunc autem mox ut eum attigi quem videram, 120.1565D| qualemque habueram, novos inveni dolores recentesque, quos abisse putabam. Idcirco paulisper sileam, donec oculi mei fontem inveniant lacrymarum, et deducant aquam; quia longe factus est a me consolatur meus, convertens animam meam. Longe igitur factus, quia recessit hinc ad Deum multo miseriarum fatigio pro populo et religione Christi confectus: qui quantorum laceraretur morsibus, cum 120.1566A| esset mori paratus, nostrorum nullus est qui nesciat. Agebant enim quasi dicerent illud Jeremiae in eum: Venite, percutiamus eum lingua, et non attendamus ad universos sermones ejus (Jer. VIII, 18). Quorum tali tantoque affectus taedio, petiit interdum commorandi locum in adjutorio Altissimi et protectione Dei coeli, quo nullus inimicorum violenter posset adire. Sed nos, dum sibi consuluit, ad horam desolatos et moerore plenos reliquit. Unde turbata sunt satis viscera mea, effusum est in terra jecur meum super absentiam tanti Patris, et nequeo morum imaginem respicere prae lacrymis. Sed plorans plorabo, donec tabescant oculi, ut vel sic meis consoler miseriis, qui subito consolatorem animi talem amisi.

SEVERUS.
120.1566B| Precor, paulisper quiescas a ploratu, ne rursus commoveantur recentius viscera fletibus, et non possimus expungere quae novimus. Sed antequam obducantur oculi caligine, morum imago suis venustioribus pingatur coloribus: tum demum plena clari recordatio vultus calentes lacrymarum aperiet fontes, et sic in jubilo illo inspectante desuper dabimus fletus, hinc quidem gaudentes, hinc tristes; hinc moesti, hinc laeti; hinc quoque destituti, hinc subvecti: quoniam etsi doloris est quod amisimus, gaudii esse debet, quod talem eum ad coeli palatium intercessorem praemisimus. An nescitis Jeremiam illum, cujus iste fert typum, licet in lacum satis coenosum a populo dimersus, quod demum levatus ad astra multum orat? Quod si ille pro his ad Deum 120.1566C| preces indesinenter fudit, pro quibus ei interdictum est, dum superesset, ne assumat orationem et laudem; quid putas iste pro his faciet, quos filios utique sibi charos tam subito desolatos reliquit? Dictum namque de illo legimus: Hic est fratrum amator, Jeremias propheta Dei, hic est qui multum orat pro populo, et universa civitate sancta Jerusalem. Quod si ille pro civitate et populo laudem et orationem etiam prohibitus assumit, quem olim vivens sic deflevit, cui threnos composuit, lamenta instituit; quid facturus iste pro suis, quos dilexit? Fateor quod non tantum pro nobis, verum etiam et pro his, uti et ille, quos inimicos pertulit, intercessor erit: quia utrorum que invectio illorum tam severa contra populum, non de odio, sed de amore fuit. Ista licet minus credant, 120.1566D| tamen nos qui eum agnovimus, dubitare nequimus, quod his qui pro veritate tantos pertulit agones, Christi promissis minime privatur. Et si pretio fides emi posset, daremus quatenus cessarent odiis insequi, quem charitas enutrivit, justitia provexit, et pietas decoravit. Unde moneo quiescant, et desinant maledicere, malefacta ne prodant sua: quoniam hujus (ut criminantur) versutiam et infidelitatem 120.1567A| aemulari oportet plus quam eorum perversam fidem.

PASCHASIUS.
Acriter invehis, frater Severe. Velim caveas illud Terrentii: Ne quid nimis; quoniam omnes quibus minus est conscientia tuta, plus sunt nescio quo modo suspiciosi, atque ad contumeliam omnia accipiunt, et propter sua quaeque se semper culpari credunt.

CAPUT III.
ADEODATUS.
Aestimo quod si ostenderis quid sit fides vera proximi, et qualis sit, dominis quae promittitur, servanda; poterit unusquisque nostrum lucidius intueri, et singuli de propria conscientia judicare: quoniam huic 120.1567B| haec impingitur nota, quasi Augusto debitam non servaverit fidem.

PASCHASIUS.
Optime hortaris, ut eluceat, quam multi adulterant fidem veram, et corrumpunt, nescii quid sit quod promittunt. Est igitur Christianorum fides, juxta Apostolum, quae per dilectionem operatur. Alioquin tolle dilectionem, et fides abolitur [aboletur], quoniam dilectio jura fidei omnia circumscribit. Porro dilectio Christi et proximi nihil peccati, saltem ex consensu, admittit. Unde constat quod omnis qui diligit aut consentit quod injustum est, inique odit animam suam, et eum quem ad iniquitatem favendo consentit. Ex quo liquido colligitur fidem non quod velit quisque, intendere debere, ut ad voluntatem 120.1567C| etiam domini terreni contra Dei praecepta assurgat, ne forte male consentiendo, fidem quae per dilectionem in proximo operatur, infidelis amittat: sed quae dilectionis sunt impendere; et per fidem quae salutis proximi sunt, constantius et circumspectius adimplere. Alioquin Herodes ille, ejusque complices, quia juramento erat astrictus, alieni a crimine, si fides praescriberet quodcunque velle, et quod promiseris adimplendum. Unde prius cavendum, ne quid fide pollicearis incautus: deinde si voveris, ne ad pejora provenias declina. Nihil enim debeamus, ait Apostolus (Rom. XIII, 8), nisi ut invicem diligamus. Idcirco quisque quod debet solvendo adimpleat, et implendo debeat, fidem videlicet, quae per dilectionem operatur. Alias autem, fides non est fides, quia 120.1567D| non est ex dilectione Dei et proximi, sed terrena objuratio animalis et diabolica devinctio. Nemo igitur bene servat fidem, ubi contemnitur Deus, et negligitur futurae vitae proximi salus.

ADEODATUS.
Heu quam misera aetatis nostrae saecula, in quibus semper omnium praecedit velle: deinde quiquid sapit quisque et potest, ad hoc confligere, ut compleatur, licet prava affectu praesertim cum sapere prius esset necessarium quod velle deberes; deinde velle quod saperes; sicque demum agere bonae voluntatis quod posses. Nunc autem monstra omnium pariunt mentes, cum quod sequi debuerat, praecedit; et caput quod praecedere, passim sequitur; mediaque potestas 120.1568A| ludibunda hinc inde tumet, ac per hoc omnibus fit illud quod Comicus ait: Volo, nolo; noloque, volo; et est singulis infelix nimium ac puerilis vertigo.

PASCHASIUS.
Hinc sane eorum aliquis ex senatoribus prior, cum contra eum ut se corrigeret ferme ante biennium depromerem, ratione superatus et sententiis divinis: Audisne? inquit. Profecto ista quae narras, licet divina, in eo saeculo, quo nati et quando nati sumus, locum agendae vitae habuere et vim dictorum: nunc autem in isto quo nunc sumus, scias nihil utilitatis et rationis inesse. His itaque dictis discessimus; ille post suum velle desudans, ego a meo posse quiescens.

ADEODATUS.
120.1568B| Ista quippe res non tantum [ l. tam] caecitas esse videtur, mi Paschasi, quam mira mentis amentia. Hic enim sentire quo sit; quidve agat aliquis; recordari vero quo fuerit, qualisve nutabundus eat; nec tamen redire posset aut velle in id quod fuit, sed agendo insensibiliter ire post suum velle, ne ad se redeat qui fuit.

SEVERUS.
Quis, inquam, plus sensu deficisci [deficere] potest, quam qui nec se sentit, vel quid dicat ipse non audit? Sed forte, ut reor, putatis vos clarius derogantes nec ipsa furibunda silentia possint audire. Idcirco loqui libere talia minime formidatis.

PASCHASIUS.
Loquimur de fide qualis esse debeat circa proximos, 120.1568C| qualisve servari. Et ideo minime silendum putavi; quia, ut nosti, hanc Arsenius noster tenuit vere, hanc exhibuit, hanc servavit, quae cum dilectione operatur, in cunctis veritate fulcitur, justitia roboratur; non quae assentationibus male decipit, et quae cuique libuerit vitiorum extollit: sed in omni negotio et verbo, in omni re et consensu, amicam sibi scrutabatur inesse veritatem, et quasi ab ungue singulas rerum disquirebat negotiorumque causas, ne forte rimam in aliquo falsitas praecidisset. Deinde ut singulae fidei partes justitiae harmoniam uno concentu praecinerent, sibi coram oculis omnia assignabat, atque ut omnia intrinsecus charitas ageret, quotidie precibus Domino commendabat.

CAPUT IV.
ADEODATUS.
120.1568D|
Miror quomodo inter varias et innumeras, ut audio, causarum occupationes tam intente Deo vacabat, atque ubicunque sibi praesto aderat, praesertim cum nos quantoties dum vacare Deo volumus, abducimur; et cum quaerimus nosmet, vix invenire possumus.

PASCHASIUS.
Fateor, Adeodate mi charissime, quia ubique secum semper cum Deo erat. Non enim se, ut dicitur, rebus tradebat, sed commendabat: suasque cogitationes inter frequentias hominum tractans, aliquid sibi salutare semper in animo gerebat. Et ut infidi 120.1569A| fidem recipiant, testor nunquam me vidisse aliquem, qui sibi ubique tam praesto esset, tamque sollicite passim incederet: ita ut vix, vel nunquam se abduceret, licet rebus occuparetur innumeris et maximis. Inter epulas autem cum aut ipse hospites, aut eum magnorum aliquis vocasset; nunquam tam sobrie potui continuis temporibus dignoscere sumentem, ita ut refectio prandii a plurimis summa putaretur abstinentia et parcimonia victus, si ad tantam, saltem Quadragesimae temporibus, possent contingere abstinentiam. O infelicem me, qui nunc ejus privor aspectibus, nec erubesco agere coram pluribus, quod tunc verebar coram eo. Sciebam enim quod non parceret, si quidpiam immoderate admitterem. De quibus Severum velim interroges, quoniam et ipse 120.1569B| quam saepe mecum istam pertulit disciplinam.

SEVERUS.
Satis utique advertor [adverto] quae intendis, ut pateat aliquando, forsitam quod manum avidius ori porrexeram: unde quid invexerit inter nos frequenter habuimus, et adhuc hodie pro quam plurima sua invectione saltem conscientia verberamur. Tamen de quibus dicis, testes sunt patres ac fratres et condiscipuli, qui norunt quod in modum agriculae sarientis, verbum et correptionis sententiam mox in initio peccati pro sarculo ferebat, quatenus Christi messis uberior pullularet. Namque non ut quidam, usque ad excrescentia delicta deliberans agebat: sed mox in singulis peccati originem verbi gladio perimebat. Quomodo igitur suis ignaviter parceret, qui 120.1569C| nusquam et nunquam sublimioribus, nisi moneret, cessit? Fecerat enim sententiam Salomonis suam, quod verba sapientis sint quasi stimuli et clavi in altum defixi; quia defigebat cuspide verbi vitiorum crementa, et virtutum exordia in altum firmius solidabat. Felix nimium beatusque, qui tantis rerum alternisque decursibus occupatus, sibi unus idemque continuus erat censor eximius, qui se tam in alto secessu studiis, Deo charitatique vacabat. Hoc igitur negotium ejus et causa negotii, hoc otium et labor, haec jejunia et vigiliae, haec cura et perpetua mentis sollicitudo, ut nunquam desineret, quod semel coeperat in militia Christi. Unde plurimum aliis enituit, quod sibi ait Deo ac proximis tantus idemque semper fuit; nec ulli plus quam sibi severus, nec 120.1569D| alium magis quam semet judicavit.

PASCHASIUS.
Perpendo, frater, et recolo quae sentis: sed necdum est locus, licet invitus quae proponis. Tamen de his fateor aliquando me illum interrogasse, cur sibi tam severus, et, dum solus esset, tam tristis incederet. Ad quod ille: Noveris quia mecum sum, et quod in me est, decerno. Idcirco nullis adhuc, nisi de sola spe, hilaresco gaudiis. Perpendant igitur nostri qui eum rodere conantur, et alienis criminantur culpis, qui se ita percensuit. Putantne contra 120.1570A| Apostolum, quod a Domino ulterius justorum extorris a consilio judicetur? imo Christo cui adhaesit in vita complantatus in corpore, gratulabundus canit: Liberasti me de laqueo venantium et a verbo aspero (Psal. XC, 3). Sed ipse dum talibus et tantis evacuatur malis, nos miseros reliquit: quo velim ignoscant, si prolabimur ad lacrymas secretius in secessu, qui prius repressimus, ne videremur deflere, quem gratis oderant iniqui. Nunc autem tandem illis quiescentibus lamenta relaxabimus, quoniam fletus et lacrymae fomenta sunt desiderii, desiderium autem jucunda recordatio amissi; quoniam, etsi mors aspera deterret, blandi nominis memoria delectat. Unde quidam ait quod amicorum mors quamdam habeat voluptatem, eorumque memoria sit jucunda, 120.1570B| quomodo poma quae videntur suaviter aspera. Cum ergo intervenit spatium, pura ad nos spei jucunditas redit, quia sic quos habuimus, diligimus, tanquam et nos hinc subito ituros, sicque amisimus tanquam habeamus. Gloriosa quidem spes beata et suavis. Idcirco, mi pater Arseni, gratulamur tui, solamur nostri; quia et te ad spei beatitudinem praesumimus pervenisse, nosque tuis illuc meritis credimus adjuvari, licet hinc ad horam moesti, tamen gaudentes: quia tibi felicior successus, quam nobis maneat exitus, nisi prior tuus interveniat recessus. Forte expedierat ut ires, quatenus paraclesis Christi veniat, ut festini, relictis omnibus, tecum simus mente, et indefessis precibus facultas capessendi sit veniam, et perveniendi fiduciam accipiat 120.1570C| animus. Non igitur, mi Pater, miseri de te, sed beati, quibus nec praesentia in spiritu deficit, nec cura minuitur pastoris, sed augetur gratia. Quid enim est mors, nisi somnus? sicut ex multarum Scripturarum locis possumus approbare. Quod si in noctis quiete corporeis adhuc vinculis inhaerentes, et quasi membrorum in carcere religatae animae possunt altiora et quaeque suis discreta imaginibus perspicere: quanto magis exuti omni corruptionis labe spectant, ut quidam sanctorum ait, jam puro aetherioque sensu? Unde plus praesto te nobis Patrem confidimus, quam in istius vitae usu habere nostri prospiciendi ad invicem copiam potuimus. Est enim nobis, ut credimus, ubique praesto dulcisque absentia praesens, quod tunc illius omnia esse non poterant, 120.1570D| sicuti est nunc, insuavis ejus valde praesentia absens; quoniam in eo esse creditur, cui patent et praesto sunt omnia. Magna igitur potestas et virtus ineffabilis, ita ut nec mors, nec tempus avellere possit, quos ipsa eademque majestas Dei beaverit. Unde, mi Pater, potius crederis nunc vivere nobis, qui tibi melius vivis. Fiunt jam lacrymae dulces, jucundior fletus; quoniam, etsi mors odii est, vita nobis tua dilectio. Namque mors ebibita absorpta est in vita, et ideo vivis, Pater, beateque vivis. Quaesumus, adsis nobis, apud quem melius vivis, in quo vivunt omnia, nosque movemur in illo et sumus: cujus nimirum spei promissis refrigeratur ardor animi, 120.1571A| relaxatus quoque paulisque evaporatur affectus. Quo rogo ut advolet assidue tui animi imago, dulcesque perfundat veri (si fas sit dicere) somni visiones, ut totus adsis, qui solis corporeis aspectibus defraudaris. Nam quotidianus tuus usus jugem recordationem excitat, affectus imaginem repraesentat: quibus allatis dolorem renovant. Et ideo, mi Pater, interdum ades, et mente atque animo amplecteris. Osculamur enim te quantoties, alloquimur, comprehendimus. Infelix nimium ego, qui ultima verborum tuorum monita tam longe absens hausi. Ais namque, ut noster mihi Chremes attulit, aisque: Ita, fili, fac, si quomodo, quaecunque scis boni, opere agas, ne tui minor inveniaris. Haec tua, mi Pater, mihi novissima verba, haec tuae aestimationis mandata. 120.1571B| Non quod scierim quod perfectum sit; sed ut sciendo proficerem, sollicite procurabas. Cui nescius mox futurum quod non praeterire licet, longius differri posset, verius quam jocose remiseram, quod aeque tria in homine continuis temporibus non inessent, videlicet scire, velle, ac posse. Quoniam multa quae boni scimus peccatis exigentibus, quandoque nolumus; quod si jam velle adjacuerit, posse interdum non habemus. Deus est autem solus, cujus nec major scientia quam voluntas, nec voluntas amplior quam potestas: sed quidquid scit, vult et potest; ideo in sapientia sua omnia operatur. Porro hominibus nihil horum sine gratia Christi. Et ideo quaeso precibus instaures, votis adjuves, quoniam tunc doctoris perfecta est monitio, si precum quos 120.1571C| monuerit, adjuvet sumptibus. Hoc enim laudis tuae officium est, quia sine offensione in nullo subter fuisti, tuis ut minus annuntiares voluntatem Dei, modo si commendes oratione ac meritis: ut quibus per te scire licuit quod expediat, velle ac posse tribuatur a Deo quod placeat.

CAPUT VI.
ADEODATUS.
Vellem altius a puero tanti viri tirocinia repeteres, quoniam merita tantae perfectionis cum eo crevisse credimus. Non enim verae virtutes sine innocentia proficiscuntur: innocentia vero virtutum efficacia solidatur. Porro soliditas longa boni operis consuetudine crescentibus meritis firmatur. Alterna quidem proportione perfecti viri ut prudentiae simplicitas 120.1571D| respondeat, et simplicitatem prudentia instauret: quatenus quod est in flore, fructus exhibeat, et fructum bonae spei prius flores promittant. Potest ut flos nonnunquam sine fructu decidat: fructus tamen non sine flore pullulat. Idcirco pandas velim prius flores, quatenus fructus dulcior exuberet; quoniam, etsi utilis fructus, tenerae vitae pulchrior flos redolet. Unde huic quod etsi ante floruit, uberior virtus florendi, Christi gratia fuit.

PASCHASIUS.
120.1572A|
Quaeris, Adeodate, quaeris de his forsitan, quando non eram; tamen relatione verorum, quia ab utero notissimus fulsit, plura memoriae dignissima percepi. Fuit enim a puero inter tirocinia palatii liberalibus mancipatus studiis, pollens morum nobilitate ac probitate sensus. Cujus Augustus efficaciam auspicatus ingenii, licet consobrinus ipsius esset, patrui ejus filius, decrevit humiliari cujuslibet instinctu, et redigi inter infimos, non quidem fortuitu, sed divino dispensante judicio, ut tenera aetas fornace tentationis tanquam aurum probaretur, quatenus edisceret adhuc juvenis, non minus adversa fortiter, quam et prospera aequanimiter tolerare. Scriptum quippe est, quod sicut fornax aurum, ita tentatio probat 120.1572B| justos (Sap. III, 6). Et ideo jam justitiae ejus testimonium renitebat, ut amplior gratia praestaretur. Ubi diu multumque camino humilitatis detritus, valde claruit mitissimus: et nescio cui optimatum commissus libera sub custodia probus atque idoneus, plurima ejus quotidie crescebat fama, vitae et laudis praeconia cumulabantur. Quis igitur non agnosceret, quod jam divino probaretur tirocinio, qui nullis existentibus delictorum culpis a proximo sic premebatur innocens et justus, quasi esset reus, Augustique naturae alienus? Ferunt quidam, quod idem tunc temporis cum esset in via moestus, bovesque cum plaustro minaret, quemdam ruricolam obviasse, accinctus [accinctum] balteo et armis. Ad quem ipse: Visne, inquit, o homo, arma quae geris 120.1572C| pauper deponere, istaque quibus astringor assumere? His ita dictis tandem vix credulus viator sine damno, suis se viduavit armis, et munera insperata revexit. Tunc noster Arsenius: Melius mihi, inquit, vilia decent cum plaustro, quoniam non militiae nunc saeculi, sed communis vitae negotiis vaco. Quid igitur iste, fratres, nisi David usus exemplo aiebat: Adhuc vilior fiam, et ero in oculis meis humilis (II Reg. VI, 22); praesertim quia cum sibi quisque pro Deo indignior apparet, Deo acceptior fit: et cum sibi magnus sufficiensque, utique, sicut legitur, parvulus aestimatur. Quid plura? His ita expletis paulo post divina virtus multis eum provexit honoribus, fitque acceptior cunctis, quanto probior. Restituitur palatio, gratia sublimatur. Siquidem quotidie 120.1572D| proficiens atque succrescens, constituitur ab Augusto oeconomus totius domus, et venerabatur passim secundus a Caesare, quasi putares alium Joseph sceptra regni movere. Erat enim in ore omnium, et ad omnia quaeque praecipuus, maxime justitiarum exactor: cujus solertia jus civile bonis sine tergiversatione dabatur, et praesentia non minus terrebat reos, quam mulcebat pios. Senator, ut ita dicam, senatorum, a secretis jam tunc efficacior 120.1573A| cunctis, eo quod nihil vellet, nisi quidquid praestantius scire potuisset: ubique providus, ubique promptus; ac devotus, ubique strenuus; ita ut nullus de se coram illo aliud, quam justum velle significare auderet. Ante quem jus civium venale nunquam venit: sed liberaliter in omnibus agens, ultroneus petentibus apparebat. Nonnunquam igitur ad ea quae Augusto proprie agenda fuerant, specialius mittebatur. Unde jam idem ducatum gerens, exercitum vice Caesaris in hostes duxisse satis fertur egregie: Quem feritas gentium barbararum suis edomita beneficiis, nimium, ut nostis, diligebat, et ad eum demum jam cum monachus foret, quantoties devoti confluebant.

CAPUT VII.
SEVERUS.
120.1573B|
Fateor nos saepe retractasse quid esset, quod easdem gentes diligeret, etiam ut saepe omissis primoribus nostri Ordinis ad eos alacrius se conferret, et totum se illis infatigabiliter praestaret. Sed facile patet sensus, quod pietatis affectu haec fecerit, ut eos suis provocaret exemplis, et ad morum instrueret honestatem, qui nuper ad fidem Christi venerant.

PASCHASIUS.
Ita est, mi Severe. Idcirco apud eos prae cunctis acceptior erat, quod ipse saepe probavi, et prae omnibus charior. Forte recolis, quando illuc causa coenobii novi cum Antonio nostro simul fuimus, ubi qualis quantusve haberetur, probavi, quasi, ut 120.1573C| ita dicam, si advenisset coelitus, magis quam olim ex palatio, profecto cum esset monachus, venerabatur. Unde cum ad quosdam devenissemus, qui eum mutato habitu non agnoscerent, vastarentque iidem hostiliter suorum agros, et depopularentur finitima; voluit eos Antonius noster, ut erat benignus, corripere lenitate sua; nec tamen est auditus. Tum quidem proposuit eis Arsenium, et fecit alloqui, ut se a talibus compescerent. Quo audito, illi coeperunt prospicere attentius, is si esset quem fatebamur; qui etsi multis persuasi, minime credidere, quod tam eximius et praepotens ad tantam venerit humilitatem et dejectionis formam. Quorum unus ad eum: Tu es, inquit, ille quem noster tam inclytum celebrat orbis? Tum ille: Ego, inquit. 120.1573D| Deinde, fateor, alter ait, quod saltem nec minime extrema digiti ejus vales, quanto magis ut talis tantusque dicaris. His ita dictis, nos omnes subrisimus ac discessimus.

ADEODATUS.
Velim serius agas: quia talia in quibus fastus commendatur saeculi, non intueor quid prosint, penitus cum mors etiam nostra aboleverit, si qua fuerant 120.1574A| jucunda. An ignoras quod qui mundum colit, pretiosa perdit? Pompam namque saeculi repetere, quid aliud est, quam fidem abnegare Christi?

PASCHASIUS.
Ita plane sentio; sed probi viri, licet videantur agere quae mundi sunt, intentum gerunt animum, nec se ad externa omnia sinunt evocari, licet foris universa resonent, et magnis fulciantur tumultibus. Quid igitur putas fortius purpura uti, et vasis auro argentoque confectis, quasi testaceis, vel cilicio; nec moveri? An iisdem licet vilibus sic uti, quasi pretiosissimis, nec paupertate affici?

ADEODATUS.
Utrumque magnae virtutis dixerim virum: sed talis vix aut rarus invenitur, quem non dejiciat 120.1574B| altitudo, quem vilitas non moveat, quem non extollat divitiarum atque honoris sublimitas, quem non paupertas afficiat, et variarum rerum negotia non extenuent.

PASCHASIUS.
Ita, Adeodate, ita est, sed vera virtus in utrisque est, quam bona mens explicat et devota: ubi nec cupiditas, vel avaritia fomentant animum; sed liberalitas honestat morum, et probitas commendat vitae. Non virtutes dissident, non vitia premunt, non altera affectionum passio alteram vexat, non ea quae sunt exterius devastant. Alioquin etiam in eremo quid prodest universae regionis asperitas et silentium, si affectus improbi fremunt intus, et vitia permutant animum? Ergo placida quies et vera illa 120.1574C| est quam ratio ubique componit, et serenitas religionis commendat. Idcirco quidam, ut comperimus, e saeculo recedentes, adhuc versantur in fluctibus: quia non satis mente exisse probantur. At vero nonnulli, quos tirocinia virtutum enutrierunt in militaribus rebus, postmodum ad Christi militiam puriores ac perspicaciores veniunt, quam si essent inexperti.

ADEODATUS.
Tamen esse debet in his virtutum experientia, pro quibus egregii censeantur, quoniam et pagani duntaxat inter suos idonei probique videbantur, vulgique aestimatione nonnulli inter deos allati dicuntur.

PASCHASIUS.
120.1574D| Videris mihi ad omnia quae conferimus, nutabundus, et quasi plebeio infectus colore, nullum alium deinceps posse recipere mentis effectum: praesertim cum varius rumor varias rerum conspersionibus inficiat mentes. Fortassis ergo et tu ita infectus plurium infamiis, ut non queas de hoc aliam jam recipere fidem, quem plures ita laniant, et vulgi imperitia corrodit.

ADEODATUS.
120.1575A|
Nonne recolis illud Catonis, quod multi multa loquuntur, et ideo rara est fides? Verumtamen de isto, fateor, optimam habeo fidem, cui adhaesi in novissimis, quem cognovi, licet sero, et dilexi nimium virtutibus decoratum. Sed non omnibus rebus facile fides adhibenda. Unde et Apostoli tardius credidisse leguntur, ne forte fides eorum temeraria videretur. Ita et nos nihil praecipitanter, nihilque inconsulte agere oportet: neque vulgi aut alicujus impressione ita infici, ne meliora recipere valeamus; neque, ut ita dicam, molliri ac si cera, ut omnium sigillorum signa super sculpturam recipiamus. Probanda est igitur imago cujusque, probanda et fides: ut quod semel ad liquidum probaveris, iterum de 120.1575B| illo non judices.

PASCHASIUS.
Recte fateris: sed velim perpendas, quam probi viri inter summos saeculi honores vixerint, quam idonei mox de militia ad Christi gratiam pervenerint. Taceo igitur et David, quem nec regalis dignitas multis rerum copiis illexit, nec occupatio negotiorum a dono gratiae retorsit. Taceo de caeteris omnibus, qui in culmine celsitudinis virtutum floribus exornati, Deo placuisse leguntur, et multis mysteriorum sacramentis refulsere. Veniam ad nostros, quos de mundi militia Christi Ecclesia gloriosos suscepit praesules. Ambrosium loquor, qui de praefectura mox cathedram episcopatus est adeptus; et Hilarium, quem doctorem eximium Gallia concelebrat. 120.1575C| Tales ergo et hujusmodi viros saepe saeculum, imo de saeculo Christi gratia provexit. Et ideo nulli dubium, quod et istum inter senatoriae dignitatis infulas virtutum gemmis insignitum providentia instituit divina, et clementia decoxit, ut fieret vas honoris de tanto culmine ad monasticam transmutatus.

CAPUT VIII.
SEVERUS.
Diu est quod exspecto, quid de illo dubia proponere velitis, quem plusquam nosmet (ut ita fatear) cognovimus, cui conscii fuimus, quem sectatorem justitiae ac veritatis non dubitamus, cui quam nobismet amplius credidimus. Fortassis ergo ut quidam philosophorum omnia dubia tenemus, nihilque certum 120.1575D| posse comprehendi philosophamur. Alioquin interrogate Chremem nostrum, aut istum Allabigum, cujus clangor buccinae forte surdis etiam fidem praestabit, quod adhuc in saeculo morum honestate ac virtutum caeteris clarior vixit.

CHREMES.
Nullus qui hoc nesciat, pene quia nulli fuit ignotus: sed livor abnegat, pluribus quod conscientia probat Hinc profecto liquet, quamvis offenderit, quod etiam ab aemulis praestantior omnibus nostri saeculi primoribus fuit: et si eisdem non placeat, bonus tamen ab omnibus praedicatur. Fuit enim in saeculo eleemosynarum largitor, et decimarum ita liberalissimus dispensator; ut probares jam non sua, 120.1576A| sed ad hoc sibi commissa distribuere. Qui post annualem decimationem, quotidianam indesinenter tam ex omni redditu ac dispensatione victus, quam et de variis donorum sumptibus Christi pauperibus impendebat, hanc sibi haereditatis computans partem, hanc lucri pretium, hanc justitiae suae mercimonium. Sed, ut video, Allabigus noster, quasi conviciatus, irascitur, ideo forte nudam manu interdum confricat, nec bene sentit de his quae proponitis.

Tum ille: Quid igitur ludicra jocose seritis? et si calvus vobis videor, Haelisaeum quid contemnitis? An nescis, Chremes, quia multi me venti flaverunt? Fortassis ergo jurando per hoc caput ista contraxi. Nunc autem quia non credunt, hoc novum reperi juxta Terrentium, ut consecter eos, qui se primos 120.1576B| omnium esse volunt, nec sunt; et cum riserint, arrideo, eorumque ingenia admiror; vel quidquid dicunt, laudo; et si negant, laudo; quid quisque negaverit, nego; aiunt, aio. Deinde imperavi mihi omnia assentari, quia is quaestus nunc est valde uberrimus. Tamen saltem parvam adhibeam fidem, qui mihi de illo quam bene sum conscius, nihilque falsi fingam, quoniam meo cordi nullum chariorem invenio. Fuit enim suo in tempore acceptior cunctis, licet prodigiosa hujus saeculi aetas ultima eum insipienter et maligne oderit, atque mendaciis sit insecuta. Verumtamen quaeso me non adeo ignavum putetis, non ingratum, neque inhumanum aut vecordem, ut me non consuetudo tanti viri non irremota vitae conversatio, non amor, non pudor oblivionis 120.1576C| commoveat, ac moneat, illi ut servem fidem, cum quo multa pertuli, a quo plura didici, et ex quo quaeque optima virtutum etiam in saeculo cognovi, pro cujus amore primum post Deum saeculum reliqui. Unde si quis vestrum mihi de cornu quidpiam opposuit, tubam audiat veritatis; quia quamvis obsurdescant invidi, Arsenius iste verus Christi athleta fuit: et si plura enumerare nequeam sermone imperitus, lugere tamen etsi coram non erubesco, quoties ad mentem ea reduco, ut vel sic refrigerer plenas miseriarum nostrarum doloribus. Quia etsi gaudendum censeo, quod talem eum habuimus, satis quoque deflendum, qui cum eo semper viximus, quod absentes in extremis fuimus. Fortassis ergo si cum eo essemus, de spiritu ejus amplius participaremur. 120.1576D| An non legistis, Elias Elisaeo suo petenti, ut spiritus ejus in eo duplex fieret, quid dixerit? Si videris, inquit, quando tollar, erit quod optas (IV Reg. II, 11). Ita et nos, fratres, si essemus cum eo, hinc ad coelos quando abiit, pignus nobis forte refunderet sui spiritus. Nunc autem quam miseri, quibus nec horam scire licuit sui exitus, quem vivere putabamus!

PASCHASIUS.
Ut audio, glaber iste qui videbatur idiota, factus est in subito querimoniarum philosophus, nec dubium quin spiritu ejus quem plangimus afflatus. Alioquin nisi eo esset attactus, quomodo talia praeoccupavisset, antequam filius eo veniret, quo circumfusis 120.1577A| visceribus lamentandi erit tempus? Non enim assentator est falsi, ut se finxerat; sed invector, ut sentio, praecoque veritatis. Parvipendet enim aliquis quid audiat; praesertim cum nemo amicorum meorum est hodie, apud quem omnia mea occulta exponere audeam, quamvis hic nostra etiam inimicis detegat; quia nonnunquam apud alium prohibet dignitas, apud alium ipsius facti piget ineptia, ne infidelis, ne protervus videar. Idcirco nostrum est intelligere, utcunque atque ubicunque opus sit assentari vel obsequi, de isto si quomodo vel tacere. Ergo quia nec praemeditari potuimus tanti viri obitum, nec praescire; nunc praemeditandum, quid vel cui quandoque loquamur. Noster enim satis pavebat animus de illo prius tale aliquid cogitare, qualia demum 120.1577B| contigisse doluimus. Non quod conditionem ignoraremus; sed quidam votorum usus sensum nostrum communis fragilitatis obduxerat, ut de illo nisi secunda cogitare nesciremus. Unde cum olim ab Augusto directus causa negotii quod nostis, antequam in remeando Agrippinam venissem, comperi quem nunc deflemus, exsilium tulisse pro munere, ubi quamplures monachorum simul reficiebamur; eratque lectio in medio Isaiae vatis, ubi legitur: Concurrent Aegyptii adversus Aegyptios, et disrumpetur Aegyptus in visceribus suis (Isa. XIX, 2). Tunc quidem infremui, tunc quasi inundans omni lacrymarum imbre perfusus, atque dolore disruptus emarcui, ita ut omnes mirarentur, alii quidem quid contigerit dicentes, alii quasi reatui illius conscius essem, opinabantur; 120.1577C| nemo tamen mihi eorum hodie quod heri, licet consolatores optimi viderentur. Fateor tamen eadem hora omnia mihi in animo venisse quae postea contigerunt. Unde non dubitandum quod divinus Spiritus ubique omnia repleat, etiam et ea quae non possidet.

SEVERUS.
Dicam de his quae mihi in mente sunt, vos decernite. Dum ille fuit solus, dum nulla alia spes, dum posse viguit; favebant plurimi, sibique dabant palmam; nunc postquam res inventa [inversa] est, inventi [inversi] sunt et ipsi de quibus quaereris. Sed non adeo dixerim fortuitu talia contigisse, ut et lectio simul ac lacrymae prodiderint, quod nostra in visceribus suis disrumpenda esset Aegyptus: forte 120.1577D| jam tunc venter praecordiorum contra nefanda futurorum, quasi cythara threnabat.

CAPUT IX.
ADEODATUS.
Dum varia rerum incidunt negotia, in colloquio confunditur stylus, nec ordo dicendi servatur, nec flendi copia pectoris de fonte uberior hauritur. Ex quo velim fontem aperias nobis calentem, et qualis quantusve venerit ad monastica, insinues: quia etsi pulchrae sunt virtutes sub absconso chlamyde [ f. chlamydis], easque inter mundi illecebras vernare; pulchriores tamen in schola virtutum fiunt, ubi resecatis vitiis fragrat ager aliorum odoramentis commilitonum, 120.1578A| et sola quae Dei et sancta sunt, ab omnibus meditantur.

PASCHASIUS.
Si quaeris, Adeodate, qualis venerit, fateor talis qualem Virgilius ille tuus Maro describit, totus teres atque rotundus. Qui nimirum versus, licet in Virgilio vestro magnis extollatur laudibus, longe antiquior legitur in Horatio, qui dum de viro sapiente loqueretur, ait, quod sit fortis, et in seipso totus teres atque rotundus. Unde profecto liquet, sicut et in quampluribus locis, quia Maro vester callidus ingenio de caeterorum sententiis laudem tulit, et de multis, ac si mendicus, philosophorum fragmentis convivium vanitatis, saltem pueris, fecit. Sed laudabilior hic noster illo fulsit mox de saeculo Christi gratia illustratus, 120.1578B| qui fortis in Deo atque teres seu rotundus, ut aiunt, venit; quia nihil ex omni parte rotundius a puncto, quam sibi [ f. si] virtutes rationi Deoque consentiunt. Nonne virtus jure tibi videtur quaedam aequalitas vitae, rationique consentiens undique? Quod si aliud ab alio in vita discrepat; magis, ni fallor, offendit, ut ille egregius ait, quam si aliqua pars circuli majore minoreve intervallo quam aliae partes, distet. Igitur illa est virtus et ratio vera, quae vitam perfectam faciunt; vita vero perfecta undique, si veritati congruat, et virtutibus aequetur. Unde profecto idoneus in vita et probus jure is censetur, qui tam bene et honeste vivit ut secundum Deum virtutibus vivere videatur. Sed de isto vix talia creduntur, quoniam odiis et invidia ubique jugulatur. Qua de causa parcius 120.1578C| laudandum censeo, ubi veritas conviciis suffocatur, et invidia justitia perimitur.

SEVERUS.
Forsitan persecutorum tempore si esses, de Christo aut nescire quidquam te assereres, utique aut mutus esses. Nunc autem, quaeso, pone metum: nihil hic iterum jurabis poscenti. Alioquin dic illud, quia si noceo quod amo, sine fine nocebo. Satis enim mihi est amoris, quod semel de illo ebibi, quod aliud recipere non possum. Idcirco si non proficiunt visa, veniamus et ipsi virtutum ad arma: quia pro talibus tantisque Deum si digne laudare non cessem, beatior ero, licet monitis ejus et moribus sim ipse 120.1578D| minor.

PASCHASIUS.
Magna molimur, frater Adeodate, sed nulla nisi ardua virtus. Unde narremus, ut fertur, fabulam toto notissimam mundo. Quoniam, ut ais, exigua virtus est praestare silentia rebus; sicut e contrario gravis culpa, quae tacenda sunt loqui; quamvis utile multis dissimulasse prodenda fuerit, tacendaque prodidisse. Venit enim hic noster Arsenius, sicut melius nosti, ad monasterium [ l. monasticam] vitam jam pene perfectus, licet demum major meliorque crevisse credatur, quia nemo qui virtutibus hac in vita proficere nequeat. Venit, inquam, sicuti praefatus poeta tuus ait jam,
120.1579A| Vir bonus et sapiens, qualem vix repperit unum
Millibus e cunctis hominum consultus Apollo:
Judex ipse sui totum se explorabat ad unguem. Fateor me neminem sui exploratorem vidisse similem huic, qui non dico quotidie, verum jugiter sua tantum rimabat gestorum intima, quantum nemo solertissimus judicum discutit aliena.

ADEODATUS.
Quaero abs te, quomodo si jam teres atque rotundus venit, sui major meliorque demum fuit? Nunquid rotundo aliquid rotundius esse potest? quod si omnino potest, restat rotundum non fuisse, ut ab immobili puncto, scilicet divinitatis opere, circulus formaretur virtutum.

PASCHASIUS.
120.1579B| Quantum ad formam geometricae exspectat disciplinae, videtur fore quod ais; sed si ad virtutum, quia semper ex omni parte Christo introrsus modificante in sphaera aequissime circumaguntur, hinc inchoatio ad formam incipitur; illinc ubi civitas virtutum est, consummatur. Unde in comparatione Dei, sicut nemo bonus, ita nemo perfectus; et sicut nemo perfectus, ita nemo teres seu rotundus. Tamen dicitur et bonus, et perfectus homo: et si perfectus, utique teres, quia in Christo conformatur, in cujus nimirum circuitu iris esse legitur (Apoc. IV, 3), ex quo omnis perfectio virtutum designatur. Caeterum nemo proficit ad ista, qui se quotidie major meliorque non invenitur. Hinc quoque propheta: Beatus vir, inquit, cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo 120.1579C| disposuit (Psal. LXXXIII, 6). Quid sit autem ascensiones disponere, subjungit de singulis: Et ibunt, inquit, de virtute in virtutem. Ita ut omnium virtutum forma, propria cujusque charitas efficiat animae quantitatem aut qualitatem. Constat igitur animam virtutibus crescere; decrescere autem vitiis, et ad non esse tendere. Iste vero noster quotidie sic de virtute ad virtutes, ita de esse ad majus esse tendebat; et sicut ad majus et melius, ita licet jam virtutibus teres, ut formatior atque rotundior esset, jugiter Christi manu formabatur. Sed qualis quantusve jam esset, quando saeculi deposuit militiam, testes sunt praesens Pater et fratres, qui satis intenti ac solliciti, multis eum, dum pulsaret novitius ad ostium monasticae disciplinae, perscrutati sunt probationum argumentis 120.1579D| et solertiae disciplinis. Testes quidem, quod velut aurum in fornace fuit probatus, inter omnia increpationum dura et aspera, in tantum qui necdum tiro, ut perfectus jam Christi miles haberetur. Erat in illo Spiritus Dei; et ideo, ut fertur, in nullis frangebatur molestiarum spiculis; sed seipso quotidie probatior renitebat. Quam vera igitur Apostoli sententia, quod omnia cooperantur illis in bonum, qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII, 28). Nam ei et quae pro malo inferebantur, profecto lucrifiebant. Psallebat enim cum propheta Domino: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI, 4). Fateor, quae multis dura videntur, illi levia erant; erat enim monachus.

CAPUT X.
ADEODATUS.
120.1580A|
Quid laudis est, quod monachum eum praedicas? Nonne et nos ac quamplurimi monachi censemur nomine?

PASCHASIUS.
Vere censemur tantum nomine, sed falsi invenimur opere. Unde quidam de Patribus bene se intuens: Vae, inquit, mihi, qui nomen monachi falsum porto. Unde si diligenter consideres, rari inveniuntur. Sed hic noster unus erat e millibus, qui solus digito monstrabatur. Annon recolitis oculos ad nos omnium venientium? nam mox inter omnes eum intuebantur, et quasi ad lumen erant defixi, eumque requirentes, soli loqui desiderabant; etiam et cum ultimus 120.1580B| esset a primordio, a cunctis prae omnibus venerabatur. Nemo igitur, ut assolet, etiam apud Patrem levitatis causa quispiam apud eum reprehensibilis voluit inveniri. Gravitas enim ejus et morum probitas illustrabat omnes; et ideo pudica mente vultum singuli coram eo submittebant. Licentius enim coram sole quam coram eo aliquid admitteres reprehensibile. Nunc vero quam miseri sine illo vivimus, multis allecti illecebrarum usibus! Omnes enim licentia deteriores sumus, quae cum alicui in mente inciderit, frequenter frena gravitatis amittit. Unde Severum interroga, si quid de illo nosse desideras.

SEVERUS.
Fratres, fratres, quid dicam, quove inveniam dicendi copiam, cum in me nihil remanserit de illo, 120.1580C| nisi flendi ac gemendi facultas? Bonum namque mihi erat, cum eo dum portabam jugum adolescentiae meae, coram illo quasi solitarius ac tacebam, magis quam nunc, cum loquendi licentia relaxatur; et aestimo impunius licere tunc quae verebar ne admitterem. Patior usu, qui pene jam omnium hominum est, ut melius aliena videam et judicem quam mea. Idcirco inhonesta quam saepe committo: praesertim quia cum illis frequenter ago, qui neque jus, neque bonum, aut aequum sciunt. Melius, pejus, prosit, obsit, non curant, neque vident; nihil enim nisi quod libuerit, placet; nihil nisi quae voluerint, scientia defendunt, etsi eos esse res non sinit ut volunt. Porro nos illi palmam damus, eumque magnifice efferimus, qui vim tantam habeat et potestatem atque efficaciam 120.1580D| fallendi, ut falsa pro veris valeat astruere, et improbos optimos judicare. Idcirco non est nunc temporis de isto quidpiam laudabile praedicare; tamen quia omnes norunt, licet oderint et invideant, non multa facundia opus est ad laudem, dum religiosior omnibus nostri temporis a singulis praedicatur et perfectior. Fuit enim in omnibus discipulus monasticae disciplinae, militans diutius sub Regula vel Abbate. Discipulus, inquam, quia in cunctis subditum se et humilem exhibuit, magisque subesse gaudens quam praeesse; prodesse tamen tam sub jugo magistri, quam praelatus postea curavit. Et ideo demum perfectus invenitur Pater et magister, quia discipulus perfectior caeteris approbatur et filius; quod genus rarissimum 120.1581A| invenies, dum singuli magis praeesse gaudeant quam subesse et prodesse. Alioquin non tanta praelatorum penuria perfectorum esset, neque proficiendi magna difficultas; quia plurimi, etsi praesunt, prodesse vix paucis appetunt, obesse multis. Hic autem quantus sub disciplina fuerit obedientiae multorum ore laudatur. Et inde est illud, cum novitius adhuc esset, tumescente alveo fluminis, jussum est more solito, ut fratres irent turgentia resecare herbarum, ne amplius inundaret. Tum ille coepit reliquos exhortari, ut tunicis tantum induti intus introirent, quatenus melius proficerent, Quo dicto, plures una cum eo introiere. Ubi multo perpessi frigore, relatum est Patri ad monasterium; quo jubente mox extracti sunt, atque coerciti, ne ulterius talia auderent. Unde 120.1581B| constat, quod saepe de fervore boni amoris, si dici fas est, contingit excessus culpae, dum mens minus deliberat compellente amore charitatis, etsi Paulus apostolus dicat: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 18). Hinc quoque quam saepe talia Petro legimus accidisse, minus considerans, ore quid exprimeret. Porro excessus iste, ut ita fatear, non est amoris, sed inscientiae nota: unde ipsius flamma levius purgatur. Nonne vidistis eum jam cum hospitalitati nostrae praeesset, qualis quantusve erat? quam humilis, quam devotus! Quem enim aliquando nobilium vidistis tam vilia semper appetere, tam aspera tolerare, tam horrida et foetida diligenter attrectare? non dico vilia calceamentorum hospitum, verum vulnera pauperum, eorumque foetida vestimentorum, 120.1581C| nonnunquam sic quasi aromata bajolans abluebat: omnia quippe eorum sic non lassescens infatigabiliter sustinebat. O Domine bone Jesu, quam infatigabilem eum fecisti ad omnia dilectionis officia! quam strenuum, quam efficacem, quamque devotum! Satagebat enim circa frequens ministerium ita sollicitus, ut pauperum curam et hospitum atque infirmorum ante omnia et super omnia gereret in die; nocte vero somno expleto parvissimi temporis, non minus ante vigilias Fratrum, quam post vigilias una cum Maria indefessus ad pedes Domini Jesu coram sanctis altaribus prostratus humo jacebat. Tu nosti, Domine Christe, quo lacrymarum imbre solum rigabat, te rogans, teque suspirans, te quaerens, ad te pulsans, ut aperires ei januam pietatis 120.1581D| tuae: aperires quoque, ubi ei hactenus clauseras; et susciperes, ubi clementer illi aperueras. Quibus januis apertis, ut credimus, tunc penetrando pulsabat fide, nunc fruendo amplectitur charitatis amore. Poterat enim dicere cum Propheta: Defecerunt oculi mei in eloquium tuum, dicentes: Quando consolaberis me? (Psal. CXVIII, 82.) Fateor ergo saepe me vidisse loca suis mane madentia lacrymarum imbribus, et conspexisse oculos pene consumptos a fletibus. Vidistis et vos eum, ut reor, frequentius squalentem vigiliarum angoribus, vidistis madentem fletibus, vidistis affectum gemitibus, vidistis utique macie tenuatum et pellem ossibus haerentem victus parcimonia, et tabentem faciem laboris vit 120.1582A| suae sudoribus. Utrasque namque vitas suis gerebat temporibus, practicam scilicet in die, theoricam vero in nocte; hinc inde earum respersus floribus noverat cum Maria, etsi frequens esset cum Martha, quod unum esset necessarium: et ideo singula ad hoc unum jugiter solidabat; illuc suspiriis anhelans, hac dilectionis officio ad ea propulsans, satagebat in die agrum corporis sui refundere sudoribus, in nocte vero fletibus. Vidisses enim mane illum quasi rore purpureo perfusum, lacrymarumque imbribus irroratum. Unde si velis plenius cognoscere veritatem, Severum interroga, qui semper plus quam ego vigilare studuit ac potuit, et ideo de his omnibus potiora cognovit.

SEVERUS.
120.1582B| Etsi ficte de me ista dicis, tamen, licet qualitercunque, multa de illo percepi, quae jure debeant praedicari. Annon recolis cum quanto frigore Domino psallebat, qui pene a sanctis altaribus vix semel in noctibus recedebat, ut ad lectum veniret? Quem si interrogasses, an pervigil canendo, petendo, quaerendo, pulsando, noctemque gemitibus et fletibus vincere vellet, responderet illud Catonis: Si velim, aut nolim; et si possim, aut non possim; me tamen vigilare juvat propter illud: Beati qui vigilant ad fores meas, quoniam si mane me quaesierunt, invenient me (Prov. VIII, 34). Alioquin, nisi ob beatitudinem perfecti laboris, nunquam talia et tanta sustinuisset vigiliarum officia. Praesertim nullus mane qui non posset videre roscida humi pavimenta, 120.1582C| quibus in nocte Domino militabat. O quale tunc tempus! vidisses enim quasi ad unius galli cantum continuis noctibus reliquos omnes excitari, et passim hinc inde altis crepitare gemitibus. Nunc vero quanto plus soporamur, tanto plus mortui vivimus; quoniam dum somno servimus, etsi vivimus, mortui sumus.

CAPUT XI.
PASCHASIUS.
Tu tantum de vigiliis narras; caeterum quantus qualisque vixerit, aut non recolis; aut certe quod in me reprehendis, pandere non audes.

SEVERUS.
Audeo plane, sed de nullo temere loquendum.

PASCHASIUS.
120.1582D|
Cave, irater, ne comicorum notam incurras: quia, ut aiunt, neminem liberum, neminem obsequentem, neque qui recte tractare verum possit, neque nosse aliquem, neque ab aliquo ubi non recte vivitur, cognosci. Et ideo forsan nec tu illum ostendere vis quanti penderes, nec ille tibi credere est ausus quod aequum est patri. Quae si essent, forsitan nunquam illum silere etiam volens posses.

SEVERUS.
Plane cupio de illo quae virtutis sunt ostendere, quem plus me credidi: quia de se sibi nec ipse quidquam retinuit quod non nossem. Transfudit se ad liquidum, ut paternos in me formaret vultus. Non 120.1583A| enim sibi remisit tempus, nec respexit; sed totum se Deo commisit, et transposuit ad ea quae non videntur. Hinc ergo claruit, si quando vice sua hiemalem fratrum calefiebat [ l. calefaciebat] domum, quantis augustius virtutibus renitebat, quantisque acrimoniarum fumi nitoribus pice pressius denigratus aestuabat. In tantum igitur illo cremabatur igne et fornacis incendio, ut videres eum jam non carne vestiri, sed effigiem quamdam fuliginis spiritu vegetari.

PASCHASIUS.
Recolo satis et recordor, quoniam tanquam aurum in fornace probabat eum Dominus, ut eum demum quasi in holocaustum acciperet; ipseque se sua sponte laboribus defecabat, plus appetens mala 120.1583B| mundi quam quae suavia sunt, pro Deo in omnibus tolerare. Macerabat se jejuniis, et victus parcimonia temperabat. Gerebat quoque curam de omnibus, et multa fratrum sollicitudine sancta premebatur. Hospitibus vero et fratribus infirmis sedulo serviebat obsequio; cujus cum plures venerationis affectu refugissent obsequium, frequenter aiebat dicens: Heus tu! cur evacuare vis officium meum, et obedientiam mihi commissam tollere? Ad cujus nimirum vocem mox quicunque ejus se manibus praebebat tractabilem. Unde quotidie magis ac magis eum fama ferebat ubique per aures, et praedicabilem commendabat. Quid plura? defuncto Antonio paulo post substituitur Pater eximius ejus in loco. Ob cujus nimirum electionem a fratribus egomet directus, mox 120.1583C| obtinui apud Augustum quod olim plures optabant. Perrexerat enim prius dilitescendi gratia fratres invisere nostros, et illam secundam excolere, quae de nomine matris ipsa est, quae et mater ipsa, sed altera; altera, sed ipsa. Unde revocatus, mox occupavit eum nostra electio. De cujus nimirum vitae abstinentia et rigore castigationis tunc mihi a quibusdam optimatum, ut persensi, Augusto jubente, suasum est, quod non eum ferre possemus, neque vitae vestigia imitari. Ad quod ego quasi arridens: An nescis, heus tu, nos qui sumus? nunquid caudam pro capite, ut quidam assolent, monstruose volumus eligere? quid putas si tantus esset, quantus excellentior aliquis Sanctorum? nunquid quia commeare nequimus, eum praeferre oportet, qui post tergum 120.1583D| eat, et non potius eum qui praecedat? Tum ille paulisper subridens, Augusto haec, ut credo, retulit, quibus ita dictis, cuncta quae volui, et ut volui, penitus impetravi; atque cogente illo, nostris, licet invitus, paruit votis, qui dudum subterfugerat quantisper praelatus.

ADEODATUS.
Timeo ne forte qui talem eum oblatrant, sentiant, 120.1584A| de quo proposueras aenigmatice loqui, clarius praedicari.

PASCHASIUS.
Non invisa dicimus, neque incognita. Idcirco etsi adumbratur titulus, liniamenta tamen gestorum produnt; uti pictorum mos est, qui bene pingere norunt, qui saepe ita vultus exprimunt, ut sine litteris et voce loquantur. Sed talibus quia necdum apposui labra, et condita sub silentio servo, erit, ut credo, illa dies, mihi cum liceat ejus aperte dicere facta, et quae potiora sunt de illo, manifestius explicare. Interdum [interim] vero, sicut mones, ne quid nimis fiat, cautius loqui juvat, et uberius deplorare, qui sine illo vivimus, cum quo melius mori duxerim; quia mors ejus transposita est in vitam, 120.1584B| forte ante tempus nobis optatum, ne malitia mutaret cor ejus, quod si non est ita, mente pertracta.

ADEODATUS.
Vere credo et pertracto, quia veridica vox est, Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XII, 44). Iste vero non perfunctorie, sed ex toto cum dilectione credidit: quoniam ea sola est fides qua vivitur, quae per dilectionem operatur. Et ideo quia sic vixit, et credidit in eo qui vivificat mortuos, non morietur in aeternum.

PASCHASIUS.
Etiam et tibi, quia sic credis, suppeditat fides. Quanto magis qui tantis virtutum redolet operibus, credendum, quod jam exinde immarcessibiles capiat fructus? Nam a die professionis suae mortificationem 120.1584C| Christi tulit in corpore sue; et deinceps cum jam Pater esset electus, quasi ejus signifer ad aciem contra immanissimos hostes primus ubique processit ad campum. Mutata siquidem militia mutatus est et miles; et qui primum arma tulerat contra Abitrices gentem indomabilem, demum contra vitiorum portenta virtutum vexilla tulisse gloriosius praedicatur. Unde nunc palmam gestat pro munere, qui olim honores contempsit saeculi pro religione.

CAPUT XII.
ADEODATUS.
Novimus haec omnia; sed quomodo conversatus sit sub Antonio nostro velim edicas, maxime pro fratribus nostris Saxonia degentibus, quorum fuit 120.1584D| ex genere, ut sciant ad plenum quales habuerint fidei suae fundatores.

PASCHASIUS.
Si hoc profecto narrare coepero, non invenio quo incipiam, quo me primum vertam, vel quo progrediar: quia eorum vita eorumque actus sic indissociabilis fuit, ut non invenias, postquam eos agnovi, quid unus eorum sine altero gesserit. Quia etsi opus 120.1585A| quodlibet proprium, aut quasi pro viribus, pro tempore, pro officio in aliquo dispar fuit, commune tamen votum et voluntas una fuit; ita ut videres eos quasi sub uno jugo aequanimiter in hac agricultura Domini aratrum trahere, atque invicem onera supportare. Et si quando contigisset eis pro loco, pro tempore quantisper abesse, videres unum eorum, alterum, ac si bos bovem, cum gemitu et desiderio requirere; quia nemo eorum se totum putabat adesse, cum alter deesset. Quin imo ibi magis affectu quam secum quisque eorum erat, ubi alter esset. Et sicut bos frequenti mugitu quam saepe pium alterius testatur affectum, si forte defuerit cum quo trahere aratrum a latere consueverat, ita sibi ad invicem solliciti congemiscebant prae desiderio, cogitantes quid alter ageret, donec se sibi ad invicem 120.1585B| redderent. Licet enim unus eorum esset aetate senior, et alter admodum juvenis; par tamen in eis desiderium. Quia etsi iste robustior corpore, ille ardore charitatis sublimior; una tamen in eis intentio, unum propositum, unaque voluntas; siquidem iste acutior sensu, sed senex noster in consilio et charitate latior. Iste quasi pro justitia ferventior, sed ille maturior circumspectione, et providentia profundior: ita ut iste in subito acutius responderet ad singula, sed ille longius et simul ad praesens considerabat profutura, et quaecunque evenire possent econtra. Quamvis ergo carne essent fratres, et germanissimi fide et voluntate, moribus tamen in hoc dispares videbantur, quod ille egregium in se 120.1585C| omnibus repraesentabat patrem; iste autem discipulum monasticae disciplinae, et charissimum in omni subjectione filium.

SEVERUS.
De his ergo nemo ambigit, quoniam ipsi, ut omnes fatentur, ex omni regali prosapie singulares essent in sanctitate ac religione, atque in bonitate studiosissimi. Idcirco nec mirum, si se mutuis fovebant virtutibus, qui se etiam aliis imitabiles praebebant exemplis. Sed quoniam Antonius noster jam senectute fessus laboribus et curis videbatur inferior, erat tamen in charitate amplior. Cujus semper latus sollicitior iste affectu piae devotionis suo fovebat studio, et curas regiminis suis humiliter complebat officiis. Ita ut videres eum omnia procurare ut 120.1585D| filium, cui exhibebat reverentiam ut junior, famulatum ut servus, diligentiam ut frater charissimus, teneritudinis amorem aliquando ut pater; imperiosum quoque consilium cum omni humilitate ut senior; cui erat tanta in cunctis patientia, ut nullis moveretur molestiarum injuriis.

PASCHASIUS.
Bene recolis, frater, ita ut unius necessitudinis gratia complurium nobis necessitudinum officia connumerare videaris: quatenus in uno eodemque non unum nos amisisse doleamus, sed plures. Praesertim cum et in isto, et jam in Antonio quid amisimus, 120.1586A| necessitas tanti doloris recordari compellat, quorum fraterna claritas [ f. charitas] et amoenitas vitae, non tantum nobis, verum in omni imperio regni sic emicuit et resplenduit, quasi videres duo coeli luminaria ubique clarescere: quamvis iste minus, ut ita fatear, et ille majus: quia ille pater erat, et iste filius: ille senex senior, et iste forte agilitate morum acrior, sicut et aetate junior. In quibus nulla adulatio fuit, sed hinc inde expressa pietas, nulla ad invicem dissensio: ita ut non invenires ad eorum propositi simulationem ( id est similitudinem) quid adderes, quoniam unus spiritus erat in eis et una fides, unaque concordia pacis, et vera in omnibus religio sanctitatis. Et ideo inter eos nihil aliud quam totum quae charitatis sunt et pietatis, 120.1586B| deprehenderes ut nec vices mutarent, nec ad invicem aliud velle cognosceres: quorum erat pulchra morum proprietas, ut si qua alter alterum virtute excelleret, unam in eis ad invicem intelligeres harmoniam honestatis, unumque virtutis temperamentum. Erat enim sic proprium in eis quod erat uni, ut commune probares esse ambobus: ita tenus, ut vere iste dimidius alterius diceretur, sicut et ille integritas istius putabatur. Hinc est, charissimi, quod in Saxonia tam unanimes, tamque devoti novae plantationis germina plantaverunt; et utriusque sexus a fundamento coenobia, favente Domino, construxerunt.

CAPUT XIII.
ADEODATUS.
120.1586C| Miror cur velis eos coaequare, cum non iste, sed Antonius, quia loci hujus pastor erat, cui facultas suppetebat aedificandi, ea aedificaverit; hic autem ac si unus erat ex plurimis: licet acceptior in gratia, quia frater; profundior in consilio; prior in voluntate, major in adjutorio, sollicitior in voto. Et ideo quamvis semper plurimum se diligerent, laboremque suum alter eorum alterius esse vellet praemium, tamen illi merito deputatur merces operis, in cujus quae gesta sunt, dedicantur labore: quia etsi nunquam alteri eorum sine altero fuit voluntas agendi quod pium et sanctum est; illius interea jure deputatur meriti, cujus fuit potestas agendi, quamvis commune fuerit opus laboris.

PASCHASIUS.
120.1586D| Quantum exterius exspectat in humano judicio, ita fama quam saepe concelebrat laudes in vulgo. Sed divinus Arbiter intus discernit gratiam unicuique quam dedit, et laborem deinceps post gratiam quisque quem impendit. At vero istorum voluntas quia una erat, et utraque eorum ex alterius pendebat voluntate, sermo cum ab ore prodiisset, manifestum est omnibus, quod huic primum divinitus inspiratum est, occasione accepta pro quibusdam sui generis, qui ad nos conversionis gratia venerunt, et de rebus suis nobis tradiderunt, quo locus aedificaretur coenobii. Unde ut erat iste amore fervens 120.1587A| circa Deum et circa religionem sanctam, circa propinquos sui generis et patriam; coepit instantius persuadere, ac crebris Abbatem egregium aequivocum senis, hujus operis ut laborem impenderet, et sumptus praeberet; quia ipse jam tunc erat, in quo domestica monasterii nostri sollicitudo et cura residens publica requiescebat. Quibus Pater ille auditis, Arsenii nostri votum et voluntatem suam esse fecit. Sicque coeptum est opus virtutis, et prosperatum tantisper, donec senex Antonius ab exsilio regressus, in gratia est restitutus. Quo regresso istius voluntas mox facta est senis: ita ut videres filium in hac gratia patrem eximium genuisse, cujus crebrior adhortatio in hac parte unam duorum intentionem fecit, unumque vestigium voluntatis, quibus 120.1587B| Deus unum velle, unumque nolle dedit; quoniam et ipsi antea in reliquis indivisi erant, quando alter nemo sine altero vivere cupiebat, quorum unus erat affectus mentis, unumque desiderium, et una sollicitudo sanctae religionis. Quapropter videat prudentia filiorum, maxime quos pariter eorum fides genuit, et charitas in hac gratia Domino dedicavit; utrumne ulli amplior merces esse debeat, quam ei qui et alios hoc post Deum primum velle fecit crebriori exhortatione; deinde ut perficerent coegit. Qui suo fortissimo adjutorio plus quam propriis humeris subvexit, et consilio sollicitius roboravit, et in omnibus apud Caesarem, apud eximos totius regni, et apud omnes quoscunque potuit, hoc egit omni ingenio, omni arte, omnique studio, ut compleretur 120.1587C| opus laboris, ipso exhortante quod coeptum erat.

CAPUT XIV.
SEVERUS.
Hoc nos non latet, quia valde persensimus his universa, et conspeximus oculis quae egit: ita ut plures clamarent, quod bona monasterii nostri cuncta diriperet, tantum ut loca illa nostris ditaret sumptibus. Sed hoc laudis ejus portio est, quod sine offensione bonorum, illa ex omnibus ditavit bonis, et locupletavit copiis; nec tamen nostra multum minuit. Gubernabat autem fratris domum, et commendabat jam in se officium abbatis, quod futurum erat, quando intus praestabat solatium et formam sanctae religionis, foris vero scutum defensionis et munimen praestabat ac decus totius honestatis. Porro, 120.1587D| ut dixi, jam tunc cum Patre curam monasterii gerens, quasi arbiter in consilio erat, atque ordinator rerum, curam habens de omnibus. Provisor quoque sollicitus animarum, ne displiceret sanctus senex noster in aliquo Deo, sicque ut placeret in omnibus laborabat. Depulsor enim moeroris erat, et baculus senectutis sanctissimi senis, necnon et omnium nostrorum incitamentum virtutum: in quo sibi sanctus senex pro virore gratiae gaudebat plurimum et congratulabatur, quem ipse suis sanctis illustrabat monitis et virtutibus: ita ut hinc inde 120.1588A| videres eos recreari ab invicem, et proficere in cunctis. Quae omnia melius fortasse Paschasius novit, intus forisve quae et qualiter egerunt, qui eis comes fuit in omnibus specialis, et quasi tertius inter eos in omni negotio.

CAPUT XV.
PASCHASIUS.
Non abnuo quae astruis, maxime qualiter in gente illa praefata coaedificaverint coenobia utriusque sexus; cum quanta devotione et fervore charitatis, cum quanta humilitate et sublimitate virtutum, ita ut in se monstrarent formam sanctae religionis et exempla perfectionis, ut haberent diebus saeculi sequaces discipuli sub monastica disciplina in eis 120.1588B| quae imitari deberent, quoniam sicut Dominus ait, magister veritatis: Perfectus erit omnis discipulus, si sit sicut magister ejus (Luc. VI, 40). Et ideo isti vere imitatores facti sunt Christi, ut securius in fundamento positi futurus grex construeretur in Domino, ne aut culmen erigeretur sine quadratura virtutum et firmitate fidei, aut fundamenta locarentur sine culmine summae perfectionis. Quapropter quia imitabiles se praebuerunt, vere prae omnibus sequendi sunt, et eorum monita et exempla servanda: ne male vacillet in culmine, quod bene constabilitum est in fundamento; et pejus pullulet in germine quod optime jactatum est in semine. Deinde communis sit noster gemitus pro amissis patribus: quia commune nostrum fuit lucrum, quia cum eis 120.1588C| sub tanta disciplina viximus. Nam in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus non potest non affici animus; sed tamen in ipsa affectione animi et moerore recreamur, et renovatur affectus, maxime qui eos vidimus. Praeterea mihi, qui cum eis fui, quando eadem inchoarent, quasi reflexa cervice absentiam eorum semper praesentem intueor, cum irent in via, cum essent in loco, cum disponerent singula, cum essent in consilio, et fabularentur ad invicem; cum haurirem oculis eorum gratiam, et auribus perciperem sermones quos proponebant, et exciperem verba quae dicebant. Quod si mihi nunc jucunditas est mentis ea respicere, quid putatis, charissimi, quanta erat tunc gratia, quanta laetitia, quam beata tempora, cum eos viderem 120.1588D| tanta et talia meditantes? Fateor quia non possum retexere, quantum virtutes eorum ipse mecum tacitus admirabar, quantumque mihi applaudebam, quod tales mihi Dominus dederit patronos, quorum in consortio, etsi indignus, tertius eram. Non meritis quidem, non gratia, non ullius dignitatis honore, sed eorum dignatione, tantum visu et auditu intereram pro numero; tamen eis pudice satis adhaerens, simplicitatis et innocentiae saltem efficaciam mihi non desperabam. Quorum cum prudentiam cernerem, simplicitatem columbae in eis valde mirabar; et si ad simplicitatem respicerem, admirandi prudentiae 120.1589A| [ f. prudentiam] spiritus in me pene nullus erat. Quam semper simplicitatem miris jungebant virtutibus; et quae dicebant verbis prudenter coaequabant exemplis; et ea quae ambo vix poterant prius, tunc unus eorum complebat solus; et si aliquando alter agebat aliquid sine altero, jam pro consuetudine simul agendi quasi cerneres ambos. Qui licet interdum unus intectum latus exhiberet, alterius tamen affectum in moribus et in officio praemonstrabat: ita ut mirareris in eis unam sollicitudinem mentis, unam sanctam et irrefragabilem gratiam; etsi non corporis, unum vigorem mentis, unumque propositum et unam modestiam meditationis. Qui cum lineas manu tenderent ad opus, et arundine metirent, ac disponerent utraque loca, 120.1589B| quibus in locis singula fierent; videbatur quod aedificium metirent structurae, juxta Ezechielem (XL, 2), vergentis ad austrum, ut fundamenta et culmen in coelo locarent. Qui cum attollerent pariter gressus, illuc vultum oculosque levabant, ut probares illis committere Deo in coelis, quodcunque fieri disponebant in terris; et illuc locare katabula fundamenti, quo vix aliorum culmina surgunt.

ADEODATUS.
Ut video, more Thomae apostoli, isti locorum fundamenta et domorum structuram ponebant, quae nunquam veteresceret; aedificabant officinas, et culmina erigebant, quae nunquam corruerent. Alioquin non credo, quod in tam longinqua regione haec illi tentarent, nisi, quia nova lux Christi in eadem gente 120.1589C| nuper refulserat per Spiritum sanctum, visum est eis, ut coelestia inter eos aedificia constabilirent in terris, quatenus et ipsi possent dicere in spiritu cum Joanne: Vidimus Hierusalem feliciter nostris in locis novam descendentem de coelis, in utroque sexu ornatam monilibus suis. Sic namque ab universis de eisdem locis praedicatur, ut nemini cunctari liceat, quod in eadem gente haec divina sint castra cum suis gemellis fetibus Domino dedicata.

CAPUT XVI.
SEVERUS.
Quamvis haec omnia ita sint, ut asseritis, vellem tamen scire quid Arsenius noster eo in facto plus fecerit, quam unus eorum, qui cooperatores fuimus 120.1589D| sancto seni, praesertim cum tunc temporis nulla erat ei potestas, nullaque facultas amplius agendi quam caeteris suis commilitonibus. Propterea cavendum ne aliquid ei plus tribuamus quam oportet, et ipsa veritas se habet. Fortassis ergo, ut praemissum est, in eo divinitus aspirata est talis tantaque voluntas; deinceps vero commune habuit velle cum caeteris fratribus suis; commune posse, vel non posse; aliquid commune agere, et obedire in singulis.

PASCHASIUS.
Primum praerogativam meritorum, ut asseris, hanc habuit in hoc opere gratiam, ut prior omnibus 120.1590A| ipse haec mente conciperet; deinde, ut res claruit, in hoc plus fecit, quia prae omnibus plus voluit; et sua permaxime prior voluntas omnium voluntates in hoc negotio genuit, excitavit, suisque precibus atque assiduis persuasionibus una cum prudenti consilio enutrivit. Ac per hoc, licet in Antonio fuerit potestas, et eximia sapientia peragendi, et virtus magna perficiendi; in isto tamen quodammodo videtur excellentior gratia, quamvis communis fuerit; quia quidquid ille egit, aut voluit; totum ab isto exorsum est una cum Dei gratia et enutritum. Et non solum quod ille voluit et fecit, verum etiam quidquid alii suis praestiterunt suffragiis, ut puta situs loci amoenissimus et locuples valde ac fertilis, quo dedicatum monstratur coenobium, et omnia 120.1590B| quaeque sunt, quibus in gyro vallatur ille locus. Igitur nemo nostrum ignorat, cujus fuerit haereditas, quam nulli alteri omnino cessisset in vita, etiam, ut ita fatear, nec regi; nisi divinis ab isto fuisset compulsus persuasionibus, cui nihil contradicere poterat; quia ab ineunte aetate ejus charissimus atque familiarissimus fuerat prae omnibus. Cujus [ l. hujus] itaque precibus et consilio appulsus, pro ejus hortatu libenter tradidit Deo quidquid in terra charius possidebat. Unde jure illi haec gratia deputatur, qui et locum talem a Domino electum olim huic operi aptum elegit et impetrare potuit; quia nescio si ullus alter mortalium potuisset. Erat enim in eadem gente idem valde dilectus, et nimium famosissimus. Quod claruit, cum ad quoddam placitum 120.1590C| non multum longe ab eodem loco Antonius venisset, ubi multitudo eorum propter eos confluxerat. A quibus cum suscepti essemus venerabiliter, coeperunt omnes post Arsenium nostrum vultus intendere, eumque pro nimio amore et admiratione pressius circumvallare: ita ut prae gaudio et desiderio abducerent illum a nobis: quia nullus eorum Antonium, cujus erat potestas, respiciebat, quem omnes fulciebamus hinc inde, et venerabamur pro viribus constipati ut dominum: sed nemo eorum nos, nec illum, quinam esset, considerabat. Tum ille gavisus pro sua humilitate, quia nos omnes excluserant, et exsultans pro fratris susceptione, conversus ad me subridens ait: Bene possumus nos hinc, frater, abire, quia nemo nostrum [ f. nos] hic curat, 120.1590D| neque aliquid esse attendit. Sicque acceptis duobus, aliis relictis omnibus, ac si soli, gaudentes et jucundantes regressi sumus ad jam praesignatum locum. Haec idcirco dixerim, ut sciat nobilitas filiorum quales habuerint fundatores: quia et humilia de se sentiebant in omnibus, et nullis, ut alii assolent, movebantur mundi favoribus. Et ideo nec ille pudore confusus est, nec iste honore insolens effectus: quia istius acceptio et fama in populo, illius erat gaudium et exsultatio; non tantum quia gratus erat, et amabatur ab omnibus, sed quia dignus erat amore atque acceptione, ut bene secundum Deum 120.1591A| prosperaretur in cunctis. Alias autem in humilitate nescio quis esset sublimior, nisi aliquis in factis eorum hoc voluerit deprehendere. Nam cum esset uterque secundum saeculi dignitatem eximius, vicissim tamen decertabant ut inveniretur quilibet eorum humilior. Inde igitur est quod Antonius, quamvis pater esset et dominus, tantam reverentiam modeste satis impendebat filio et fratri juniori, quantam nescio si ullus impendere velit aut possit coaequali. At vero econtra quantam iste diligentiam adhibuerit, ne ab ullo praeveniretur in obsequio, in reverentia debiti honoris, in cura et sollicitudine, atque in omni famulatu debitae servitutis, in sermone et habitu, necnon et in incessu; nescio si aliquis dicere sufficiat, cum nemo imitari queat. Caeterum 120.1591B| ad exemplum aliorum quantam de se praebuerint abjectionem, vel unam de pluribus pandam. Iste cum in cibo vilissimo esset parcior cunctis, voluit et usibus patriae esse contentus, dicens quod non esset dignum, ut monachus qui vilioribus juxta usum provinciae in qua degunt, [ l. degit, contentus esse debet] cultioribus vestiretur indumentis, vel lautioribus uteretur cibis quam comprovinciales inter quos degunt [ l. degit]. Unde et calciamenta sibi parare jussit juxta ritum patriae, quos Ruhilingos dicunt, et portare voluit; nisi a Patre discretionis causa prohibitum esset. Sed miror cur ille in hoc facto tam discretus esse voluit, qui in suo (si dici fas est) superstitiosus potest judicari. Nam eo in tempore in itinere positus, nullum in noctibus 120.1591C| apparatum sibi sinebat fieri, sicut solent viantes facere, quo tegeremur imbribus; neque tentorium aliquod sibi permittebat exigere die et nocte; sed fusi super terram quiescebamus, et juxta illud quod quidam canit, salubres nobis herba dabat somnos: nisi quod beatus Pater sibi ac mihi providebat egregie satis profundos atque amplissimos (ut assolent fieri illa in terra) agri sulcos, ubi jubebat mihi nostrum sternere lectum, quorum latera hinc inde pulchris nos ambiendo fovebant fulcris, dum equi sella in medio posita, quae unam mihi alpem ad caput praebebat, alteram illi. Nec aliud quid habentes in eo, nisi quod in die supra et deorsum habuimus. Haec tota mollities lecti erat, et ambitio satis honesta.

SEVERUS.
120.1591D|
Nec hoc superstitiosum videtur, ut aestimas, praesertim cum Jacob dum iret multo labore conjugem emere, in via nihil aliud ad caput quam lapidem habuisse legitur, nec ullas secum delicias vexisse praeter baculum. Quid igitur mirum, iste dum vadit uni viro virginem despondere Christo Domino, et castam exhibere uxorem, si nullis fulciatur honoribus, nulloque ornetur apparatu, dum totum in se praemonstrare debuit et in nobis, quidquid sponsam servare voluit, quam ducebat Christo? ut sanctissimam paupertatem magis semper sectaretur quam delicias mundi; et amplecteretur dura et aspera, per quae omnino itur ad Christum. Novimus enim quod non 120.1592A| solummodo in hoc facto se imitabilem praebuit tam sanctus Pater; verum etiam in omnibus, in quibuscunque Christi religio commendatur. Sed forte quia rari sunt qui de se tale aliquid exhibeant, quoniam omnes pompas saeculi sectantur, tu ideo ista dicis. Sed iste de se ampliora ostendebat filiis virtutum exempla, licet ex occasione itineris ista dixeris.

CAPUT XVII.
PASCHASIUS.
Quid si omnino in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus animum appulero? Ipsa recordatio, ut sentio, renovabit dolores nostros, quorum memoria voluptas est animi et incitamentum virtutum. Et ideo eorum meminisse gratia est suavitatis: 120.1592B| quoniam jucundior in mente est atque alacrior eorum sancta recordatio, quam ulla impraesentiarum oblectatio deliciarum; profecto quia instanti tempore jure nulla laetitia est sine moerore, nulla dulcedo sine amaritudine, nulla honestas sine confusione, nulla jucunditas mentis sine tristitia. Nam ubique luctus, ubique dolor et gemitus; quoniam, non dico quotidie, verum omni hora ubique mala audiuntur, neque aliud quam confusio nuntiatur. Porro duo isti, quamvis jam mala crebrescerent, quia viri virtutis erant, non poterant nos admodum moestos relinquere, qui nos suis consolabantur verbis, instruebant exemplis, roborabant consiliis, et piis nutriebant disciplinis. Et ideo hodie adhuc manent nobiscum, et semper manebunt, si veri eorum imitatores 120.1592C| fuerimus et amatores virtutum; quas si vere amamus, jam hic non esse coepimus, sed peregrinamur, saltem ex desiderio, quo melior nostra portio est. Nunquam enim in nobis toti sumus, si eos vere dileximus; sed in illis, quia caput erant, in quibus nostri pars major fuit. Et quia uterque eorum in Christo vivit, propterea melius illic nos devote peregrinari oportet, in quo summa universitatis est et portio singulorum. Hinc eorum recordatio jucundior cunctis opibus, et gratior impraesentiarum quibuslibet bonis, in quo nostrorum universus est fructus. Illuc namque et ipsi antequam irent, sua omnia transplantarunt, ut nos sursum attollerent, quos parvulos in Christo nutriebant. Quanto magis eos illuc conversari oportet filios, quos ad hoc genuerunt, 120.1592D| ut in coelestibus quasi lilia florerent, et quasi cedri Libani in altissimis crescerent?

CAPUT XVIII.
SEVERUS.
Ut audio, aliter aedificata est Roma a duobus fratribus, et aliter nova nostro de nomine. Illa siquidem carnaliter in terris, ista spiritaliter, ut dilataretur in coelis; illa ut edomaret gentes sub suo imperio, ista ut extraheret suos de mundo; illa ut cresceret rebus, et ditaretur rerum copiis; ista vero ut beata paupertate locuples, fundamentum haberet in coelis. Illa itaque a sanguine coepit aedificari, et cum sanguine rebus bellicis crevit; ista ut paupertatem 120.1593A| amaret praesentis vitae in spiritu, et ditaretur in coelestibus.

PASCHASIUS.
Quantum video, tuo more agis, qui severe alios antequam corrigas, culpas. Forte percenses eos, quos isti unanimiter duo plantarunt fratres, ut crescerent et dilatarentur in coelis. Jam tibi contra eorum praecepta et instituta, contra eorum provida satis monita videntur ire, et rebus crescere, deliciis affluere, et honoribus ac pompis saeculi dilatari. Alias autem superfluum esse puto mentionem duorum aedificiorum fecisse, nisi quia illa in sanguinibus terrena aedificata est; istud vero quod ab istis Domino dedicatum est, construitur juxta illud Ezechielis, quasi aedificium vergentis ad austrum. Eisdem 120.1593B| itaque mensuris super eadem fundamenta, eadem latitudine et longitudine, totidem habens portas, easdemque fenestras, et nullam crescendi aliam rerum magnitudinem. Ad hoc quippe duo isti eximii fundamenta in gentibus ad boream civitatis cum ponerent una cum turribus et propugnaculis suis, tria ista omnino monebant: ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias saeculi appeterent, ita ut in eis cor apponerent, sed omnino delicias et voluptates, ac si venena fugerent. Ad ultimum ne ullis, ac si pro religione, honoribus et fastu delectarentur superbiae, ne forte ex toto fatescerent, et in vacuum deperirent, sicut in Galliis multas deperisse a religione ecclesias bene olim fundatas cernimus. Quapropter isti multis jam edocti exemplis, suos 120.1593C| praemonebant filios, ne rebus affluerentur [affluerent] humanis, pro quibus saeculo deservirent, sed ut essent pauperes spiritu, humiles et mansueti, mites ac misericordes, et justitiam semper in omnibus esurientes, quatenus de illis omnes bene vellent propter munditiam cordis eorum; bene optarent, ne propter invidiam rerum et felicitatem eis inviderent, et opprimerent eos saeculi servitute. De quibus adhuc favente Deo omnes bona nuntiant, bene existimant; et sunt adhuc virtutibus illustres et mirabiles probitate vitae: quoniam adhuc in eis eorum odor respergitur, et virtutes vigent, efferuntur laudes, magnificatur religio et praedicatur excellens nobilitas: quorum adhuc benedictio in eis floret; et amplissima vitae dignitas commendatur; crescit quoque uberrimus meritorum 120.1593D| fructus, ac praeclara pullulat et extollitur gratia.

CAPUT XIX.
SEVERUS.
Esset laudabile, fratres, quidquid de eis amplissima virtutum fama ubique concelebrat, nisi prius res solemniter monasterio nostro delegatas, et omnia illis in partibus quae nobis collata sunt, de jure proprietatis coenobii hujus (quod valde mirabile est) alienaverint, et in sua eos proprietate per sese esse voluerint. Praesertim cum rarus qui locum cui praeest, 120.1594A| ditescere rebus magis magisque non velit, ut valeat amplius dominari et dilatari, quasi pro religione, fastu potentiae. Isti autem e contrario non solum locum, cui praeerant, ditescere rebus, cum possent, noluerunt, verum collatas distraxerunt, et redegerunt in libertate usibus fratrum, ne ad nos pertinerent.

PASCHASIUS.
Hoc igitur quod docebant verbis, faciebant ut confirmarent exemplis. Monebant enim, ne aut nos, aut illi res non necessarias susciperemus, neque facultatem habere amplam ambiremus, quasi pro Dei religione: sed rebus et possessioni Ecclesiae modum imponeremus, ne digitum illi ultra extenderent, monente propheta, aut agrum agro usque ad 120.1594B| terminum loci absque concupiscentiae fine copularent. Sed ne injusta vobis videatur hujusce libertas facti, noveritis, quia fructuosius atque honestius est, eo quod justius et utilius esset, eas per se in usibus coenobii Domino sub libertate deservire, quam nostro eas inopportune satis atque superflue dominari haereditatis jure; quia ubi vel ubi Domino seu Ecclesiae suae haereditas deservire comprobatur, cum in usibus servorum suorum religiose satis cum charitate expenditur. Unde valde locupletatur donum gratiae, cum ex una radice perfectae dilectionis duo coenobia monasticae disciplinae geminantur.

CAPUT XX.
ADEODATUS.
120.1594C| Satis sit quod hactenus aeque ambos replicas, quorum una fuit virtus operis, una mentis intentio. Sed quia Arsenium in hoc opere lamentis prosequi decrevimus, qui in istis etiam amplius laboravit, solus fletibus commendandus est: quoniam nisi tam cito hinc abisset, forte fratres de quibus loquimur, coeli cives effecisset, qui contemptum saeculi eis in omnibus exhibebat. Fecisset sane etiam eos semetipsos contemnere pro fide, sicut et ipse prius semetipsum contempserat. Redegisset ergo omnium corda in unum gratia charitatis, ne ullus ultra normam et mensuram monasticae disciplinae ad eas quae foris sunt, se extenderet, quod satis ostendit in praelato, quem ibi praeesse maluerant, cum redisset, si non tam cito rursus propulsus Italiam petisset. Pro certo 120.1594D| namque comperimus, quia ultra nequaquam ibi praeesset, priusquam de se humilia sentire didicisset; et non inflari pro genere, non delicias amplecti, non lascivire nugis saeculi et vanitatibus, neque quae mundi sunt, sectari. Vidisses profecto hinc inde quasi aedificia coelestis patriae consurgere ad normam illius civitatis, quam supra commemoravi: quae semper vergit ad austrum, et mensuris coelestibus metitur, et non humanis in saeculo dilatatur. Vidisses hodie turres ibidem et propugnacula fidei usque ad coelos 120.1595A| humiliter exaltari, omniaque virtutum genera consurgere, et non pro fastu superbiae locum rebus dilatari. Verumtamen, quamvis ita fatear, ejus odor adhuc hodie ibi fragrat, virtutes vigent, doctrina morum pollet, nobilitas conversationis manet, gravitas admiratur, collaudatur charitas, et praedicatur in omnibus disciplinae honestas, itatenus ut de fecunditate filiae, matris ubique fama annuntietur valde gloriosa, et ubertas hinc inde dilatata per omnes accrescat prolis. Haec igitur, fratres, Arsenii nostri sunt praeconia, haec ejus operis beneficia et virtutum insignia: cujus dum saecula manent, et religio Ecclesiarum erit; ejus laudes famaque bonae vitae ab ore hominum nunquam deficient. Nec immerito igitur, quia fructus redundabit in semine multiplici, 120.1595B| dum laus satoris crescit rursus in messe, et messis per annos multiplicatur in plures. Unde veri Dei sententia confirmatur, qua ait: Quicunque reliquerit omnia quae possidet, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29). Reliquit ergo iste plura, sed majora in saeculo acquisivit, qui omnes facultates Ecclesiae, ipsam amando Ecclesiam, suas fecit. Reliquit innumera, qui semetipsum et omnem concupiscentiam praesentis vitae ad liquidum calcavit. Reliquit cuncta, quando semetipsum sic dejecit, ut eum vidimus quotidie laboribus fatigari, innumeris vigiliis excruciare, jejuniis et abstinentia indesinenter corpus macerari: ita ut videres cum propheta David ejus pelles ossibus haerere, et virtutem carnis 120.1595C| prae nimia inedia jugiter tabefieri. Sic denique paupertate Christi vestitus, felix et beatus jure emicuit, qui habitos honores contempsit saeculi pro religione: sed quam strenuus fuerit operum ad virtutes, testis est Severus, qui cum eo multa egit, ut eorum fratres exemplo proficerent.

CAPUT XXI.
SEVERUS.
Hac lege vobis meam astringo fidem, ut quae novi de illo plura reticeam, et memoriam optime instituam: ut cum tempus venerit, sopitis jam inimicitiarum facibus, palam volentibus audire edisseram; quia si falsum aut vanum vel fictum nunc ex eo aliquis palam enarrat, magis utique placet. Et ideo, uti Allabigus iste fatetur, ego adeo hanc primus 120.1595D| inveni viam: quoniam est genus hominum, qui se primos esse omnium rerum volunt, cum nec sint, hos consector, his ego me comparo: ut rideant, hisque ultro arrideo, quoniam nullus de bonis nunc locus dicendi est, quia tales se detrahi putant, cum alios laudari audiunt.

PASCHASIUS.
Bone Jesu! homini homo quid praestat, quod iste sibi virtutem cum re amisit, neque audeat fari quae novit. Fortassis ergo hunc omnes noti omnesque amici et commilitones ita deserunt, ut nullus de eo audeat loqui.

ADEODATUS.
Formidolosa res est, Paschasi, quod audio, ob 120.1596A| favorem malorum bonos consectari non audere. Idcirco velim convalescas, fac ut audeas: et, si fieri potest, Severum revoca, ne multum timeat, et ne bona quae didicit, simul abligurriet [ l. abliguriat] spe vana deceptus.

SEVERUS.
Ergone istum laudare praetermittam, quem die noctuque desidero, quem cogito, quem admiror, cujus etiam mihi phantasma visu videre refrigerari est? quem cum recolo, amore acrius inardesco; cum commendo, veritate participor. Huncne apud probos laudare desistam, qui etiam apud eos, quorum inficitur odiis, laudandus convincitur? Gestat enim palmam laudis, etsi contradicitur ab his, ut Jeremias sanctus, qui de corde sibi falsa loquuntur: 120.1596B| quoniam jam praelatus, sicut testis est non solum totius, qui praefuit, coenobii congregatio, verum plurium familiaris notitia monachorum, absque ulla exceptione domnus delinquentium, et abbas omnium nostrum fuit. Abbas quidem, quia cunctorum pater, circa singulos viscera charitatis rore Christi repleta gerens, affectu pietatis exhibuit: domnus vero, quia nulli lascivire, ut assolent qui curam pastoralem parvipendunt, ignaviter indulsit: sed inspector omnium moribus et vita singulos praecessit. Ita tamen ut extremos quosque suis traheret hortatibus, et fetantes cum Christo suis virtutum levaret ac portaret humeris. Nullum igitur, quem non suis calefieret [ l. calefaceret] fomentis, tepentem reliquit; nullum quem non sapientiae sale condierit; nullum 120.1596C| quoque quem acrimoniarum non curarit doctrinis, si facultas morbi, Christi cooperante gratia, permisit. Verumtamen apposite ad curandum peccati vulnera medici diligenter officia peregit, et ad persuadendum virtutes non minus vitae praebuit exempla, quam et documenti importune, opportuneve diligentiam. In omnibus unam tenuit charitatem unamque disciplinam; nihil negligens, nihilque parvipendens, quae ad salutem animarum sibi commissarum videbantur proficere. At nunc velim caetera Paschasius prosequatur, qui magis eum semper assensu consilii, quam exemplis operum consectatus est; licet me nunc assentatorem dicat: quoniam comes irremotus ubique cum eo fuit.

PASCHASIUS.
120.1596D| Ego hominem callidiorem te vidi neminem. Nunquid non tu ita fassus modo ea refugis, quae consultum iri tibi plaudebas? tamen ne reticeam quae plures norunt, ad regimen huic similem vidi neminem, qui tanta virtutum polleret industria, et sanctae sollicitudinis cura tam indefessus ubique vigeret; qui gregem sibi commissum absens praesensve ita intenderet: qui pene nihil aliud cogitabat, qualiter de singulis ante tribunal Christi rationem redditurus esset. Unde quam saepe cunctos generaliter non minus, quam plurimos specialiter de voluntate liberi arbitrii, et potestate proprii corporis juxta professionem monasticae disciplinae satis argumentose monebat, ne nostrum aliquis voluntatem propriam sequeretur. 120.1597A| « Alioquin, aiebat, quomodo rationem pro aliquo redditurus ero, nisi et potestatem sui corporis, et voluntatem proprii arbitrii mihi relinquat? quod si ipse sibi in sua se retinuerit potestate vel voluntate, noverit rationem se redditurum, non solum pro suis verborum aut cogitationum vel gestorum factis, verum etiam quia contra professionem monasticae legis in sua se retinuit potestate vel voluntate cordis. Tanto profecto, inquiens, liber ero, quanto non mihi debita potestas concessa manet, neque voluntas sui relaxatur arbitrii. Attamen quaecunque potero, charitative superimpendam, ut de potestate et voluntate liber inveniar, ne aut perfunctoria fallar potestate, aut voluntate meae consectationis decipiar. » Bone Jesu, quanta ovium cura et sollicitudine animarum indesinenter 120.1597B| afficiebatur, nunc generaliter erudiens omnes, nunc specialiter monens singulos; hunc minis, hunc doctrinarum deliniens blandimentis! istum, juxta quod Propheta dicit: Infrenabo te laude mea (Isa. XLVIII, 9); quasi adulatorie laudibus revocabat; illum reprimebat conviciis: omnes tamen suis semper provocabat exemplis. Erant autem verba ejus, ut dixi, quasi clavi defixi in altum: et dum omnibus proponeret in conventu, videbatur unicuique quasi specialius affari. Nihil enim ex omni contextu regulae relinquens intactum, nihil indiscussum; etsi quid omnes quod minus agerent, invenisset, illud coram multis apponens suasionibus, divinis, quamvis parum videretur, non negligere commendabat mandatis. Quod si quispiam ex omnibus sanctae regulae verbis 120.1597C| aliquid excedens non satisfaceret, hunc coram, hunc secretius arguebat, et sale condiebat doctrinae. Nihil enim parvipendebat, sed salutem animarum ante omnia et super omnia gerens, etiam minima quaeque summa ac praecipua judicabat. Omnis ergo sermo ejus sale conditus erat: idcirco aut curabat vulnera, ne morbidis actibus grex periret; aut sanitatem custodiens animarum, virtutem animis inserebat: ut semper oves sibi commissae in herbis virentibus accumberent juxta aquarum fontes, et inde uberius pinguescerent; quosque corporeis provocabat etiam beneficiis, ut custodirent legem regulae, et mandata Christi exquirerent.

SEVERUS.
Quidam ait, quod nunquam ita quisquam bene 120.1597D| subducta ratione ad vitam fuit, cui non res, aetas, usus semper apportet novi aliquid, et moneat ut illa quae te scire credas, nescias; et quae tibi putaras prima, in experiendo repudies, quod nobis satis nunc dolendum evenit. Nam nos vitam duram olim qua viximus cum eo, prope jam excurso spatio amisimus. Quamobrem rem ipsam jam censemus facilitate: et nihil esse homini melius, juxta proverbia Salomonis, quam deliciis afflui [affluere], et suis unicuique frui laboribus. Quod nunc nosse perfacile est, quando aliquis suam semper agit vitam in otio, in conviviis, clemens sibi et placidus est luxu voluptatis; 120.1598A| nulli laedere reo ausus pro veritate, nulli contradicere consuetus; arridere omnibus, nullumque redarguere; sibi quidem vivere, sibi sumptus facere: et ecce hunc omnes benedicunt, amant et glorificant. Nos autem denotare quam simus agrestes consuerunt, quam saevi, quam tristes, quam truculenti, quam tenaces, quam caeterorum infamatores. Ergo talibus dum studemus satisfacere, conterimus in quaerendo vitam, aetatem; et capimus ab his odium interdum pro fructu laboris, dum suis potiuntur commodis: eosque amant caeteri ac diligunt, nos quoque fugitant, talesque ut vivant, optant. Illis quidem sua credunt consilia, apud eos sua commendant vota: nostram autem exspectant mortem, et liberos se promittunt futuros, si desierimus ista 120.1598B| culpare, ac nullis eos redarguere posse officiis. Unde si velimus istum laudare, se quoque reprehendi putant.

CAPUT XXII.
PASCHASIUS.
Age, age, nunc experiamur econtra quidpiam blande si possimus dicere, aut benigne facere; sin autem, quaeramus nos a nostris reamari; et quae digna sunt laude, commendare posteris, etiam et ista dando, obsequendo, suadendo, diligendo tentemus emollire, ut et bona diligant, quamvis nequeant imitari, aut nolint; et quae proponimus veritatis, non spernant. An non recolis tu, quid Arsenius noster egerit, quando quidam e nostris alterius praelationem invidens tumebat, dum se vilissima obsitum 120.1598C| cuculla hiemali conspiceret, eumque antepositum?

SEVERUS.
Recolo plane, et satis reminiscor, quoniam mox de sua utilitate invenit antidotum. Induens ergo se cuculla optimi subtegminis praecipua, post triduum jam illo vaniscente tumore, fratri Pater obvius venit, irruensque super collum ejus deosculabatur; accipiensque exutus induit eum cuculla sua, illiusque vestivit. Tuncque frater blanditiis delinitus alacris, sanusque recessit. Tum porro Pater gloriabatur sui, jucundabatur illius; eo quod talem [tale] reperisset vulneris medicamentum, quo et sibi meritum, illi quoque sanitas augeretur. Multis itaque diebus illa indutus veste, nostram conveniebat superbiam, 120.1598D| qui de habitu pretiosiori nonnunquam, unde nos humiliari congrueret, extollimur. Imitatus est ergo summum patremfamilias, qui redeunti filio prior occurrit, eumque stola prima vestiri fecit; ut charitas invitaret ad amorem, quem luxus expulerat ad exsilium. Ecce in uno eodemque facto tria conspeximus, medicinam fratris, Patris augmentum, et omnium nostrum religionis exemplum. Sed quia tales non sumus, valde nobis ingemiscendum, quia de cultioribus dum delectamur rebus, etiam a saecularibus despicimur, profecto quia sciunt quid esse debuimus.

CAPUT XXIII.
ADEODATUS.
120.1599A|
Miror, cum tantae charitatis fuerit tantaeque sanctitatis, cur etiam aliquando quasi summitatem lacinii praecidentes de ora chlamydis, austerum eum fuisse seu durum inculcant: praesertim cum in reliquis vitae virtutibus multis attollant laudibus?

PASCHASIUS.
Ne mireris, quaeso, quod ex Evangelio recognoscis. Nam piger servus dominum durum vocat, non quia durus sit; sed piger servus, quia torpet culpis exigentibus suis, dominum infamare laborat. Hinc redeant tales ad conscientiam, ne forte dum durum istum praedicant, atrociora sibi augeant flagra, ei vindictam cumulent. Nam etsi Dominus colligere 120.1599B| dicitur, quo non sparsit, exigit cum usuris ubi non seminavit. Quid putas austerum eum fuisse, cum pius ac mitis probatur, nisi quia torpentium ignavia id facit severum? Probant igitur se pigros, qui sequi nolunt: eumque durum vocant, qui vitia leniter vix compressit, et ad virtutes suo provocavit exemplo. Alioquin si durus videtur, duriora erunt tormenta deceptoris: quoniam nihil nisi vitia culpavit, et virtutes coluit, ne talentum sibi collatum vacuus reportaret. Quod si Jeremias talibus praeesset, nec dubium quin durior culparetur, quoniam frontem ejus Dominus eorum frontibus duriorem posuerat. Luxus quippe virtutum viros duros judicat semper et agrestes. Verumtamen iste benignus ac pius fuit, qui plus aliis unquam quam sibi indulsit, sed vitia 120.1599C| aut repressit, aut funditus ex initio resecavit. Unde si durus fuit, illis utique, qui nec suppliciis a suis reflectebantur conatibus, nec praemiis moliebantur, quorum profecto cor obtorpuerat, ut nec ejus, nec Christi pia monita sentirent, quia quibusque interdum plus proficit timor quam amor. Hinc quoque scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX). Et ideo Arsenius nunc minis, nunc plagis, nunc rerum beneficiis, nunc blandis persuasionibus agebat, ut filios nos adoptionis Christi faceret. Omni namque industria et sagacitate curabat circa singulos, ne deceptus diaboli astutia aliquis periret. An non vidistis circa fratrem illum quid egerit, qui vecors recedere gestiebat nolens pati, culpis exigentibus suis quod commiserat?

CAPUT XXIV.
SEVERUS.
120.1599D|
Vidimus plane, et cum eo egimus, is ne sic efferatus hinc abiret, ponentes ad portam milites, qui eum deterrerent. Unde ille timore compulsus introrsus rediit, atque prostratus ad pedes cecidit suffusus lacrymis.

PASCHASIUS.
Gaudeo vere quod recolis, et jucundor nimium: quia de quo loquimur, perfectioris vitae modestiam tenens, plurimum, ut reor, proficit ad virtutes. Bone Jesu, quanta tunc laetitia fuit! Etenim quasi vidisses 120.1600A| prodigum filium revertentem, exsultantemque patrem. Flebat ergo ille prae gaudio, flebat et filius jam mansuefactus. Nam et ego cum vidissem eos plurimum flentes, infremui, simulque multas permiscui lacrymas, Deo gratias agentes, ac si de mortuis eum reciperemus. Talis quippe Patris erat austeritas, talia viscera rigoris, talis voluntas, talisque affectus. Sed nunc quam miseri sumus, quibus peccandi libertas datur! alioquin si tunc nemo impune peccabat, et tamen recidivi surgebant casus; quanto magis cum nunc malis blandimur nostris.

CAPUT XXV
ADEODATUS.
Ut video, iste perfectae charitatis fuit, qui ad 120.1600B| quod Christus dilexit, diligebat suos; et quod in divinis invenitur disciplinis, operibus exigebat. Sed aiunt, quod non satis conformis erat; idcirco minus redamabatur, minusque frequentabatur a multis.

PASCHASIUS.
Fateor quod ei saepe ista intuli verba, licet scissem, quod pene omnibus omnia factus esset. Sed ipse, non ut assolent quidam, excusatorie, imo humiliter respondebat, non tantam se latitudinem cordis habere, quanta est arena maris, ut omnia posset. Ac deinde: Quibus me conformari, inquiens, optas? nunquid ignavis aut vitiosis? nunquid vaniloquis et jocosis? Annon legisti quid Apostolus clamet: Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri (Rom. XII, 2)? Talibus ergo et hujuscemodi 120.1600C| exemplis altius se jugi conatu erigebat ad virtutes, ne levitas dissolveret mentis, quae gravitas Domino charitatis offerebat introrsus. Miror, frater et fili, quid velint lasciviis et voluptatibus dediti, perfectiores quosque sibi conformes fieri, cum ipsi potius transire deberent ad formam virtutis: alioquin adoptionis filii non erunt, nisi praesciti et praedestinati fiant conformes imaginis Filii Dei. Ad hanc igitur formam praescitus et praedestinatus Arsenius iste, idcirco puerilibus non se multum coaptabat ludicris: licet interdum celsa in petra stans, rari nantes quosque pueros suis ad littus hortabatur facetiis cominus venire; quibus licet risum moventia parum diceret, gravitate tamen agebat, ne dissolveretur virtus argumentosa: sed ut lactans 120.1600D| infantia, suis exuta crepundiis, paternis lactata visceribus, perfectoria appeteret. Nullus tamen eorum vultui credebat risibili coram eo, nisi gravitate se reciperet; quia juxta quod Job ait: Etsi ridebat ad eos, non credebant ei (Job. XXIX, 24). Quoniam etsi resolvebat gravitatem eloquii, lux vultus ejus non cadebat in terram, agens argute, ut sibi colloquentes ad virtutum studia provocaret. Porro eum cum audirent, exspectabant sententiam ejus, et intenti tacebant ad consilium. Licet Job virtutibus longe inferior esset, auris tamen audiens beatificabat eum, et oculus videns testimonium reddebat ei quod liberasset 120.1601A| pauperem vociferantem, et pupillum cui non erat adjutor. Benedictio namque perituri super eum veniebat, quia profecto a puero justitia sicut vestimento est indutus. Unde et causam quam nesciebat, diligentissime investigabat. Quapropter cum paedagogus esset Augusti Caesaris ultra Penninos ( sic ) Alpes, quid egerit in judiciis, quidve in dispositione rerum et justitiae disciplina, Chremem interrogemus.

CAPUT XXVI.
CHREMES.
Vereor laudare virum, ne id assentandi magis quam quod habeam ex illo, et gratum facere existimer. Tamen ex toto ne reticeam, qualis quantusve investigator veritatis fuerit, quam strenuus in sententia, 120.1601B| quam fortis contra summos judices iniquitatis, quam efficax ingenio contra eos qui corrumpuntur muneribus; unum e pluribus pandam, quo facto nihil iniquius hoc in tempore didici. Nam cuidam judiciario viro vidua quaedam nobilis, quasi defensori, sua seque commisit, cui et per testamentum traditionis, etiam pene dimidium rerum suarum assignavit, ut caetera sibi tuta manerent. Ille vero mox callide ad integrum omnia in eodem testamenta apprehendit, et testes adhibuit. Unde praefata mulier ad sua reverti volens suisque rebus uti, adsunt prohibentes ne ad sua ingrederetur, quasi defensori suo omnia tradidisset: et bene (ut aiunt jocose) omnia defendit, qui possessori nihil relinquit. Tum illa infelix vidua suis viduata rebus, imperatorem 120.1601C| adiit: illeque suis eam cuidam episcoporum una cum reliquis judicibus terrae sacris commendavit scriptis, ut causam ipsius diligenter quaererent, judiciumque rectum agerent. Sed quia declinaverat unusquisque post avaritiam suam, causa viduarum non ingrediebatur ad eos. Hinc sibi fabricantes mendacium, applauserunt una cum testibus, ut populus non intelligeret talia, et universi usque ad sacerdotes Christi facerent dolum. Quibus ita patratis, suis illa rebus jam explosa, defensor ille a senioribus populi relatum accepit, ne ulterius de his ulla rerum controversia fieret. Verumtamen illa multis vexata malis et molestiarum doloribus, tandem per Alpium aspera juga montium longo confecta itinere, repedavit ad Gallias, regemque suis pulsare 120.1601D| fletibus coepit. Tum rex tantis miseriarum gemitibus permotus, Arsenio nostro eam commisit, qui tunc una cum Augusto filio ejus ob institutionem et dispositionem regni a patre quasi fidissimus mittebatur et propinquus. Quam ille praemittens, ad sua ut rediret jussit, donec veniret idem in patria, ut tunc coram cum suis se praesentaret testibus. Quibus auditis, Italia omnis contremuit, et ad sua callida se convertit fraudis argumenta; coepitque moliri insidias 120.1602A| in morte feminae: quia cernebat venire, quem muneribus posse corrumpi non putabat. His igitur armis omnium consuevit infringere mentes, et ad suos illicere concupiscentiarum amplexus: quo [ l. quoniam] pene omnes sequuntur retributiones, et diligunt munera. Sed cum in isto nihil ad impietatem proficere posset, vertit se ad fraudes facto iniquitatis. Cui cum jussisset saltem partem aliquam reddere de rebus, quas injuste per dolum subripuerat; sciens se circumclusum, mox immisi clanculo quadam in via tres de suis qui eam occulte perimerent. Sed quia tres erant in negotio, videbatur non satis tutum ad silentium. Junxit scelus sceleri, ne forte interrogati facinus detegerent. Sepositis longe ab invicem, uni eorum duos interficere 120.1602B| jussit, ut jam nullus esset in superficie terrae, qui sanguinem innocentem dolo perfusum reseraret, parvipendens miser, quid divinus arbiter sentiret, tantum ut humanum judicium evaderet. Sed Arsenius noster Dei succensus zelo multis usus est argumentis, ne lateret occultum, quod manifestum constabat: quanquam nec judicio, nec testibus comprehendi posset, a quo esset factum. Reperitur interdum tamen unus eorum in cujusdam specu subterraneo defossus, et fit inde conjectura dissimilis. Tenetur is quidem reus, in cujus invenitur specu: sed criminatur alter, cujus gestum suspicatur instinctu; nullus tamen eorum convinci potest ab aliquo. Qui, putas, dolor tunc erat in mente Arsenii, quive gemitus? Vidisti, Domine Jesu, quantas coram 120.1602C| te profuderit preces, quantasque lacrymas, qui sanguinem Abel justi de terra clamantem olim audieras, etiam ut horum a quo fusus esset, aperires. Contra quem tota Auxonia una cum suis senatoribus corrupta muneribus decertans agebat, ne inveniretur reus ab uno, qui omnibus notissimus erat raptor et homicida. Tu autem scrutans corda et renes, Deus, omnia noveras, et tamen athletam tuum multo afficiebaris [ l. afficiebas] zelo, nec illi demonstrabas quod patebat plurimis, sed suorum complicibus. Moliebantur omnes pene usque ad unum, ne inveniretur reus: quia in uno jam coram te, Deus, erant plures rei facti. Quantis tunc militem tuum iniqui lacerabant infamiis, quantisve derodebant calumniis, quasi solus prae omnibus esset incredulus, 120.1602D| solus innocentium contra legem afflictor! Legem igitur proponebant, qui justitiam non metuebant infringere: sed sanguis innoxius de terra clamabat: etiam et perempti, quod eum injuste fudissent, jam apud inferos recepti publicabant. Quid plura? etiam omnes proceres palatii nunc legibus, nunc testibus, nunc vero multis argumentorum ingeniis agebant, ut eumdem reum quasi innocentem dimitteret: interdum autem precibus eum fatigabant. 120.1603A| Ipse vero nullis infatuabatur fallaciis, nullis frangebatur opprobriis: sed invictus agebat quodcunque poterat, si quo modo tandem aliquando veritas manifestaretur. Tunc ad ultimum videntes ejus constantiam, decrevere, quod nisi judicium de eo acciperet, nihil amplius, licet lex pro parte manifesta esset, in hac controversia facerent. Applaudebat autem populus, quasi miles Christi nec judicium vellet recipere. Quibus ille auditis, solita repetit arma, sibique jejunium indixit et nobis qui cum eo eramus, ne forte, ut assolet, in eodem judicio aliqua fraus inimici praevaleret. Totam igitur noctem pervigilem duximus in oratione precantes, ut prius Dominus tanti sceleris reum detegeret. Mane autem facto, confisi de Dei pietate processimus quasi ad 120.1603B| spectaculum, ubi omnis populus jam convenerat. Erat quippe tunc magnorum multa insultatio, ita ut plures episcopi ducerentur in hac infestatione: quia profecto causa tanti discriminis non ingrediebatur ad eos. Tunc verus athleta Christi coepit impellere, ut jam judicium pararent; quorum positus in medio, expansis manibus, preces ad Deum fundebat cum lacrymis, ne tanta fatuitas judicii etiam probos quosque maculis afficeret. Quibus ita profusis mox de maxilla, coelum penetrant: et quia tribunal humani judicii munus subverterat, thronum gratiae Christi assistunt lacrymae, cum quibus pariter de terra sanguis innoxius clamabat. Siquidem internus arbiter, quasi Cain rursus vetustam increpans conscientiam, coegit confiteri quod male tegebatur 120.1603C| occultum; et corruit mox ad pedes Arsenii tremens ac gemens: quia judex divinus miseram conscientiam intrinsecus puniebat. Unde novo timore perculsus, coepit etiam omnes denotare, quorum praesidio est usus, ista ut auderet: nihilque sibi ex omnibus quae habere poterat, nisi ut astabat, solummodo remansisse, praesertim circumstantibus omnia contulisset. Unde profecto illi excaecati pervertebant judicium, intantum ut Arsenium suis afficerent odiis, et taediarent insidiis: sed jam divino convicti judicio, confusi omnes discessere; ac miser clementer redditus est poenitentiae.

PASCHASIUS.
Infelix nimium tempus, quando aliquis, si quid bene velit aut judicat, nemo obtemperare disponit; 120.1603D| sed unusquisque suum velle, et non Dei intendit. Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones; aeque cunctis studium, similis pertinacia. Uno eodemque videntur ludo ad malitiam prospicere, et si hujusmodi ullus est lusus. Hinc sane forsitan parvam adhibeant fidem, quia ex suis studiis nostrum judicant Arsenium, quasi nihil aliud possit esse aliquis, nisi quod ipsi sunt, praesertim cum apud eos nulla sit veritas, quia corruit in plateis, et aequitas non potuit ingredi. Unde sanguis viduae non ingrediebatur ad eos: sed quia innocens erat, praedae patuit.

CAPUT XXVII.
SEVERUS.
120.1604A|
Quid se de his rerum negotiis Chremes tantum permovet? cum et apud nos degens pene quotidie de abditis cordium receptaculis secreta judiciorum conjiciendo protrahebat ad publicum, ut jam vix esset qui ei sua celare auderet occulta: sed perscrutatis delictorum admissis, lenissimam Christi medicinam mox superponebat aegrotis.

CHREMES.
Vere ita est, ut recolis: sed hic plures erant, qui cum eo talia perquirerent ad salutem: illuc vero nullus aut rarus inventus est, non modo qui veritatem vel justitiam non corrumperet, verum etiam exsertis brachiis contra eum qui scelera iniquitatis 120.1604B| non defenderet. Hinc quoque quidam cum testamenta haereditatis alterius fraude detulisset, testes adhibuit, et in quadam gladii theca ea occulte posuit; sicque causatori suo dolose reddidit. Ille vero nesciens quid acciperet, mox ibidem casu praetermittens, repetebat paginam haereditatis suae ut redderet. At vero e contrario cum testibus alter agebat, quod ei omnia sui juris instrumenta reddidisset. Sed quia omnis controversiae finis sacramentum est, jurantibus illis miser non habuit quid repeteret: tamen veniens ante praesentiam, querelosis aiebat quid gestum esset vocibus. Tunc noster subridens Arsenius, jussit venire reum, ac si conscius esset ordinem tanti criminis: Infelix, inquit, nimium, quomodo hujuscemodi calliditatis stropham tantam 120.1604C| taliterve excogitasti? At ille videns se quasi deprehensum, corruit ad pedes, et quod latebat aperuit.

ADEODATUS.
Ut video, sapientia Salomonis in isto fuit, et ideo ad investiganda secreti negotia tam sagax erat.

CAPUT XXVIII.
PASCHASIUS.
Saepe contigit, quod Parmenus ait, ut homo quilibet imprudens plus boni interdum nesciens, quam prius sciens unquam agat. Sed hic noster nihil imprudenter egit a professione sua, qui saepe latentia suis comprehendit conjecturarum retibus, quod et ipsi quam saepe videmus in quorumdam Fratrum 120.1604D| delinquentiis. Ab initio enim semper peccantes umbras adeunt, et gestiunt subterfugere, ne appareat culpantibus, quod divinis patet aspectibus. Sed quia longe diu Italiam ingressi, eis Penninas Alpes exsulati sumus, ubi aurea vidimus Saturnia regna artesque malignas, seu in quibuscunque mundus regnat et meretricatur Auxonia cespes; Gallias tandem, pene omnibus correctis rebus, et Eugenio sanctissimo apostolicae sedis ordinato antistite, in cujus nimirum ordinatione plurimorum laborasse dicitur, si quo modo per eum deinceps corrigerentur, quae diu negligentius a plurimis fuerant depravata, regrediamur.

CAPUT XXIX.
ADEODATUS.
120.1605A|
Fortassis ergo, Paschasi, non minus occulte, quam callide seu ingeniose, quem laudare decreveras, acriter culpas: quasi videris quae detulit fratribus oblata munuscula, universa pene quibus divitiarum genera vel ornamentorum mundus regnat; talia namque vel tanta, qualia nullus nostrum se vidisse simul testamur.

PASCHASIUS.
Nunquam itaque crediderim quod tam suspiciosus esse tamque nemorosus [ l. morosus], intantum ut ea quae sinceriter dicta sunt, mei ad calumniam vertas. Nam de his tu forte moveris more quorumdam, ex quibus alium notas. Tamen illa omnia benedictiones 120.1605B| ( id est munera) fuisse castae dilectionis, aut obsequia magnatorum, quia procurator regni et magister imperatoris erat, debitae venerationis, nemo qui dubitet, dum recte de proximi conscientia censeat. Qua profecto conscientia tutus coram omnibus nobis: Ista, inquit, omnia quae cernitis, tam secure sine alicujus discrimine potestis accipere, quam ego sine concupiscentiarum elogio, vel sine ullius rerum dispendio gratis Deo et vobis in me suscepi oblata causa honestae acceptionis, et honore Augusti, vestraeque utilitatis. Alioquin pro his nullus injuste aliquid aut acquisivit, aut perdidit; neque accepta vel data doluit: imo, ut verum est, a plurimis cum nollem accipere, vobis deferri quasi in eleemosynam precati sunt. Quapropter his ita susceptis, patet, 120.1605C| non, ut opinaris, a me dictum fuisse, sed usus patriae et regni delicias praenotasse; quia omnino hunc tam liberalem et mundi contemptorem in omnibus noveram, ut semetipsum juxta Domini vocem reliquerit. Ergo qui semetipsum tam perfecte, ut omnes scire licuit, dereliquit; quid sibi, non dico inique aut cupide, verum etiam licite sibi acquirere potuit? Imo, ut fassus sum, et res patuit nobis, ea magis suscepit, ne forte aut illi (ut assolet) qui dare volebant, laederentur offensi, aut nos, nostris expensis vacuus si rediret, his auditis, quod sprevisset quae nobis mittebantur, calumniaremur.

ADEODATUS.
Placet quod objecerim eum te culpasse, quia auditum erat de his quae attulerat: ut omnes intelligant, 120.1605D| quam liberalis fuerit, quam alienus a saeculo, quamque mundo mortuus, qui nec pro his omnibus 120.1606A| a nobis, neque pro aliis quibuslibet beneficiis, ab extraneis inhoneste saltem gratiam requisivit, sed conscius sibi semper in omnibus Deo placere studuit.

PASCHASIUS.
Ita est, mi frater, ut asseris, intantum ut quidam ex nostris non intellexerint tunc temporis ea illi pro munere data, sed nobis a quamplurimis magnorum, aut a summo Pontifice sedis apostolicae, qui ei quamplurima largitus est, transmissa. Unde contigit quadam ex die, cum quidam e fratribus eum pro talibus et hujuscemodi factis laudaret, alius respondisse fertur: Quid de illo talia in laude fertis? nonne nobis ea quae detulit, fuere directa? ad quod, cum dixisset, risimus omnes. Tunc alius: Te 120.1606B| forte decet, inquit, tibi talia tantaque mittantur. Misera, inquam, plane humana conditio, quae tam est hebes, invida, vel ingrata; alias autem eorum is nisi in aliquo laborasset, nequaquam ita fassus esset. Verumtamen constat nostrum Arsenium tantum tunc temporis dilectum fuisse atque famosum, quantum nullus eo in regno. Idcirco talibus tantisque oblectabatur muneribus, intantum ut nolens cogeretur accipere gratis, ne laederetur amor dilectionis. Agant alii quod possunt; insidientur et terreant quantum possunt; vendant justitiam pro muneribus; saeviant fraude vel dolis, et omnia cunctis venalia praestant: nulli tamen eorum tam multiplicia, tamque praecipua, quam isti solummodo pro amore ac veneratione gratis offerebantur. Quibus ita dictis, 120.1606C| quia tandem ad Gallias rursus stylum vertimus, finem libri ponamus: quoniam ea quae deinceps cum gemitu prosequenda sunt, tam dira sunt, tamque immania, ut vix aut nullus qui mente valeat comprehendere, quia formidolosa sunt nimium et confusa. Quae cum attigerit calamus, quamvis lapideum cor gerat scriptor illarum rerum, nescio si litterae prae lacrymis possint formari, ne abluantur fletibus: quanto magis ut formetur narrationis ordo et status! Hinc consolemur interdum [interim] nos gaudio conscientiae, quod talem eum tantumque cognovimus et habuimus, de quo gaudere in Domino non veremur. Et ne ullis frangamur infamiis praevidendum: quia nunc in tempore plurimi etiam honestiores obloquuntur bonos, ita ut nullus exire intactus 120.1606D| possit.

LIBER SECUNDUS.
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, THEOPHRASTUS. 120.1605|

INTRODUCTIO.
ADEODATUS.
120.1605D|
Post innumeras intus officii curas, post immensas exterius occupationum causas, post varios rerum negotiorumque eventus et vitae dispendia, post 120.1606D| longa huc illucque diversi itineris fatigia et concursus ubique, post indefessas omnium pressuras; tandem divino dispensante judicio, relictis omnibus, quia tibi, Paschasi, reddita est quies et libertas animi, recordari oportet quod omisimus olim, quatenus 120.1607A| deinceps aliquando epitaphii Patris formam expleamus, quam commendare litteris coepimus pridem: alioquin esset honestius non inchoasse, quam inchoata non explere.

PASCHASIUS.
Confiteor ita esse, mi frater. Sed vereor post surda vitae silentia, post omissa litterarum studia, repetere quod aut oblivio abduxit, aut levitas morum jam audire fastidit. Insuper etsi esset de talibus tempus loquendi, praesertim jam nulla est mihi, etsi quandoque fuerit litterarum facundia scribendi. Tamen ne quod coepimus, infectum veniat in opprobrium, inimicis in gaudium, et desidiosis in exemplum, experiar quod hostaris, et incipiam, licet inexplebilia sint gestarum rerum lamenta quae restant. 120.1607B| Sed quia interdum Severus ingressus est felix viam universae terrae, et Chremes inter discrimina nostra jam discessit, necesse est unum eligamus de his more sanctorum Patrum, qui nobiscum cum eo versati sunt: quatenus per eum et veritas, quasi sub tribus testibus, melius commendetur; et noster planctus non diversus vel numero inveniatur. Idcirco, frater, quia tuum fuit quae coepimus reincipere, tuum sit consortem in hac parte eligere.

ADEODATUS.
Quamvis ergo minus idoneus sim praejudicio discernendi; quia devotus tuis existo jussis, non abnuo quod exigis. Non enim philosophum ad lamentum rite quaerimus, sed eorum aliquem, cujus aut memoria piae recordationis, aut affectu ad lacrymas 120.1607C| incitemur. Unde si tibi videtur, licet glaber sit, ex omnibus eligamus Theophrastum.

THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur cogitaverim, quod jocos ludo velitis serere, aut puerilia sectari.

PASCHASIUS.
Noli mirari, frater, si te glabrum ad hoc Adeodatus elegit, cum me decrepitum longe diu talibus oblitteratum studiis non omiserit: quoniam threnos et veritatem audientibus maxime probi et bene conscii amantes commendare debent. Ideo nos duo in multis possumus jam diu vexati quam bene filiis et amicis nostros pandere fletus.

CAPUT PRIMUM.
ADEODATUS.
120.1607D|
Sed antequam veniamus ad lamentum, rogo, indices nobis initium tanti discriminis: quia nullus est sani capitis, qui credat haec sine offensa Dei in populo contigisse.

PASCHASIUS.
Verum, nercule, quod ais: sed necdum omnia licet omnibus reserare, maxime quibus veritas odio est, et scelera placent. Tamen etsi minus bona eisdem placeant, verum non semper occulendum est: quia hic de quo loquimur, etiam exprobrantibus sibi 120.1608A| verbum veritatis libere loquebatur. Ex quo fit, antequam haec mala totius imperii apparerent, crebrescentibus jam jamque quotidie Dei justo judicio in populo diversis calamitatibus et flagellis, ut imperator una cum suis senatoribus et proceribus terrae requireret, quid esset quod divina majestas offensa tot taliaque longo in tempore isto praemonstraret in populo: quia jam, Scriptura teste (Isa. XXVIII, 19), sola vexatio intellectum dabat auditui. Tumque praecipitur, ut singuli de hoc diligentius quaererent usque ad alium Placitum, quid esset in quo Deus offensus esset, vel quibus placari posset operibus. His ita quidem jussis, statuit mox Arsenius noster coram oculis miserum orbem, et divinas leges, simulque Patrum decreta: in quibus conspexit illico, 120.1608B| quantis Ecclesiae Christi depravatae forent modis, qualibusque populus universus carnalium rerum operibus corruptus. Qua de causa parvam edidit schedulam quidem sibi ad memoriam, in qua litteris depinxit universa regni hujus efficaciter vitia, sicque circumspecte, ut nullus adversariorum omnia ita non esse negare posset. Inde ad comitatum rediens, omnia coram Augusto et coram cunctis ecclesiarum praesulibus et senatoribus proposuit singillatim diversorum ordinum officia, excrescentibus malis, et ostendit cuncta esse corrupta vel depravata.

THEOPHRASTUS.
Obstupesco valde, cum ejus tantis provocamur 120.1608C| exemplis, quod nemo nostrum qui ad plenum veritatem de illo audeat posteris narrare, licet audeat detegere peccata populi longe diu accumulata, clades, pestilentias, fames, inaequalitates aerum, terroresque etiam visionum. Quibus profecto malis praecessit prior pulverum fallax adinventio, sub qua tanta fuit vexatio et prodigium mendacii, ut prudentibus daretur intelligi, quod universus orbis ad tentandum esset expositus in manibus inimici. Ex quo liquet, pro talibus et hujuscemodi causis peccata regni, quae necdum completa sunt, quod quotidie in pejus cumulentur. Sicque restat, quod in multis factum comperimus, ut destruatur. Unde timendum ne fiat in nobis, quod in multis jam gentibus actum legimus. Nequaquam igitur dixerim sine causa miracula sanctorum 120.1608D| longe diu in Christo quiescentium nuper coruscasse, quanta et qualia nunquam sunt audita a saeculo facta uno in tempore ad reliquias sanctorum: quia omnino, quasi in gallicinio, sancti hoc in regno huc illucque delati, se invicem excitarunt quasi ad concentum cantus. Ut daretur intelligi, quod nostra infidelitas, juxta Apostolum, id exigeret, quia signa non fidelibus, sed infidelibus, ipso teste, verissime dantur: si quo modo post tenebras caecitatis nostrae ad veram lucem, quae Christus est, tandem expergefacti resurgamus.

ADEODATUS.
120.1609A|
Fortassis ergo iste prius si vocatus esset ad colloquii lamentum, quasi proditor nos detegeret, non valens cohibere spiritum in loquendo. Idcirco etsi vera sint quae tangit, suo in loco dicere non exspectat.

THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur quae proposui, alio in loco rectius proferuntur: quoniam mala quae per partes creverant, primum isto in tempore feriuntur. Crevit enim hoc imperium prosperis successibus usque ad praesens, quasi perfectam aetatem plenitudinis: sed vitia quae per partes, ut assolet, in prosperitate commissa sunt, coacervata inoleverant; justo Dei judicio, non minus flagellis quam et novis virtutum miraculis arguuntur. Propterea igitur, ni fallor, 120.1609B| isto denotanda et plangenda sunt loco: ut si non nobis, saltem posteris veniant correctionis ad exemplum.

CAPUT II.
PASCHASIUS
Ita esse negare non possumus: tamen quae noster Arsenius coram omnibus et summis proceribus tum proposuit, omittere non debemus; quoniam ista et hujuscemodi alia eum ad hoc impulerant, ut cunctis ex divina auctoritate, ac si Jeremias alter ostenderet, in quibus Deum omnes offenderant: et monuit constanter charitatis officio, ut mala quae admiserant, destruerent, dissiparent et evellerent; bona vero praetermissa deinceps aedificarent, ac plantarent in reliquo. « Interea nostis, inquit, quibus ordinibus Christi constat Ecclesia. Certum quippe quod secundum 120.1609C| singulorum officia requirendus est ordo disciplinae, et status Reipublicae. Unde primum considerari oportet intus divina, tum exterius humana: quia procul dubio his duobus totius Ecclesiae status administratur ordinibus. Ut sit imperator et rex suo mancipatus officio: nec aliena gerat, sed ea quae sui juris competunt propria; neque praetermittat ea, quia pro his omnibus adducet eum Dominus in judicio. Episcopus vero et ministri Ecclesiarum, specialius quae Dei sunt, agant. Deinde rex rectores in regno tales constituat, quales eos Dominus diligenter in lege perquirere jubet, et in quibus rex et pro quibus securus maneat, quos utique probos ad regendum populum sanctum Dei et idoneos cognoscat, non secundum proprios libitus qui ei faveant, sed 120.1609D| qui avaritiam oderint, et Deum ac justitiam diligant: cujus profecto officium est, semper quae recta et justa sunt disponere, et quae depravata corrigere. Alioquin tu, rex, nisi servaveris quod praeceptum est, fortior tibi cruciatus instat, et omnibus in te, si avertatur Deus, unus interitus. Ideo providendum nihil negligas: quia in te uno, secundum Salomonem (Sap. VI, 26), totius stabilimentum est regni: in divinis autem ne ultra te ingeras quam expediat. »

ADEODATUS.
Ut sentio, non immerito tu altrum eum Jeremiam dicebas, ob constantiam fidei et frontis duritiam, qui tam audenter Augusto invexit, tanta quae vidimus, ob luxus desidiam, necnon et pessimas regum consuetudines, 120.1610A| officii sui negotia, cum esset praeoccupatus vanis rebus, praetermisisse.

PASCHASIUS.
Acriora sunt, frater, quae tunc prolata sunt, de quibus pauca pandam. Ait namque Caesari: « Velim, reverentissime imperator Auguste, dicas nobis, tuis quid est quod tantum propriis interdum relictis officiis, ad divina te transmittis? vel quid est quod das, quando honores ecclesiarum, imo, ut sentio, onera quae largiris? Quod si res Domino jure eleemosynarum legitime consecratae sunt, ecclesiarum ejus sunt: quia suis pauperibus et specialiter sibi servientibus legaliter datae sunt. Si autem benedictiones et Spiritum sanctum, quem digne Deo electi deinceps a Domino et a sacris consecratis praesulibus 120.1610B| percepturi sunt, auctoritate divina dare te existimas, noveris, quod extra officii tui est quod praesumis. Caeterum auctoritate sanctorum Patrum si circumspectius est agere secundum Deum quod agis et fructuosius quod largiris, ita temperandus est modus una cum clero, et plebe Dei, et sanctis pontificibus: ne aut tu tibi tua eligas, tibique divina usurpes, aut vulgus tantam gratiam, seu quilibet personarum in aliquo confundat: quoniam in his non nisi divina consideranda sunt, et salutis nostrae documenta. Ideo identitas est pene et in rebus ecclesiarum: quia facultas earum nihil aliud est, quam pretia peccatorum, vota fidelium, patrimonia pauperum. Idcirco quod semel legitime consecratum est Deo, in suis militibus et pauperibus ad usus militiae 120.1610C| suae libere concedatur. Habeat igitur rex rempublicam libere in usibus militiae suae ad dispensandum: habeat et Christus res ecclesiarum, quasi alteram rempublicam, omnium indigentium et sibi servientium usibus, suis commissam ministris fidelibus: et hoc sit regis officium, ut talibus committatur, qui et fideliter dispensent, et sapienter provideant: quatenus omnes glorificent Deum et gaudeant in Christo, non minus ex futurorum promissis, quam et ex praesentiarum consolationibus. Sin alias, ut Apostolus ait, qui aliena diripiunt, regnum non possidebunt aeternum: quanto magis qui ea quae Dei sunt et ecclesiarum, defraudantur [defraudant], in quibus sacrilegia [ f. sacrilegis] copulantur? »

THEOPHRASTUS.
120.1610D|
Quod si ita est, ut asseruit, et de his ulla providentia apud Deum, nescio principum nostrorum quis salvus esse possit, quibus nihil tam dulcia ( sic ) sunt, quam praedia ecclesiarum, nihilque tam suavia, sicut scriptum est: Panis absconditus suavior est, et aquae furtivae dulciores (Prov. IX, 17).

PASCHASIUS.
Verum, mi frater, et ideo ira Dei effusa est super principes nostros, qui errare facit eos in invio, et non in via: dum et saeculares ad divina diripienda indebite se ingerunt. Sacerdotes vero Christi et ministri altaris una cum divinis ad exteriora de intimis se ejiciunt, jam quod pejus est sine pudore et transfundunt: 120.1611A| quamvis scriptum legant, quod nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4). Hinc pessima praesumptio nascitur et confusio, hinc vorax concupiscentiarum flamma, hinc virtutum evacuatio et peccati fomes, dum aut ministri Christi facultatibus rerum, ne amittant, illecti, ad ea quae sibi non expediunt, expelluntur [ f. impelluntur]- aut saeculares concupiscentiarum succensi aestibus, quae Dei sunt, quasi auctoritate regia defensi, temerario jure contra Deum erecti diripiunt. Quibus ita coram rege, et coram Christi praesulibus et principibus terrae ad liquidum explicitis, nullus eorum abnegavit.

ADEODATUS.
Miror quid negari posset, quod omnibus in propatulo est, et pene nullus qui contradicat: imo ad invicem 120.1611B| provocati deteriorantur omnia hinc inde, et ad usus convertuntur pessimos.

CAPUT III.
PASCHASIUS.
Proh dolor! quod talis quotidie crescit insania impraesentiarum, ita ut omnes pro talibus gestis et dictis convertantur ad pejus magis, quam ad correptionis augmentum. Hinc igitur tunc omnes coeperunt, maxime ecclesiastici viri, quaerere et contradicere, quomodo aliter dignitas et honor ecclesiarum stare potuisset, ac si decreta sanctorum Patrum non legissent. Quibus Arsenius noster: « Considerate, inquit, quae contra auctoritatem divinam veniunt, 120.1611C| quatenus ea ipsius auctoritate Dei corrigantur. Vestris enim in manibus sunt jura non minus humana, quam et divina. Tum saeculares viri: Licet ita sint omnia, inquiunt, quia respublica multis attenuata de causis per se sufficere non valet; nobis cum rebus ecclesiasticis et militibus agendum est, nosque suffragio facultatum earum juvandi. Quapropter pande, aiunt, quod moliris. At ille: Miror, inquit, quid requiritis. Ecce rex noster, ut saepe ostensum est, de facultatibus ecclesiarum multa in suis suorumque praesumit usibus: sanctorum autem Patrum anathemata multa sunt nimis divina auctoritate prolata, ut ipsi prae manibus quam saepe relecta scitis, quae penitus condemnant, si res ecclesiarum vi aut potestate fuerint usurpatae ullius judicis. 120.1611D| Propterea rogo, cogitate si aliquis fidelium sua vota super altare Deo detulerit, parum multumve sit; veniens autem quilibet temere vi aut furto ea quae delata vel consecrata sunt, rapuerit; super hoc, quaeso, vitium hujus facti quale sit, censeatis? Qui simul, ac si novo intus tacti oraculo, sacrilegium esse sanxerunt. Tum ille: Nemo te, inquit, Augustorum clarissime, fallat: quia valde periculosissimum est, res semel Deo fideliter dicatas, ad usus pauperum et servorum Dei, violenter postmodum diripere, et ad saeculares usus contra auctoritatem divinam retorquere. Quod si secundum sententiam veritatis, quaecunque 120.1612A| ligaverint isti sancti pontifices super terram ligata erunt et in coelis, timendi sunt tot anathematismi sanctorum Patrum qui leguntur pro talibus prolati in sacris canonibus: quoniam non minus eorum viget auctoritas, quantum aestimo, qui jam cum Deo regnant. Idcirco, ut dicitis, si respublica sine suffragio rerum ecclesiarum subsistere non valet, quaerendus est modus et ordo cum summa reverentia et religione Christianitatis: si quid vos, vestrique ab ecclesiis ob defensionem magis, quam ad rapinam accipere debeatis: ne cum maledictionibus et exsecratione sanctorum Patrum itatenus praesumatur. Porro isti sancti pontifices, si quid ad usus militiae exhibendum est, sic exhibeant: et sic fiat rationabiliter in quibuslibet rebus, ne ipsi cogantur ad saecularia 120.1612B| transvolare, et pompis saeculi quibus abrenuntiaverunt, irreligiosus deservire: quia juxta Apostolum, ut dixi, nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Sin alias eorum aliquis, nec verus est Christianus, quia adhuc pompis et operibus deservit diaboli. Quo dicto, quaerere coeperunt quid essent pompae. Ille autem: Vestrum est, inquit, hoc decernere, et virum magis evangelicum exhibere, quam in quibus saeculum regnat et gloriatur inhiare. »

CAPUT IV.
THEOPHRASTUS.
Hoc quippe est, ut audio adhuc hodie, quod de eo nonnulli calumniantur; quia voluerit res ecclesiarum dividerentur, tantumque remaneret ecclesiis quantum 120.1612C| admodum sufficeret; caetera vero militiae saeculi deservirent.

PASCHASIUS
Nequaquam igitur ita est, ut male sentis, sicuti et tunc temporis plurimi sensere: quia ille super hac re nihil temere praefinivit, vel significavit: sed hortatus est solummodo, quodcunque fiendum esset, sic omnino fieret, ne utri eorum pro rebus terrenis in Deum peccarent. Unde cum a quibuslibet tentaretur episcoporum, quid exinde vellet; nihil aliquis aliud rescire potuit, quam quod omnibus coram Augusto simul dixit. Monasteriorum interea, dum haec tractarentur, ostendit et enumeravit pericula, cum jam tunc temporis nonnulla jam a laicis tenebantur: etsi hodie multo minus inveniuntur, quae de proprio 120.1612D| regantur ordine, sed sunt pro poena peccati omnia pene mundi usibus et studiis occupata vel depravata: quia cum bene coepisset rex de his, in fine crebrescentibus malis a saecularibus sunt pervasa. Identidem autem et tunc plurimum detestatus est, quod episcopatus secundum canonicam auctoritatem non rite darentur, neque electio servaretur. Quibus itaque omnibus ita hinc inde ostensis, cum nullus eorum negare posset, quod ordo ecclesiasticus in omnibus corruptus non esset, excogitaverunt ut tribus in locis synodi fierent, in quibus de hoc diligentius quaererent, non quod (quantum exitus probavit) 120.1613A| emendare talia vellent; sed ut regi interdum faverent: quoniam jam tunc ea quae postea monstrata sunt, moliebantur humana; idcirco minus procurata sunt divina.

ADEODATUS.
Miror absentem, cum ejus commemorantur dicta, quem non mirabamur praesentem. Nam cum esset tam humilis, quo nullus humilior, nullusque magis mortuus mundo videretur, quid est quod tam inter summos ecclesiarum, praesulum videlicet et senatorum, consules, in senatu coram Augusto consulte constanterque loquebatur?

PASCHASIUS.
Non ignoras, frater, quod is erat iste, quem nec 120.1613B| terror minarum, nec vis rerum, nec spes praesentium, nec metus futurorum, nec promissa facultatum, aut interminata suppliciorum genera, aut ulla auctoritas poterat revocare a charitate Christi a dilectione patriae et populi, ab amore ecclesiarum et fide imperatoris. Propterea igitur talia et quamplura, veluti alter Jeremias, constanter loquebatur. Praesertim et militiam clericorum in palatio, quos capellanos vulgo vocant, quia nullus est ordo ecclesiasticus, denotabat plurimum: qui non ob aliud serviunt, nisi ob honores ecclesiarum et quaestus saeculi, ac lucri gratiam sine probatione magisterii, atque ambitiones mundi, quorum itaque vita neque sub regula est monachorum, neque sub episcopo militat canonice; praesertim cum nulla alia tirocinia 120.1613C| sint ecclesiarum, quam sub his duobus ordinibus. Aiebat namque idem, quod aut canonicus quisque esse deberet, aut laicus, aut monachus. Quod si neutrum, jam sub nullo monstratur ordine, quia videntur esse sine capite. Quae profecto haeresis, quamvis aliunde sibi hoc nomen vindicaverit, tamen ut fassus idem est, nulla alia isto in tempore pejor invenitur ecclesiarum scabies: quae omnia ejusdem jura, ex quo coepit, corrupit, intantum, quia multi eorum vitiosi erant, ut a laicis pene omnia monachorum et canonicorum, necnon et feminarum monasteria occupentur, et sint omnia depravata. Propter quae nunquam, quia futura praeviderat, dubitavit sententiam pro statu regni, pro salute populi, pro stabilitate ecclesiarum, et religione pacis dignam 120.1613D| dicere etsi quibuslibet displicuisset.

CAPUT VI.
ADEODATUS.
Quantum datur intelligi, tales qui tunc fuere, non consules, non provisores patriae fuerunt, sed latrones: quorum mentes angustas praesentiarum caligo caecavit, humilitas prava tenebris opplevit, concupiscentia sordibus maculavit, in tantum, ut ipsum consulatus nomen, seu splendorem illius honoris, et 120.1614A| magnitudinem tanti imperii, nec intelligere aut intueri, nec capere aut sustinere potuissent. Unde non consules, sed mercatores ac venditores tantae dignitatis, et perturbatores ecclesiarum sunt dicendi, qui non modo isto monente non consuluerunt, verum subterfugerunt, everterunt et prodiderunt in invicem, ne aut talia corrigerentur, aut etiam deteriora quae imminebant, obstarent cum potuissent. Et ideo, sicuti Paschasius paulo superius doluit, non immerito talia contigerunt, imo quia noluerunt recipere spiritum veritatis ad correptionem, receperunt spiritum erroris ad vertiginem. Inde est quod adhuc hodie nemo principum explicare potest reipublicae vias ad justitiam.

PASCHASIUS.
120.1614B| Nec immerito, quia pro Deo stare noluerunt, neque quae Dei sunt, primum quaerere, ut corrigerent quae jam depravata erant; si Deus ab eis recedens, consilium patriae deperierit, fides evanuerit, pax aufugerit, et prosperitas ullarum rerum hodie desperata jaceat. Jam rarus qui regibus fidem exhibeat, nullus patriae aut civibus qui recte consulat, nullus qui sociis et amicis debitam charitatem impendat. Judices non nisi venale aliquid agunt, populus imperialibus non suffragatur officiis, auctoritas non viget praelatorum, quoniam imperialis et regum deperiit: respublica et ecclesiarum pauperrima est, quia praedones ea diripiunt: eloquentissimi omnes muti facti sunt, quoniam evacuata est virtus agendi et loquendi. Nam a saeculo has in partes nihil majus 120.1614C| scitum est, neque argumentosius ad excogitandum: sed posse ac scire post uniuscujusque velle desudat. Idcirco, quantum credo, quia tunc vocem hujus, imo Dei non audierunt, versa est omnis prosperitas eorum in contrarium, et confractae sunt vires; consilium aufugit, et omnis sapientia, juxta prophetam, devorata est. Quod sane ipse, jam futura praevidens, in eodem Placito his explicitis praemonuit. Ubi mox eum vehemens infirmitas, quam lienteriam medici vocant, apprehendit, quatenus virtutem in infirmitate perficeret. Hinc quoque deinceps conticuit, donec Dei judicium nos apprehenderet, et peccata quae jamjam consummata erant, clarescerent in facto, intantum ut, quae agimus, solummodo jam non peccata sint, sed poena peccati.

CAPUT VII.
THEOPHRASTUS.
120.1614D|
Cur talia acciderint, jam luce clarius manifesta sunt: sed quod habuerint initium, non ab re quaeritur, quoniam jure actum credimus, ut eorum corda obdurarentur, ne audirent culpis exigentibus; divina ultio postmodum ut amplius in nobis peccatoribus juste desaeviret.

PASCHASIUS.
120.1615A|
O dies illa, quae pene aeternas huic orbi tenebras attulit et discrimina, quae pacatum imperium et unitum conscidit particulatim ac divisit, germanitates violavit consanguineos dirempsit, inimicitias ubique procreavit, et concives dispersit, fidem exterminavit, charitatem delevit, ecclesias quoque violavit et omnia corrupit! Unde quotidie civilia surgunt bella, ut ita loquar, et plusquam civilia. Exercitus totius patriae pene huc illucque perimitur: provinciae, pagi, et urbes passim depopulantur. Si qui residui sunt, sine viribus ubique aut fugiunt, aut caeduntur gladiis. Hinc undique paganorum et hostium incursiones, hinc quod omne vulgus conciditur, villae, civitates innumerae cremantur. Heu! misera 120.1615B| dies, quam infelicior nox sequitur! sed nulla infelicior illa, quando sceleratus NASO vocatus est ab Spaniis, Amisarius ille, qui cuncta reliquit honesta, in quibus erat ordinatus; et immersit se fatuus ad omnia coeni volutabra; siquidem ut advenit, ac si ferus aper evertit palatium, destruxit consilium, dissipavit omnia rationis jura; consules omnes, divinos, humanosque expulit, et attrivit; thorum occupavit, atque factiose, ita ut insidiae viderentur, manifestius omnia pervasit; sicque caecus, ut nihil aliud esse posset, quam quod ipse invenerat, postposuit divina, ad humana se immersit per fas nefasque, cuncta in subito convulsit ac commaculavit, et omnem dignitatem regiam evacuavit; foedera disrupit, confudit ordinem; ut nullus esset status, 120.1615C| singula immutavit; diem convertit in noctem, rursus noctem commutavit in diem. Patri abdicavit filios, et patrem filiis, sicque tyrannidis ejus profecit, ut excederet ultra omnes, et nihil integrum reliquerit. Honores debitos qui habuerant, amittebant; qui necdum indebite qualescunque assequebantur optimi quique virorum, amplissimi et nobiles atque dignissimi, jam auctoritatem agendi omiserant [ l. amiserant]: quia profecto nullus aliam tunc temporis habuit viam expeditiorem ad honores retinendos et acquirendos, seu ad ea quae vellet vel concupierat, quam illa sequi, quae tunc tyrannus Naso mallet. Interea confregerat omnia ossa virtutum vis feminea. Ideo stultus, sine oculis et sensu, ad omnia se immerserat. Movebatur enim jam vertigo totius imperii, 120.1615D| ne ullus acquireret potentiam, ne ullus honorem, ne ullus facultates, sine scelere, aut sine aliorum damnationis dispendio. Iste quippe fructus est infidelitatis et discordiae. Ideo consultissimum est semper serere prudentiae, justitiae, fortitudinis ac temperantiae semina, ut metere possis centuplicatum fructum laboris; quam concupiscentiarum et vitiorum molimina, ex quo remetiatur judicium, et crescat ultio perditionis. 120.1616A| O dies illa, dies tenebrarum et caliginis! o dies exsecranda, quando tale coeptum est consilium! Et haec est hora furoris Dei, hora nostrae ad vindictam retributionis, in qua aperti sunt oculi omnium cum Balaam ariolo; ubi cecidimus omnes, et evigilavit virga furoris Dei; ubi violata sunt omnia jura legum.

CAPUT VIII.
ADEODATUS.
Proh nefas! quod in subito tam immania, tam horribilia crevere in regno detrimenta, licet per partes peccata coaucta id exegerint. Unde petimus quid fuerit, quod rursus Arsenius ad tam acerrima, tamque perniciosa periculorum genera se injecerit: nec potuit fortassis providere quem finem haberent, quibus 120.1616B| obviam venire voluit, quaesumus ut aperias.

PASCHASIUS.
Verum, frater, quia videbat mala quae quotidie surgebant innumera et immensa: sed praenoscere non valuit quae futura erant: quibus, quantum ex se fuit, obviare voluit, et resistere pro fide regni et regis, pro amore patriae ac populi, pro religione Ecclesiarum et salute civium: quae omnia chariora illi erant, quam sua vita. Sed quia in initio haec non fuerant repulsa et refutata, culpis exigentibus impune ad omnium perniciem praevaluere, ita ut nullus jam esset fortis ac sapiens qui obviaret. Nam idem cum jam de sua infirmitate convaluisset, coepit audire undique flagitiosa et obscenissima, turpia et inhonesta; non qualiacunque, sed qualia nunquam 120.1616C| in isto nostro audita sunt saeculo. Pro quibus profecto mox commota sunt omnia viscera ejus pietatis affectu, eo quod esset theatrum, honestatis olim, palatium factum, in quo tanta sortilegarum praestigia recidiva scaturierunt, quanta in omni mundo jam non credebantur esse. Nec enim poterat se continere prae dolore et amore a fletibus, cum haec illi a bonis, et summis, ac veracissimis die noctuque nuntiarentur viris: quia quanto plus Ecclesiam Christi et Augustum una cum populo et prole dilexerat, tanto magis afficiebatur doloribus. Veniebant autem et primi palatii ex utroque ordine, qui omnia ita esse asserebant, imo pejus quam vulgo dicebatur. Tum ipse per se delegit illuc qualitercunque venire, si forte quivisset suis argumentose persuasionibus aut 120.1616D| consiliis subvenire: furia illa ut rediret, antequam perturbaret omnia, et subverteret. Qui veniens egit quodcunque potuit; et cum Augusto, et cum proceribus locutus est quod intellexerat; et praemonuit, in his quae fiebant, quod senserat. Nam et belluae factiosissimae, quia prius ei pater ejus et ipse amicissimi fuerant, affatus est fideliter cum omni amicitiarum obsequio. Nec immerito igitur, eo quod olim 120.1617A| uxorem sibi sororem ipsius, filiam nobilissimi viri et magnificentissimi duxerat. Unde ab incunabulis quasi pater circa eum in omnibus pium gerebat affectum, curam ac sollicitudinem, plus etiam quam si pater esset. Sed cum vidisset, quod caecus jam mente alienatus esset, et per praeceps rueret; dixit quodcunque potuit: licet jam moribus efferatus, quia felle concupiscentiarum inebriatus erat, audire noluisset, sicque cum in nullo proficere se vidisset, prospectis omnibus dolens ac gemens ad monasterium sine effectu remeavit. Quem mox, dato parvissimo temporis intervallo, secuti sunt jam expulsi et dejecti rectores et primi palatii, flentes et lugentes, quod ab uno impudico violarentur omnia jura totius imperii, pellerentur optimi quique, et opprimerentur 120.1617B| ubique fortes et clarissimi viri, non illius virtute constupratoris, sed dolo et fraude pessimae deceptionis. Nuntiant autem singuli pejora pessimis, et omnes confluunt hinc inde ad Arsenium, et requirunt quasi de fonte consilium. Ille autem moerens ac lugens, totus animo pendebat ad Deum suspectus, si forte Deus in talibus suis subveniret periculis. Hortatur omnes singillatim, ut sustineant et exspectent Dei judicium. Deinde singuli ut redeant ad palatium, et videant, et intelligant, persuadeant quoque meliora salutis; conentur nisu quo possunt, obviare talibus tantisque perturbationibus. Quo facto, repelluntur summi, dejiciuntur eximii, colliguntur improbi, honorantur vanissimi, et introducuntur scelesti. Tunc itaque, his ita compertis, renuntiant 120.1617C| Arsenio mala in saeculo, quae unquam vix sunt audita, ut in tam glorioso imperio subito sic omnia fuerint permutata. Fit palatium prostibulum, ubi maechia dominatur, et adulter regnat: coacervantur crimina, requiruntur nefanda et sortilega maleficiorum omnium genera, quanta nunquam credidi in saeculo remansisse: nihil de universis praetermissum malis, nuntiatur ubique omnibus. Verumtamen vir gravis et cautus, nec sic interdum movebatur, nisi ad lacrymas, donec eorum proderetur factio, et firmaretur ab ipsis, qui erant de tam pravissimis consiliis plane conscii, quod vellet idem tyrannus Augustum perimere clam quolibet pacto, quasi sua infirmitate subito mortuus videretur: deinde filios ejus, una cum optimis regni principibus, quoscunque 120.1617D| dolo prius praeoccupare potuisset. Cum autem haec nuntiantur a gravissimis et veracissimis viris ita absque dubio esse; nimio moerore perculsus, misit iterum rursus atque iterum idoneas et sanctae religionis personas, et probatissimas, occulte qui venirent, et essent tantisper infra palatium apud quosdam, qui erant qualitercunque in eisdem consiliis: quousque quid verum esset, diligentius perscrutarentur. Qui mox omnia ut dicta erant, a secreto vere pertractata compererunt, qualiter tyrannus, quando 120.1618A| vel quomodo decrevisset fieri quod moliebatur: et quod pro certo jam qui conscii erant hujus consilii talia mandassent, retulerunt. Tunc una cum summis consulibus et sanctis quibusdam episcopis, necnon et cum summis officialibus palatii coepit quaerere in fide Christi, ne talia perficerentur ad subversionem totius imperii, quid agere debuisset. Tunc omnes una voce, flentes et ejulantes, magni et summi, cum omnibus qui aderant servis Dei, constanter [ supple dixerunt], quod non esset Deo fidelis et sanctae ipsius Ecclesiae, qui in talibus subvenire posset periculis, nec fecisset. Ita siquidem multis exhortantibus, accepto consilio, una cum electissimis et clarissimis viris misit se pro fide Christi, pro statu imperii, pro pace Ecclesiarum, pro amore regis et regni, 120.1618B| pro salute filiorum ejus, zelo Dei succensus, ne fraus praevaleret adversarii, ut dignitas servaretur patriae, salus maneret civibus, in magnum discrimen; et salutem suam pro justitia et fide devotus ob omnium libertatem obtulit: alioquin si vellet favere in partibus, acceptior esset omnibus, et honorabilior haberetur universis. Sed is cum esset fortis animo, sanctitate praeclarus, justitia vestitus, fide solidatus, charitate fundatus, virtutum armis indutus, magis elegit mori, quam tale facinus et tam crudelissimum sustinere scelus, quod omnibus esset ad ruinam, ad perditionem, et ad exitium, si consentirent, aeternae damnationis. Idcirco nihil jam de se timere coepit, tantum ut praevenire potuisset christianissimis principibus, praesulibus Ecclesiarum et omni populo, ac 120.1618C| liberare omnes de tam atrocissimo mortis periculo: quoniam omnibus bonis unus imminebat interitus.

ADEODATUS.
Unum debuimus deplorare: sed valde diriora nos cogunt quae contigerunt, quia nimium amariora et crudelissima sunt, quam quae proposuimus lamentari. Unde oportet ea retexere plangentis affectu. Neque enim ille tam plangendus est, quam jugiter ista deploranda, ut avertatur ira Dei a nobis. Verumtamen sic quae dolemus, fletibus commendanda sunt, ne hic noster ullis involvatur adversariorum criminibus: etsi singulis, quamvis facultas esset perorandi, respondere nequimus quae dicuntur ad singula. Idcirco petamus potius pietatis gratiam, quam ingeramus interdum reprehensionum querelas: offeramus 120.1618D| praecordiorum nostrorum dolores, quam ingenii nostri ad defensionem ejus suscipere partes. Deinde si acrius aliquid constanter egerimus, aut liberius quam debemus, et ipsi velint; obsecramus tantum imperitiae vel intemperantiae ignoscant, quantum pio dolori vel justitiae concedendum putant. Namque nullus major esse potest dolor, quam hic noster, in quo tantus Pater in subito sublatus deploratur, tantisque a malis dilaceratur infamiis et odiis, qui multo dignus fuerat amore, quotidie et insequitur. 120.1619A| In quo et cum quo excidium patriae, Ecclesiarum eversiones, calamitates pauperum, divitum oppressiones, barbarorum incursiones, caedes vulgi, bella superbientium, insidias universorum, et (quod atrocissimum) perditiones animarum simul immaniter deploramus: quia illo spreto, cum non est auditus, haec omnia contigerunt. Quapropter rogo, ne deficias, etiam minis insectatus, et blasphemiis lacessitus. Et ne dicat aliquis, in threnis quod talia non sint coacervanda neque replicanda: sciat quod nullo in loco amplius, maxime quando talia crebescunt mala, quando veritas insectatur odiis, quando justitia debellatur. Sic itaque Jeremias propheta post increpationes, post persecutiones et impulsiones, ad lamenta se convertit, et omnia quae acciderunt 120.1619B| pro delictis, amarissime deflevit.

CAPUT IX.
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, nisi tanta essent, quanta rememorare non sufficimus, nec intueri: non dico quae olim acciderant, sed de his tantum, ex quo iste impurus atque impius hostis omnium religionum confudit, conturbavit et pervertit, honesta omnia obscenis permiscuit, et religiosa vanis: intantum, nec mens, nec lingua, nec vox, quae narrare queat istius vecordissimi molimina quae coepit, ex omnium scelerum colluvione vallatus. Arbitrabatur enim diabolicis omnia praeoccupare maleficiis; superare, non consilio, sed auspiciis; praeripere et auguriis: eo quod sacratissimum Augustum sic haberet suis 120.1619C| delusum praestigiis, ut omnes repelleret, quos aut ipse, aut magnus pater ejus imperator nutrierat a secreto, a colloquio, a familiaritate et consilio, a fidei fide, ab honoribus, et ab omni consortio prioris vitae. Qui furia et auctor sceleris, cum esset munitus potestate regia, praenituit quod esset ultio praeteritorum scelerum, et incrementum mali. Unde factum est, ut in regno nullus aliud posset, nisi quod ipse vellet, aut mandaret. Ita omnes siquidem oppressi sunt, quasi ex indicio furoris Dei, ne ullus auderet resistere vel contraire: quia potestas et voluntas pii imperatoris, ac si innocenter, cum spurcissimo erat. Quod factum ad memoriam sempiternae turpitudinis factum est. Quandoquidem cum jam inchoarentur quae dudum coepta erant, quae inierant consilia, cum 120.1619D| iter arriperet rex et regina, illius saevissimae bestiae ducatu; ibat Augustus quasi innocens agnus ad victimam; ibat imperator magnus et clemens, deceptus a qua eum Salomon cavere monuerat, imo lenonis ejusdem insidiis, ad mortem: qui non ob aliud servabatur, nisi ejus potestate jus diriperetur imperii, et fraus inimici redundaret in omnes. Nemo igitur est qui credat, nemo qui recogitet quae gesta sunt, quae acta, qualiter aut quanta: idcirco nemo est qui intelligat, cur aut quomodo acciderint, quive auctores fuerint mali, vel qui boni. Propterea omnes inscii, mali et pessimi, Arsenium culpant, quasi incentorem malorum. Interea cum haec ita aguntur, imperator, ac si agnus innocens ad victimam, cum a loco 120.1620A| promovisset, et iret et nesciens ad mortem, facta est manus Domini super omnem populum: qui simul omnes, ac si divinitus coacti, venerunt in unum pro fide regis et regni, pro salute populi et patriae, pro stabilitate imperii, et filiorum successione: quoniam audierant omnes, et compererant singuli de locis suis unum esse interitum omnibus praeparatum. Ubi ac si divinitus evocati cum simul essent, retulerunt singuli mala quae audierant, nonnulli quae viderant et cognoverant, aut interfuerant: quibus undique ita explosis ad liquidum claruit, quod Augusto et filiis una cum universis principibus unum immineret exitium atque interitus vitae. Nam et Melanius filius piissimi Caesaris cum his confluxerat, et periclitabatur, rex, cum esset una cum suis omnibus; quia contra 120.1620B| eum iter arreptum erat inscio patre, ut ipse prior post patrem perimeretur. Deinde cum pro his universi quid agerent, nutarentur moerore perfusi, advolavit extimis a custodiis, et sacramentis diu detentus, quae cum patre eo in tempore pertulerat Gratianus, et retulit voce propria quae dicta, quae gesta, quaeve futura cognoverat: quia in his longe diu commoratus, nihil aliud jam quam mortem imminere sibi videbat: ad quos cum fugisset, narravit omnia, quae intus detentus resciverat. Ubi de adulterio nulla universis remansit dubitatio, de praestigiis sortilegorum et divinationibus: tuncque per eum audita sunt, quanta et qualia nusquam jam remansisse credebantur, quae tunc ex omni parte orbis ad palatium coierat [ f. coierant], ac si Antichristus cum suis maleficiis 120.1620C| apparuisset. Ad ultimum vero de nec patris et de totius imperii edixit subversione, qualiter auspiciis, auguriis, consiliis, atque insidiis, necnon et omnibus malignis artibus esset praefixum. Tunc omnes hi proceres et filii duo, Melanius et Gratianus, qui aderant, decernunt potius mori debere eos, quam ultra haec quoque consentire, ut unus eis scelestus, flagitiosus et auctor totius malitiae omnibus esset in contumeliam, in ruinam, et in opprobrium sempiternum. Quod sane consilium et definitionem tunc Arsenius cum divino timore moerens ac dolens consensit: quia nullum jam alium evadendi ingenium invenire potuit: non ut Augustus imperio privaretur, aut inhoneste (quantum rei eventus sinebat) in aliquo aut ab aliquo tractaretur; sed ut hostis pelleretur 120.1620D| una cum suis complicibus; et moechia qua jam publica erat, in confusionem omnium ne diutius celaretur. Sortilegae ibidem aggregatae, divini, conjectores et muti, nec non somniatores, et hi qui exta consulebant; vel alii quamplures malignis instituti artibus, a sacro pellerentur palatio: quorum tanta et talia erant nefandissimae artis praesagia, etiam ut plurimos traherent in errorem: quia videbantur omnia diabolicae artis figmenta in mundo repullulasse, in tantum, cum haec omnia ita fraude seu dolo circa Augustum agerentur, ut in nullo penitus sentire posset quotidie quae fiebant. Alioquin malitiosis nisi esset praeventus artibus, nequaquam fieri posset, ut fidelissimos quosque consules 120.1621A| et sanctissimos praesules non audiret, vel crederet sibi talia narrantibus, quos olim semper in consilio habuerat. Non enim alium in fide recipiebat, nisi quem Justina vellet: neque alium aut audire, aut diligere valebat, aut assentire, quousque ista viguerunt, nisi quem illa ei in fide commendabat: et, quod prodigiosius est, ut aiunt, nec aliud velle, praeter quae ipsa vellet. Unde quidam episcoporum, cum coram eo astarent omnes praesules Christi et senatus totius imperii, nec non et omnis populus, eumque jam arguerent constanti fide pro talibus: Scio, inquit, quamvis talia et tanta quae dicuntur, male deceptus his artibus hactenus assensisses, cum his exutus fueris quibus vestiris, quia te recipies, et eris optimus imperator, quod semper ante 120.1621B| fuisti.

ADEODATUS.
A saeculo hujusmodi res gesta, quantum video, non legitur, ut populus pro principe contra principem sic ageret. Fuit enim, aestimo, aut nimia dilectio senatorum et praesulum circa Augustum et ejus prolem, clarescentibus causis, quod eum tam reverenter rursus erigunt in regnum; aut caeca temeritas, quod talia praesumpsere nullis exstantibus, nisi vulgi aestimatione, causis, moechiae sortilogorumque et aliis quibuslibet quorumdam offensis. Unde non mihi videtur, quod pro talibus deberet omnis religio ecclesiastica et ordo totius populi itatenus insurgere et commoveri adversus Caesarem, nisi forte aliud lateat, quod gravius videatur. Et hoc petimus, quia 120.1621C| in eadem concione et negotio fuisti; paulo clarius aperias, ut Arsenius noster magis excusabilis videatur.

CAPUT X.
PASCHASIUS.
Verum, ut ais, in eadem concione me fuisse, quando universi principes simul pacifice, quantum intelligere tunc potuimus, aggregati, de his altercati sunt contra Augustum, non abnuo: sed omnia retinere quae dicta, quaeve responsa sint, omnino nequeo. Nec itaque mirum, cum et vos ea non recolitis, quae in brevi paulo superius connumeravi. Alioquin nisi immemor esses, certe aut calumniator; nunquam parva quae dolenda retuli, existimasses: quoniam nihil scelestius esse posset, si proceres regni, et 120.1621D| creati jam reges filii, fieri permisissent quae connumeravi. Unde rex in illa concione, cum populo gratias pro his referret; quamvis in corde aliud occuleret: « Vos enim, inquit, fecistis, qualia nunquam 120.1622A| populus unquam fecisse cernitur: quia et ego prior admisi et feci, qualia nullus ante me rex fecisse invenitur. Et ideo, inquit, gratias omnipontenti Deo, qui tam imminens malum ad tam pacificum deduxit exitum. Porro deinceps nihil tale, nihil sine vestro consilio me acturum ulterius profiteor. Imperium namque a me, ut olim ordinatum est una vobiscum, et constitutum, ita manere decerno et volo. Feminae quoque huic, quam adjudicastis, quia mea est in illa ultio, juxta communes leges, sicut deposcitis, vitam concedo: ita tamen ut sub sacro velamine deinceps degeat ( sic ), et poenitentiam gerat. » Quibus ita pacifice in eadem concione dispositis, relevatur in throno gloriosus imperator, et erigitur cum laudibus, et subditur ei 120.1622B| omnis populus in fide amplius fidelis, si posset fieri, quam prius. Talis quippe est infidelitas Arsenii, falso ut opinantur, quibus non est praecognitum, quod suo sapienti consilio tyrannum praevenerit, ne perficeret quae moliebatur, ut perimeret Augustum, prolemque ejus omnem exstingueret, et uxorem quam infideliter coinquinaverat, acciperet. Cum qua, si cederetur, imperium pervaderet, et omnes seniores terrae aut interficeret, aut male subjugaret oppressos; sin alias, ad Hispaniam cum ipsa se transponeret. Propterea ergo dedit se periculo Arsenius, et liberavit omnes a tanti sceleris malo. Nihil itaque idem contra Caesarem, quamvis aliter inscii malignantes sentiant; sed pro Caesare fecit et imperio, pro patria et pro omnibus majoribus natu, 120.1622C| pro fide et zelo Dei, pro religione Christianitatis et salute civium. Rescinduntur ergo eo in facto paulo post jura legum omnia, divina scilicet et humana. Occultabatur autem nimia fraus, quasi sub fidei schemate et voluntate regia. Hinc hercule est, quod adhuc hodie plures in eo errant, et dicunt bonum malum, et malum quod omnes tunc detrectabant, bonum. Ex quo sane malo innumera creverunt, et quotidie atrociora crescunt mala. Tunc tamen eum quasi liberatorem omnium omnes magnificabant, et extollebant ubique laudibus; maxime cum Caesar Augustus Honorius ab Italis evocatus venisset, eoquod consortem imperii Justinianus sibi olim et successorem totius monarchiae cum voluntate et consensu omnium eum fecerat; quem una cum patre 120.1622D| praefatus exterminare et subvertere conabatur, cum reliquis fratribus suis regibus: in cujus nimirum adventu detecti sunt plurimi, et quae dicebantur reserata. Pro quo consilio illius furiae frater, quia 120.1623A| convictus et confessus est consensisse, in eodem placito caecatus est judicio publico, vita sibi clementer concessa. Sed quia cuncta quae fiebant, non erant ex corde Justiniani, neque ex animo, quoniam ab aemulis verae fidei et justitiae instigabatur et adulabatur; femineo rursus devictus instinctu, quasi multa contra eum inhonesta, non pro fide facta fuissent, qui nisi se de his vindicaret, bene deinceps regnare non posse; rursusque si ablatam sibi uxorem non reciperet post velamen. Tegitur interdum vulnus in corde valde defixum, augentur complices iterum, ut rescindatur imperium. Honorius, qui erat longe diu consors a patre, et ab omnibus procreatus imperator, removetur a potestate, repellitur a consortio; sacramenta universorum, quae illi facta 120.1623B| fuerant, auctoritate paterna violantur; boni quoque atque inclyti viri, qui dudum pro fide certaverant, tyrannum fugarant, moechiam, et universa turpia a conspectu palatii pepulerant; qui patriam et populum salvarant; qui etiam Augustum, ut diximus, et filios liberarant; qui seipsos cum multo discrimine, post talia, quibus eum restituerant in throno imperii, una cum filii consortio in fide, qui pro fide egerant, subdiderunt; ita ut in eis nihil nisi fides et veritas appareret. Sed insidiantibus malis quaeritur opportunitas temporis, et locus electus; disperguntur universi, qui ei prius fidem servarant: senatus exsiliatur, et magnati omnes, atque olim charissimi et primi damnantur palatii: inter quos etiam Arsenius noster rapitur, 120.1623C| pontificum tamen officio, jubente Augusto, ac si cum honore ingenti, exsiliatur. Retruditur autem et elevatur in quadam longissimo terrarum spatio altissima et arctissima specu quo nullus esset accessus, divino agente judicio, nisi angelicus: ubi cum non post diu ab Augusto directus ob ecclesiasticarum rerum et monasticarum negotia devenissem; quanquam non sine periculo, ob suum solamen, ad eum visitandum ascendi. Ubi simul inter salsissimas abundantissime gaudii et moeroris lacrymas, laetum, etsi tristes, duximus diem: laeti quidem de mutua visione et conscientia pura, quia in eo nulla erat reatus culpa: tristes vero, quod pro tantae virtutis beneficio exsilium tulit et odium, et custodiam carceris, et injuriam dirae calamitatis. 120.1623D| Cum quo cum essem, inter dulcia amaraque verba, volui ei persuadere, ut in aliquo se excessisse fateretur, et deinceps, quae Augustus vellet, in omnibus assentire: si quo modo una cum quibusdam amicis agere quivissem, ut in gratiam rediret; quod et Caesar satis optabat, si ei solummodo consensisset. Ad quod idem: « Miror te, inquit, si de mea in aliquo dubitas conscientia, qui nihil mihi de his negotiis, pro quibus culpor, magis quam tibi sum conscius. 120.1624A| Idcirco te oportuerat amplius me pro justitia persuadere certare debere, quam vel in modico tepescere; vel contra verum quidpiam, vel contra quod honestum est, assentire vel confiteri. » Tum ego: Nequaquam, inquam, dubito: neque amplius vellem in hac parte, quam excessus verbum, et assensus de vobis habere: quia in his duobus credo amicos et me obtinere posse, non solum veniam pro offensis, verum et ampliorem gratiam, honores quoque proprios et majores; insuper quidquid de eo et ab eo vobis placuerit. Tunc ita ille subsannando paululum subridens: « Tu forte, inquit, eum et omnes eos qui eum favent, in tua aestimas potestate? Nunquid Dei judicia non pertimescis? Quid si ego falso contra me protulero sententiam confessionis et reatus mendacium, 120.1624B| relicta justitia verae fidei et puritate cordis? Potest igitur contingere, ut in contrarium vertatur sententia, divino exigente judicio, quam tu existimas; et si ego pro ullius gratia, aut pro honoribus, vel timore, vel favoribus, veritate relicta falsum contra me dixero aliquod; et in his deprehensus Dei justo agente judicio, proprio condemnatus ore, mortis sententiam excepero; dum leviora vitare me rogas pericula, et honores quaerere vel gratiam; cavendum, ne crudeliora excipiam: et dum temporales injurias fugere, vel honores quaerere me rogas; ineffabili dispensante judicio, sempiternae mortis damnationem acquiram. Quapropter, frater, stemus in via veritatis ingressi: et spem habeamus, quia haec nos ad vitam sempiternam, quae Christus est, 120.1624C| admittunt. » Unde his dictis confusus silui. Et constat quod in eo nulla conscientia erat, nisi secundum Deum et propter Deum, circa Augustum et filios, circa patriam et Ecclesias, circa proceres et magnatos, circa religionem et salutem populi: quia non sua in ullo, sed quae Christi erant, quaerebat. Idcirco errat, qui arbitratur Arsenium in periculum exsilii vel capitis vocari, quod deliquerit in his negotiis aliquid sciens vel volens: quod patriam laeserit, quod majestatem imperii violaverit, quod Augustum et filios exinhonoraverit ( sic ), quod fidem corruperit, quod pacem perturbaverit. A bonis enim et prudentibus non accusatur, quod ecclesiastica jura non dilexerit, regis gloriam et imperii amplitudinem non amaverit: sed quia nimium ea diligendo 120.1624D| in aliquo deliquerit. Propterea merito non reus citatur [accusatur] malevolentiae in his omnibus, sed reus virtutis; quoniam beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Vocatur autem jure novus virtutum homo, qui perniciosum fraudis et doli restinxit insaniam et furorem; Caesarem liberavit a morte, filios a perditione, regnum et imperium ab invasione tyranni. A palatio namque sacri imperii pepulit omnes abominationes, moechiam 120.1625A| fugavit, sortilegas damnavit personas, honestatem restituit; patrem filiis, et filios patri reddidit, monarchiam tunc ire in partes non permisit, sacramenta filio Augusto facta violare vetuit. Omnia quippe bona servare voluit, et mala dejicere, ac proterere: quatenus tutam et tranquillam secundum Deum vitam omnes viverent; electio quae solemniter facta fuerat in filio a patre et ab omnibus; et consecratio imperialis, apostolicae sedis auctoritate firmata, inconcussa maneret, ob pacis concordiam, ob monarchiae firmitatem et principatus laudem, ob honorem et gloriam Christianae religionis, quae pene jam ubique a perfidis et inimicis tanti nominis conculcatur, affligitur, et tenetur. Voluit enim sui consilii vigilantia providere, tam gloriosum regnum et 120.1625B| Christianissimum ne divideretur in partes: quoniam, juxta Salvatoris vocem, omne regnum in seipsum divisum desolabitur (Matth. XII, 25): quod hodie omnes factum satis dolemus, momentis singulis et plangimus. Voluit juramenta, ut diximus, quae facta fuerant Honorio et fides promissa integra servaretur, ne tantis populus universus fuscaretur perjuriis. Voluit ut unitas et dignitas totius imperii maneret ob defensionem patriae et ecclesiarum liberationem, ob integritatem rerum, et dispensationem facultatum ecclesiarum: nunc autem, ut cernimus, omnia sunt immutata vel perturbata. Quapropter advertat quilibet inimicus, et intelligat, quam praeclaris Arsenius ornatur virtutibus; quam multiplicibus pro justitia commendatur testimoniis: quem non boni 120.1625C| et probi viri dilacerant vel infamant; sed nocentes et maligni vel inscii, rumoribus decepti, insectantur odiis: quem honestissima et lautissima ubique commendant acta, et protestatur vita. Idcirco qui cupiunt ejus detrahere vitam, et imminuere laudes, seipsos accusant quod aut non habeant sensum, certe aut noluerint virtutibus decertare, adulatores effecti, ne talia quae plangimus devenirent; alioquin gloriam quaerere et honores, vanum est, sine laboribus et virtute. Unde habeat noster Arsenius laudem, quia ipse una cum Christi gratia aeternae vitae conquisivit honores; habeat famam et praeconia, quia jam ei post inhonorationes, post exsilia datur vita et immortalitas.

ADEODATUS.
120.1625D| Obstupesco satis, nec admirari queo virum, qui tantis et manifestis attollitur praeconiis; qui omnium ore laudatur; de quo conscia est omnis Ecclesia, omnis populus, quod mala quae tunc vigebant et augmentabantur, semper suo depulerit consilio; gloriam regi et imperium ac filiis servaverit; tantisque obviare malis-voluerit, ne provenirent, quibus nunc omnis Ecclesia, omnis populus, omnis aetas et ordo patitur et plangit. Quid est, quod sentire nolunt 120.1626A| et intelligere? praesertim cum et ipsi eisdem vexantur malis, nec volunt animadvertere nec sentire, unde vel a quo haec exorta sint, a quibus procreata, vel a quo nutrita et propagata: quia si hujus auditum esset consilium, longe aliud foret quod omnibus profuisset, et omnibus hodie placeret. Sed ne praevaleret consilio contra insidias malignantium oppugnator malorum, contra improbitates iniquorum, imo contra ipsumque Augustum, qui contra filios, contra imperium, contra patriam, contra salutem populi, ut manifestum est quotidie potestate, honoribus, ingenio, arte qua poterat, armis, multitudine militum decertabat; expellitur, dejicitur, exsilio mancipatur, religatur [relegatur], ut asseris, altissima in specu; ne ulli mortalium jam ultra 120.1626B| consilium salutis porrigere posset, quod voluntati pessimae obviare posset. Quoniam non praecedebat sapientia vel consilium, ut voluntas bona duceretur ad prospera et salubria: sed praeibat intentio pravae voluntatis; et agebatur astutia, ingenio et potestate iniqua, ne frangeretur semel deliberata crudelitas et coepta voluntas.

CAPUT XI.
PASCHASIUS.
Animadvertis, frater, vorax incendii flamma quo veniat: quia nisi esset quibuslibet praestigiis mens male delusa, et inflammata potestas, conservata voluntas invicta, fidelium fides cum omni reverentia humilis et devota; nequaquam agere potuisset tam perniciose contra suam et omnium salutem, partim 120.1626C| persuasionibus, partim potestate et ingeniis. Sed quia fides eorum fuit intemerata et incontaminata; qui boni erant, nimia decepti reverentia, noluerunt injuriose contraire ad primum: ideo incurrerunt damnationis discrimen, et facta est ruina pene omnium una. Unde identidem, cum esset in eadem specu, plurimum de se laetabatur, quod pro justitia injuriam pateretur: sed dolebat pro periculis quae imminere jamjamque videbat. Dolebat quod boni et optimi oppugnabantur; viri innocentissimi, et fideles quique premebantur et exhonorabantur, tradebanturque exsiliis, carceribus, et diversis injuriarum fatigiis. Qui cum pene inter nubes iste elevatus vitam ageret (quantum mortalibus fas est) angelicam non satis tuta visa est Augusto et suis, fautoribusque 120.1626D| Justinae, quae redierat in conjugium, ejus custodia, propter Honorium, qui illis in partibus et ipse rejectus rex a consortio imperii morabatur. Verebantur enim ne consilium salutis daret eidem vel primoribus, per quod iniquitas frangeretur, et cessaret coepta virtutibus superata crudelitas. Propteroa quam cito deponitur de specu praecelsa, et transportatur ad Herum infra Oceanum insulam, omnium terrarum ultimam: si quomodo cum beato Joanne 120.1627A| solummodo quae divina sunt cernat, nec valeat numana contingere sensu, vel recuperationis ulli porrigere verba.

THEOPHRASTUS.
Quantum mente concipio, calamitas illata viro et exsilium sine lege, sine judicio, sine culpa, imo pro fide, pro defensione, pro justitia, non poena peccati est, sed praeconium laudis: quia non imminuit clarissimi nominis gloriam, verum etiam illustravit, et honestam ubique aspergit famam. Nam si quis hodie illuc venerit ubi fuit, sentiet odoramenta virtutum quae reliquit: quoniam omnis vita ejus plena gravitatis, plena operibus bonis, plena religionis fuit: ideo ei laudem ubique ad sempiternam memoriam temporis pressura vel tribulatio propagavit. Quia 120.1627B| etsi optabilius est cursum vitae conficere sine dolore et sine injuria, tamen ad immortalitatis gloriam et fructum aeternae retributionis plus affert praemii labor pii certaminis, quibus nullus est finis, quam delicata quies. Propterea idem semper fortis et constans in omni optima ratione et labore pio fuit, semper mansuetus et patiens; paratus excipere cum omni devotione quidquid virtus divina decrevisset. Non enim exsilium sibi, ubi vel ubi cum esset, quia cum Deo erat, sed patriam deputabat. Erat igitur in omni loco cum Apostolo bonus odor Deo: et ideo ad famam et gloriam sancti nominis huc illucque deportabatur.

PASCHASIUS.
Ita est ut asseris: et ideo non exsulem eum appellare 120.1627C| licet, sed eos qui eum exsulare cogebant; quoniam ipsi in quocunque loco essent, exsulabantur a se, a sensu, a consilio, cum omnem patriam civibus et optimis curis [ l. viris vacuam] simillimam exsilio suis sceleribus reddebant. Quid est enim exsul ipsum per se nomen? calamitatis utique poena et turpitudinis. Quando igitur est turpe? Revera, cum est poena peccati. Opinio est etiam hominum, sicuti huic, cum est poena injuste damnati. Alias autem hic non in peccato suo nomen tulit exsilii, sed decreto injusto, juste Deo agente. Quia nemo tam insanus mente, qui peccatum dicat agere sancto consilio, pro fide, pro vita Caesaris, pro filiis et imperio, pro salute populi, et salvatione patriae, pro justitia et legibus Augustorum, pro stabilitate et 120.1627D| unitate regni, pacisque concordia, pro depulsione vitiorum et abominationum, pro adulterio, quod ultimum est, et pro contumelia totius imperii. Adeo igitur nemo furiosus, nemo insanus, nemoque tam imperitus, qui felices eos censeat vel sensatos, qui talia contra conscientiam, contra salutem omnium facta laudant, et hunc vituperant. Quasi non felices fuerint hi omnes, qui pro justitia agonizantes tales sustinuerunt injuriarum triumphos: de quorum omnium collegio electus est suo in tempore iste, qui pro eximiis beneficiis et innumeris, contumeliarum honores perciperet. Hinc etiam novo genere ad Herum magnificentissime honoratus ad exsulandum deducitur, teste conscientia eorum, qui talia ministrabant 120.1628A| consilia: quoniam innocens et optimus non ob aliud sic vexabatur, nisi ne contrairet bonis consiliis pessimos conatus. Agebant ergo, quod omnes olim perfidi contra sanctos exercuere: unde et iste similia pertulit, compassus, ut conregnaret.

ADEODATUS.
O prodigiosa intentio et nefanda! Quis unquam audivit ut aliquis eos odiret quorum consilio et providentia reservatus esset ad vitam, suique ac sua eorum salvata fide et auxilio? vel quis ita sapuit, ut illos diligeret ad consensum qui hostes sui erant suorumque, quorum contumeliae spurcitiarum honestatem ejus omnem suo scelere foedarant? Heu quam novae obscenitatis dementia, ubi omnia vitiorum ostia aperiuntur! quando Justina, etsi polluta, 120.1628B| recipitur: quod non corrigitur, neque datur locus timori, ut corrigatur. Unde huic parantur insidiae, et removetur de loco ad locum: quoniam vitiis ubique virtutes displicent; nec satis tute creduntur a vitiosis, dum alicubi esse creduntur. Idcirco virtutis vir, castitatis amator, justitiae defensor, ejicitur huc illucque sine testibus: quia publica erat ejus virtus, sine judicio, sine crimine, sine audientia, et sine scelere. Quapropter velim ad Herum deportatus, ultimam terrarum insulam, quid egerit pandas.

CAPUT XII.
PASCHASIUS.
Fateor plane, quod aromata solent, quod in praedicta 120.1628C| specu: nisi quod ibi coelum et Penninas Alpes, nec non Limanium lacum cernebat: hic vero solummodo mare coelumque; hic autem et illuc Deum meditabatur in mente, secum semetipsum semper sibi praesentem ferebat. Cernebat autem, juxta David, mirabiles elationes maris, cernebat mente in altis Dominum. Ergo considerabat rotas et volubilitates, quibus vertitur saeculum; se autem gaudebat in solido constabilitum, et congratulabatur plurimum, quasi in paradiso deliciarum prae amoenitate nimia constitutus eo quod evasisset de profundo iniquitatis, ubi indesinenter elevant flumina sibi compugnantium fluctus usque ad coelum, ab impulsione daemonum, nec tamen operiunt terras: quorum fluctus et elationes, sicut nemo qui dinumerare 120.1628D| possit, ita potentia divinae dispensationis nemo qui apprehendere queat. Unde fidelis quisque audiat vocem Domini cum Arsenio dicentis mari et saeculo: Usque huc venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos. Alias autem, nisi his solidatus esset promissionibus, et fundatus super firmam petram; inter tot volumina injuriarum, collisiones et fragores tentationum, tam immobilis et inconcussus non permaneret. Ubi non diu, proh nefas! cum beato Joanne, etsi inferior, cum exsultatione et alacritate cordis divina cernere licuit mysteria, tamen quantisper jucunditate refectus aeternae contemplationis, reliquit bonum exemplum fratribus, et posteris famam sanctae religionis. Et quia nullo in loco satis creditur, 120.1629A| quod timidius formidatur: idcirco nec hic extra solum, ac si extra mundum, retrusus permanere patitur; nam et Joannes in carcere religatus pertimescitur. Unde et Justina jam enixa, cum ad conjugium redisset velamine conculcato, requisivit quo idem esset, quem nullo in loco vivere, quantum arbitror, voluisset. Sed et invidus omnium bonorum diabolus, invidit diutius eum frui tantis virtutum oblectamentis: quia nullo in loco esse poterat in hac vita mortali, quo magis delectaretur; ideo removetur a tam amoenissimo deliciarum loco.

CAPUT XIII.
ADEODATUS.
Quaeso pandas nobis quid fuerit, quia jam nullus tutior invenitur locus, neque remotior, quod inde 120.1629B| expellitur, ubi nullus accessus hominum videtur, neque recessus, nisi longo maris navigio. Nam et ibidem olim Antonium positum fuisse ob firmissimam constat custodiam. Unde et iste ab omnibus plurimum amabatur, licet suis satis jamdudum bonis et beneficiis amaretur. Qui profecto Antonius multa virtutum deposita ibi reliquit, apud Deum merita commendavit, et secum ubique aromata virtutum portavit.

PASCHASIUS.
Quod interrogas, qualis occasio fuerit, prius ostendi, qualem et Joannes habuit in carcere, ut feriretur gladio. Tamen Melanius rex illis erat affinis in partibus, super quem manus mittere decreverant. Ne consilio juvaretur, provisum est, quia idem 120.1629C| multis caecabatur peccati actibus. Hac quippe occasione, quamvis cum honore, quia venerabatur meritis, et timebatur consiliis; relevatur cum injuria exsilio, et deportatur officiosissime, quasi incensum odoriferum, per medias Gallias ad Germaniam. Ipse vero semper ubique secum patriam ferebat: quia ubique notus, ubique dilectus, ubique ab omnibus quanto innocentior, tanto charius amabatur. Equidem jam perfunctus tentationibus, nullam vim, nullum metuebat imperium: etsi necdum expleverat animos adversariorum, neque placaverat odia improborum; saturaverat tamen tantisper perfidiam et scelus proditorum; quamvis non ad plenum, quia reluctabat [reluctabatur] animo quod volebant. Et ideo timore afficiebantur, ne bonis subveniret consiliis, 120.1629D| et fraus detecta deperiret. Non enim ei hostes erant jam expulso, sed virtutibus, quas ubique amittere non valebat, Dei protegente auxilio. Quid plura? reliquit monachorum alvearium virtutibus mellificatum; et ecce cum gaudio rursus, ubi perducitur ad Germaniam, monachorum chorus eum suscipit, rursus episcoporum ducatu ad eumdem locum et abbatum, quamvis inhoneste, quodammodo honestatur.

THEOPHRASTUS.
O misera nostra tempora! o stultae discordiarum 120.1630A| nostrarum insidiae, quae ad tantam civilium debachationem perduxere pacatissimum regnum! Sed felix de quo ubique tanta virtutum respergitur fama. Puto quod nulla sit regio, nullum terrarum nostrarum solum, etiam ultimarum; non pontus, non insulae, non littora; non locus, non domus, non civitas, in qua non exstent hujus viri laudis praeconia, et ubi non maneant impressa casti consilii vestigia, quae cunctis praestitit cum incredibili gravitate, virtute, atque constantia, et puritate cordis. Erat enim in eo integritas mentis, religio sancta, diligentia rerum, moderatio virtutum, quibus auctoritas in eo plurimum commendabatur. Idcirco, ubi vel ubi, quasi eximius venerabatur patronus, et ducebatur: quia in eorum etiam conscientia venerabilis 120.1630B| erat pro vitae merito et virtute, a quibus, quantum in ipsis fuit, exsilio damnabatur. Sed omnino illi non erat exsilium, imo augmentum meritorum: quia, sicut in psalmo canitur, eundo ibat de loco ad locum, mittendo semina sua (Psal. CXXV, 6). Ubique confessores Christi intercessores habuit; ubique eorum exempla exhortationis gratia sibi a Deo praestita invenit; ubique et ipse confessor sua reliquit; et monachorum catervam, inter quos fuit, secum habuit, quorum commendaretur precibus, foveretur solatiis, et solemnibus mulceretur officiis; quos et ipse suis instruebat exemplis, exhortabatur oraculis, praestruebat consiliis. Unde adhuc hodie in eisdem locis, quocunque fuit, plurimum diligitur et amatur; praedicatur quoque et commendatur incessanter, 120.1630C| etiam ab his qui eum non viderunt, quatenus ejus semper fama vigeat et praeconia.

CAPUT XIV.
PASCHASIUS.
Verumtamen in eodem, ad quod pervenerat monasterium, non diu rursus licuit permanere, ne forte Gratiano illis in partibus misceretur consilio vel colloquio: quoniam ipse ubique idem erat; et secundum Deum quae semel velle debere deliberaverat, infatigabiliter tenebat, ne virtus animi ullis frangeretur molestiarum injuriis. Quid plura? reducitur ad proprium eisdem privatus honoribus coenobium, quia venerabatur ubique, ne locum haberet contra voluntatem semel illapsam agendi. Qua 120.1630D| de causa, cum redisset, non minus moerore, quam gaudio suffusi sumus: quia hinc moesti, quod suo privabatur officio; hinc vero laeti, quod eum saltem videre meruissemus, nobiscumque habere licuisset. Ubi cum quanta humilitate et subjectione interdum [interim] fuerit, quam devotus et paratus ad omnia, credo quod a memoria non delebitur. Etenim paulo post, quamvis multis fatigatus injuriarum molestiis, advenerunt missi apostolici, regumque filiorum et seniorum, quod omnes simul cum eodem sanctissimo advenissent, pro pace et unitate, pro indulgentia 120.1631A| et satisfactione patris: ut veniam impetrarent auctoritate Pontificis, et salvaretur imperium. Qui detulerunt epistolas ex omni auctoritate divina valde gravidas, et praecipiunt cum omni adjuratione, quamvis pro his multis jam perpessus, ut in adjutorium summi antistitis obviam veniret. Quod si nollet, jusserunt Augusti vi eum abducere, cum omni tamen honore et reverentia. Quod cum audissemus omnes, pertimuimus valde, maxime quia totum a militibus nostrum occupabatur coenobium. Nos tamen primum nesciebamus quid sibi vellent. Unde plurimum expavimus, et quaesivimus quid esset. Tum illi rei veritatem pandentes; sed idem ire cumeis recusavit. At illi in nos irruentes dicebant, quod si aliter non possent, vi eum auferre deberent. 120.1631B| Quibus profecto dictis, hinc inde valde moerore ac terrore afficiebamur, quoniam multum nobis et illi pariter imminebat periculum, facere, aut non facere quod rogabant: siquidem pro multis ejus jam periculis nimium tristabamur; et quia in nullo prius profecerat, ne rursus repeteret, deterrebamur. Ostendebatur coram auctoritas, et legebatur, summi pontificis, pro pace, pro reconciliatione patris et filiorum, principum et seniorum, pro statu ecclesiarum, pro adunatione populi et salvatione totius imperii. Erant autem et alii ex parte filiorum pro eis rogantes eum, ut illis suis succurreret consiliis, qui jam pro eis multa pertulisset, ne eos in fine desereret discriminis. Nuntiabatur et virtus divina, quae praeruptam viam Alpium Penninarum obviam 120.1631C| coram sacrosancto complanasset apostolico, quae obstrusa multis fuerat argumentis, ne ultra de illis in partibus ullus amplius huc transiret exercitus: quae ultro, ut fertur, aperta est eis. Quibus ita prolatis, et aliis innumeris dictis, coepimus exhortari eum, ut obediret pro pace summo Dei pontifici, etiamsi eum mori cum eo contingeret: quoniam multa est, inquimus, auctoritas, qua vocaris; multa etiam necessitas et justitia, pro qua vocaris. Nec minor itaque obedientia, sub qua devotus Deo bonis et sanctis obedire congruit tanti pontificis, una cum caeteris sanctis Dei fidelibus, jussis.

CAPUT XV.
ADEODATUS.
120.1631D| Hoc est quod multi calumniantur, quasi non oportuerit de his eum ultra curare; neque talibus se admiscere negotiis. Cum omnino Spiritus sancti gratiae nulla praescribit auctoritas cujuslibet regulae; imo cuncta Christi dispensat providentia, singuli quantum in singulis, vel quomodo proficiant officiis. Siquidem considerandum quid quisque agat, vel quomodo et ubi. Quia, sicut in eadem legitur Regula, claustra sunt monasterii virtutum instrumenta et bonorum operum, quo diligentius omnia regulariter 120.1632A| compleantur. Qua de causa, cui non licet sine jussione abbatis quidpiam agere, providendum, si licuit ad tam grandia et incerta sine transgressione insilire: quia periculosissimum est quempiam suum relinquere propositum, et ad ea quae non expediunt, neque suo congruunt officio, inconsiderate se admittere .

PASCHASIUS.
Multorum vox ista est: sed eorum qui non attendunt cujus dignitatis esset iste, vel ordinis. Nam postquam electus ab omnibus est pastor, et rectoris officium vocatus a Deo suscepit, ut credimus, consiliarius totius imperii una cum caeteris praeelectis constitutus, etiam in fide ac consilio reliquis antepositus; quod et antea jam erat etiam quam idem 120.1632B| esset electus: quia pro genere, pro vitae merito, pro institutione, quam perceperat pene ab ineunte aetate infra senatum et sapientes regni; pro mentis efficacia et nobilitate sensus plurimum ab omnibus audiebatur, et venerebatur a singulis. Idcirco qui jam cum esset praelatus una cum caeteris ecclesiarum pastoribus, est ordinatus senator cum eisdem ipsis, et cum aliis quibuslibet palatii vel regni senatoribus, ut consilium daret de singulis; non mihi videtur, quod sine periculo sui praetermittere posset, prius ne consilium de his inveniret quae annumeravimus, in quibus unus omnium profecto imminebat interitus. Alioquin nullus monachorum major vel sanctior Joanne, qui ideo decollatus est: nullus acceptior Elia, nullus religiosior Eliseo, seu caeteris 120.1632C| sanctis et prophetis, qui viriliter regibus restiterunt, et pro justitia decertarunt usque ad mortem. Nam Zacharias ideo peremptus, Isaias secatus, Jeremias in lacum demersus: sed iste longe inferior in specu altissima est levatus. Errat igitur quicunque dicit quod pro justitia non debuerit stare, pro fide non decertare contra tot mala taliaque quae occiderunt, non debuerit, quia armis non licebat, saltem consilio, exhortatione, persuasionibus non resistere. Quae profecto mala omnibus tunc et deinceps in manifesto venerunt majora et atrociora, quam quae noster stylus fluendo prosequi velit aut possit. Ideo quicunque ea dissimulat se scire, qualia quantaque fuerint, vel quam pessima quae de his orta sunt et permanent, omnino aut desipit, aut insanit. Propterea 120.1632D| nemo sani capitis qui hunc infamare vult, quod talia sapienti suo consilio voluerit contraire.

THEOPHRASTUS.
Mirabar nimium, et mirantur plurimi quid esset, quod pro tanto imperio, pro tanta dignitate regni et ecclesiarum, nequaquam satis multi praesules vel senatores forti et magno animo invenirentur, qui auderent se et salutem suam in discrimen offerre pro statu totius imperii, pro communi salute. Hoc tempore miretur potius quilibet nostrum, si quem 120.1633A| bonum et fortem virum viderit, quam si quem aut timidum, aut sibi potius quam reipublicae, quia aut nulla aut parvissima est, consulentem; itaque neque ecclesiis, neque populo, quia omnino non est qui audeat, vel qui corrigere quae depravata vel perversa sunt, possit. Nam ut omittamus de uniuscujusque casu recordari, uno aspectu intueri possumus eos qui cum consilio, vel cum bonis omnibus tunc temporis dignitatem regiam, et ecclesiarum, afflictam et dejectam, vel constupratam reerexerint, et a latrocinio domestico liberaverint; deinceps eos moestos, exhonoratos, infideles adjudicatos, et reos capite, fama, carceribus et exsilio: eos autem qui omnia divina et humana violarunt, vexarunt, perturbarunt, everterunt suis rapinis, non solum 120.1633B| exsultantes et laetos, fortissimos atque optimos [ f. opimos], honoratos honoribus et gloriosos; verum inclytis, et sapientibus, atque honeste zelantibus insidias moliri et pericula; sicque de se nihil timere. In quo nimirum negotio cum multa sint indigna et detestabilia; nihil minus tamen perhorrescenda, quod jam non per latrones et rapaces tantum, atque egestate confectos, facinorosissimos quosque, seu suo perditos scelere; verum et per optimos qui fuerant olim viros, per eximios auctoritate religionis, per sublimes nobilitate carnis, pericula mortis et degradationis calamitates inferuntur, a quibus etiam rapinae et oppressiones inferuntur; quia jam pene nullus, qui suis justisque stipendiis ducat post se milites, sed de rapinis et 120.1633C| violentiis: quod Naso ille spurcissimus omnium primus docuit, et ad finem usque semper publicus praedo vixit. Nunc vero et isti, quanto sunt amplius latronibus constipati, tanto potentiores, ne ullus ad rapinas eis contradicat. Sed quamvis militia augeatur pro talibus, nemo tamen eorum, nisi ad civile malum, vires habere videtur. Idcirco nec mirum, si iste vocatus a summo antistite talibus contradixerit, qui primum optabat deleri de libro vitae cum Moysi pro populo Dei, pro Augusto et filiis; nec non et cum Paulo pro fratribus et ecclesiis anathema fieri.

ADEODATUS.
Nec mirum itaque, tantis fatigatus exsiliis, tantisque sordidatus infamiis si restitit ad primum: 120.1633D| quia, sicut vidimus et cognovimus, nisi ab omnibus nobis violenter cogeretur, et tanta auctoritas summi pontificis eum non premeret, jam ulterius nihil tale assentisset. Nunc vero a fratribus impulsus, a summo pontifice cum adjurationibus vocatus, a filiis Augusti regibus imploratus; a populo et praesulibus, cum quibus olim fuerat in causa hujus exordii, deprecatus, pro concordia et pace tandem censuit aliquando coactus illuc venire, summoque antistiti obedire, seque illi conjungere, qui tantum pro omni populo 120.1634A| Dei assumpserat laborem; si forte cum eo pacem in regno restituere posset, et discordias removere. Quapropter detrahendi nullus est locus, imo major esset reprehensio, si desereret tantae auctoritatis jussionem pro ullius discriminis praesentis vitae periculo: quoniam laudabilius est bene mori, vel periclitari cum bonis et optimis, quam male vivere, aut consentire cum pessimis. Aliud quippe poena judicii est, aliud vero augmentum peccati. Et ideo non inconsulte, ut aiunt, neque contra propositum verae religionis rursus idem tradidit se discrimini: sed valde officiosissimum et laudabiliter se obtulit, et medium pro utriusque partibus, si reciperetur aeque ab omnibus; neque suis deterreri poterat periculis, qui se multoties ingesserat pro alienis. Unde deinceps 120.1634B| Paschasium prosequamur, qui cum eo comes fuit irremotus, quem nullus deterrere potuit praesentis vitae casus, ne sequeretur quem amaverat in Christo, quem imitari proposuerat; cum quo etiam bene conscius de eo mori optarat pro fide Christi, si tempus immineret discriminis.

CAPUT XVI.
PASCHASIUS.
Fateor plane, quocunque affectu id dicas quod dicis, quia ita est ut dicis. Quod satis probat iter, quod suscepimus inter medias concursiones insidiantium, inter legiones huc illucque qui nobis adversabantur discurrentium: inter quos, donec ad Augustos reges et ad ipsum sacrum pontificem venimus, 120.1634C| satis periculosissime semper cum metu ac tremore incessimus, timentes ne non venire ad destinatum licuisset: quia omnino, si compertum esset, arctior nos susciperet custodia quam olim ei esset illata: quia erat cum Angusto Justina tunc temporis, quae movebat totius monarchiae rursus sceptra, concitabat fluctus et maria, impellebat ventos, et corda virorum ad omnia quae vellet convertebat: a qua quia unum ejecerant, de quo diximus, flagitiosissimum, alii serviebant facinorosissimi. Nos autem, quia declinare, nisi inter medias eorum cohortes iremus, non potuimus, per medium protegente Deo prospere pervenimus: ubi cum venissemus, cum nimio suscepti sumus gaudio a regibus, a principibus, et ab omni populo. Deinde 120.1634D| oblati sanctissimo Pontifici, satis venerabiliter cum magna alacritate nos excepit: quia cruciabatur et ipse animo pro talibus quae repererat, qualia nunquam prius credere potuisset. Terrebatur autem (quod valde dolendum est) ab Augusto, et ab omnibus suis, etiam ab episcopis, qui sibi pridie quam venissemus dextras dederant, quod unanimes essent ad resistendum his qui ex adverso erant, regibus filiis, principibus et populo: insuper consiliabantur firmantes, proh dolor! quod eumdem apostolicum, 120.1635A| quia non vocatus venerat, deponere deberent. Erat enim ibi Phasur, et reliqui eadem cum Justina sentientes. Quibus auditis, pontifex plurimum mirabatur, ac verebatur. Unde et ei dedimus nonnulla sanctorum Patrum auctoritate firmata, praedecessorumque suorum conscripta, quibus nullus contradicere possit quod ejus esset potestas, imo Dei et beati Petri apostoli, suaque auctoritas, ire, mittere ad omnes gentes pro fide Christi et pace ecclesiarum, pro praedicatione Evangelii et assertione veritatis: et in eo esset omnis auctoritas beati Petri excellens et potestas viva, a quo oporteret universos judicari, ita ut ipse a nemine judicandus esset. Quibus profecto scriptis, gratanter accepit, et valde confortatus est.

THEOPHRASTUS.
120.1635B|
Qualem putamus Augustum tunc fuisse, qualemve Justinam, quae suo tunc cuncta vertebat nutu; qualesque principes, quando tales inventi sunt praesules Christi, ut sicut illi in humana, ita et ipsi consurgerent in divina! Ventilabant enim suis cornibus, ut olim pseudoprophetae, in omnem ventum populum, et insurgebant contra caput totius Christi Ecclesiae, ne pacem ferret inter patrem et filios, inter Augustum et principes, ne reconciliarentur, qui dispersi, et exsiliati, atque dehonorati injuste erant; ne pax redderetur ecclesiis, ne statuta priorum temporum, et divisa inter filios regna manerent inconcussa et indiscussa. Haec erant, quia Justina sic inflammabat studia eorum, neque principi consilia 120.1635C| ex corde aut ex animo dabant: sed assentando et adulando pro favoribus, veritatem, justitiam, pacem ac concordiam conculcantes, contra eos qui pro his decertare videbantur, pro viribus repugnabant. Verumtamen quam justitiam habuerint filii et populus, quia hinc inde sibi invicem adversantes pater moliebatur in filios, et filii consurrexisse videntur contra Patrem, atque ideo inimici omnes: quia interfuisti, rogamus aperias nobis.

CAPUT XVII.
PASCHASIUS.
Justitiae partes constat quia plurima sunt. Alia siquidem est justitia regni Dei, alia regni terreni: alia inter parentes et propinquos, alia inter externos 120.1635D| et alienos intantum, quot sunt leges et consuetudines gentium, tot dicantur ex usu justitiae partes. Propterea ex lege Dei, non minus quam ex lege patriae, de istis colligendus est modus justitiae, etiam et ex lege naturae: quia, sicut scriptum est, filii, obedite vel deferte parentibus, ita et patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros. Quod si 120.1636A| utrumque servatum providenter esset, tantum malum non accrevisset. Tamen ut elucescant quae proposui, commemoranda sunt Capitula, quae Augustus pater quasi pro querela filiis direxit, ut enuntiaret quid contra requireret.

Primum rememorari eos monet, quod filii ejus sint, et ipse eos Deo auctore genuerit.

Ad quod ipsi: « Gratias omnipotenti Deo, inquiunt, qui, quod verum est, de nobis talia recogitare vobis concessit: et quia non solum recogitare, verum etiam mandare dignati estis. Nos enim, praecellentissime Augustorum, in vita nihil post Deum charius, quam vos sacratissimum genitorem; nihil gloriosius possidemus, quam quia vestri filii censemur et sumus; nihil locupletius, nihil ditius, 120.1636B| nihilque nobis magnificentius ad honores, ad excellentiam et dignitatem, ad laudem nominis et splendorem gloriae. Idcirco, gloriosissime, venimus humiles et devoti, subditi, ut decet, et subjecti: tantum dignetur pietas vestra et mansuetudo recogitare de nobis, ne condemnemur injuste, ne abdicemur sine crimine, ne exhaeredemur sine culpa. Non enim insurgimus contra vos, sicut loquuntur et accusant nos, qui nos perdere inimici moliuntur: sed supplices veniam, indulgentiam et misericordiam postulamus. »

Deinde in alio capitulo: « Mementote, inquit, etiam quod mei vasalli estis, mihique cum juramento fidem firmastis. »

Ad quod rursus idem: « Bene, inquiunt, recolimus 120.1636C| ita esse uti mandastis: quoniam et a natura, et a promissis, et ab omni vere fidei sacramento profecto fideles sumus. Unde sicut nunquam deseruimus militiae vestrae servitutem, ita donec spiritus in nobis superest, nunquam desertores erimus: quia nobis gloria vestra, honor et prosperitas charior est quam vita nostra. Et ideo non contra vos venimus, sed pro vobis in omnibus parati sumus: tantum ut gratiam pristinam et misericordiam impetremus. Neque contra vos, hos qui nobiscum sunt, conduximus: sed quia, ut docuerat, simpliciter venire non audemus, pro his qui nobis insidiantur, volentes nos perdere, et imperium gloriae vestrae pervertere, etiam animum vestrum serenissimum pium et mansuetum, a natura summae generositatis bonis omnibus 120.1636D| repletum, et Christi gratia illustratum, conantur conturbare et corrumpere contra nos et contra fideles quosque, ac permutare in amaritudinem naturae alienae: quia nihil aliud olim egerunt, nisi etiam ut vos perimerent. Contra quae sic venimus ad vestram clementiam, ut et ipsi detegantur, et thronus imperii vestri et majestas, eorum clarescentibus 120.1637A| culpis, admodum gloriosius confirmetur: nosque reconciliemur ad veniam, qui in nullo, quantum in nobis est, unquam volendo contraximus culpam. »

Addidit quoque: « Scire vos, inquit, oportet quia longe diu defensionem sedis apostolicae devotissime suscepi, quamvis nunc indebite usurpetis contra me illud, ut excludatis me ab hujuscemodi officio, quod quandiu advixero, praetermittere non queo. »

Unde Honorius una cum fratribus: « Perpendat, ait, sublimitas vestra, et recordari dignetur, quod aeque me praestantissima in Christo providentia vestra suscipere fecit hanc curam et defensionem ipsius permaxime, caeterarumque ecclesiarum, quando me consortem totius imperii celsitudo vestra 120.1637B| una cum voluntate populi constituit in omni potestate et honore, in omni conscriptione et numismate, in omni dispositione, vestro conservato honore et providentia. Equidem et ad eamdem sedem clementer me vestra imperialis eximietas misit, ad confirmandum in me quidquid pia dignatio vestra decreverat, ut essem socius et consors non minus sanctificatione quam potestate et nomine. Unde quia coram sancto altare, et coram sancto corpore beati Petri principis apostolorum, a summo pontifice, vestro ex consensu et voluntate, benedictionem, honorem et nomen suscepi imperialis officii, insuper diademata capitis et gladium ad defensionem ipsius Ecclesiae et imperii vestri; nemo vobiscum magis, qui eam quam ego defendere velit aut debeat. 120.1637C| Et quia audivi quod plurimi insidiantur huic, manifestum esse omnibus volo, quod ei sine me nemo nocebit, quem pro pace et concordia conduxi vicarium beati Petri, ad vestri reconciliandam serenissimam animi pictatem. »

Mandavit namque gloriosus Caesar rursus, non justum esse quod eumdem apostolicum ad se venire minime permitterent, eique vias veniendi prohiberent.

Ad quod Honorius: « Nequaquam igitur, serenissime, vias ei prohibuimus veniendi, sed auxiliante Deo reseravimus, cum essent jussu vestro obstrusae inter angustias Alpium et praeruptae, ita ut nemo mortalium libere transire posset, donec virtute Dei nostroque labore complanatae sunt: ita ut queam dicere cum propheta, quod factae sint pravae in directas, 120.1637D| et asperae in vias planas: ad hoc quippe ut ad vos tam ille quam et nos devotissimi veniremus, quem profecto hunc ideo laborem assumere coegimus, ut ipse vobis summus intercessor vice beati Petri occurreret, cujus potestas in eo vivit et auctoritas excellit. Propterea non prohibemus, ut culpamur, sed officiosissime exhibemus, quem auditi suppliciter 120.1638A| in causa Dei et nostra humiliter deprecamur. »

Iterum Augustus inquit: « Injuste agis, quod filios nostros, fratres tuos, tecum retines, et eos contra me insurgere facis. »

« Absit, absit, Honorius inquit, mi domine, siquidem quia fugati erant et abjecti, longeque persecutionibus expulsi, ad vestram eos clementiam reducere decrevi, rogans suppliciter dignetur sancta paternitas vestra recogitare quia vestri sumus filii, ne nos sine culpa abdicare, vel perdere dignetur majestas vestra: imo moveat viscera pietatis vestrae affectus carnis, et justitia non minus legis naturae, quam et legis Dei; nostrique misereri dignemini. »

Tunc ad ultimum: « Vassallos quoque, inquit, 120.1638B| nostros indebite recepisti, et eos tecum retines. »

Honorius: « Non itaque, sciat beatitudo vestra, ita est: sed cum essent et ipsi dispersi, fugati, aut in custodiis et exsiliis detenti, fecerunt ad nos, et ad istum beatum antistitem confugium, quatenus pro illis apud vestram serenissimam clementiam intercedat, ne injuste damnentur, qui pro fide vestra et justitia exstiterunt, ne fraus praevaleret et dolus scelestissimorum. Hoc semper audivi in vestro sacro concilio, et in clarissimorum senatu virorum, hoc semper in vestris recognovi factis, hoc a vobis audivi, hoc legimus in gestis antiquorum, fortes viros et clarissimos, ac bene meritos honorari magis debere, et gloria illustrari quam depelli; qui pravorum hominum impetus et conatus provide represserunt; 120.1638C| qui auctoritate, qui fide, qui constantia, qui magnitudine animi et consiliis insidiantium audaciae restiterunt: eorum scilicet hominum, qui levitate sua et pernicie vestrum cum omni improbitate foedaverunt imperium. Quos quia isti detexerunt et fugarunt, honorandi essent et glorificandi potius quam a pestilentissimis viris criminandi: quia et ipsi primum vestris sunt enutriti disciplinis, vestrisque edocti consiliis, vestra sublimati dignitate, et illustrati honoribus, semper habiti sunt primi et eximii palatii. Unde censuimus eos reducere ad vestram misericordissimam pietatem, vestrisque repraesentare aspectibus: et ideo non debemus offensam contrahere, si quos fraus factiosorum perdidit, vestris restituimus et reconciliamus profectibus. »

120.1638D| Haec siquidem est alterna altercatio, hae querelae ad invicem: haec propositio paterna, et responsio filiorum. Cum nec sic ullum assensum obtinere quivissent veniae, mittitur sanctus et summus pontifex intercessor, vicarius beati Petri: qui cum venisset nullo susceptus est honore condigno: tamen more suo data benedictione, proposuit pro quibus venerat. 120.1639A| Cui imperator inquit: « Nos ideo te more antiquorum regum, sancte pontifex, non suscipimus cum hymnis et laudibus, alioque dignitatis tuae et religionis honore, quia tu non sic venisti, sicut tui praedecessores ad nostros vocati venire consuerant. » Cui ille: « Nos, inquit, bene venisse scias, quia pro pace venimus et concordia, quam auctor salutis nostrae nobis reliquit; et mihi praedicanda universis commissa est, et proferenda omnibus. Idcirco, imperator, si nos et pacem Christi digne susceperis, requiescet in vobis ipsa, nec non in regno vestro: sin autem pax Christi ad nos revertetur, uti legistis in Evangelio, et nobiscum erit. »

THEOPHRASTUS.
Proh dolor! quid contigerit, quod tam religiosissimus 120.1639B| et devotissimus imperator prae omnibus qui ante se fuerunt, sic insipienter et inconsulte egit, nec honorem Deo dedit, nec beato Petro apostolo. Mala, inquam, et pessima mentis obstinatio ac duritia cordis mala; et persuasio feminea, quae primum decepit parentem, haec et hunc male decepisse cognoscitur quod dolemus. Et ideo tantae auctoritatis et sanctitatis virum plangimus multa caligine pressum, non recordatum quod Veritas ait: Qui vos recipit, me recipit; et qui vos audit, me audit (Matth. X, 40). Heu! quae et qualis tunc fuit fascinatio et mentis obcaecatio, quae talem et tantum virum, inter tot tentationes et pericula, inter tot scandala sic decepit, ut nunquam revocari potuerit, neque ullis mederi Scripturarum sanctarum consiliis. 120.1639C| Qui quotidie visus est meditari in lege Dei, et tam longe a lege verae dilectionis indurato corde recessit. Alioquin filios nunquam tam pertinaciter contra mandatum ad iracundiam provocasset, nunquam eos gladio hostili abdicatos tam frequenter et crudeliter insecutus esset: cum ipsi nihil contra eum mali vellent, nisi ea ut inconcussa manerent, quae ipse primum et populus universus ordinarant, et juramento firmarant. Quod si aut populum, aut Ecclesiam Christi sibi a Deo commissam, certe aut rempublicam diligeret aut procuraret, nunquam pro unius feminae voluntate vel persuasionibus tanta admisisset mala in regno quae acciderunt, quae nunquam fortassis in perpetuum non ingenio, non virtute hominum, non consilio, non potentia alicujus 120.1639D| cessabunt. Interea quia multum dolemus, rogamus quid summus pontifex cum eo egerit, vel quid obtinuerit, pandas.

CAPUT XVIII.
PASCHASIUS.
Quod saepe legistis, legati, non impetrata pace, unde venerant, rediere: ita et iste sine effectu, sine honore, et sine fructu tanti laboris regressus est. Verumtamen post diem qua rediit, insequenti nocte facta est manus Domini super omnem populum justo Dei judicio, et immutatae sunt mentes singulorum, 120.1640A| terrore Dei concussi ac tremefacti omnes. Unde in eadem nocte reliquerunt Augustum sine ullius (quantum rescire potui) persuasione aut exhortatione; adieruntque omnes, a minimo usque ad maximum, Honorium, suisque castris se junxerunt, et apparuerunt in mane omnium eorum circa eum fixa tentoria: ita ut singuli dicerent a parte filiorum et pontificis: Manu! quod interpretatur, quid est hoc? Quia omnino nescientibus cunctis valde mirabile fuit. qui pridie tam fortes erant et constantes, confisi in multitudine, in promissis omnium, in consilio pontificum et senatorum, in auctoritate paterna, in promissionibus multiplicibus; quod tam permutabiles inventi sunt et infirmi, ut sine consultu et sine aestimatione alicujus, Caesarem solum relinquerunt cum 120.1640B| Justina sua: et ad filium, contra quem venerant, et firmarant, circumcirca, quasi pulli sub alas, tota in nocte convolarent; et mane castra metati, unus populus appareret. Unde valde diluculo ad eumdem pontificem venimus pro miraculo, quod acciderat: et ecce in medio unus Romanorum exclamans, ait voce canentis: Dextera Domini fecit virtutem, et caetera quae sequuntur. Tunc ab eodem sancto viro, et ab omnibus qui convenerant, adjudicatum est, quia imperium tam praeclarum et gloriosum de manu patris ceciderat, ut Augustus Honorius, qui haeres erat, etiam consors factus et procreatus a patre et ab omnibus, eum relevaret, et acciperet. Alioquin nisi fecisset, dixerunt omnes quod sibi eligerent unanimiter, qui eis auxilium et defensionem ferret. Quibus 120.1640C| dictis consensit Honorius, et suscepit, nescio quo judicio, patrem ducens secum, totius monarchiam imperii. Quae cum vidissem, interpellavi pro his Arsenium, ac dixi, quod malum mihi videretur tam fortuita res sine majori consilio et ordinatione diligentiori, tantum imperium in subito permutari, qui erat consors factus in fide, ut mox omnem monarchiam ex casu patris sibi evindicaret. Ad quod idem: « Nostrum fuit, inquit, huc venire, pro omnibus bona voluntate labore, pacisque consilium dare, intestinum bellum, quod imminebat, sedare. Nunc autem, sicut nemo nos audit, ita nemo quae didicimus qui attendat: quia omnes, ut legisti, aut metuunt, aut cupiunt, aut gaudent, aut dolent. Metuunt pridem quod accidit, ne rursus quod factum 120.1640D| est, vindicetur. Cupiunt autem omnes, et unusquisque eorum, dum tempus est, ad ea quae habuit, ocius pertingere; vel quae nundum habuit acquirere. » Gaudent vero pro eis de honoribus avidius, et exsultant: quia sua omnes quaerunt, pauci quae Dei sunt, et utilia. Ergo dolent reliqui, qui timent perdere: quorum audacia vel consiliis talia Caesar Augustus contra filios gessit.

CAPUT XIX.
ADEODATUS.
Quantum intelligo, et isti potius milvi fuerunt, 120.1641A| quam consules, qui nihil aliud quam de honoribus propriis arbitrati sunt statuere, unusquisque sibi quanto amplius rapere potuisset: cum deberent jam, quia ceciderat imperium de manu patris, cogitare atque perquirere cum eodem pontifice, una cum Honorio et fratribus, cur ceciderit: deinde simul ea corrigere, ac firmare, et constabilire, quomodo deinceps unitum et inconcussum maneret. Multa siquidem providentia primos et summos, multoque consilio invigilare oportuerat, ne respublica et status totius imperii collapsus, rursus per discordiam deperiret: quoniam nullus discordiarum alius solet esse exitus inter claros et potentes viros, nisi aut universus interitus, aut victoris dominatus, et regni rursus unitas, pacisque, ac concordiae reparatio. Sed quia 120.1641B| nec iste consulte constabilitur in solio, nec victor dominatum, quia ex Dei judicio pater cecidit, cum Deo tenuit; neque pax, dum singuli sua quaerunt, ad plenum restituitur: et ideo regnum iterum deperiit in manu filii et relabitur, sicque alternatim dum neuter eorum sinceriter coram Deo incedit, labefactatum adhuc hodie jacet et divisum. Manet quoque obscurum odium inter fratres, atque in pectoribus insitum vulnus penitus, et inustum animis hominum amplissimorum: pro quibus indesinenter ad pejus tendit respublica, et collabitur. Quaeruntur occasiones, singuli et exspectant tempus: quia cecidit auctoritas regum, quae deceat, et expediat ad regimen, et consensus omnium divulsus habetur et disruptus. Perierunt judicia, rectaque consilia. Suffragia 120.1641C| namque virorum coacervantur: sed effeminati viribus non proficiunt, in tantum ut vix inveniatur vir, qui se pro patriae salute opponat, aut pro civibus offerat se periculis. Idcirco juxta Veritatis sententiam, divisum regnum quotidie desolatur, et corrumpitur: quoniam ubi non est gubernator, populus corruit. Gubernatorem autem Deum hinc inde amiserunt singuli, quando ficto inter discrimina requisierunt corde. Unde cum quadam die primi et consules palatii secretius insisterent, ac vigilarent; cum Augusto filio totum sibi diviserunt imperium, non attendentes praerogativa ( sic ) parentum, nec coaequalitates magnorum, non innumerositatem nobilium, non bene meritorum retro fidelium, non ecclesiarum (quod majus est) dignitatem, non Dei ex corde reverentiam. 120.1641D| Quod cum subito factum esset, supervenit Arsenius. At illi confusi, quia conscii, obtulerunt ei distributionis sortes, si quidpiam esset quod displicere potuisset. Tum ille, ut erat sagax in responsis: « Totum, inquit, bene dispositum est, nisi quod Deo sui juris nihil reliquistis, neque quod bonis placeat ordinastis. » Quibus ita illatis, magis magisque contristari coepit: quoniam pene in nullo jam audiebatur, caecorum cupiditate superatus. Unde factum est, momentis singulis regia potestas labefactata potius deperiret, quam cresceret. Augmentantur scelera, inflammatur rursus discordia, concitantur jurgia, nutriuntur insidiae: reanimatur Augustus pater plurimis exhortantibus, recreari debere ad thronum 120.1642A| imperii. Concitantur hinc inde seditiones, et augentur discrimina, in tantum ut nulla sit domus, nulla civitas, nullumque municipium, nullus pagus, et nulla provincia, in qua non regnet hactenus discordia. Sed tunc vicissim majora augebantur pericula, quousque Augustus pater resuscitaretur in sede regni, et filius pelleretur.

CAPUT XX.
PASCHASIUS.
Non itaque pulsus est, ut asseris, neque tam insipienter egit, ut tu plangis: quoniam regnum et imperium quod ceciderat, comitante secum Augusto patre sustinuit, et servavit: neque in eo quidpiam admisit, nisi quod universus senatus coegit et populus, 120.1642B| in potestatis privatione et judicio praesulum, qui eum sub poenitentia redegerunt. Haec omnia quidem Arsenius noster una cum Dei gratia temperabat, ne utra eorum pars in altero crudelius quam natura sinit, aut scelestius pro tanto discrimine ageret. Sed cum vorax flamma discordiarum amplius saeviret, nec pater Augustus in aliquo acquiescens sponte emollesceret; ne forte parricidium proveniret, fecit suo sancto consilio, Augustus filius relicto patre rursus in solio imperii, petita venia, cum suis omnibus qui cum eo consenserant, liber ut abiret: quia hinc inde super omnem populum furor Dei effusus efferbuerat. Nam secundum Job (II, 6), tabernacula abundabant praedonum ex utrisque partibus, qui satis audacter provocabant suis pravis operibus Deum. Et ideo jam 120.1642C| minus Arsenius suis proficiebat consiliis. Erant enim ostia concupiscentiarum ubique aperta, et conflagrata cupiditas. Idcirco suspendium elegit, de medio eorum ut recederet: quia cum Deus omnia dedisset in manibus eorum, nemo tamen Deum ex corde quaerebat, apud quem est sapientia et fortitudo: ipse quidem habet consilium et intelligentiam. Unde liquido constat quod quem ipse omnipotens destruxerit, nemo est qui aedificet; quem concluserit, nemo est qui aperiat. Et ideo, quia hos alternatim destruebat quos erexerat, et reerigebat quos concluserat, maluit abscedere liber, quam inter eos manere servus peccati. Considerabat enim jam stupefactus, quod fortitudo hominis et ingenia nulla essent, quod sapientia magis stultitia recte videretur; nam, teste 120.1642D| Scriptura (Job XII, 16), decipientem et eum qui decipitur, ipse novit. Propterea cum vidisset diversos dolos et fraudes hinc inde compugnare, fecit ut filius patri deferret, et cum suo exercitu illaesus abiret; ac pater cum his qui cum eo vellent, in imperio remaneret, ita ut daretur omnibus intelligi quod ipse sit rex solus omnipotens, qui adducit consiliarios in stultum finem, et judices in stuporem: balteum quoque regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum, quod huic sane contigisse vidimus. Sed quia neutra pars eorum ex toto digne Deum requisierat, vicissim alternis successibus commutantur, et flagellatur populus: ut intelligant omnes quod ipse sit Deus, qui adducit sacerdotes inglorios, et optimates 120.1643A| supplantat. Alioquin nunquam, nisi eorum ex culpis, tanta esset vexatio et confusio omnium. Commutatum namque erat labium veracium, et ablata doctrina senum. Propterea solus iste non poterat jam contra omnes, nisi tantum quod egit: ne tunc rerum eventus in pejus deveniret, quod hinc inde plurimi hortabantur: quoniam effusa erat contentio ac despectio super principes. Sed quod tunc obstitit, proh dolor! postea factum vidimus, ne civile bellum inter eos surgeret. Verumtamen hic noster potius mori, quam tale aliquid assentire, aut interesse vellet. Hinc persuasit filius ut abscederet una cum suis omnibus; et pater olim male tractato potiretur imperio, quandoquidem Deus, quia indurarat cor ejus qui commutat corda principum terrae, et decipit 120.1643B| eos, ut frustra incedant per invium; ejus totum commisit judicio, ne aliquid quod scelestius esset, proveniret inter eos. Erat enim triste tunc videre, culpis exigentibus, quod Job ait: Palpabunt quasi in tenebris, et non in luce; et errare eos faciet quasi ebrios: quoniam ipse solus est, cujus nemo avertere potest cogitationem; sed faciet quaecunque voluerit, suo justo judicio (Job XII, 25). Quae nimirum judicia considerans hic noster quae acciderant, quae quotidie fiebant pejora, et augebantur; idcirco, licet sero, praevidit futura, quae hinc inde ad praesens jam completa cernuntur. Unde elegit magis aufugere, quam cum aliquo eorum remanere. Nam pater voluit eum me teste, multum instanter secum tunc cum omni honestate et reverentia summi honoris retinere, 120.1643C| etiam si vellet juramentum a suis fidemque facere: deinde Augustus filius secum abducere. Verumtamen ille neutrum eorum audiens, imo fortiter resistens, ab utrisque discessit, pennigeroque gressu Italiam ingressus, infra coenobium, sancti Columbani se recepit: quod sane coenobium ne invaderetur a raptoribus, ut caetera omnia sunt pervasa, ipsis petentibus fratribus suscepit ad regendum; et quandiu advixit, nobiliter ac pacifice eum [id] rexit.

CAPUT XXI.
THEOPHRASTUS.
Hinc est quod multi eum reprehendere conantur, quia suum in quo professus et electus est, reliquit; et aliud, quasi cupiditate ductus, quolibet pacto 120.1643D| praeripuit. Fortassis ergo religiosius esset, aut in suo permanere, paulo ante quod fassus es pacifice facere potuisse: aut in eodem sine regiminis onere subsistere. Esset quippe in uno eorum voti adimpletio, in altero vero humilitatis cum laude exsecutio.

PASCHASIUS.
Forte non legisti Vitam et Actus ejusdem beati Columbani, qui expulsus zelo cujusdam feminae a 120.1644A| Luxovio, hunc rursus [ pro item] coaedificavit locum, et praefuit ibi multis fratribus laudabiliter usque ad finem vitae. Non enim talentum sibi creditum abscondere in terram debuit, sed erogare fratribus, quod beatum Benedictum et alios quamplurimos fecisse legimus. Nequaquam igitur minus videtur eum defendisse ab hostibus, et religiosissime rexisse sub sancta Regula, et augmentasse studiosissime; in ipsa eademque professione quam primum illud inchoasse. Namque in suo quia non satis se credidit quiete vivere posse, neque in officio regiminis proficere; credo quod nullus sanae mentis eum reprehendere velit, si ad quietem et ad utilia valde fratribus sub eadem religione se contulit, plurimis profuturus: qui nescio si se salvare posset nobiscum inter tot 120.1644B| discrimina, ubi jam nulla fides, vel vix rara invenitur, maxime inter eos, qui summi esse cupiunt, vel videntur: inter quos, honores contemnere saeculi pro religione, ignavia putatur.

CAPUT XXII.
ADEODATUS.
Novimus haec omnia, quomodo conversatus sit inter eos: et si honores contemnere criminis est, paupertatem Christi amare, imprudentia judicatur. Sed quoniam retro quae gesta sunt, quae contigerunt, Paschasii, doluimus, rerum discrimina et varios eventus deflevimus, tentationes quoque recensuimus, et varia causarum negotia plangentes enumeravimus; nunc restat ad finem intendere, ejusque obitum, quia praesentes non fuimus; nec ad excubias ejus, 120.1644C| et circa tumulum lacrymas pro floribus sparsimus; saltem longe post absentes precibus Domino commendemus: nosque quia dies [ l. diem) sepulturae ejus nescivimus; vel diem anniversarium, dum vita nobis manet, commemoremur. Quae profecto dies, futurae quietis est nostra in mente repraesentatio, in qua vivit qui mortuus putatur; ejusque memoriae commendatio declarat, quod melior est dies mortis, quando perpetuam ingressus est vitam, quam dies nativitatis ejus, quando ut vivere coepit, mox morti obnoxius fuit.

PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, qui ejus obitum sic adoriri jubes et retexere, ut nostrum doceas non lugendum: quoniam sicut per unius peccatum mors in 120.1644D| omnes homines pertransiit, ita et per unum resurrectio praestatur, apud quem omnes qui pie moriuntur, beate vivunt. Et ideo quia auctorem non refugimus generis, auctorem non valemus effugere mortis: et si eum non effugimus, nec vitare possumus quod commune omnibus est; indecens est ut desperemus de vita, quae in Christo est, quoniam ipse unus auctor vitae et resurrectionis est. 120.1645A| Ac per hoc sicut per unum mors, ita credendum verissime, quod et per unum Jesum Christum vita; et non qualiscunque vita, sed beata et sempiterna vita. Idcirco, dilectissimi, dies obitus Patris nostri potius dies vitae est quam mortis, quando sempiternam hanc per mortem intravit vitam. Hinc nos magis consolari decet quam plangere, quia mors ista usus omnium est: nec debemus durum putare quidquid universorum est. Unde nec lugenda est, primum quia communis est et cunctis debetur; deinde quia nos ab omnibus saeculi aerumnis absolvit; postremo quia species somni est, dum ab istius mundi laboribus seu curis nos liberat, et quietem post miserias et dolores praesentis vitae praestat. Et ideo nobis annua haec dies jure vigorem tribuit fidei, 120.1645B| spem dat perveniendi, et charitatem refundit amoris. Quem enim non soletur resurrectionis gratia? quem non sustollat spes, et non corroboret perveniendi fiducia? quem non accendat charitas, et quem non vivificet tantus amor interius, qui nonnisi de Spiritu sancto nascitur? Propter quod etsi varios accidentium casus et miseriarum labores hactenus deflevimus, restat nunc mentem illuc dirigere, diemque illam conspicere, in qua Deus vivit; intentionem nostram post eum refundere: quia melior est dies illa, quamvis una et singularis, in atriis Domini, super millia; ita ut non totis sensibus defigamur in Patrem, ne obrepat moestitia rursus pro absentia. Sed ne exsules simus tantae pietatis et gratiae ab eo quem diligimus; mente cum eum commorari oportet, 120.1645C| ubi tanta praedicantur gaudia, ad quae nimirum invitatus venit, et ipse ad ea cum gaudio introivit.

THEOPHRASTUS.
Quid igitur est quod invitatum eum dicis? Nunquid non omnes invitati sunt, qui regenerationem per fidem susceperunt baptismi? Omnes quidem ad eamdem immortalitatem sunt vocati, et ideo absurdum est hunc quasi mortuum deplorare: quamvis etiam stultum sit id specialius deflere, quod scias omnibus praescriptum esse, quia hoc est animum super conditionem extollere, legem mortis communem non recipere, naturae consortium recusare, mensuram carnis nescire. Si autem iste, ut ais, ad hanc invitatus venit, ut volens eam susciperet, causam exponis 120.1645D| justi debitoris, qui quod debet, sponte occurrit, paratus reddere quod debet.

CAPUT XXIII.
PASCHASIUS.
Nequaquam igitur sine causa invitatum eum venisse dixi: quia quodam sancto narrante audivi episcopo, antequam dies obitus ejus appropinquasset, non solum semel, verum et secundo per visum vocatum fuisse et invitatum, quasi legationem suam 120.1646A| expleturus ante conspectum aeterni Regis, et pro laboribus gratiam accepturus: ita ut Arsenius noster ei diceret, etiam antequam febrem incurreret mortis, quod paulo post hinc iturus per mortem esset. Et, ut ipse praefatus intelligere potuit episcopus, alacrior in spe deinceps vixit, et securior in febre non diu laboravit: qua correptus sollicitior pro Augusto imperatore, apud quem tunc agebat, quam pro se erat: ne forte quod nuper patri promiserat, omitteret occasione accepta: quia ipse febribus vexabatur. In quo patet quia invictus permansit in fide, et in charitate devotus, spe consolatus suae vocationis. Quo profecto triplici funiculo religatus ad Christum, securus animam coelo reddidit: cujus corpusculum in basilica qua beatus 120.1646B| Columbanus requiescit, ad latus terra suscepit. Nec igitur ab re factum crediderim, ut pariter una domus ambiret, unaque vicinitas sepulturae commendaret, quos una religio tenuit, aequa pene tentatio a suis quasi peregrinos expulit sedibus, et Italiam fugavit. Fuerunt enim reginae non dispari nequitia, quae hoc fecerunt duae, non uno in tempore, sed sub uno impietatis scelere conjunctae et consociatae: quae pro consimili zelo non ferentes sanctos viros earum consimilem reprehendere nequitiam nefandam satis, neque in aliquo contraire; idcirco coegerunt dolo et fraudibus eos insidiando, ut relictis in quibus praeerant propriis coenobiis, Auxoniam peterent. Qua demum quorum una fuit conversatio, etsi parum dispar causa; una religio, unaque fuga insidiarum duarum mulierum; 120.1646C| una esset quies laboris et sepultura funeris. Ille siquidem ut sanctus confessor Christi virtutibus approbatus; iste ut ejus pedisequus meritis fulciretur, commendaretur praeconiis, et auxiliaretur precibus. Nec igitur absque providentia Dei factum credo, qui pro fide, pro zelo Dei, pro religione, pro aequitate judicii atque intentione virtutum se discrimini obvios obtulerunt, quod uno in loco finem perceperunt laboris. Et ideo dubitare non licet, quod Pater egregius cum sancto confessore Dei togatus requiescat in aeterna requie, qui pari exemplo exsul pulsus est de coenobio suo, dejectus a patria et ab officio regiminis: ut quorum fuit una tentatio, una eos refoveat consolatio quietis in aeterna pro qualitate meritorum, et exornet alterna proportio justitiae 120.1646D| in coelo.

Unde oportet pro tanta spe nos ad invicem consolari potius, quam dolere: quia moestitiam tanti luctus non solum fiducia beatitudinis ejus lenivit; verum tempus oblitteravit, et ratio devicit, necnon et prudentia jam olim mitigavit. Etsi planximus jure, dum varias ejus deflevimus impulsiones, et tentationes multiplices dinumeravimus, casus quoque exposuimus; decet nos deinceps jam congratulari illi, 120.1647A| et gaudio refoveri pro luctu, laetitia bonae spei recreari pro moerore, et exsultatione intus indui pro tristitia; eo quod pro certo scimus, quia Pater egregius corpori supervivit. Qui licet absens fuerit a nobis, quando obiit, praesens tamen est: quia in eo qui ubique est, beate vivit. Nam depositis proprii sensus anima ejus repagulis expedita, jam libero cernit obtutu, quae ante sita in corpore videre non poterat. Si enim dormiendo anima ad altiora se subrigit, velut sepulta in corpore, et renuntiat nonnunquam corpori rerum absentium vel etiam coelestium visiones; quanto magis cum absoluta est aerumnis saeculi, et tota vivit in Domino, qui ubique vivit, et ubique omnia complet et regit? Non enim alicubi longe peregrinatus est Pater noster, nisi ad 120.1647B| eum, cui et in quo vixit, qui ubique in se est, et ubique vivit. Ad hoc quippe quotidie moriebatur cum Apostolo, ut perfectius viveret Deo: quia, ut philosophi dicunt, sapientis viri vita, meditatio mortis est. Meditabatur autem pervenire ad id quod perfectum est, quando revelata facie, non ex parte, neque in aenigmate vel in umbra, sed in veritate, prout est, speculanti appareret aeterna visio manifesta, quod impraesentiarum esse non poterat, quia, juxta Apostolum, impraesentiarum ex parte scimus, et ex parte prophetamus. Cum autem pervenerit in nobis quod in ea vita perfectum est, evacuabitur quod ex parte; et erit tunc perfectum, quod nunc ex parte est (I Cor. XIII, 9). Nam nemo festinaret ad finem fide confisus in Domino, nisi vitae istius fugeret incommoditates, pro quibus David plangit dicens ad 120.1647C| Deum: Ecce dies meos veteres posuisti coram te, et substantiam meam tanquam nihilum ante te; verumtamen universa vanitas, omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6). Et ideo iste, fratres, postquam cognovit, postquam didicit, nunquam moratus est fugere voluntatem suam, neque voluit in saeculo vane conturbari, neque sperare in incerto divitiarum: sed speravit in Deo vivo, ad quem pervenit; et ideo dum mortem gustavit corporis, vitam invenit, quia non primam animae incurrit mortem. Triplici namque modo mors dicitur: uno cum morimur peccato et vivimus Deo; alio cum peccamus ad mortem, de qua dicitur: Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4); tertio est vitae hujus excessus, qua 120.1647D| mortuus est etiam Christus; et omnis quicunque vitam gustaverit istam, morietur, ne ultra peccare possit. Unde una spiritalis vocatur, altera naturalis, tertia quoque poenalis. Sed quae naturalis jam vocatur, quamvis quibusdam poenalis videatur, non eam pro poena Dominus dedit, ut ipsi volunt qui de bono mortis scripserunt libros, sed pro remedio datam dicunt, quoniam Adae aliud praescriptum est ad poenam, et aliud ad remedium. Nam pro poena cum dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae plusquam me, et manducasti de quo praeceperam ne manducares, maledicta terra in opere tuo, seu caetera, donec revertaris in terram, de qua sumptus es (Gen. III, 17). 120.1648A| Ecce poenarum genera, cum maledicitur, et in operibus ejus spinae et tribuli germinantur: quae spinae et tribuli verbum suffocant vitae; curas quoque ac sollicitudines generant, quibus necatur et excluditur cibus qui de coelo venit: quo vivit omnis homo, qui Deo vivit; et includitur mors, qua anima poenaliter vivat. Unde a pio Domino mors ista pro remedio data est, quasi finis malorum. Hinc quoque Adae non dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae, reverteris in terram; haec enim si dixisset, esset poenalis sententia, quemadmodum est illa: Maledicta terra in opere tuo, et caetera. Habes igitur mortem animae, peccatum; habes et poenam, quae vera mors jure vocatur; habes et mortem, quae magis poenarum nostrarum finis est et remedium, qua cursus hujus 120.1648B| vitae ad horam praeciditur. Hinc ergo mors ista, qua mortuus est Abraham, mortuus est et Pater noster, qua morimur omnes, non solum malum non est, verum etiam bonum est. Et ideo etiam beatus Ambrosius de Bono mortis edidit librum satis pernecessarium. Quapropter si planximus in obitu tanti Patris, varios rerum moerores et ejus labores plurimos, gaudeamus cum eo, quia ei vivere Christus fuit et mori lucrum. Commoriamur autem cum eo, ut vivamus in Christo cum eo; discamus quotidianis usibus mori saeculo, ut segregemur a carne, et tanquam in coelo meditatione vivamus. Suscipiamus interdum imaginem mortis, ne poena nos invadat mortis: ut per bonum mortis ad vitam possimus pertingere sempiternam, in qua mors jam ultra non 120.1648C| erit, neque luctus. Moriamur autem morte justorum, ut cum illis vivamus; moriamur et morte tanti Patris, quia ipse, ut credimus, jam beate vivit, ut cum eo et nos vivere valeamus: quod ipse semper oravit, et docuit. Offeramus in nobis vota ejusdem Patris, quia ipse nos Deo vovit et obtulit, ac si hostiam, maxime fratres nostros, oblationem novam in sacrificium, quos Domino dedicavit. At non solum quos ipse instituit et collegit, sed et eos quicunque futuri sunt ibidem ad eamdem institutionem, quam ipse Domino dedicavit: qui non solum sibi vixit et Deo, verum omnibus nobis vixit ad exemplum et doctrinam, ut nos doceret vivere Deo. Et ideo ejus vivere nobis profuit, cui cum Apostolo mori lucrum fuit. Hinc supplices exoremus, ut Christus qui Deo 120.1648D| Patri sanctorum offert vota, ipse in nobis pro ejus augmento meritorum sua conferat dona, quae largius ad cumulum mercedis ejus offerantur Deo Patri pro eo, ut simul nostra atque ejus in nobis oblatio per Christum accepta sit in sacrificium sempiternum: quatenus quorum in sacramento sacrae confessionis una fuit professio, una sit et aeternae remunerationis participatio in gaudio.

CAPUT XXIV.
Quod autem ad aeternae vitae gaudia angelicis sit ipse deportatus manibus, venerabili referente Ermengardi regina omnino cognovimus. Quae quam saepe piae recordationis affectu aiebat, in exitu 120.1649A| tanti viri, et in hora obitus ejus misisse se per diversa Italiae loca, ut singuli beati viri animam precibus Domino commendarent. Inter quae, quod miserit etiam ad monasterium suum valde egregium, quod est infra moenia Brixae civitatis Domino dedicatum, distans a Ticino ferme quadraginta millibus, in quo sanctimonialium multitudo Domino famulatur, similiter eis praecipiens obnixius et obsecrans, ut beatam animam viri Dei Christo Deo precibus commendarent. Ad quod municipium missi cum pervenissent directi, invenerunt eadem Christi famulas de obitu praefati viri jam pertractantes, atque horam et tempus exitus ejus praescias, loquentes ad invicem. Tuncque relectis sacris litteris quas regina miserat, invenerunt omnia de eo, ut illis ab 120.1649B| angelis declaratum fuerat. Nam exstiterant inter eas duae sacratissimae virgines, quae haec omnia illis, ut praedixerant, testabantur, eo quod audissent choros angelicos, in coelum, quasi per eumdem locum, animam beati viri deferentes. Ad cujus exsequias inter caetera hymnum Te Deum laudamus, te Dominum confitemur, alternis vocibus more ecclesiastico decantabant, et symphonizando beati viri exsequias pio Domino commendabant. Quas cum duae tantum longe diu laudes intenderent, demum convocarunt reliquas omnes, ut et ipsae easdem audirent: sed nemini earum admodum concessum est, ni illis duabus solummodo, ut testes existerent veritatis. Quibus, ut dixi, ita loquentibus, relectis sacris litteris quas praefati detulerant veredarii, invenerunt hora 120.1650A| et die eadem eum obisse in qua ipsum angeli detulerant cum laudibus. Unde constat verum esse quod Scriptura testatur: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12). Et ut haec ita esse manifesta fierent, verissimo relatu ab omnibus mandatum est reginae, quod duae tantummodo haec talia et ineffabilia alia audissent.

Sed forte ad haec sycophanta quilibet incredulus dicturus est, virum tantis expositum tentationibus, et jactatum pressuris, talia non promeruisse, praesertim cum ipse judex Christus, qui exposuit et probavit, probatum autem, ut credimus, remuneravit, sicut promisit in Evangelio dicens: Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra 120.1650B| multa te constituam, intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 21): fac ergo falsa esse quae dico, cum sint vera . . . . quae de eo retro narrantur. Idcirco propriis justisque . . . est a Deo, aeternae vitae praemia percepisse . . . pro eo ex Evangelio dicentem (Matth. XX, 23): Amice, non facio tibi injuriam . . . gratis dono. Nonne et tu convenisti mecum ex denario vitae aeternae? Annon licet mihi facere quod volo? quoniam non nisi gratis alicui aliquid rependo mercedis, quia ego bonus sum. An oculus tuus nequam est, quod gratis impendo . . . nulli nisi quia . . . ex opere Deo. Unde, quaeso, gratis agamus Deo, fratres, qui huic ista concessit, et nobis se promisit, talia ei praestitisse . . ...</text>
      <sha1>761e7lvy7kcnn1e3kkqzlhfayicqwrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263835</id>
      <parentid>263826</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251734" sha1="ckl9jelc8dwdzn0hu0pj87kgk9yb7z4" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Paschasius Radbertus
|OperaeTitulus=Epitaphium Arsenii
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Arsenii (Paschasius Radbertus)
|Annus=saeculo IX
|Genera=hagiographiae, dialogi
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] '''
 
 
120.1649B
 
==Observationes praeviae.==
 
120.1557A|
 
===1. Opus ubi repertum. Quis Arsenius.===
Aureum hoc opus de gestis WALAE abbatis, quem alii Walonem Walachum ve appellant, feliciter inveni in ms. codice Parisiacensis monasterii sancti Martini de Campis, qui codex antea fuit bibliothecae sancti Arnulfi apud Crispiacum. Scripturae forma facile persuadet codicem membraneum exaratum esse aetate Paschasii Radberti: cujus fuisse autographum, aut certe primarium exemplum manu ipsius recognitum correctumque, inde conjectabar quod initio corrector apposuit, LEGI, nec aliud exemplum superest in bibliotheca Corbeiensi. Inscribitur hoc opus Epitaphium Arsenii: quo viso titulo, et decurso avide codice ms., existimabam in eo agi de Adalhardo abbate, quem Arsenium dictum aliquando fuisse viri docti colligebant ex libro Paschasii Radberti de Corpore et Sanguine Domini. Verum toto hoc epitaphio diligentius perlecto, animadverti Arsenium esse Walam, Adalhardi fratrem, atque in Corbeiensi regimine successorem; et Adalhardum hic 120.1557B| Antonium appellari, uti appellatum fuisse tradit Paschasius in ipsius Vita. Et tamen Arsenii nomen Adalhardo aptatum veteri errore fuisse intelligo ex Corbeiensi libro ms. Paschasii de Corpore et Sanguine Domini, in quo post ea verba quae initio editorum ita jacent: « Novit igitur, nec ambigo, tua experimento disciplinarum solertia, quod Arsenius noster, quem nostra nunc nobis saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo, in fidei te mihi commiserit ratione: propter quod a primaevo indefessus curavi te rapere de inter undas; sed fateor non in vanum cucurrisse: » post ea, inquam, verba haec sequuntur in ms. codice Corbeiensi: « Praefatus autem Pater, scilicet Adelhardus, uti justitiae faventibus moris est, exsilium fert pro fide, illo ut utar Comici, quia plenus rimarum veritatem sciens silere noluit. Unde adhuc suspecti sumus, quid Dei dispensatio ex eo ulterius velit, quem jam inspicimus promissionibus meritorum hinc inde divinitus agitari. Tu tamen 120.1557C| non es secutus juvenilia. » Et caetera ut in editis. Quod additamentum ut Paschasii sit, certe illa verba, scilicet Adelhardus, inserta sunt a quopiam interpolatore, qui hic de exsilio Adalhardi agi opinatus est, cum sermo sit de exsilio Walae abbatis, quem Paschasius his in libris perpetuo Arsenium et Jeremiam vocat.
===2. Historia haec cur aenigmatica.===
Constat ergo hoc opus esse de gestis Walae abbatis, cujus Historiam cum scriberet Paschasius eo tempore quo Walae aemuli et adversarii in vivis supererant, 120.1558A| homines potentes, visum est illi totam historiam fictis nominibus adumbrare, ne res aemulorum invidiam provocaret. Et certe cum Vita haec duobus libris constet, et in primo quidem de Walae rebus gestis ante Ludovici Pii exauctorationem, in secundo vero de ipsa exauctoratione agatur; lubrica res erat id argumenti pertractare sive Ludovico Pio vivente, cujus principatu scriptus est primus liber, seu regnante Carolo Calvo, ipsius Ludovici filio, quo regnante conditus est secundus. Hinc est quod Paschasius fictitiis nominibus ubique utitur, ut imperitis aenigma potius quam historiam exhibere videatur.
===3. Clavis historiae.===
Quapropter in gratiam eorum qui in historicis rebus minus versati sunt, hic appono clavim historiae, explicando propria nomina, quibus totius rei arcana reteguntur. Walae nomen ARSENIUS; Adalhardo ANTONIUS; Ludovico Pio JUSTINIANUS; Judithae Augustae, Ludovici uxori, JUSTINA; Lothario Augusto, 120.1558B| ipsius Ludovici filio, HONORIUS; Ludovico alteri filio, Bajoariae regi, GRATIANUS; Pippino itidem filio, et Aquitaniae regi, MELANIUS; Bernardo, Septimaniae duci et camerario palatii, NASO et AMISARIUS. Est et alius, PHASUR dictus in lib. II, cap. 16; sed quis sit iste divinare non potui. An forte Ruadbernus seu Rodbernus, qui Juditham ex Italia reduxit, ob id carmine laudatus a Walafrido Strabo, is qui postea Caroli Calvi cubicularius fuit, ex Audradi revelatione.
===4. Historia haec quando scripta.===
Hujus Historiae liber primus a Paschasio editus est statim a morte Walae abbatis ante annum 840, id est, superstite Ludovico Augusto: secundus vero post abdicatum a Paschasio regimen Corbeiensis monasterii, quod anno 851 contigisse in ipsius Elogio demonstratum est. Quia enim liber posterior totus est in exponendis turbis quae in duplici Ludovici Augusti vexatione acciderunt, his scribendis supersedere 120.1558C| visum est Paschasio, ne lubrica et invidiosa res alterutrius partis fautores exasperaret.
===5. Paschasio asseritur.===
Hujus porro lucubrationis auctorem esse Paschasium Radbertum, qui unus ex interlocutoribus est, diffitebitur nemo qui eam legerit; leget autem nemo, qui non multum profecerit sive eximiis virtutum exemplis, sive rei historicae singularibus factis, qua plurima hic referuntur: adeo ut vix ulla, meo quidem judicio, historia sit de gestis sanctorum, in qua plura scitu digna referantur. Nescio an hoc opus 120.1559A| viderat Jacobus Baro, chronographus ac monachus Corbeiensis, qui superiori saeculo scribere desiit. Nam de Wallone agens ait: « Cujus Vitam composuit beatus Radbertus Paschasius cum Vita beati Adalardi abbatis. » Multa peccat iste chronographus in rebus antiquis, in recentioribus probabilior. Haec de Walae Historia fusius praefari necesse fuit, tum ad illustrandam lucubrationem hactenus ignotam, tum ad commendandam gratiam R. P. prioris monasterii sancti Martini de Campis, qui codicem optimae notae mihi utendum humanissime concessit.
===6. Wala vindicatur a calumniis.===
Paschasius in secundo libro totus est in vindicando Wala abbate a calumniis adversariorum, qui eum violatae fidei in Ludovicum Augustum accusabant. Tria fere erant accusationum capita. Primum, quod monachus se civilibus reipublicae negotiis implicarit; alterum, quod Ludovico Augusto fuisset auctor repudiandae Judithae Augustae; tertium, quod 120.1559B| exauctorationis ipsius Ludovici particeps fuisset. Primae objectioni respondet Paschasius in lib. II, cap. 15: Walam nempe ejus fuisse dignitatis et auctoritatis in palatio, ut cum ante monachatum inter primores palatii fuisset postea monachus et Abbas factus, consiliarius totius imperii constitutus sit ab imperatore, qui antea ipsum Lotharii filii sui paedagogum esse jusserat ex lib. I, cap. 25. Sane quantae auctoritatis fuerit, docent nos illius temporis monumenta, in primis Agobardi, Lugdunensis episcopi, Consultatio et Supplicatio ad Proceres palatii de baptismo Judaicorum mancipiorum, beatissimis domnis et dominis, et Patribus sanctis Adalhardo, WALAE, et Helisacharo inscriptas ejusdemque epistola contra praeceptum impium de baptismo Judaicorum mancipiorum: Dominis sanctissimis, beatissimis viris illustribus, Hilduino sacri palatii antistiti, et WALAE abbati directa, quos praecipuos et pene solos in via Dei adjutores Christianissimi imperatoris esse dicit: et propterea in palatio esse unum semper, scilicet Hilduinum; 120.1559C| et alterum frequenter, nempe Walam, ut in operibus pietatis prudentissimis suis suggestionibus imperatori exhortatores et adjutores essent. Ut vero ejusmodi negotiis adhiberetur Wala, faciebat in primis voluntas Ludovici Augusti, cujus ipse consanguineus erat. Secundae accusationi facit satis in lib. II, cap. 8, et sequentibus. Tertiae cap. 18 et aliis, ubi probat Walam exauctorationi Ludovici semper restitisse, ac demum, ubi nihil se proficere intellexit, a factiosis secessisse in Italiam. Sed quia difficile est in ejusmodi turbis ita modum tenere, ut ne aliquid peccetur, aut saltem adversae partis non proritare animos; anno 835 nobilium Francorum conventus Aquisgrani ab imperatore Ludovico indictus est, ut in ipsius Vita legitur, « quatenus reconciliationis mutuae inter se et illum ratio investigaretur. Causa autem praedicta ventilata, atque ad calcem perducta, imperator cum conjuge reconciliari voluit primum ipsi Walae, dimissis 120.1560A| quaecunque in eos commiserat delictis multa alacritate et benignitate cordis; mandavitque per eum et caeteros filio (Lothario) missos, ut quantocius veniret: quod si faceret, consultissime sibi futorum sciret. Qui redierunt, et filio rem retulerunt. Sed ne mandatum imperatoris ad effectum perduceretur, morbus febrisque intercessit: et Walam quidem rebus humanis abduxit, Lotharium vero lectule dejiciens, maximo tempore languere fecit. » Hujus concordiae cum Wala factae per imperatorem Paschasius non meminit, qui tamen plerisque Walae gestis praesens interfuit.
===7. Walae annus et dies obitus.===
De morte Walae iterum agit idem auctor Vitae Ludovici ad praedictum annum: « Ea tempestate quanta lues mortalis populum qui Lotharium secutus est, invaserit, miserabile est dictu. In brevi enim, id est a Kalendis Septembris usque ad Missam S. Martini, hi primores ejus vita excesserunt: Jesse, 120.1560B| olim Ambianensis episcopus; Helias, Trecassinae urbis episcopus; Wala, Corbiensis monasterii abbas, » etc. Hinc constat Walam humanis rebus excessisse anno 835; at quo die, non memorat Paschasius. In vetustissimo indice abbatum monasterii Corbeiensis ab annis fere septingentis ordinato, Wala abbas II Id. Septembris obiisse dicitur, et apud chronographum Corbeiensem superius laudatum, duodecima die Septembris, quod in idem recidit. Et tamen in indice Pastuum ejusdem monasterii, qui saeculo nono itidem scriptus est, de Wala haec habentur: Prid. Kal. Septemb. obiit Wala abbas: de Busco debet fieri ejus memoria. Et ne quis putet mendum irrepsisse in hunc locum, subjicitur obitus Isaaci abbatis V Idus ejusdem mensis. Obiit ergo Wala ante hunc diem: ac proinde corrigendus videtur catalogus abbatum, qui in eodem codice ms. reperitur; corrigendus etiam chronographus, qui praedicto catalogo deceptus est. Nec refert quod in Vita Ludovici Pii Wala dicitur cum aliis obiise a 120.1560C| Kalendis Septembris; nam id de pronuntiatione Kalendarum, quae fit a die 14 Augusti, recte explicari potest: quo modo Kalendas Octobris usurpavit sanctus Benedictus in Regulae cap. 48, ex notatione Menardi nostri in Concordiae cap. 55. De Walae sanctitate coelitus approbata quaedam indicia refert Paschasius in fine libri secundi quae non ejusmodi sunt, ut ex his eum absolute sanctum aut beatum dixerint veteres, nequidem Paschasius ipse, aut Bobienses monachi, apud quos sepultus est. Quapropter venerabilem appellare satius duxi. In praecitato libro Pastuum praecipitur, ut in die obitus Walae procuratio fratribus fiat de Busco, Bus, quae praepositura est exemptionis Corbeiensis prope Montem Desiderii.
===8.===
In fine hic moneo librum hujus Vitae secundum longe praecellere primo, in quo Paschasius dialogos aliquando inutiles interserere videtur.
==Liber primus.==
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, SEVERUS, CHREMES, ALLABIGUS, monachi Corbeienses. 120.1559|
 
===Introductio.===
PASCHASIUS.
120.1559D|
Saepe mecum, frater Severe, tacitus multumque admiror, liminio tanti luctus expleto, quid novi acciderit Adeodati nostri, quod rursus juxta illud Maronis, te hortante, ut reor, infandos jubet renovare dolores: et rogat Arsenii nostri morum liniamentis 120.1560D| imaginem saeculis in memoriam more Zeuxi pingere. Nec satis igitur cogitat, quod confundor foedus pictor iconiam tanti viri, suis virtutum floribus gloriosam, litterarum in speculo posteris, ne foedior appaream, exhibere. Tamen solatii est licet pro multis confundar, quod ejus illustror virtutum meritis: etsi harum rerum initium ullum nequeam invenire 120.1561A| idoneum. Unde exordiar narrare partim quae perspexi his oculis, partim quae accepi auribus, et mente plenius intellexi.
 
SEVERUS.
Mirabile quidem quod miraris homo thr, si ejus imaginem morum probitate venustam erubescis prodere, cujus imitator esse, et paternos (ut aiunt) vultus refundere debueras: quamvis et ego eisdem discipulatus gratia astringar votis, praesertim cum nihil timidius sit nihilque ignavius, quod doleas non sentire; vel quibus opprimaris miseriis, plangere non audere.
 
PASCHASIUS.
Nitar, faciam, experiar quod hortaris, Severe, cum nemo quod doluerit, qui nesciat deplorare: 120.1561B| nemo inter tormenta, qui non audeat ingemiscere. Unde potius animam hinc a corpore relinquam, quam illum amare; et cui expedierit, commendare votis praetermittam.
 
ADEODATUS.
Optimum est de aliquo, corpore cum abscesserit, quae virtutis sunt ejus, in animo replicare: ut revirescat in nobis, quod in illo deperisse videbatur. Floridae enim semper virtutes sunt ad praemium, et virides: nec moriuntur in aliquo, nisi vitio perimantur, etsi perimi queant unquam, vel infirmari. Fiducia quippe fidei est et spei solatium, de aliquo quem bene nosti, in Deum obisse praesumere, et debitum charitatis votis prosequi et diligere; alioquin nunquid velut lanugo sumus, quae a vento tollitur, deputandi? absit. 120.1561C| Sed cum tales praecesserint, credere oportet, quod in illo melius adsint, qui ait: Omnis qui credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Propter quod non sunt quasi mortui deplorandi, sed quasi patroni precibus commendandi.
 
PASCHASIUS.
Omittamus ista, mi frater et fili. Erit enim ut his digni efficiamur donis Spiritus sancti munus ( sic ), qui eum ita vernantibus decoravit virtutum floribus. Sed timeo, ne dum vobis placere procuro, multis offendam. An ignoras, Severe, quod nostrae hunc infelicissimae vitae saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo? Audisti namque et ipse quam saepe, ut recolo, hunc Arsenium fusis lacrymis proclamare: Vae mihi, mater mea, quare genuisti me virum rixae, 120.1561D| virum discordiae in universa terra? Jubesque super tumulum, quod tempus adduxit, condere luctum, epitaphium scilicet more priorum lacrymis irrorare, et nunc sopitis discordiarum jurgiis excitari vis ex cinere vastitatem incendii. Necne vides, Severe, adhuc in tota terra, quod omnia flammis cupiditatum conflagrantur, et cuncta vorax invidia vastat?
 
SEVERUS.
Video plane, quoniam juxta illud Apocalypsis, Mons Magnus coram oculis ardens missus est in mare hujus maligni saeculi nostris crescentibus culpis; et stella de coelo magna ardens, tanquam facula (Apoc. VIII), discurrit, et redigit mentes singulorum in favillam. Contra quos Arsenius iste pacem Christi ferens, 120.1562A| maluit flammas ejus exstinguere: sed vicit peccatis exigentibus amaritudo absinthii dulcedinem tanti viri hinc inde, ne contra improbas plebium voluntates praevaleret.
 
PASCHASIUS.
Nihil, ut sentio, hercule de hujus ambigis conscientia: sed tuis ad me reductus verbis referam, quid prius quam haec agerentur, per visum vidi. Videbam enim eminus quasi montem de materie lignorum congestum pene usque ad nubes ignibus succensum: ante quem nescio quis statura procerus, si quo modo magis magisque cremarentur, omnia jam exusta virga decutere moliebatur, cujus incendii finem dignoscere nequivi. Haec aestimo, talia praesignabant.
 
SEVERUS.
120.1562B|
Ut video, threnos edere noster Adeodatus petiit: e contra tu risum excitare velis. Alioquin nisi dormisses, ea quae dixi et cernis ipse minime dubiis et somniorum phantasiis approbasses. Nunc autem velim expergiscaris, et quae petimus insistas.
 
ADEODATUS.
Uteris frequenter, Severe, Crisippi acumine, et jocose [ f. jocos] etiam eximios eloquii tui refellis mucrone. Quaeso, ne juxta tui praesagium nominis severius agas; quin imo nobiscum age, ut imaginem patris stylo formemus modesto.
 
SEVERUS.
Placet quod mones. Sed hujus non unius ex vultu plene formabitur, reor, morum imago, qui gessit 120.1562C| suis in actibus multorum illustrium probitatem. Videbatur namque mihi quam saepe conspersionem morum habere prioris Arsenii; nunc vero personam gerere Patris Benedicti; interdum autem, ut praelibatum est, officio Jeremiae fronte adamantino ( sic ) acrius insistens fungebatur, cum esset mansuetus spiritu et virorum mitissimus.
 
PASCHASIUS.
Satis utique ostendis in animo tibi, dum superesset, illum pietatis calamo depinxisse, quae ad omnia utilis est, juxta Apostolum. Verumtamen si velim ista prosequere [ al. prosequi], nullus vix aut rarus qui credat.
 
ADEODATUS.
Quis unquam ab historico juratores exegit? Tamen 120.1562D| si necesse fuerit, sunt plures quam probi viri, qui tuis assertionibus juramenti dextras dabunt: quo satis indignum est subterfugere veritatis amico, et de veritate aliquid petentibus timide reticere.
 
PASCHASIUS.
Nonne legisti quod inefficacem [ l. inefficax] petat studium res quae caret effectu? quoties ergo veritas sit calcata, istisque de sedibus pulsa plenius nosti. Ideo si probavero nullum amplius nostro in tempore Patris Benedicti formam gessisse, etsi sol iste qui cuncta respicit fuerit attestatus, ratus est, qui audiat, licet veritas tuta maneat.
 
ADEODATUS.
Non credo quod careat res effectu, si dilectionis 120.1563A| pietatisque fert affectum. Unde absurdum non est, etiam invidi si surdi fiant, paulisper relaxare amoris affectum, qui lacrymis bene pascitur, fletibus delinitur, obtutu in eum quem diligis, revirescens defigitur, et tanti Patris tumulum saltim lamenti floribus irrorari.
 
PASCHASIUS.
Verum, inquis, et religiose satis hortaris, sanctam Dei hostiam Deoque placentem cum lacrymis ad coeli palatium prosequi: non quia talem eum habuimus, sed quia talem amisimus, et cum illo delictis praegravati necdum comitari quivimus. Sed si proverbium illud antiquius verum esset, quod sola miseria invidia caret; tum eum libere votis prosequeremur. Nunc autem novi in nostris lacrymarum miseriis 120.1563B| multam quorumdam invidiam non defore, exsertisque brachiis objurare, maxime si adverterint, fabula de quo texitur.
 
SEVERUS.
Hoc est quod supra notavi. Videris mihi quasi litargo [ l. lethargum] pati. Nonne dixisti morum imaginem te picturum, et quasi rei gestam [ l. gestae] historiam texere; nunc autem nobis fabulam adportas.
 
ADEODATUS.
Mirum, Severe, quod tam assuetis uteris semper verborum acrimoniis. Nam mihi videtur fabulam dixisse, non tibi, sed illis quibus totum fabula est et ludus, quod veritate fulcitur. Historiam autem hujus tua in conscientia legis: unde non fabula tibi, sed 120.1563C| veritas declaratur.
 
PASCHASIUS.
Jure, Adeodate, agis, quem precibus fatigas, tuis si faveas votis. Sed quid ignoti facient, cum a conscio criminamur? aut non legisti, quid nuper attulit gentilium thema, quod quidam Drusillam in coelum euntem viderit? Fortassis idem vidisse Arsenium habentem iter in coelum narrabit. Quapropter eum interrogate, si vobismet non creditis, velit nolitve, quae in coelo aguntur, quia divinis non credimus, forsitan se vidisse monstrabit. Quem si interroges, vel soli narrabit; coram pluribus, ut aestimo, nunquam verbum facturus. Nam idem ex quo in Senatu juravit eamdem se vidisse coelum ascendere, eique pro tam bono nuntio nemo credidit; quidquid viderit, 120.1563D| verbis conceptis firmavit se nulli dicturum, etiamsi in foro hominem vidisset occisum.
 
ADEODATUS.
Sentio quid praetendis paulo timidius quam expediat. Putasne narrare quidpiam, quod omnibus aeque placeat, cunctique credant? Quid igitur illo nuntio clarius, quidve felicius, et (quod majus est) quid verius, quod Christus victor ab inferis cum carne coelos petivit, omnibusque illuc volentibus ire 120.1564A| viam praebuit, januas reservavit, peccata remisit, gratiam indulsit. et posse per fidem dedit? Sed quid est quod quidam non credunt, plures operibus contradicunt, et pauci veniunt? ubi tot coruscant miracula, tot patriarcharum concurrunt exempla, et prophetarum quasi digito quod factum est, praeconia demonstrant, elementa sentiunt, Angeli obsequuntur et praedicant. De quibus nimirum promissis et gestorum eloquiis testes sunt omnes apostoli, testes etiam martyres Christi, testes innumeri confessores et virgines, quorum fidei miracula meritis protestantur. Etenim quando tot praeconia et testes de tam bono nuntio contemnuntur, non habes quid queraris, cum plures suae salutis praeconiis non crediderint, et sint qui de illo satis-bona sentiant.
 
PASCHASIUS.
120.1564B|
Verum illud Salomonis, quod ferrum ferro acuitur (Prov. XXVII, 17). Sic et tu, mi frater, saepius amicos quos diligis exacuis, ut diligendo proficiant. Hinc sequor devotus quocunque duxeris: tamen cave ut, ubi emolumentum deest, salutis causa cesset inquiri.
 
===Caput primum.===
ADEODATUS.
Quaeso, conspersionem morum ex quibus interior integer conficitur homo, pandas, quia facie pene cunctis ac genere notissimus erat; vel quibus sit, sicut Severus meminit, comparandus.
 
PASCHASIUS.
Verum quod prioris Arsenii a puero ex militia et dignitate 120.1564C| gloriam ampliavit. Fuit enim consobrinus maximi Augustorum eique prae cunctis acceptior, in sermone verax (ut de illo dicitur, cujus apud nos nuper delati cineres, tantis coruscarunt miraculis), in judicio justus, providus in consilio, et in commisso fidelissimus. In senatu quidem prae cunctis pollebat ingenio, ut si interrogaretur de quibuslibet rerum negotiis, quidquid melius dici aut inveniri poterat, mox in eodem momento sine ulla dilatione quasi de fonte manabat consilii. Eratque jam in illo tunc temporis virtus summa, multis ex rebus amplificata auctoritas, quem et bonitas ac nobilitas morum generisque commendabat. Illustrabatur autem sapientia, adeo ut et in divinis proficeret, cum in humanis caeteris praecelleret. Eloquentiam quoque 120.1564D| utrarumque linguarum, qua sapientia plerumque juvatur, et copiam dicendi ad persuadendum quae vellet, modestam nimis habebat. Unde dum hujuscemodi reniteret bonis, ab omnibus amabatur.
 
ADEODATUS.
Velim talis cum esset, mihi replices, quid sit quod virum rixae, virumque discordiae se progenitum frequenter ingemuerit, praesertim, ut ais, dum ab omnibus amabatur.
 
PASCHASIUS.
120.1565A|
Fateor quia de religione zelus ei accrevit, et de gratia uberior virtus. Necdum enim praesentiarum reipublicae detrimenta noverat, quam augmentari gaudebat. Et ideo plus firmissimas nobilium societates, sanctissimasque plebium amicitias studebat, quam, secundum Jeremiam, peccata et detrimenta rerum, quae necdum adeo excreverant, deplorare. An ignoras, Adeodate, quod vir bonus non plus sibi quam patriae consulit et civibus? Scipionem quoque nosti, et reliquos ejusdem saeculi viros, qui pro maximis patriae ac plurimis virtutum beneficiis odia tulerunt, et varia mortis discrimina.
 
===Caput II.===
ADEODATUS.
120.1565B| Proh dolor! quod innumerosior pars ima petat, utinam inter religiosos nostrae aetatis viros ista non nossem! Nunc is qualiter ad monasticam venerit disciplinam requiro.
 
PASCHASIUS.
Verum saeculi gloria nunquam sine invidia est, nec prosperitas sine discrimine alicujus adversitatis: sed vir probus utrisque partibus utitur ad salutem. Unde Arsenius cum pulsaretur quorumdam insidiis, videns violentorum impudentiam sedes occupare indebitas, quod prius in mente Deo voverat, optatum sibi tempus invenit: et quod callidi dissertorum loca tenerent, et infimi notissimos populo atque amicissimos marsa ( sic ) manu prostrarent. Ergo cum tales 120.1565C| cerneret adversus sapientes potestate potius agere, esseque superiores, et vulgi aestimatione dignissimos; praemonuit multa incommoda, multaque naufragia populo provenire. Tum vero, multis contradicentibus, saeculum et mundi illecebras sine dolore deposuit, quantum ea sine amore tenuerat: qui cum esset divino amore succensus, relictis omnibus, coenobium petiit monasticae disciplinae, ne suis, sed Christi legibus, et spiritu ageretur divino. Legerat enim, quod qui spiritu Dei aguntur, filii Dei sunt (Rom. VIII, 14); et ideo certatim non se sibi, sed Christum praeferebat in omnibus. Ubi qualiter sit conversatus, Severum interroga: quoniam mihi hactenus dum vestra curavi audire, levius tuli quae tolero. Nunc autem mox ut eum attigi quem videram, 120.1565D| qualemque habueram, novos inveni dolores recentesque, quos abisse putabam. Idcirco paulisper sileam, donec oculi mei fontem inveniant lacrymarum, et deducant aquam; quia longe factus est a me consolatur meus, convertens animam meam. Longe igitur factus, quia recessit hinc ad Deum multo miseriarum fatigio pro populo et religione Christi confectus: qui quantorum laceraretur morsibus, cum 120.1566A| esset mori paratus, nostrorum nullus est qui nesciat. Agebant enim quasi dicerent illud Jeremiae in eum: Venite, percutiamus eum lingua, et non attendamus ad universos sermones ejus (Jer. VIII, 18). Quorum tali tantoque affectus taedio, petiit interdum commorandi locum in adjutorio Altissimi et protectione Dei coeli, quo nullus inimicorum violenter posset adire. Sed nos, dum sibi consuluit, ad horam desolatos et moerore plenos reliquit. Unde turbata sunt satis viscera mea, effusum est in terra jecur meum super absentiam tanti Patris, et nequeo morum imaginem respicere prae lacrymis. Sed plorans plorabo, donec tabescant oculi, ut vel sic meis consoler miseriis, qui subito consolatorem animi talem amisi.
 
SEVERUS.
120.1566B| Precor, paulisper quiescas a ploratu, ne rursus commoveantur recentius viscera fletibus, et non possimus expungere quae novimus. Sed antequam obducantur oculi caligine, morum imago suis venustioribus pingatur coloribus: tum demum plena clari recordatio vultus calentes lacrymarum aperiet fontes, et sic in jubilo illo inspectante desuper dabimus fletus, hinc quidem gaudentes, hinc tristes; hinc moesti, hinc laeti; hinc quoque destituti, hinc subvecti: quoniam etsi doloris est quod amisimus, gaudii esse debet, quod talem eum ad coeli palatium intercessorem praemisimus. An nescitis Jeremiam illum, cujus iste fert typum, licet in lacum satis coenosum a populo dimersus, quod demum levatus ad astra multum orat? Quod si ille pro his ad Deum 120.1566C| preces indesinenter fudit, pro quibus ei interdictum est, dum superesset, ne assumat orationem et laudem; quid putas iste pro his faciet, quos filios utique sibi charos tam subito desolatos reliquit? Dictum namque de illo legimus: Hic est fratrum amator, Jeremias propheta Dei, hic est qui multum orat pro populo, et universa civitate sancta Jerusalem. Quod si ille pro civitate et populo laudem et orationem etiam prohibitus assumit, quem olim vivens sic deflevit, cui threnos composuit, lamenta instituit; quid facturus iste pro suis, quos dilexit? Fateor quod non tantum pro nobis, verum etiam et pro his, uti et ille, quos inimicos pertulit, intercessor erit: quia utrorum que invectio illorum tam severa contra populum, non de odio, sed de amore fuit. Ista licet minus credant, 120.1566D| tamen nos qui eum agnovimus, dubitare nequimus, quod his qui pro veritate tantos pertulit agones, Christi promissis minime privatur. Et si pretio fides emi posset, daremus quatenus cessarent odiis insequi, quem charitas enutrivit, justitia provexit, et pietas decoravit. Unde moneo quiescant, et desinant maledicere, malefacta ne prodant sua: quoniam hujus (ut criminantur) versutiam et infidelitatem 120.1567A| aemulari oportet plus quam eorum perversam fidem.
 
PASCHASIUS.
Acriter invehis, frater Severe. Velim caveas illud Terrentii: Ne quid nimis; quoniam omnes quibus minus est conscientia tuta, plus sunt nescio quo modo suspiciosi, atque ad contumeliam omnia accipiunt, et propter sua quaeque se semper culpari credunt.
 
===Caput III.===
ADEODATUS.
Aestimo quod si ostenderis quid sit fides vera proximi, et qualis sit, dominis quae promittitur, servanda; poterit unusquisque nostrum lucidius intueri, et singuli de propria conscientia judicare: quoniam huic 120.1567B| haec impingitur nota, quasi Augusto debitam non servaverit fidem.
 
PASCHASIUS.
Optime hortaris, ut eluceat, quam multi adulterant fidem veram, et corrumpunt, nescii quid sit quod promittunt. Est igitur Christianorum fides, juxta Apostolum, quae per dilectionem operatur. Alioquin tolle dilectionem, et fides abolitur [aboletur], quoniam dilectio jura fidei omnia circumscribit. Porro dilectio Christi et proximi nihil peccati, saltem ex consensu, admittit. Unde constat quod omnis qui diligit aut consentit quod injustum est, inique odit animam suam, et eum quem ad iniquitatem favendo consentit. Ex quo liquido colligitur fidem non quod velit quisque, intendere debere, ut ad voluntatem 120.1567C| etiam domini terreni contra Dei praecepta assurgat, ne forte male consentiendo, fidem quae per dilectionem in proximo operatur, infidelis amittat: sed quae dilectionis sunt impendere; et per fidem quae salutis proximi sunt, constantius et circumspectius adimplere. Alioquin Herodes ille, ejusque complices, quia juramento erat astrictus, alieni a crimine, si fides praescriberet quodcunque velle, et quod promiseris adimplendum. Unde prius cavendum, ne quid fide pollicearis incautus: deinde si voveris, ne ad pejora provenias declina. Nihil enim debeamus, ait Apostolus (Rom. XIII, 8), nisi ut invicem diligamus. Idcirco quisque quod debet solvendo adimpleat, et implendo debeat, fidem videlicet, quae per dilectionem operatur. Alias autem, fides non est fides, quia 120.1567D| non est ex dilectione Dei et proximi, sed terrena objuratio animalis et diabolica devinctio. Nemo igitur bene servat fidem, ubi contemnitur Deus, et negligitur futurae vitae proximi salus.
 
ADEODATUS.
Heu quam misera aetatis nostrae saecula, in quibus semper omnium praecedit velle: deinde quiquid sapit quisque et potest, ad hoc confligere, ut compleatur, licet prava affectu praesertim cum sapere prius esset necessarium quod velle deberes; deinde velle quod saperes; sicque demum agere bonae voluntatis quod posses. Nunc autem monstra omnium pariunt mentes, cum quod sequi debuerat, praecedit; et caput quod praecedere, passim sequitur; mediaque potestas 120.1568A| ludibunda hinc inde tumet, ac per hoc omnibus fit illud quod Comicus ait: Volo, nolo; noloque, volo; et est singulis infelix nimium ac puerilis vertigo.
 
PASCHASIUS.
Hinc sane eorum aliquis ex senatoribus prior, cum contra eum ut se corrigeret ferme ante biennium depromerem, ratione superatus et sententiis divinis: Audisne? inquit. Profecto ista quae narras, licet divina, in eo saeculo, quo nati et quando nati sumus, locum agendae vitae habuere et vim dictorum: nunc autem in isto quo nunc sumus, scias nihil utilitatis et rationis inesse. His itaque dictis discessimus; ille post suum velle desudans, ego a meo posse quiescens.
 
ADEODATUS.
120.1568B| Ista quippe res non tantum [ l. tam] caecitas esse videtur, mi Paschasi, quam mira mentis amentia. Hic enim sentire quo sit; quidve agat aliquis; recordari vero quo fuerit, qualisve nutabundus eat; nec tamen redire posset aut velle in id quod fuit, sed agendo insensibiliter ire post suum velle, ne ad se redeat qui fuit.
 
SEVERUS.
Quis, inquam, plus sensu deficisci [deficere] potest, quam qui nec se sentit, vel quid dicat ipse non audit? Sed forte, ut reor, putatis vos clarius derogantes nec ipsa furibunda silentia possint audire. Idcirco loqui libere talia minime formidatis.
 
PASCHASIUS.
Loquimur de fide qualis esse debeat circa proximos, 120.1568C| qualisve servari. Et ideo minime silendum putavi; quia, ut nosti, hanc Arsenius noster tenuit vere, hanc exhibuit, hanc servavit, quae cum dilectione operatur, in cunctis veritate fulcitur, justitia roboratur; non quae assentationibus male decipit, et quae cuique libuerit vitiorum extollit: sed in omni negotio et verbo, in omni re et consensu, amicam sibi scrutabatur inesse veritatem, et quasi ab ungue singulas rerum disquirebat negotiorumque causas, ne forte rimam in aliquo falsitas praecidisset. Deinde ut singulae fidei partes justitiae harmoniam uno concentu praecinerent, sibi coram oculis omnia assignabat, atque ut omnia intrinsecus charitas ageret, quotidie precibus Domino commendabat.
 
===Caput IV.===
ADEODATUS.
120.1568D|
Miror quomodo inter varias et innumeras, ut audio, causarum occupationes tam intente Deo vacabat, atque ubicunque sibi praesto aderat, praesertim cum nos quantoties dum vacare Deo volumus, abducimur; et cum quaerimus nosmet, vix invenire possumus.
 
PASCHASIUS.
Fateor, Adeodate mi charissime, quia ubique secum semper cum Deo erat. Non enim se, ut dicitur, rebus tradebat, sed commendabat: suasque cogitationes inter frequentias hominum tractans, aliquid sibi salutare semper in animo gerebat. Et ut infidi 120.1569A| fidem recipiant, testor nunquam me vidisse aliquem, qui sibi ubique tam praesto esset, tamque sollicite passim incederet: ita ut vix, vel nunquam se abduceret, licet rebus occuparetur innumeris et maximis. Inter epulas autem cum aut ipse hospites, aut eum magnorum aliquis vocasset; nunquam tam sobrie potui continuis temporibus dignoscere sumentem, ita ut refectio prandii a plurimis summa putaretur abstinentia et parcimonia victus, si ad tantam, saltem Quadragesimae temporibus, possent contingere abstinentiam. O infelicem me, qui nunc ejus privor aspectibus, nec erubesco agere coram pluribus, quod tunc verebar coram eo. Sciebam enim quod non parceret, si quidpiam immoderate admitterem. De quibus Severum velim interroges, quoniam et ipse 120.1569B| quam saepe mecum istam pertulit disciplinam.
 
SEVERUS.
Satis utique advertor [adverto] quae intendis, ut pateat aliquando, forsitam quod manum avidius ori porrexeram: unde quid invexerit inter nos frequenter habuimus, et adhuc hodie pro quam plurima sua invectione saltem conscientia verberamur. Tamen de quibus dicis, testes sunt patres ac fratres et condiscipuli, qui norunt quod in modum agriculae sarientis, verbum et correptionis sententiam mox in initio peccati pro sarculo ferebat, quatenus Christi messis uberior pullularet. Namque non ut quidam, usque ad excrescentia delicta deliberans agebat: sed mox in singulis peccati originem verbi gladio perimebat. Quomodo igitur suis ignaviter parceret, qui 120.1569C| nusquam et nunquam sublimioribus, nisi moneret, cessit? Fecerat enim sententiam Salomonis suam, quod verba sapientis sint quasi stimuli et clavi in altum defixi; quia defigebat cuspide verbi vitiorum crementa, et virtutum exordia in altum firmius solidabat. Felix nimium beatusque, qui tantis rerum alternisque decursibus occupatus, sibi unus idemque continuus erat censor eximius, qui se tam in alto secessu studiis, Deo charitatique vacabat. Hoc igitur negotium ejus et causa negotii, hoc otium et labor, haec jejunia et vigiliae, haec cura et perpetua mentis sollicitudo, ut nunquam desineret, quod semel coeperat in militia Christi. Unde plurimum aliis enituit, quod sibi ait Deo ac proximis tantus idemque semper fuit; nec ulli plus quam sibi severus, nec 120.1569D| alium magis quam semet judicavit.
 
PASCHASIUS.
Perpendo, frater, et recolo quae sentis: sed necdum est locus, licet invitus quae proponis. Tamen de his fateor aliquando me illum interrogasse, cur sibi tam severus, et, dum solus esset, tam tristis incederet. Ad quod ille: Noveris quia mecum sum, et quod in me est, decerno. Idcirco nullis adhuc, nisi de sola spe, hilaresco gaudiis. Perpendant igitur nostri qui eum rodere conantur, et alienis criminantur culpis, qui se ita percensuit. Putantne contra 120.1570A| Apostolum, quod a Domino ulterius justorum extorris a consilio judicetur? imo Christo cui adhaesit in vita complantatus in corpore, gratulabundus canit: Liberasti me de laqueo venantium et a verbo aspero (Psal. XC, 3). Sed ipse dum talibus et tantis evacuatur malis, nos miseros reliquit: quo velim ignoscant, si prolabimur ad lacrymas secretius in secessu, qui prius repressimus, ne videremur deflere, quem gratis oderant iniqui. Nunc autem tandem illis quiescentibus lamenta relaxabimus, quoniam fletus et lacrymae fomenta sunt desiderii, desiderium autem jucunda recordatio amissi; quoniam, etsi mors aspera deterret, blandi nominis memoria delectat. Unde quidam ait quod amicorum mors quamdam habeat voluptatem, eorumque memoria sit jucunda, 120.1570B| quomodo poma quae videntur suaviter aspera. Cum ergo intervenit spatium, pura ad nos spei jucunditas redit, quia sic quos habuimus, diligimus, tanquam et nos hinc subito ituros, sicque amisimus tanquam habeamus. Gloriosa quidem spes beata et suavis. Idcirco, mi pater Arseni, gratulamur tui, solamur nostri; quia et te ad spei beatitudinem praesumimus pervenisse, nosque tuis illuc meritis credimus adjuvari, licet hinc ad horam moesti, tamen gaudentes: quia tibi felicior successus, quam nobis maneat exitus, nisi prior tuus interveniat recessus. Forte expedierat ut ires, quatenus paraclesis Christi veniat, ut festini, relictis omnibus, tecum simus mente, et indefessis precibus facultas capessendi sit veniam, et perveniendi fiduciam accipiat 120.1570C| animus. Non igitur, mi Pater, miseri de te, sed beati, quibus nec praesentia in spiritu deficit, nec cura minuitur pastoris, sed augetur gratia. Quid enim est mors, nisi somnus? sicut ex multarum Scripturarum locis possumus approbare. Quod si in noctis quiete corporeis adhuc vinculis inhaerentes, et quasi membrorum in carcere religatae animae possunt altiora et quaeque suis discreta imaginibus perspicere: quanto magis exuti omni corruptionis labe spectant, ut quidam sanctorum ait, jam puro aetherioque sensu? Unde plus praesto te nobis Patrem confidimus, quam in istius vitae usu habere nostri prospiciendi ad invicem copiam potuimus. Est enim nobis, ut credimus, ubique praesto dulcisque absentia praesens, quod tunc illius omnia esse non poterant, 120.1570D| sicuti est nunc, insuavis ejus valde praesentia absens; quoniam in eo esse creditur, cui patent et praesto sunt omnia. Magna igitur potestas et virtus ineffabilis, ita ut nec mors, nec tempus avellere possit, quos ipsa eademque majestas Dei beaverit. Unde, mi Pater, potius crederis nunc vivere nobis, qui tibi melius vivis. Fiunt jam lacrymae dulces, jucundior fletus; quoniam, etsi mors odii est, vita nobis tua dilectio. Namque mors ebibita absorpta est in vita, et ideo vivis, Pater, beateque vivis. Quaesumus, adsis nobis, apud quem melius vivis, in quo vivunt omnia, nosque movemur in illo et sumus: cujus nimirum spei promissis refrigeratur ardor animi, 120.1571A| relaxatus quoque paulisque evaporatur affectus. Quo rogo ut advolet assidue tui animi imago, dulcesque perfundat veri (si fas sit dicere) somni visiones, ut totus adsis, qui solis corporeis aspectibus defraudaris. Nam quotidianus tuus usus jugem recordationem excitat, affectus imaginem repraesentat: quibus allatis dolorem renovant. Et ideo, mi Pater, interdum ades, et mente atque animo amplecteris. Osculamur enim te quantoties, alloquimur, comprehendimus. Infelix nimium ego, qui ultima verborum tuorum monita tam longe absens hausi. Ais namque, ut noster mihi Chremes attulit, aisque: Ita, fili, fac, si quomodo, quaecunque scis boni, opere agas, ne tui minor inveniaris. Haec tua, mi Pater, mihi novissima verba, haec tuae aestimationis mandata. 120.1571B| Non quod scierim quod perfectum sit; sed ut sciendo proficerem, sollicite procurabas. Cui nescius mox futurum quod non praeterire licet, longius differri posset, verius quam jocose remiseram, quod aeque tria in homine continuis temporibus non inessent, videlicet scire, velle, ac posse. Quoniam multa quae boni scimus peccatis exigentibus, quandoque nolumus; quod si jam velle adjacuerit, posse interdum non habemus. Deus est autem solus, cujus nec major scientia quam voluntas, nec voluntas amplior quam potestas: sed quidquid scit, vult et potest; ideo in sapientia sua omnia operatur. Porro hominibus nihil horum sine gratia Christi. Et ideo quaeso precibus instaures, votis adjuves, quoniam tunc doctoris perfecta est monitio, si precum quos 120.1571C| monuerit, adjuvet sumptibus. Hoc enim laudis tuae officium est, quia sine offensione in nullo subter fuisti, tuis ut minus annuntiares voluntatem Dei, modo si commendes oratione ac meritis: ut quibus per te scire licuit quod expediat, velle ac posse tribuatur a Deo quod placeat.
 
===Caput VI.===
ADEODATUS.
Vellem altius a puero tanti viri tirocinia repeteres, quoniam merita tantae perfectionis cum eo crevisse credimus. Non enim verae virtutes sine innocentia proficiscuntur: innocentia vero virtutum efficacia solidatur. Porro soliditas longa boni operis consuetudine crescentibus meritis firmatur. Alterna quidem proportione perfecti viri ut prudentiae simplicitas 120.1571D| respondeat, et simplicitatem prudentia instauret: quatenus quod est in flore, fructus exhibeat, et fructum bonae spei prius flores promittant. Potest ut flos nonnunquam sine fructu decidat: fructus tamen non sine flore pullulat. Idcirco pandas velim prius flores, quatenus fructus dulcior exuberet; quoniam, etsi utilis fructus, tenerae vitae pulchrior flos redolet. Unde huic quod etsi ante floruit, uberior virtus florendi, Christi gratia fuit.
 
PASCHASIUS.
120.1572A|
Quaeris, Adeodate, quaeris de his forsitan, quando non eram; tamen relatione verorum, quia ab utero notissimus fulsit, plura memoriae dignissima percepi. Fuit enim a puero inter tirocinia palatii liberalibus mancipatus studiis, pollens morum nobilitate ac probitate sensus. Cujus Augustus efficaciam auspicatus ingenii, licet consobrinus ipsius esset, patrui ejus filius, decrevit humiliari cujuslibet instinctu, et redigi inter infimos, non quidem fortuitu, sed divino dispensante judicio, ut tenera aetas fornace tentationis tanquam aurum probaretur, quatenus edisceret adhuc juvenis, non minus adversa fortiter, quam et prospera aequanimiter tolerare. Scriptum quippe est, quod sicut fornax aurum, ita tentatio probat 120.1572B| justos (Sap. III, 6). Et ideo jam justitiae ejus testimonium renitebat, ut amplior gratia praestaretur. Ubi diu multumque camino humilitatis detritus, valde claruit mitissimus: et nescio cui optimatum commissus libera sub custodia probus atque idoneus, plurima ejus quotidie crescebat fama, vitae et laudis praeconia cumulabantur. Quis igitur non agnosceret, quod jam divino probaretur tirocinio, qui nullis existentibus delictorum culpis a proximo sic premebatur innocens et justus, quasi esset reus, Augustique naturae alienus? Ferunt quidam, quod idem tunc temporis cum esset in via moestus, bovesque cum plaustro minaret, quemdam ruricolam obviasse, accinctus [accinctum] balteo et armis. Ad quem ipse: Visne, inquit, o homo, arma quae geris 120.1572C| pauper deponere, istaque quibus astringor assumere? His ita dictis tandem vix credulus viator sine damno, suis se viduavit armis, et munera insperata revexit. Tunc noster Arsenius: Melius mihi, inquit, vilia decent cum plaustro, quoniam non militiae nunc saeculi, sed communis vitae negotiis vaco. Quid igitur iste, fratres, nisi David usus exemplo aiebat: Adhuc vilior fiam, et ero in oculis meis humilis (II Reg. VI, 22); praesertim quia cum sibi quisque pro Deo indignior apparet, Deo acceptior fit: et cum sibi magnus sufficiensque, utique, sicut legitur, parvulus aestimatur. Quid plura? His ita expletis paulo post divina virtus multis eum provexit honoribus, fitque acceptior cunctis, quanto probior. Restituitur palatio, gratia sublimatur. Siquidem quotidie 120.1572D| proficiens atque succrescens, constituitur ab Augusto oeconomus totius domus, et venerabatur passim secundus a Caesare, quasi putares alium Joseph sceptra regni movere. Erat enim in ore omnium, et ad omnia quaeque praecipuus, maxime justitiarum exactor: cujus solertia jus civile bonis sine tergiversatione dabatur, et praesentia non minus terrebat reos, quam mulcebat pios. Senator, ut ita dicam, senatorum, a secretis jam tunc efficacior 120.1573A| cunctis, eo quod nihil vellet, nisi quidquid praestantius scire potuisset: ubique providus, ubique promptus; ac devotus, ubique strenuus; ita ut nullus de se coram illo aliud, quam justum velle significare auderet. Ante quem jus civium venale nunquam venit: sed liberaliter in omnibus agens, ultroneus petentibus apparebat. Nonnunquam igitur ad ea quae Augusto proprie agenda fuerant, specialius mittebatur. Unde jam idem ducatum gerens, exercitum vice Caesaris in hostes duxisse satis fertur egregie: Quem feritas gentium barbararum suis edomita beneficiis, nimium, ut nostis, diligebat, et ad eum demum jam cum monachus foret, quantoties devoti confluebant.
 
===Caput VII.===
SEVERUS.
120.1573B|
Fateor nos saepe retractasse quid esset, quod easdem gentes diligeret, etiam ut saepe omissis primoribus nostri Ordinis ad eos alacrius se conferret, et totum se illis infatigabiliter praestaret. Sed facile patet sensus, quod pietatis affectu haec fecerit, ut eos suis provocaret exemplis, et ad morum instrueret honestatem, qui nuper ad fidem Christi venerant.
 
PASCHASIUS.
Ita est, mi Severe. Idcirco apud eos prae cunctis acceptior erat, quod ipse saepe probavi, et prae omnibus charior. Forte recolis, quando illuc causa coenobii novi cum Antonio nostro simul fuimus, ubi qualis quantusve haberetur, probavi, quasi, ut 120.1573C| ita dicam, si advenisset coelitus, magis quam olim ex palatio, profecto cum esset monachus, venerabatur. Unde cum ad quosdam devenissemus, qui eum mutato habitu non agnoscerent, vastarentque iidem hostiliter suorum agros, et depopularentur finitima; voluit eos Antonius noster, ut erat benignus, corripere lenitate sua; nec tamen est auditus. Tum quidem proposuit eis Arsenium, et fecit alloqui, ut se a talibus compescerent. Quo audito, illi coeperunt prospicere attentius, is si esset quem fatebamur; qui etsi multis persuasi, minime credidere, quod tam eximius et praepotens ad tantam venerit humilitatem et dejectionis formam. Quorum unus ad eum: Tu es, inquit, ille quem noster tam inclytum celebrat orbis? Tum ille: Ego, inquit. 120.1573D| Deinde, fateor, alter ait, quod saltem nec minime extrema digiti ejus vales, quanto magis ut talis tantusque dicaris. His ita dictis, nos omnes subrisimus ac discessimus.
 
ADEODATUS.
Velim serius agas: quia talia in quibus fastus commendatur saeculi, non intueor quid prosint, penitus cum mors etiam nostra aboleverit, si qua fuerant 120.1574A| jucunda. An ignoras quod qui mundum colit, pretiosa perdit? Pompam namque saeculi repetere, quid aliud est, quam fidem abnegare Christi?
 
PASCHASIUS.
Ita plane sentio; sed probi viri, licet videantur agere quae mundi sunt, intentum gerunt animum, nec se ad externa omnia sinunt evocari, licet foris universa resonent, et magnis fulciantur tumultibus. Quid igitur putas fortius purpura uti, et vasis auro argentoque confectis, quasi testaceis, vel cilicio; nec moveri? An iisdem licet vilibus sic uti, quasi pretiosissimis, nec paupertate affici?
 
ADEODATUS.
Utrumque magnae virtutis dixerim virum: sed talis vix aut rarus invenitur, quem non dejiciat 120.1574B| altitudo, quem vilitas non moveat, quem non extollat divitiarum atque honoris sublimitas, quem non paupertas afficiat, et variarum rerum negotia non extenuent.
 
PASCHASIUS.
Ita, Adeodate, ita est, sed vera virtus in utrisque est, quam bona mens explicat et devota: ubi nec cupiditas, vel avaritia fomentant animum; sed liberalitas honestat morum, et probitas commendat vitae. Non virtutes dissident, non vitia premunt, non altera affectionum passio alteram vexat, non ea quae sunt exterius devastant. Alioquin etiam in eremo quid prodest universae regionis asperitas et silentium, si affectus improbi fremunt intus, et vitia permutant animum? Ergo placida quies et vera illa 120.1574C| est quam ratio ubique componit, et serenitas religionis commendat. Idcirco quidam, ut comperimus, e saeculo recedentes, adhuc versantur in fluctibus: quia non satis mente exisse probantur. At vero nonnulli, quos tirocinia virtutum enutrierunt in militaribus rebus, postmodum ad Christi militiam puriores ac perspicaciores veniunt, quam si essent inexperti.
 
ADEODATUS.
Tamen esse debet in his virtutum experientia, pro quibus egregii censeantur, quoniam et pagani duntaxat inter suos idonei probique videbantur, vulgique aestimatione nonnulli inter deos allati dicuntur.
 
PASCHASIUS.
120.1574D| Videris mihi ad omnia quae conferimus, nutabundus, et quasi plebeio infectus colore, nullum alium deinceps posse recipere mentis effectum: praesertim cum varius rumor varias rerum conspersionibus inficiat mentes. Fortassis ergo et tu ita infectus plurium infamiis, ut non queas de hoc aliam jam recipere fidem, quem plures ita laniant, et vulgi imperitia corrodit.
 
ADEODATUS.
120.1575A|
Nonne recolis illud Catonis, quod multi multa loquuntur, et ideo rara est fides? Verumtamen de isto, fateor, optimam habeo fidem, cui adhaesi in novissimis, quem cognovi, licet sero, et dilexi nimium virtutibus decoratum. Sed non omnibus rebus facile fides adhibenda. Unde et Apostoli tardius credidisse leguntur, ne forte fides eorum temeraria videretur. Ita et nos nihil praecipitanter, nihilque inconsulte agere oportet: neque vulgi aut alicujus impressione ita infici, ne meliora recipere valeamus; neque, ut ita dicam, molliri ac si cera, ut omnium sigillorum signa super sculpturam recipiamus. Probanda est igitur imago cujusque, probanda et fides: ut quod semel ad liquidum probaveris, iterum de 120.1575B| illo non judices.
 
PASCHASIUS.
Recte fateris: sed velim perpendas, quam probi viri inter summos saeculi honores vixerint, quam idonei mox de militia ad Christi gratiam pervenerint. Taceo igitur et David, quem nec regalis dignitas multis rerum copiis illexit, nec occupatio negotiorum a dono gratiae retorsit. Taceo de caeteris omnibus, qui in culmine celsitudinis virtutum floribus exornati, Deo placuisse leguntur, et multis mysteriorum sacramentis refulsere. Veniam ad nostros, quos de mundi militia Christi Ecclesia gloriosos suscepit praesules. Ambrosium loquor, qui de praefectura mox cathedram episcopatus est adeptus; et Hilarium, quem doctorem eximium Gallia concelebrat. 120.1575C| Tales ergo et hujusmodi viros saepe saeculum, imo de saeculo Christi gratia provexit. Et ideo nulli dubium, quod et istum inter senatoriae dignitatis infulas virtutum gemmis insignitum providentia instituit divina, et clementia decoxit, ut fieret vas honoris de tanto culmine ad monasticam transmutatus.
 
===Caput VIII.===
SEVERUS.
Diu est quod exspecto, quid de illo dubia proponere velitis, quem plusquam nosmet (ut ita fatear) cognovimus, cui conscii fuimus, quem sectatorem justitiae ac veritatis non dubitamus, cui quam nobismet amplius credidimus. Fortassis ergo ut quidam philosophorum omnia dubia tenemus, nihilque certum 120.1575D| posse comprehendi philosophamur. Alioquin interrogate Chremem nostrum, aut istum Allabigum, cujus clangor buccinae forte surdis etiam fidem praestabit, quod adhuc in saeculo morum honestate ac virtutum caeteris clarior vixit.
 
CHREMES.
Nullus qui hoc nesciat, pene quia nulli fuit ignotus: sed livor abnegat, pluribus quod conscientia probat Hinc profecto liquet, quamvis offenderit, quod etiam ab aemulis praestantior omnibus nostri saeculi primoribus fuit: et si eisdem non placeat, bonus tamen ab omnibus praedicatur. Fuit enim in saeculo eleemosynarum largitor, et decimarum ita liberalissimus dispensator; ut probares jam non sua, 120.1576A| sed ad hoc sibi commissa distribuere. Qui post annualem decimationem, quotidianam indesinenter tam ex omni redditu ac dispensatione victus, quam et de variis donorum sumptibus Christi pauperibus impendebat, hanc sibi haereditatis computans partem, hanc lucri pretium, hanc justitiae suae mercimonium. Sed, ut video, Allabigus noster, quasi conviciatus, irascitur, ideo forte nudam manu interdum confricat, nec bene sentit de his quae proponitis.
 
Tum ille: Quid igitur ludicra jocose seritis? et si calvus vobis videor, Haelisaeum quid contemnitis? An nescis, Chremes, quia multi me venti flaverunt? Fortassis ergo jurando per hoc caput ista contraxi. Nunc autem quia non credunt, hoc novum reperi juxta Terrentium, ut consecter eos, qui se primos 120.1576B| omnium esse volunt, nec sunt; et cum riserint, arrideo, eorumque ingenia admiror; vel quidquid dicunt, laudo; et si negant, laudo; quid quisque negaverit, nego; aiunt, aio. Deinde imperavi mihi omnia assentari, quia is quaestus nunc est valde uberrimus. Tamen saltem parvam adhibeam fidem, qui mihi de illo quam bene sum conscius, nihilque falsi fingam, quoniam meo cordi nullum chariorem invenio. Fuit enim suo in tempore acceptior cunctis, licet prodigiosa hujus saeculi aetas ultima eum insipienter et maligne oderit, atque mendaciis sit insecuta. Verumtamen quaeso me non adeo ignavum putetis, non ingratum, neque inhumanum aut vecordem, ut me non consuetudo tanti viri non irremota vitae conversatio, non amor, non pudor oblivionis 120.1576C| commoveat, ac moneat, illi ut servem fidem, cum quo multa pertuli, a quo plura didici, et ex quo quaeque optima virtutum etiam in saeculo cognovi, pro cujus amore primum post Deum saeculum reliqui. Unde si quis vestrum mihi de cornu quidpiam opposuit, tubam audiat veritatis; quia quamvis obsurdescant invidi, Arsenius iste verus Christi athleta fuit: et si plura enumerare nequeam sermone imperitus, lugere tamen etsi coram non erubesco, quoties ad mentem ea reduco, ut vel sic refrigerer plenas miseriarum nostrarum doloribus. Quia etsi gaudendum censeo, quod talem eum habuimus, satis quoque deflendum, qui cum eo semper viximus, quod absentes in extremis fuimus. Fortassis ergo si cum eo essemus, de spiritu ejus amplius participaremur. 120.1576D| An non legistis, Elias Elisaeo suo petenti, ut spiritus ejus in eo duplex fieret, quid dixerit? Si videris, inquit, quando tollar, erit quod optas (IV Reg. II, 11). Ita et nos, fratres, si essemus cum eo, hinc ad coelos quando abiit, pignus nobis forte refunderet sui spiritus. Nunc autem quam miseri, quibus nec horam scire licuit sui exitus, quem vivere putabamus!
 
PASCHASIUS.
Ut audio, glaber iste qui videbatur idiota, factus est in subito querimoniarum philosophus, nec dubium quin spiritu ejus quem plangimus afflatus. Alioquin nisi eo esset attactus, quomodo talia praeoccupavisset, antequam filius eo veniret, quo circumfusis 120.1577A| visceribus lamentandi erit tempus? Non enim assentator est falsi, ut se finxerat; sed invector, ut sentio, praecoque veritatis. Parvipendet enim aliquis quid audiat; praesertim cum nemo amicorum meorum est hodie, apud quem omnia mea occulta exponere audeam, quamvis hic nostra etiam inimicis detegat; quia nonnunquam apud alium prohibet dignitas, apud alium ipsius facti piget ineptia, ne infidelis, ne protervus videar. Idcirco nostrum est intelligere, utcunque atque ubicunque opus sit assentari vel obsequi, de isto si quomodo vel tacere. Ergo quia nec praemeditari potuimus tanti viri obitum, nec praescire; nunc praemeditandum, quid vel cui quandoque loquamur. Noster enim satis pavebat animus de illo prius tale aliquid cogitare, qualia demum 120.1577B| contigisse doluimus. Non quod conditionem ignoraremus; sed quidam votorum usus sensum nostrum communis fragilitatis obduxerat, ut de illo nisi secunda cogitare nesciremus. Unde cum olim ab Augusto directus causa negotii quod nostis, antequam in remeando Agrippinam venissem, comperi quem nunc deflemus, exsilium tulisse pro munere, ubi quamplures monachorum simul reficiebamur; eratque lectio in medio Isaiae vatis, ubi legitur: Concurrent Aegyptii adversus Aegyptios, et disrumpetur Aegyptus in visceribus suis (Isa. XIX, 2). Tunc quidem infremui, tunc quasi inundans omni lacrymarum imbre perfusus, atque dolore disruptus emarcui, ita ut omnes mirarentur, alii quidem quid contigerit dicentes, alii quasi reatui illius conscius essem, opinabantur; 120.1577C| nemo tamen mihi eorum hodie quod heri, licet consolatores optimi viderentur. Fateor tamen eadem hora omnia mihi in animo venisse quae postea contigerunt. Unde non dubitandum quod divinus Spiritus ubique omnia repleat, etiam et ea quae non possidet.
 
SEVERUS.
Dicam de his quae mihi in mente sunt, vos decernite. Dum ille fuit solus, dum nulla alia spes, dum posse viguit; favebant plurimi, sibique dabant palmam; nunc postquam res inventa [inversa] est, inventi [inversi] sunt et ipsi de quibus quaereris. Sed non adeo dixerim fortuitu talia contigisse, ut et lectio simul ac lacrymae prodiderint, quod nostra in visceribus suis disrumpenda esset Aegyptus: forte 120.1577D| jam tunc venter praecordiorum contra nefanda futurorum, quasi cythara threnabat.
 
===Caput IX.===
ADEODATUS.
Dum varia rerum incidunt negotia, in colloquio confunditur stylus, nec ordo dicendi servatur, nec flendi copia pectoris de fonte uberior hauritur. Ex quo velim fontem aperias nobis calentem, et qualis quantusve venerit ad monastica, insinues: quia etsi pulchrae sunt virtutes sub absconso chlamyde [ f. chlamydis], easque inter mundi illecebras vernare; pulchriores tamen in schola virtutum fiunt, ubi resecatis vitiis fragrat ager aliorum odoramentis commilitonum, 120.1578A| et sola quae Dei et sancta sunt, ab omnibus meditantur.
 
PASCHASIUS.
Si quaeris, Adeodate, qualis venerit, fateor talis qualem Virgilius ille tuus Maro describit, totus teres atque rotundus. Qui nimirum versus, licet in Virgilio vestro magnis extollatur laudibus, longe antiquior legitur in Horatio, qui dum de viro sapiente loqueretur, ait, quod sit fortis, et in seipso totus teres atque rotundus. Unde profecto liquet, sicut et in quampluribus locis, quia Maro vester callidus ingenio de caeterorum sententiis laudem tulit, et de multis, ac si mendicus, philosophorum fragmentis convivium vanitatis, saltem pueris, fecit. Sed laudabilior hic noster illo fulsit mox de saeculo Christi gratia illustratus, 120.1578B| qui fortis in Deo atque teres seu rotundus, ut aiunt, venit; quia nihil ex omni parte rotundius a puncto, quam sibi [ f. si] virtutes rationi Deoque consentiunt. Nonne virtus jure tibi videtur quaedam aequalitas vitae, rationique consentiens undique? Quod si aliud ab alio in vita discrepat; magis, ni fallor, offendit, ut ille egregius ait, quam si aliqua pars circuli majore minoreve intervallo quam aliae partes, distet. Igitur illa est virtus et ratio vera, quae vitam perfectam faciunt; vita vero perfecta undique, si veritati congruat, et virtutibus aequetur. Unde profecto idoneus in vita et probus jure is censetur, qui tam bene et honeste vivit ut secundum Deum virtutibus vivere videatur. Sed de isto vix talia creduntur, quoniam odiis et invidia ubique jugulatur. Qua de causa parcius 120.1578C| laudandum censeo, ubi veritas conviciis suffocatur, et invidia justitia perimitur.
 
SEVERUS.
Forsitan persecutorum tempore si esses, de Christo aut nescire quidquam te assereres, utique aut mutus esses. Nunc autem, quaeso, pone metum: nihil hic iterum jurabis poscenti. Alioquin dic illud, quia si noceo quod amo, sine fine nocebo. Satis enim mihi est amoris, quod semel de illo ebibi, quod aliud recipere non possum. Idcirco si non proficiunt visa, veniamus et ipsi virtutum ad arma: quia pro talibus tantisque Deum si digne laudare non cessem, beatior ero, licet monitis ejus et moribus sim ipse 120.1578D| minor.
 
PASCHASIUS.
Magna molimur, frater Adeodate, sed nulla nisi ardua virtus. Unde narremus, ut fertur, fabulam toto notissimam mundo. Quoniam, ut ais, exigua virtus est praestare silentia rebus; sicut e contrario gravis culpa, quae tacenda sunt loqui; quamvis utile multis dissimulasse prodenda fuerit, tacendaque prodidisse. Venit enim hic noster Arsenius, sicut melius nosti, ad monasterium [ l. monasticam] vitam jam pene perfectus, licet demum major meliorque crevisse credatur, quia nemo qui virtutibus hac in vita proficere nequeat. Venit, inquam, sicuti praefatus poeta tuus ait jam,
120.1579A| Vir bonus et sapiens, qualem vix repperit unum
Millibus e cunctis hominum consultus Apollo:
Judex ipse sui totum se explorabat ad unguem. Fateor me neminem sui exploratorem vidisse similem huic, qui non dico quotidie, verum jugiter sua tantum rimabat gestorum intima, quantum nemo solertissimus judicum discutit aliena.
 
ADEODATUS.
Quaero abs te, quomodo si jam teres atque rotundus venit, sui major meliorque demum fuit? Nunquid rotundo aliquid rotundius esse potest? quod si omnino potest, restat rotundum non fuisse, ut ab immobili puncto, scilicet divinitatis opere, circulus formaretur virtutum.
 
PASCHASIUS.
120.1579B| Quantum ad formam geometricae exspectat disciplinae, videtur fore quod ais; sed si ad virtutum, quia semper ex omni parte Christo introrsus modificante in sphaera aequissime circumaguntur, hinc inchoatio ad formam incipitur; illinc ubi civitas virtutum est, consummatur. Unde in comparatione Dei, sicut nemo bonus, ita nemo perfectus; et sicut nemo perfectus, ita nemo teres seu rotundus. Tamen dicitur et bonus, et perfectus homo: et si perfectus, utique teres, quia in Christo conformatur, in cujus nimirum circuitu iris esse legitur (Apoc. IV, 3), ex quo omnis perfectio virtutum designatur. Caeterum nemo proficit ad ista, qui se quotidie major meliorque non invenitur. Hinc quoque propheta: Beatus vir, inquit, cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo 120.1579C| disposuit (Psal. LXXXIII, 6). Quid sit autem ascensiones disponere, subjungit de singulis: Et ibunt, inquit, de virtute in virtutem. Ita ut omnium virtutum forma, propria cujusque charitas efficiat animae quantitatem aut qualitatem. Constat igitur animam virtutibus crescere; decrescere autem vitiis, et ad non esse tendere. Iste vero noster quotidie sic de virtute ad virtutes, ita de esse ad majus esse tendebat; et sicut ad majus et melius, ita licet jam virtutibus teres, ut formatior atque rotundior esset, jugiter Christi manu formabatur. Sed qualis quantusve jam esset, quando saeculi deposuit militiam, testes sunt praesens Pater et fratres, qui satis intenti ac solliciti, multis eum, dum pulsaret novitius ad ostium monasticae disciplinae, perscrutati sunt probationum argumentis 120.1579D| et solertiae disciplinis. Testes quidem, quod velut aurum in fornace fuit probatus, inter omnia increpationum dura et aspera, in tantum qui necdum tiro, ut perfectus jam Christi miles haberetur. Erat in illo Spiritus Dei; et ideo, ut fertur, in nullis frangebatur molestiarum spiculis; sed seipso quotidie probatior renitebat. Quam vera igitur Apostoli sententia, quod omnia cooperantur illis in bonum, qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII, 28). Nam ei et quae pro malo inferebantur, profecto lucrifiebant. Psallebat enim cum propheta Domino: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI, 4). Fateor, quae multis dura videntur, illi levia erant; erat enim monachus.
 
===Caput X.===
ADEODATUS.
120.1580A|
Quid laudis est, quod monachum eum praedicas? Nonne et nos ac quamplurimi monachi censemur nomine?
 
PASCHASIUS.
Vere censemur tantum nomine, sed falsi invenimur opere. Unde quidam de Patribus bene se intuens: Vae, inquit, mihi, qui nomen monachi falsum porto. Unde si diligenter consideres, rari inveniuntur. Sed hic noster unus erat e millibus, qui solus digito monstrabatur. Annon recolitis oculos ad nos omnium venientium? nam mox inter omnes eum intuebantur, et quasi ad lumen erant defixi, eumque requirentes, soli loqui desiderabant; etiam et cum ultimus 120.1580B| esset a primordio, a cunctis prae omnibus venerabatur. Nemo igitur, ut assolet, etiam apud Patrem levitatis causa quispiam apud eum reprehensibilis voluit inveniri. Gravitas enim ejus et morum probitas illustrabat omnes; et ideo pudica mente vultum singuli coram eo submittebant. Licentius enim coram sole quam coram eo aliquid admitteres reprehensibile. Nunc vero quam miseri sine illo vivimus, multis allecti illecebrarum usibus! Omnes enim licentia deteriores sumus, quae cum alicui in mente inciderit, frequenter frena gravitatis amittit. Unde Severum interroga, si quid de illo nosse desideras.
 
SEVERUS.
Fratres, fratres, quid dicam, quove inveniam dicendi copiam, cum in me nihil remanserit de illo, 120.1580C| nisi flendi ac gemendi facultas? Bonum namque mihi erat, cum eo dum portabam jugum adolescentiae meae, coram illo quasi solitarius ac tacebam, magis quam nunc, cum loquendi licentia relaxatur; et aestimo impunius licere tunc quae verebar ne admitterem. Patior usu, qui pene jam omnium hominum est, ut melius aliena videam et judicem quam mea. Idcirco inhonesta quam saepe committo: praesertim quia cum illis frequenter ago, qui neque jus, neque bonum, aut aequum sciunt. Melius, pejus, prosit, obsit, non curant, neque vident; nihil enim nisi quod libuerit, placet; nihil nisi quae voluerint, scientia defendunt, etsi eos esse res non sinit ut volunt. Porro nos illi palmam damus, eumque magnifice efferimus, qui vim tantam habeat et potestatem atque efficaciam 120.1580D| fallendi, ut falsa pro veris valeat astruere, et improbos optimos judicare. Idcirco non est nunc temporis de isto quidpiam laudabile praedicare; tamen quia omnes norunt, licet oderint et invideant, non multa facundia opus est ad laudem, dum religiosior omnibus nostri temporis a singulis praedicatur et perfectior. Fuit enim in omnibus discipulus monasticae disciplinae, militans diutius sub Regula vel Abbate. Discipulus, inquam, quia in cunctis subditum se et humilem exhibuit, magisque subesse gaudens quam praeesse; prodesse tamen tam sub jugo magistri, quam praelatus postea curavit. Et ideo demum perfectus invenitur Pater et magister, quia discipulus perfectior caeteris approbatur et filius; quod genus rarissimum 120.1581A| invenies, dum singuli magis praeesse gaudeant quam subesse et prodesse. Alioquin non tanta praelatorum penuria perfectorum esset, neque proficiendi magna difficultas; quia plurimi, etsi praesunt, prodesse vix paucis appetunt, obesse multis. Hic autem quantus sub disciplina fuerit obedientiae multorum ore laudatur. Et inde est illud, cum novitius adhuc esset, tumescente alveo fluminis, jussum est more solito, ut fratres irent turgentia resecare herbarum, ne amplius inundaret. Tum ille coepit reliquos exhortari, ut tunicis tantum induti intus introirent, quatenus melius proficerent, Quo dicto, plures una cum eo introiere. Ubi multo perpessi frigore, relatum est Patri ad monasterium; quo jubente mox extracti sunt, atque coerciti, ne ulterius talia auderent. Unde 120.1581B| constat, quod saepe de fervore boni amoris, si dici fas est, contingit excessus culpae, dum mens minus deliberat compellente amore charitatis, etsi Paulus apostolus dicat: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 18). Hinc quoque quam saepe talia Petro legimus accidisse, minus considerans, ore quid exprimeret. Porro excessus iste, ut ita fatear, non est amoris, sed inscientiae nota: unde ipsius flamma levius purgatur. Nonne vidistis eum jam cum hospitalitati nostrae praeesset, qualis quantusve erat? quam humilis, quam devotus! Quem enim aliquando nobilium vidistis tam vilia semper appetere, tam aspera tolerare, tam horrida et foetida diligenter attrectare? non dico vilia calceamentorum hospitum, verum vulnera pauperum, eorumque foetida vestimentorum, 120.1581C| nonnunquam sic quasi aromata bajolans abluebat: omnia quippe eorum sic non lassescens infatigabiliter sustinebat. O Domine bone Jesu, quam infatigabilem eum fecisti ad omnia dilectionis officia! quam strenuum, quam efficacem, quamque devotum! Satagebat enim circa frequens ministerium ita sollicitus, ut pauperum curam et hospitum atque infirmorum ante omnia et super omnia gereret in die; nocte vero somno expleto parvissimi temporis, non minus ante vigilias Fratrum, quam post vigilias una cum Maria indefessus ad pedes Domini Jesu coram sanctis altaribus prostratus humo jacebat. Tu nosti, Domine Christe, quo lacrymarum imbre solum rigabat, te rogans, teque suspirans, te quaerens, ad te pulsans, ut aperires ei januam pietatis 120.1581D| tuae: aperires quoque, ubi ei hactenus clauseras; et susciperes, ubi clementer illi aperueras. Quibus januis apertis, ut credimus, tunc penetrando pulsabat fide, nunc fruendo amplectitur charitatis amore. Poterat enim dicere cum Propheta: Defecerunt oculi mei in eloquium tuum, dicentes: Quando consolaberis me? (Psal. CXVIII, 82.) Fateor ergo saepe me vidisse loca suis mane madentia lacrymarum imbribus, et conspexisse oculos pene consumptos a fletibus. Vidistis et vos eum, ut reor, frequentius squalentem vigiliarum angoribus, vidistis madentem fletibus, vidistis affectum gemitibus, vidistis utique macie tenuatum et pellem ossibus haerentem victus parcimonia, et tabentem faciem laboris vit 120.1582A| suae sudoribus. Utrasque namque vitas suis gerebat temporibus, practicam scilicet in die, theoricam vero in nocte; hinc inde earum respersus floribus noverat cum Maria, etsi frequens esset cum Martha, quod unum esset necessarium: et ideo singula ad hoc unum jugiter solidabat; illuc suspiriis anhelans, hac dilectionis officio ad ea propulsans, satagebat in die agrum corporis sui refundere sudoribus, in nocte vero fletibus. Vidisses enim mane illum quasi rore purpureo perfusum, lacrymarumque imbribus irroratum. Unde si velis plenius cognoscere veritatem, Severum interroga, qui semper plus quam ego vigilare studuit ac potuit, et ideo de his omnibus potiora cognovit.
 
SEVERUS.
120.1582B| Etsi ficte de me ista dicis, tamen, licet qualitercunque, multa de illo percepi, quae jure debeant praedicari. Annon recolis cum quanto frigore Domino psallebat, qui pene a sanctis altaribus vix semel in noctibus recedebat, ut ad lectum veniret? Quem si interrogasses, an pervigil canendo, petendo, quaerendo, pulsando, noctemque gemitibus et fletibus vincere vellet, responderet illud Catonis: Si velim, aut nolim; et si possim, aut non possim; me tamen vigilare juvat propter illud: Beati qui vigilant ad fores meas, quoniam si mane me quaesierunt, invenient me (Prov. VIII, 34). Alioquin, nisi ob beatitudinem perfecti laboris, nunquam talia et tanta sustinuisset vigiliarum officia. Praesertim nullus mane qui non posset videre roscida humi pavimenta, 120.1582C| quibus in nocte Domino militabat. O quale tunc tempus! vidisses enim quasi ad unius galli cantum continuis noctibus reliquos omnes excitari, et passim hinc inde altis crepitare gemitibus. Nunc vero quanto plus soporamur, tanto plus mortui vivimus; quoniam dum somno servimus, etsi vivimus, mortui sumus.
 
===Caput XI.===
PASCHASIUS.
Tu tantum de vigiliis narras; caeterum quantus qualisque vixerit, aut non recolis; aut certe quod in me reprehendis, pandere non audes.
 
SEVERUS.
Audeo plane, sed de nullo temere loquendum.
 
PASCHASIUS.
120.1582D|
Cave, irater, ne comicorum notam incurras: quia, ut aiunt, neminem liberum, neminem obsequentem, neque qui recte tractare verum possit, neque nosse aliquem, neque ab aliquo ubi non recte vivitur, cognosci. Et ideo forsan nec tu illum ostendere vis quanti penderes, nec ille tibi credere est ausus quod aequum est patri. Quae si essent, forsitan nunquam illum silere etiam volens posses.
 
SEVERUS.
Plane cupio de illo quae virtutis sunt ostendere, quem plus me credidi: quia de se sibi nec ipse quidquam retinuit quod non nossem. Transfudit se ad liquidum, ut paternos in me formaret vultus. Non 120.1583A| enim sibi remisit tempus, nec respexit; sed totum se Deo commisit, et transposuit ad ea quae non videntur. Hinc ergo claruit, si quando vice sua hiemalem fratrum calefiebat [ l. calefaciebat] domum, quantis augustius virtutibus renitebat, quantisque acrimoniarum fumi nitoribus pice pressius denigratus aestuabat. In tantum igitur illo cremabatur igne et fornacis incendio, ut videres eum jam non carne vestiri, sed effigiem quamdam fuliginis spiritu vegetari.
 
PASCHASIUS.
Recolo satis et recordor, quoniam tanquam aurum in fornace probabat eum Dominus, ut eum demum quasi in holocaustum acciperet; ipseque se sua sponte laboribus defecabat, plus appetens mala 120.1583B| mundi quam quae suavia sunt, pro Deo in omnibus tolerare. Macerabat se jejuniis, et victus parcimonia temperabat. Gerebat quoque curam de omnibus, et multa fratrum sollicitudine sancta premebatur. Hospitibus vero et fratribus infirmis sedulo serviebat obsequio; cujus cum plures venerationis affectu refugissent obsequium, frequenter aiebat dicens: Heus tu! cur evacuare vis officium meum, et obedientiam mihi commissam tollere? Ad cujus nimirum vocem mox quicunque ejus se manibus praebebat tractabilem. Unde quotidie magis ac magis eum fama ferebat ubique per aures, et praedicabilem commendabat. Quid plura? defuncto Antonio paulo post substituitur Pater eximius ejus in loco. Ob cujus nimirum electionem a fratribus egomet directus, mox 120.1583C| obtinui apud Augustum quod olim plures optabant. Perrexerat enim prius dilitescendi gratia fratres invisere nostros, et illam secundam excolere, quae de nomine matris ipsa est, quae et mater ipsa, sed altera; altera, sed ipsa. Unde revocatus, mox occupavit eum nostra electio. De cujus nimirum vitae abstinentia et rigore castigationis tunc mihi a quibusdam optimatum, ut persensi, Augusto jubente, suasum est, quod non eum ferre possemus, neque vitae vestigia imitari. Ad quod ego quasi arridens: An nescis, heus tu, nos qui sumus? nunquid caudam pro capite, ut quidam assolent, monstruose volumus eligere? quid putas si tantus esset, quantus excellentior aliquis Sanctorum? nunquid quia commeare nequimus, eum praeferre oportet, qui post tergum 120.1583D| eat, et non potius eum qui praecedat? Tum ille paulisper subridens, Augusto haec, ut credo, retulit, quibus ita dictis, cuncta quae volui, et ut volui, penitus impetravi; atque cogente illo, nostris, licet invitus, paruit votis, qui dudum subterfugerat quantisper praelatus.
 
ADEODATUS.
Timeo ne forte qui talem eum oblatrant, sentiant, 120.1584A| de quo proposueras aenigmatice loqui, clarius praedicari.
 
PASCHASIUS.
Non invisa dicimus, neque incognita. Idcirco etsi adumbratur titulus, liniamenta tamen gestorum produnt; uti pictorum mos est, qui bene pingere norunt, qui saepe ita vultus exprimunt, ut sine litteris et voce loquantur. Sed talibus quia necdum apposui labra, et condita sub silentio servo, erit, ut credo, illa dies, mihi cum liceat ejus aperte dicere facta, et quae potiora sunt de illo, manifestius explicare. Interdum [interim] vero, sicut mones, ne quid nimis fiat, cautius loqui juvat, et uberius deplorare, qui sine illo vivimus, cum quo melius mori duxerim; quia mors ejus transposita est in vitam, 120.1584B| forte ante tempus nobis optatum, ne malitia mutaret cor ejus, quod si non est ita, mente pertracta.
 
ADEODATUS.
Vere credo et pertracto, quia veridica vox est, Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XII, 44). Iste vero non perfunctorie, sed ex toto cum dilectione credidit: quoniam ea sola est fides qua vivitur, quae per dilectionem operatur. Et ideo quia sic vixit, et credidit in eo qui vivificat mortuos, non morietur in aeternum.
 
PASCHASIUS.
Etiam et tibi, quia sic credis, suppeditat fides. Quanto magis qui tantis virtutum redolet operibus, credendum, quod jam exinde immarcessibiles capiat fructus? Nam a die professionis suae mortificationem 120.1584C| Christi tulit in corpore sue; et deinceps cum jam Pater esset electus, quasi ejus signifer ad aciem contra immanissimos hostes primus ubique processit ad campum. Mutata siquidem militia mutatus est et miles; et qui primum arma tulerat contra Abitrices gentem indomabilem, demum contra vitiorum portenta virtutum vexilla tulisse gloriosius praedicatur. Unde nunc palmam gestat pro munere, qui olim honores contempsit saeculi pro religione.
 
===Caput XII.===
ADEODATUS.
Novimus haec omnia; sed quomodo conversatus sit sub Antonio nostro velim edicas, maxime pro fratribus nostris Saxonia degentibus, quorum fuit 120.1584D| ex genere, ut sciant ad plenum quales habuerint fidei suae fundatores.
 
PASCHASIUS.
Si hoc profecto narrare coepero, non invenio quo incipiam, quo me primum vertam, vel quo progrediar: quia eorum vita eorumque actus sic indissociabilis fuit, ut non invenias, postquam eos agnovi, quid unus eorum sine altero gesserit. Quia etsi opus 120.1585A| quodlibet proprium, aut quasi pro viribus, pro tempore, pro officio in aliquo dispar fuit, commune tamen votum et voluntas una fuit; ita ut videres eos quasi sub uno jugo aequanimiter in hac agricultura Domini aratrum trahere, atque invicem onera supportare. Et si quando contigisset eis pro loco, pro tempore quantisper abesse, videres unum eorum, alterum, ac si bos bovem, cum gemitu et desiderio requirere; quia nemo eorum se totum putabat adesse, cum alter deesset. Quin imo ibi magis affectu quam secum quisque eorum erat, ubi alter esset. Et sicut bos frequenti mugitu quam saepe pium alterius testatur affectum, si forte defuerit cum quo trahere aratrum a latere consueverat, ita sibi ad invicem solliciti congemiscebant prae desiderio, cogitantes quid alter ageret, donec se sibi ad invicem 120.1585B| redderent. Licet enim unus eorum esset aetate senior, et alter admodum juvenis; par tamen in eis desiderium. Quia etsi iste robustior corpore, ille ardore charitatis sublimior; una tamen in eis intentio, unum propositum, unaque voluntas; siquidem iste acutior sensu, sed senex noster in consilio et charitate latior. Iste quasi pro justitia ferventior, sed ille maturior circumspectione, et providentia profundior: ita ut iste in subito acutius responderet ad singula, sed ille longius et simul ad praesens considerabat profutura, et quaecunque evenire possent econtra. Quamvis ergo carne essent fratres, et germanissimi fide et voluntate, moribus tamen in hoc dispares videbantur, quod ille egregium in se 120.1585C| omnibus repraesentabat patrem; iste autem discipulum monasticae disciplinae, et charissimum in omni subjectione filium.
 
SEVERUS.
De his ergo nemo ambigit, quoniam ipsi, ut omnes fatentur, ex omni regali prosapie singulares essent in sanctitate ac religione, atque in bonitate studiosissimi. Idcirco nec mirum, si se mutuis fovebant virtutibus, qui se etiam aliis imitabiles praebebant exemplis. Sed quoniam Antonius noster jam senectute fessus laboribus et curis videbatur inferior, erat tamen in charitate amplior. Cujus semper latus sollicitior iste affectu piae devotionis suo fovebat studio, et curas regiminis suis humiliter complebat officiis. Ita ut videres eum omnia procurare ut 120.1585D| filium, cui exhibebat reverentiam ut junior, famulatum ut servus, diligentiam ut frater charissimus, teneritudinis amorem aliquando ut pater; imperiosum quoque consilium cum omni humilitate ut senior; cui erat tanta in cunctis patientia, ut nullis moveretur molestiarum injuriis.
 
PASCHASIUS.
Bene recolis, frater, ita ut unius necessitudinis gratia complurium nobis necessitudinum officia connumerare videaris: quatenus in uno eodemque non unum nos amisisse doleamus, sed plures. Praesertim cum et in isto, et jam in Antonio quid amisimus, 120.1586A| necessitas tanti doloris recordari compellat, quorum fraterna claritas [ f. charitas] et amoenitas vitae, non tantum nobis, verum in omni imperio regni sic emicuit et resplenduit, quasi videres duo coeli luminaria ubique clarescere: quamvis iste minus, ut ita fatear, et ille majus: quia ille pater erat, et iste filius: ille senex senior, et iste forte agilitate morum acrior, sicut et aetate junior. In quibus nulla adulatio fuit, sed hinc inde expressa pietas, nulla ad invicem dissensio: ita ut non invenires ad eorum propositi simulationem ( id est similitudinem) quid adderes, quoniam unus spiritus erat in eis et una fides, unaque concordia pacis, et vera in omnibus religio sanctitatis. Et ideo inter eos nihil aliud quam totum quae charitatis sunt et pietatis, 120.1586B| deprehenderes ut nec vices mutarent, nec ad invicem aliud velle cognosceres: quorum erat pulchra morum proprietas, ut si qua alter alterum virtute excelleret, unam in eis ad invicem intelligeres harmoniam honestatis, unumque virtutis temperamentum. Erat enim sic proprium in eis quod erat uni, ut commune probares esse ambobus: ita tenus, ut vere iste dimidius alterius diceretur, sicut et ille integritas istius putabatur. Hinc est, charissimi, quod in Saxonia tam unanimes, tamque devoti novae plantationis germina plantaverunt; et utriusque sexus a fundamento coenobia, favente Domino, construxerunt.
 
===Caput XIII.===
ADEODATUS.
120.1586C| Miror cur velis eos coaequare, cum non iste, sed Antonius, quia loci hujus pastor erat, cui facultas suppetebat aedificandi, ea aedificaverit; hic autem ac si unus erat ex plurimis: licet acceptior in gratia, quia frater; profundior in consilio; prior in voluntate, major in adjutorio, sollicitior in voto. Et ideo quamvis semper plurimum se diligerent, laboremque suum alter eorum alterius esse vellet praemium, tamen illi merito deputatur merces operis, in cujus quae gesta sunt, dedicantur labore: quia etsi nunquam alteri eorum sine altero fuit voluntas agendi quod pium et sanctum est; illius interea jure deputatur meriti, cujus fuit potestas agendi, quamvis commune fuerit opus laboris.
 
PASCHASIUS.
120.1586D| Quantum exterius exspectat in humano judicio, ita fama quam saepe concelebrat laudes in vulgo. Sed divinus Arbiter intus discernit gratiam unicuique quam dedit, et laborem deinceps post gratiam quisque quem impendit. At vero istorum voluntas quia una erat, et utraque eorum ex alterius pendebat voluntate, sermo cum ab ore prodiisset, manifestum est omnibus, quod huic primum divinitus inspiratum est, occasione accepta pro quibusdam sui generis, qui ad nos conversionis gratia venerunt, et de rebus suis nobis tradiderunt, quo locus aedificaretur coenobii. Unde ut erat iste amore fervens 120.1587A| circa Deum et circa religionem sanctam, circa propinquos sui generis et patriam; coepit instantius persuadere, ac crebris Abbatem egregium aequivocum senis, hujus operis ut laborem impenderet, et sumptus praeberet; quia ipse jam tunc erat, in quo domestica monasterii nostri sollicitudo et cura residens publica requiescebat. Quibus Pater ille auditis, Arsenii nostri votum et voluntatem suam esse fecit. Sicque coeptum est opus virtutis, et prosperatum tantisper, donec senex Antonius ab exsilio regressus, in gratia est restitutus. Quo regresso istius voluntas mox facta est senis: ita ut videres filium in hac gratia patrem eximium genuisse, cujus crebrior adhortatio in hac parte unam duorum intentionem fecit, unumque vestigium voluntatis, quibus 120.1587B| Deus unum velle, unumque nolle dedit; quoniam et ipsi antea in reliquis indivisi erant, quando alter nemo sine altero vivere cupiebat, quorum unus erat affectus mentis, unumque desiderium, et una sollicitudo sanctae religionis. Quapropter videat prudentia filiorum, maxime quos pariter eorum fides genuit, et charitas in hac gratia Domino dedicavit; utrumne ulli amplior merces esse debeat, quam ei qui et alios hoc post Deum primum velle fecit crebriori exhortatione; deinde ut perficerent coegit. Qui suo fortissimo adjutorio plus quam propriis humeris subvexit, et consilio sollicitius roboravit, et in omnibus apud Caesarem, apud eximos totius regni, et apud omnes quoscunque potuit, hoc egit omni ingenio, omni arte, omnique studio, ut compleretur 120.1587C| opus laboris, ipso exhortante quod coeptum erat.
 
===Caput XIV.===
SEVERUS.
Hoc nos non latet, quia valde persensimus his universa, et conspeximus oculis quae egit: ita ut plures clamarent, quod bona monasterii nostri cuncta diriperet, tantum ut loca illa nostris ditaret sumptibus. Sed hoc laudis ejus portio est, quod sine offensione bonorum, illa ex omnibus ditavit bonis, et locupletavit copiis; nec tamen nostra multum minuit. Gubernabat autem fratris domum, et commendabat jam in se officium abbatis, quod futurum erat, quando intus praestabat solatium et formam sanctae religionis, foris vero scutum defensionis et munimen praestabat ac decus totius honestatis. Porro, 120.1587D| ut dixi, jam tunc cum Patre curam monasterii gerens, quasi arbiter in consilio erat, atque ordinator rerum, curam habens de omnibus. Provisor quoque sollicitus animarum, ne displiceret sanctus senex noster in aliquo Deo, sicque ut placeret in omnibus laborabat. Depulsor enim moeroris erat, et baculus senectutis sanctissimi senis, necnon et omnium nostrorum incitamentum virtutum: in quo sibi sanctus senex pro virore gratiae gaudebat plurimum et congratulabatur, quem ipse suis sanctis illustrabat monitis et virtutibus: ita ut hinc inde 120.1588A| videres eos recreari ab invicem, et proficere in cunctis. Quae omnia melius fortasse Paschasius novit, intus forisve quae et qualiter egerunt, qui eis comes fuit in omnibus specialis, et quasi tertius inter eos in omni negotio.
 
===Caput XV.===
PASCHASIUS.
Non abnuo quae astruis, maxime qualiter in gente illa praefata coaedificaverint coenobia utriusque sexus; cum quanta devotione et fervore charitatis, cum quanta humilitate et sublimitate virtutum, ita ut in se monstrarent formam sanctae religionis et exempla perfectionis, ut haberent diebus saeculi sequaces discipuli sub monastica disciplina in eis 120.1588B| quae imitari deberent, quoniam sicut Dominus ait, magister veritatis: Perfectus erit omnis discipulus, si sit sicut magister ejus (Luc. VI, 40). Et ideo isti vere imitatores facti sunt Christi, ut securius in fundamento positi futurus grex construeretur in Domino, ne aut culmen erigeretur sine quadratura virtutum et firmitate fidei, aut fundamenta locarentur sine culmine summae perfectionis. Quapropter quia imitabiles se praebuerunt, vere prae omnibus sequendi sunt, et eorum monita et exempla servanda: ne male vacillet in culmine, quod bene constabilitum est in fundamento; et pejus pullulet in germine quod optime jactatum est in semine. Deinde communis sit noster gemitus pro amissis patribus: quia commune nostrum fuit lucrum, quia cum eis 120.1588C| sub tanta disciplina viximus. Nam in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus non potest non affici animus; sed tamen in ipsa affectione animi et moerore recreamur, et renovatur affectus, maxime qui eos vidimus. Praeterea mihi, qui cum eis fui, quando eadem inchoarent, quasi reflexa cervice absentiam eorum semper praesentem intueor, cum irent in via, cum essent in loco, cum disponerent singula, cum essent in consilio, et fabularentur ad invicem; cum haurirem oculis eorum gratiam, et auribus perciperem sermones quos proponebant, et exciperem verba quae dicebant. Quod si mihi nunc jucunditas est mentis ea respicere, quid putatis, charissimi, quanta erat tunc gratia, quanta laetitia, quam beata tempora, cum eos viderem 120.1588D| tanta et talia meditantes? Fateor quia non possum retexere, quantum virtutes eorum ipse mecum tacitus admirabar, quantumque mihi applaudebam, quod tales mihi Dominus dederit patronos, quorum in consortio, etsi indignus, tertius eram. Non meritis quidem, non gratia, non ullius dignitatis honore, sed eorum dignatione, tantum visu et auditu intereram pro numero; tamen eis pudice satis adhaerens, simplicitatis et innocentiae saltem efficaciam mihi non desperabam. Quorum cum prudentiam cernerem, simplicitatem columbae in eis valde mirabar; et si ad simplicitatem respicerem, admirandi prudentiae 120.1589A| [ f. prudentiam] spiritus in me pene nullus erat. Quam semper simplicitatem miris jungebant virtutibus; et quae dicebant verbis prudenter coaequabant exemplis; et ea quae ambo vix poterant prius, tunc unus eorum complebat solus; et si aliquando alter agebat aliquid sine altero, jam pro consuetudine simul agendi quasi cerneres ambos. Qui licet interdum unus intectum latus exhiberet, alterius tamen affectum in moribus et in officio praemonstrabat: ita ut mirareris in eis unam sollicitudinem mentis, unam sanctam et irrefragabilem gratiam; etsi non corporis, unum vigorem mentis, unumque propositum et unam modestiam meditationis. Qui cum lineas manu tenderent ad opus, et arundine metirent, ac disponerent utraque loca, 120.1589B| quibus in locis singula fierent; videbatur quod aedificium metirent structurae, juxta Ezechielem (XL, 2), vergentis ad austrum, ut fundamenta et culmen in coelo locarent. Qui cum attollerent pariter gressus, illuc vultum oculosque levabant, ut probares illis committere Deo in coelis, quodcunque fieri disponebant in terris; et illuc locare katabula fundamenti, quo vix aliorum culmina surgunt.
 
ADEODATUS.
Ut video, more Thomae apostoli, isti locorum fundamenta et domorum structuram ponebant, quae nunquam veteresceret; aedificabant officinas, et culmina erigebant, quae nunquam corruerent. Alioquin non credo, quod in tam longinqua regione haec illi tentarent, nisi, quia nova lux Christi in eadem gente 120.1589C| nuper refulserat per Spiritum sanctum, visum est eis, ut coelestia inter eos aedificia constabilirent in terris, quatenus et ipsi possent dicere in spiritu cum Joanne: Vidimus Hierusalem feliciter nostris in locis novam descendentem de coelis, in utroque sexu ornatam monilibus suis. Sic namque ab universis de eisdem locis praedicatur, ut nemini cunctari liceat, quod in eadem gente haec divina sint castra cum suis gemellis fetibus Domino dedicata.
 
===Caput XVI.===
SEVERUS.
Quamvis haec omnia ita sint, ut asseritis, vellem tamen scire quid Arsenius noster eo in facto plus fecerit, quam unus eorum, qui cooperatores fuimus 120.1589D| sancto seni, praesertim cum tunc temporis nulla erat ei potestas, nullaque facultas amplius agendi quam caeteris suis commilitonibus. Propterea cavendum ne aliquid ei plus tribuamus quam oportet, et ipsa veritas se habet. Fortassis ergo, ut praemissum est, in eo divinitus aspirata est talis tantaque voluntas; deinceps vero commune habuit velle cum caeteris fratribus suis; commune posse, vel non posse; aliquid commune agere, et obedire in singulis.
 
PASCHASIUS.
Primum praerogativam meritorum, ut asseris, hanc habuit in hoc opere gratiam, ut prior omnibus 120.1590A| ipse haec mente conciperet; deinde, ut res claruit, in hoc plus fecit, quia prae omnibus plus voluit; et sua permaxime prior voluntas omnium voluntates in hoc negotio genuit, excitavit, suisque precibus atque assiduis persuasionibus una cum prudenti consilio enutrivit. Ac per hoc, licet in Antonio fuerit potestas, et eximia sapientia peragendi, et virtus magna perficiendi; in isto tamen quodammodo videtur excellentior gratia, quamvis communis fuerit; quia quidquid ille egit, aut voluit; totum ab isto exorsum est una cum Dei gratia et enutritum. Et non solum quod ille voluit et fecit, verum etiam quidquid alii suis praestiterunt suffragiis, ut puta situs loci amoenissimus et locuples valde ac fertilis, quo dedicatum monstratur coenobium, et omnia 120.1590B| quaeque sunt, quibus in gyro vallatur ille locus. Igitur nemo nostrum ignorat, cujus fuerit haereditas, quam nulli alteri omnino cessisset in vita, etiam, ut ita fatear, nec regi; nisi divinis ab isto fuisset compulsus persuasionibus, cui nihil contradicere poterat; quia ab ineunte aetate ejus charissimus atque familiarissimus fuerat prae omnibus. Cujus [ l. hujus] itaque precibus et consilio appulsus, pro ejus hortatu libenter tradidit Deo quidquid in terra charius possidebat. Unde jure illi haec gratia deputatur, qui et locum talem a Domino electum olim huic operi aptum elegit et impetrare potuit; quia nescio si ullus alter mortalium potuisset. Erat enim in eadem gente idem valde dilectus, et nimium famosissimus. Quod claruit, cum ad quoddam placitum 120.1590C| non multum longe ab eodem loco Antonius venisset, ubi multitudo eorum propter eos confluxerat. A quibus cum suscepti essemus venerabiliter, coeperunt omnes post Arsenium nostrum vultus intendere, eumque pro nimio amore et admiratione pressius circumvallare: ita ut prae gaudio et desiderio abducerent illum a nobis: quia nullus eorum Antonium, cujus erat potestas, respiciebat, quem omnes fulciebamus hinc inde, et venerabamur pro viribus constipati ut dominum: sed nemo eorum nos, nec illum, quinam esset, considerabat. Tum ille gavisus pro sua humilitate, quia nos omnes excluserant, et exsultans pro fratris susceptione, conversus ad me subridens ait: Bene possumus nos hinc, frater, abire, quia nemo nostrum [ f. nos] hic curat, 120.1590D| neque aliquid esse attendit. Sicque acceptis duobus, aliis relictis omnibus, ac si soli, gaudentes et jucundantes regressi sumus ad jam praesignatum locum. Haec idcirco dixerim, ut sciat nobilitas filiorum quales habuerint fundatores: quia et humilia de se sentiebant in omnibus, et nullis, ut alii assolent, movebantur mundi favoribus. Et ideo nec ille pudore confusus est, nec iste honore insolens effectus: quia istius acceptio et fama in populo, illius erat gaudium et exsultatio; non tantum quia gratus erat, et amabatur ab omnibus, sed quia dignus erat amore atque acceptione, ut bene secundum Deum 120.1591A| prosperaretur in cunctis. Alias autem in humilitate nescio quis esset sublimior, nisi aliquis in factis eorum hoc voluerit deprehendere. Nam cum esset uterque secundum saeculi dignitatem eximius, vicissim tamen decertabant ut inveniretur quilibet eorum humilior. Inde igitur est quod Antonius, quamvis pater esset et dominus, tantam reverentiam modeste satis impendebat filio et fratri juniori, quantam nescio si ullus impendere velit aut possit coaequali. At vero econtra quantam iste diligentiam adhibuerit, ne ab ullo praeveniretur in obsequio, in reverentia debiti honoris, in cura et sollicitudine, atque in omni famulatu debitae servitutis, in sermone et habitu, necnon et in incessu; nescio si aliquis dicere sufficiat, cum nemo imitari queat. Caeterum 120.1591B| ad exemplum aliorum quantam de se praebuerint abjectionem, vel unam de pluribus pandam. Iste cum in cibo vilissimo esset parcior cunctis, voluit et usibus patriae esse contentus, dicens quod non esset dignum, ut monachus qui vilioribus juxta usum provinciae in qua degunt, [ l. degit, contentus esse debet] cultioribus vestiretur indumentis, vel lautioribus uteretur cibis quam comprovinciales inter quos degunt [ l. degit]. Unde et calciamenta sibi parare jussit juxta ritum patriae, quos Ruhilingos dicunt, et portare voluit; nisi a Patre discretionis causa prohibitum esset. Sed miror cur ille in hoc facto tam discretus esse voluit, qui in suo (si dici fas est) superstitiosus potest judicari. Nam eo in tempore in itinere positus, nullum in noctibus 120.1591C| apparatum sibi sinebat fieri, sicut solent viantes facere, quo tegeremur imbribus; neque tentorium aliquod sibi permittebat exigere die et nocte; sed fusi super terram quiescebamus, et juxta illud quod quidam canit, salubres nobis herba dabat somnos: nisi quod beatus Pater sibi ac mihi providebat egregie satis profundos atque amplissimos (ut assolent fieri illa in terra) agri sulcos, ubi jubebat mihi nostrum sternere lectum, quorum latera hinc inde pulchris nos ambiendo fovebant fulcris, dum equi sella in medio posita, quae unam mihi alpem ad caput praebebat, alteram illi. Nec aliud quid habentes in eo, nisi quod in die supra et deorsum habuimus. Haec tota mollities lecti erat, et ambitio satis honesta.
 
SEVERUS.
120.1591D|
Nec hoc superstitiosum videtur, ut aestimas, praesertim cum Jacob dum iret multo labore conjugem emere, in via nihil aliud ad caput quam lapidem habuisse legitur, nec ullas secum delicias vexisse praeter baculum. Quid igitur mirum, iste dum vadit uni viro virginem despondere Christo Domino, et castam exhibere uxorem, si nullis fulciatur honoribus, nulloque ornetur apparatu, dum totum in se praemonstrare debuit et in nobis, quidquid sponsam servare voluit, quam ducebat Christo? ut sanctissimam paupertatem magis semper sectaretur quam delicias mundi; et amplecteretur dura et aspera, per quae omnino itur ad Christum. Novimus enim quod non 120.1592A| solummodo in hoc facto se imitabilem praebuit tam sanctus Pater; verum etiam in omnibus, in quibuscunque Christi religio commendatur. Sed forte quia rari sunt qui de se tale aliquid exhibeant, quoniam omnes pompas saeculi sectantur, tu ideo ista dicis. Sed iste de se ampliora ostendebat filiis virtutum exempla, licet ex occasione itineris ista dixeris.
 
===Caput XVII.===
PASCHASIUS.
Quid si omnino in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus animum appulero? Ipsa recordatio, ut sentio, renovabit dolores nostros, quorum memoria voluptas est animi et incitamentum virtutum. Et ideo eorum meminisse gratia est suavitatis: 120.1592B| quoniam jucundior in mente est atque alacrior eorum sancta recordatio, quam ulla impraesentiarum oblectatio deliciarum; profecto quia instanti tempore jure nulla laetitia est sine moerore, nulla dulcedo sine amaritudine, nulla honestas sine confusione, nulla jucunditas mentis sine tristitia. Nam ubique luctus, ubique dolor et gemitus; quoniam, non dico quotidie, verum omni hora ubique mala audiuntur, neque aliud quam confusio nuntiatur. Porro duo isti, quamvis jam mala crebrescerent, quia viri virtutis erant, non poterant nos admodum moestos relinquere, qui nos suis consolabantur verbis, instruebant exemplis, roborabant consiliis, et piis nutriebant disciplinis. Et ideo hodie adhuc manent nobiscum, et semper manebunt, si veri eorum imitatores 120.1592C| fuerimus et amatores virtutum; quas si vere amamus, jam hic non esse coepimus, sed peregrinamur, saltem ex desiderio, quo melior nostra portio est. Nunquam enim in nobis toti sumus, si eos vere dileximus; sed in illis, quia caput erant, in quibus nostri pars major fuit. Et quia uterque eorum in Christo vivit, propterea melius illic nos devote peregrinari oportet, in quo summa universitatis est et portio singulorum. Hinc eorum recordatio jucundior cunctis opibus, et gratior impraesentiarum quibuslibet bonis, in quo nostrorum universus est fructus. Illuc namque et ipsi antequam irent, sua omnia transplantarunt, ut nos sursum attollerent, quos parvulos in Christo nutriebant. Quanto magis eos illuc conversari oportet filios, quos ad hoc genuerunt, 120.1592D| ut in coelestibus quasi lilia florerent, et quasi cedri Libani in altissimis crescerent?
 
===Caput XVIII.===
SEVERUS.
Ut audio, aliter aedificata est Roma a duobus fratribus, et aliter nova nostro de nomine. Illa siquidem carnaliter in terris, ista spiritaliter, ut dilataretur in coelis; illa ut edomaret gentes sub suo imperio, ista ut extraheret suos de mundo; illa ut cresceret rebus, et ditaretur rerum copiis; ista vero ut beata paupertate locuples, fundamentum haberet in coelis. Illa itaque a sanguine coepit aedificari, et cum sanguine rebus bellicis crevit; ista ut paupertatem 120.1593A| amaret praesentis vitae in spiritu, et ditaretur in coelestibus.
 
PASCHASIUS.
Quantum video, tuo more agis, qui severe alios antequam corrigas, culpas. Forte percenses eos, quos isti unanimiter duo plantarunt fratres, ut crescerent et dilatarentur in coelis. Jam tibi contra eorum praecepta et instituta, contra eorum provida satis monita videntur ire, et rebus crescere, deliciis affluere, et honoribus ac pompis saeculi dilatari. Alias autem superfluum esse puto mentionem duorum aedificiorum fecisse, nisi quia illa in sanguinibus terrena aedificata est; istud vero quod ab istis Domino dedicatum est, construitur juxta illud Ezechielis, quasi aedificium vergentis ad austrum. Eisdem 120.1593B| itaque mensuris super eadem fundamenta, eadem latitudine et longitudine, totidem habens portas, easdemque fenestras, et nullam crescendi aliam rerum magnitudinem. Ad hoc quippe duo isti eximii fundamenta in gentibus ad boream civitatis cum ponerent una cum turribus et propugnaculis suis, tria ista omnino monebant: ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias saeculi appeterent, ita ut in eis cor apponerent, sed omnino delicias et voluptates, ac si venena fugerent. Ad ultimum ne ullis, ac si pro religione, honoribus et fastu delectarentur superbiae, ne forte ex toto fatescerent, et in vacuum deperirent, sicut in Galliis multas deperisse a religione ecclesias bene olim fundatas cernimus. Quapropter isti multis jam edocti exemplis, suos 120.1593C| praemonebant filios, ne rebus affluerentur [affluerent] humanis, pro quibus saeculo deservirent, sed ut essent pauperes spiritu, humiles et mansueti, mites ac misericordes, et justitiam semper in omnibus esurientes, quatenus de illis omnes bene vellent propter munditiam cordis eorum; bene optarent, ne propter invidiam rerum et felicitatem eis inviderent, et opprimerent eos saeculi servitute. De quibus adhuc favente Deo omnes bona nuntiant, bene existimant; et sunt adhuc virtutibus illustres et mirabiles probitate vitae: quoniam adhuc in eis eorum odor respergitur, et virtutes vigent, efferuntur laudes, magnificatur religio et praedicatur excellens nobilitas: quorum adhuc benedictio in eis floret; et amplissima vitae dignitas commendatur; crescit quoque uberrimus meritorum 120.1593D| fructus, ac praeclara pullulat et extollitur gratia.
 
===Caput XIX.===
SEVERUS.
Esset laudabile, fratres, quidquid de eis amplissima virtutum fama ubique concelebrat, nisi prius res solemniter monasterio nostro delegatas, et omnia illis in partibus quae nobis collata sunt, de jure proprietatis coenobii hujus (quod valde mirabile est) alienaverint, et in sua eos proprietate per sese esse voluerint. Praesertim cum rarus qui locum cui praeest, 120.1594A| ditescere rebus magis magisque non velit, ut valeat amplius dominari et dilatari, quasi pro religione, fastu potentiae. Isti autem e contrario non solum locum, cui praeerant, ditescere rebus, cum possent, noluerunt, verum collatas distraxerunt, et redegerunt in libertate usibus fratrum, ne ad nos pertinerent.
 
PASCHASIUS.
Hoc igitur quod docebant verbis, faciebant ut confirmarent exemplis. Monebant enim, ne aut nos, aut illi res non necessarias susciperemus, neque facultatem habere amplam ambiremus, quasi pro Dei religione: sed rebus et possessioni Ecclesiae modum imponeremus, ne digitum illi ultra extenderent, monente propheta, aut agrum agro usque ad 120.1594B| terminum loci absque concupiscentiae fine copularent. Sed ne injusta vobis videatur hujusce libertas facti, noveritis, quia fructuosius atque honestius est, eo quod justius et utilius esset, eas per se in usibus coenobii Domino sub libertate deservire, quam nostro eas inopportune satis atque superflue dominari haereditatis jure; quia ubi vel ubi Domino seu Ecclesiae suae haereditas deservire comprobatur, cum in usibus servorum suorum religiose satis cum charitate expenditur. Unde valde locupletatur donum gratiae, cum ex una radice perfectae dilectionis duo coenobia monasticae disciplinae geminantur.
 
===Caput XX.===
ADEODATUS.
120.1594C| Satis sit quod hactenus aeque ambos replicas, quorum una fuit virtus operis, una mentis intentio. Sed quia Arsenium in hoc opere lamentis prosequi decrevimus, qui in istis etiam amplius laboravit, solus fletibus commendandus est: quoniam nisi tam cito hinc abisset, forte fratres de quibus loquimur, coeli cives effecisset, qui contemptum saeculi eis in omnibus exhibebat. Fecisset sane etiam eos semetipsos contemnere pro fide, sicut et ipse prius semetipsum contempserat. Redegisset ergo omnium corda in unum gratia charitatis, ne ullus ultra normam et mensuram monasticae disciplinae ad eas quae foris sunt, se extenderet, quod satis ostendit in praelato, quem ibi praeesse maluerant, cum redisset, si non tam cito rursus propulsus Italiam petisset. Pro certo 120.1594D| namque comperimus, quia ultra nequaquam ibi praeesset, priusquam de se humilia sentire didicisset; et non inflari pro genere, non delicias amplecti, non lascivire nugis saeculi et vanitatibus, neque quae mundi sunt, sectari. Vidisses profecto hinc inde quasi aedificia coelestis patriae consurgere ad normam illius civitatis, quam supra commemoravi: quae semper vergit ad austrum, et mensuris coelestibus metitur, et non humanis in saeculo dilatatur. Vidisses hodie turres ibidem et propugnacula fidei usque ad coelos 120.1595A| humiliter exaltari, omniaque virtutum genera consurgere, et non pro fastu superbiae locum rebus dilatari. Verumtamen, quamvis ita fatear, ejus odor adhuc hodie ibi fragrat, virtutes vigent, doctrina morum pollet, nobilitas conversationis manet, gravitas admiratur, collaudatur charitas, et praedicatur in omnibus disciplinae honestas, itatenus ut de fecunditate filiae, matris ubique fama annuntietur valde gloriosa, et ubertas hinc inde dilatata per omnes accrescat prolis. Haec igitur, fratres, Arsenii nostri sunt praeconia, haec ejus operis beneficia et virtutum insignia: cujus dum saecula manent, et religio Ecclesiarum erit; ejus laudes famaque bonae vitae ab ore hominum nunquam deficient. Nec immerito igitur, quia fructus redundabit in semine multiplici, 120.1595B| dum laus satoris crescit rursus in messe, et messis per annos multiplicatur in plures. Unde veri Dei sententia confirmatur, qua ait: Quicunque reliquerit omnia quae possidet, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29). Reliquit ergo iste plura, sed majora in saeculo acquisivit, qui omnes facultates Ecclesiae, ipsam amando Ecclesiam, suas fecit. Reliquit innumera, qui semetipsum et omnem concupiscentiam praesentis vitae ad liquidum calcavit. Reliquit cuncta, quando semetipsum sic dejecit, ut eum vidimus quotidie laboribus fatigari, innumeris vigiliis excruciare, jejuniis et abstinentia indesinenter corpus macerari: ita ut videres cum propheta David ejus pelles ossibus haerere, et virtutem carnis 120.1595C| prae nimia inedia jugiter tabefieri. Sic denique paupertate Christi vestitus, felix et beatus jure emicuit, qui habitos honores contempsit saeculi pro religione: sed quam strenuus fuerit operum ad virtutes, testis est Severus, qui cum eo multa egit, ut eorum fratres exemplo proficerent.
 
===Caput XXI.===
SEVERUS.
Hac lege vobis meam astringo fidem, ut quae novi de illo plura reticeam, et memoriam optime instituam: ut cum tempus venerit, sopitis jam inimicitiarum facibus, palam volentibus audire edisseram; quia si falsum aut vanum vel fictum nunc ex eo aliquis palam enarrat, magis utique placet. Et ideo, uti Allabigus iste fatetur, ego adeo hanc primus 120.1595D| inveni viam: quoniam est genus hominum, qui se primos esse omnium rerum volunt, cum nec sint, hos consector, his ego me comparo: ut rideant, hisque ultro arrideo, quoniam nullus de bonis nunc locus dicendi est, quia tales se detrahi putant, cum alios laudari audiunt.
 
PASCHASIUS.
Bone Jesu! homini homo quid praestat, quod iste sibi virtutem cum re amisit, neque audeat fari quae novit. Fortassis ergo hunc omnes noti omnesque amici et commilitones ita deserunt, ut nullus de eo audeat loqui.
 
ADEODATUS.
Formidolosa res est, Paschasi, quod audio, ob 120.1596A| favorem malorum bonos consectari non audere. Idcirco velim convalescas, fac ut audeas: et, si fieri potest, Severum revoca, ne multum timeat, et ne bona quae didicit, simul abligurriet [ l. abliguriat] spe vana deceptus.
 
SEVERUS.
Ergone istum laudare praetermittam, quem die noctuque desidero, quem cogito, quem admiror, cujus etiam mihi phantasma visu videre refrigerari est? quem cum recolo, amore acrius inardesco; cum commendo, veritate participor. Huncne apud probos laudare desistam, qui etiam apud eos, quorum inficitur odiis, laudandus convincitur? Gestat enim palmam laudis, etsi contradicitur ab his, ut Jeremias sanctus, qui de corde sibi falsa loquuntur: 120.1596B| quoniam jam praelatus, sicut testis est non solum totius, qui praefuit, coenobii congregatio, verum plurium familiaris notitia monachorum, absque ulla exceptione domnus delinquentium, et abbas omnium nostrum fuit. Abbas quidem, quia cunctorum pater, circa singulos viscera charitatis rore Christi repleta gerens, affectu pietatis exhibuit: domnus vero, quia nulli lascivire, ut assolent qui curam pastoralem parvipendunt, ignaviter indulsit: sed inspector omnium moribus et vita singulos praecessit. Ita tamen ut extremos quosque suis traheret hortatibus, et fetantes cum Christo suis virtutum levaret ac portaret humeris. Nullum igitur, quem non suis calefieret [ l. calefaceret] fomentis, tepentem reliquit; nullum quem non sapientiae sale condierit; nullum 120.1596C| quoque quem acrimoniarum non curarit doctrinis, si facultas morbi, Christi cooperante gratia, permisit. Verumtamen apposite ad curandum peccati vulnera medici diligenter officia peregit, et ad persuadendum virtutes non minus vitae praebuit exempla, quam et documenti importune, opportuneve diligentiam. In omnibus unam tenuit charitatem unamque disciplinam; nihil negligens, nihilque parvipendens, quae ad salutem animarum sibi commissarum videbantur proficere. At nunc velim caetera Paschasius prosequatur, qui magis eum semper assensu consilii, quam exemplis operum consectatus est; licet me nunc assentatorem dicat: quoniam comes irremotus ubique cum eo fuit.
 
PASCHASIUS.
120.1596D| Ego hominem callidiorem te vidi neminem. Nunquid non tu ita fassus modo ea refugis, quae consultum iri tibi plaudebas? tamen ne reticeam quae plures norunt, ad regimen huic similem vidi neminem, qui tanta virtutum polleret industria, et sanctae sollicitudinis cura tam indefessus ubique vigeret; qui gregem sibi commissum absens praesensve ita intenderet: qui pene nihil aliud cogitabat, qualiter de singulis ante tribunal Christi rationem redditurus esset. Unde quam saepe cunctos generaliter non minus, quam plurimos specialiter de voluntate liberi arbitrii, et potestate proprii corporis juxta professionem monasticae disciplinae satis argumentose monebat, ne nostrum aliquis voluntatem propriam sequeretur. 120.1597A| « Alioquin, aiebat, quomodo rationem pro aliquo redditurus ero, nisi et potestatem sui corporis, et voluntatem proprii arbitrii mihi relinquat? quod si ipse sibi in sua se retinuerit potestate vel voluntate, noverit rationem se redditurum, non solum pro suis verborum aut cogitationum vel gestorum factis, verum etiam quia contra professionem monasticae legis in sua se retinuit potestate vel voluntate cordis. Tanto profecto, inquiens, liber ero, quanto non mihi debita potestas concessa manet, neque voluntas sui relaxatur arbitrii. Attamen quaecunque potero, charitative superimpendam, ut de potestate et voluntate liber inveniar, ne aut perfunctoria fallar potestate, aut voluntate meae consectationis decipiar. » Bone Jesu, quanta ovium cura et sollicitudine animarum indesinenter 120.1597B| afficiebatur, nunc generaliter erudiens omnes, nunc specialiter monens singulos; hunc minis, hunc doctrinarum deliniens blandimentis! istum, juxta quod Propheta dicit: Infrenabo te laude mea (Isa. XLVIII, 9); quasi adulatorie laudibus revocabat; illum reprimebat conviciis: omnes tamen suis semper provocabat exemplis. Erant autem verba ejus, ut dixi, quasi clavi defixi in altum: et dum omnibus proponeret in conventu, videbatur unicuique quasi specialius affari. Nihil enim ex omni contextu regulae relinquens intactum, nihil indiscussum; etsi quid omnes quod minus agerent, invenisset, illud coram multis apponens suasionibus, divinis, quamvis parum videretur, non negligere commendabat mandatis. Quod si quispiam ex omnibus sanctae regulae verbis 120.1597C| aliquid excedens non satisfaceret, hunc coram, hunc secretius arguebat, et sale condiebat doctrinae. Nihil enim parvipendebat, sed salutem animarum ante omnia et super omnia gerens, etiam minima quaeque summa ac praecipua judicabat. Omnis ergo sermo ejus sale conditus erat: idcirco aut curabat vulnera, ne morbidis actibus grex periret; aut sanitatem custodiens animarum, virtutem animis inserebat: ut semper oves sibi commissae in herbis virentibus accumberent juxta aquarum fontes, et inde uberius pinguescerent; quosque corporeis provocabat etiam beneficiis, ut custodirent legem regulae, et mandata Christi exquirerent.
 
SEVERUS.
Quidam ait, quod nunquam ita quisquam bene 120.1597D| subducta ratione ad vitam fuit, cui non res, aetas, usus semper apportet novi aliquid, et moneat ut illa quae te scire credas, nescias; et quae tibi putaras prima, in experiendo repudies, quod nobis satis nunc dolendum evenit. Nam nos vitam duram olim qua viximus cum eo, prope jam excurso spatio amisimus. Quamobrem rem ipsam jam censemus facilitate: et nihil esse homini melius, juxta proverbia Salomonis, quam deliciis afflui [affluere], et suis unicuique frui laboribus. Quod nunc nosse perfacile est, quando aliquis suam semper agit vitam in otio, in conviviis, clemens sibi et placidus est luxu voluptatis; 120.1598A| nulli laedere reo ausus pro veritate, nulli contradicere consuetus; arridere omnibus, nullumque redarguere; sibi quidem vivere, sibi sumptus facere: et ecce hunc omnes benedicunt, amant et glorificant. Nos autem denotare quam simus agrestes consuerunt, quam saevi, quam tristes, quam truculenti, quam tenaces, quam caeterorum infamatores. Ergo talibus dum studemus satisfacere, conterimus in quaerendo vitam, aetatem; et capimus ab his odium interdum pro fructu laboris, dum suis potiuntur commodis: eosque amant caeteri ac diligunt, nos quoque fugitant, talesque ut vivant, optant. Illis quidem sua credunt consilia, apud eos sua commendant vota: nostram autem exspectant mortem, et liberos se promittunt futuros, si desierimus ista 120.1598B| culpare, ac nullis eos redarguere posse officiis. Unde si velimus istum laudare, se quoque reprehendi putant.
 
===Caput XXII.===
PASCHASIUS.
Age, age, nunc experiamur econtra quidpiam blande si possimus dicere, aut benigne facere; sin autem, quaeramus nos a nostris reamari; et quae digna sunt laude, commendare posteris, etiam et ista dando, obsequendo, suadendo, diligendo tentemus emollire, ut et bona diligant, quamvis nequeant imitari, aut nolint; et quae proponimus veritatis, non spernant. An non recolis tu, quid Arsenius noster egerit, quando quidam e nostris alterius praelationem invidens tumebat, dum se vilissima obsitum 120.1598C| cuculla hiemali conspiceret, eumque antepositum?
 
SEVERUS.
Recolo plane, et satis reminiscor, quoniam mox de sua utilitate invenit antidotum. Induens ergo se cuculla optimi subtegminis praecipua, post triduum jam illo vaniscente tumore, fratri Pater obvius venit, irruensque super collum ejus deosculabatur; accipiensque exutus induit eum cuculla sua, illiusque vestivit. Tuncque frater blanditiis delinitus alacris, sanusque recessit. Tum porro Pater gloriabatur sui, jucundabatur illius; eo quod talem [tale] reperisset vulneris medicamentum, quo et sibi meritum, illi quoque sanitas augeretur. Multis itaque diebus illa indutus veste, nostram conveniebat superbiam, 120.1598D| qui de habitu pretiosiori nonnunquam, unde nos humiliari congrueret, extollimur. Imitatus est ergo summum patremfamilias, qui redeunti filio prior occurrit, eumque stola prima vestiri fecit; ut charitas invitaret ad amorem, quem luxus expulerat ad exsilium. Ecce in uno eodemque facto tria conspeximus, medicinam fratris, Patris augmentum, et omnium nostrum religionis exemplum. Sed quia tales non sumus, valde nobis ingemiscendum, quia de cultioribus dum delectamur rebus, etiam a saecularibus despicimur, profecto quia sciunt quid esse debuimus.
 
===Caput XXIII.===
ADEODATUS.
120.1599A|
Miror, cum tantae charitatis fuerit tantaeque sanctitatis, cur etiam aliquando quasi summitatem lacinii praecidentes de ora chlamydis, austerum eum fuisse seu durum inculcant: praesertim cum in reliquis vitae virtutibus multis attollant laudibus?
 
PASCHASIUS.
Ne mireris, quaeso, quod ex Evangelio recognoscis. Nam piger servus dominum durum vocat, non quia durus sit; sed piger servus, quia torpet culpis exigentibus suis, dominum infamare laborat. Hinc redeant tales ad conscientiam, ne forte dum durum istum praedicant, atrociora sibi augeant flagra, ei vindictam cumulent. Nam etsi Dominus colligere 120.1599B| dicitur, quo non sparsit, exigit cum usuris ubi non seminavit. Quid putas austerum eum fuisse, cum pius ac mitis probatur, nisi quia torpentium ignavia id facit severum? Probant igitur se pigros, qui sequi nolunt: eumque durum vocant, qui vitia leniter vix compressit, et ad virtutes suo provocavit exemplo. Alioquin si durus videtur, duriora erunt tormenta deceptoris: quoniam nihil nisi vitia culpavit, et virtutes coluit, ne talentum sibi collatum vacuus reportaret. Quod si Jeremias talibus praeesset, nec dubium quin durior culparetur, quoniam frontem ejus Dominus eorum frontibus duriorem posuerat. Luxus quippe virtutum viros duros judicat semper et agrestes. Verumtamen iste benignus ac pius fuit, qui plus aliis unquam quam sibi indulsit, sed vitia 120.1599C| aut repressit, aut funditus ex initio resecavit. Unde si durus fuit, illis utique, qui nec suppliciis a suis reflectebantur conatibus, nec praemiis moliebantur, quorum profecto cor obtorpuerat, ut nec ejus, nec Christi pia monita sentirent, quia quibusque interdum plus proficit timor quam amor. Hinc quoque scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX). Et ideo Arsenius nunc minis, nunc plagis, nunc rerum beneficiis, nunc blandis persuasionibus agebat, ut filios nos adoptionis Christi faceret. Omni namque industria et sagacitate curabat circa singulos, ne deceptus diaboli astutia aliquis periret. An non vidistis circa fratrem illum quid egerit, qui vecors recedere gestiebat nolens pati, culpis exigentibus suis quod commiserat?
 
===Caput XXIV.===
SEVERUS.
120.1599D|
Vidimus plane, et cum eo egimus, is ne sic efferatus hinc abiret, ponentes ad portam milites, qui eum deterrerent. Unde ille timore compulsus introrsus rediit, atque prostratus ad pedes cecidit suffusus lacrymis.
 
PASCHASIUS.
Gaudeo vere quod recolis, et jucundor nimium: quia de quo loquimur, perfectioris vitae modestiam tenens, plurimum, ut reor, proficit ad virtutes. Bone Jesu, quanta tunc laetitia fuit! Etenim quasi vidisses 120.1600A| prodigum filium revertentem, exsultantemque patrem. Flebat ergo ille prae gaudio, flebat et filius jam mansuefactus. Nam et ego cum vidissem eos plurimum flentes, infremui, simulque multas permiscui lacrymas, Deo gratias agentes, ac si de mortuis eum reciperemus. Talis quippe Patris erat austeritas, talia viscera rigoris, talis voluntas, talisque affectus. Sed nunc quam miseri sumus, quibus peccandi libertas datur! alioquin si tunc nemo impune peccabat, et tamen recidivi surgebant casus; quanto magis cum nunc malis blandimur nostris.
 
===Caput XXV===
ADEODATUS.
Ut video, iste perfectae charitatis fuit, qui ad 120.1600B| quod Christus dilexit, diligebat suos; et quod in divinis invenitur disciplinis, operibus exigebat. Sed aiunt, quod non satis conformis erat; idcirco minus redamabatur, minusque frequentabatur a multis.
 
PASCHASIUS.
Fateor quod ei saepe ista intuli verba, licet scissem, quod pene omnibus omnia factus esset. Sed ipse, non ut assolent quidam, excusatorie, imo humiliter respondebat, non tantam se latitudinem cordis habere, quanta est arena maris, ut omnia posset. Ac deinde: Quibus me conformari, inquiens, optas? nunquid ignavis aut vitiosis? nunquid vaniloquis et jocosis? Annon legisti quid Apostolus clamet: Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri (Rom. XII, 2)? Talibus ergo et hujuscemodi 120.1600C| exemplis altius se jugi conatu erigebat ad virtutes, ne levitas dissolveret mentis, quae gravitas Domino charitatis offerebat introrsus. Miror, frater et fili, quid velint lasciviis et voluptatibus dediti, perfectiores quosque sibi conformes fieri, cum ipsi potius transire deberent ad formam virtutis: alioquin adoptionis filii non erunt, nisi praesciti et praedestinati fiant conformes imaginis Filii Dei. Ad hanc igitur formam praescitus et praedestinatus Arsenius iste, idcirco puerilibus non se multum coaptabat ludicris: licet interdum celsa in petra stans, rari nantes quosque pueros suis ad littus hortabatur facetiis cominus venire; quibus licet risum moventia parum diceret, gravitate tamen agebat, ne dissolveretur virtus argumentosa: sed ut lactans 120.1600D| infantia, suis exuta crepundiis, paternis lactata visceribus, perfectoria appeteret. Nullus tamen eorum vultui credebat risibili coram eo, nisi gravitate se reciperet; quia juxta quod Job ait: Etsi ridebat ad eos, non credebant ei (Job. XXIX, 24). Quoniam etsi resolvebat gravitatem eloquii, lux vultus ejus non cadebat in terram, agens argute, ut sibi colloquentes ad virtutum studia provocaret. Porro eum cum audirent, exspectabant sententiam ejus, et intenti tacebant ad consilium. Licet Job virtutibus longe inferior esset, auris tamen audiens beatificabat eum, et oculus videns testimonium reddebat ei quod liberasset 120.1601A| pauperem vociferantem, et pupillum cui non erat adjutor. Benedictio namque perituri super eum veniebat, quia profecto a puero justitia sicut vestimento est indutus. Unde et causam quam nesciebat, diligentissime investigabat. Quapropter cum paedagogus esset Augusti Caesaris ultra Penninos ( sic ) Alpes, quid egerit in judiciis, quidve in dispositione rerum et justitiae disciplina, Chremem interrogemus.
 
===Caput XXVI.===
CHREMES.
Vereor laudare virum, ne id assentandi magis quam quod habeam ex illo, et gratum facere existimer. Tamen ex toto ne reticeam, qualis quantusve investigator veritatis fuerit, quam strenuus in sententia, 120.1601B| quam fortis contra summos judices iniquitatis, quam efficax ingenio contra eos qui corrumpuntur muneribus; unum e pluribus pandam, quo facto nihil iniquius hoc in tempore didici. Nam cuidam judiciario viro vidua quaedam nobilis, quasi defensori, sua seque commisit, cui et per testamentum traditionis, etiam pene dimidium rerum suarum assignavit, ut caetera sibi tuta manerent. Ille vero mox callide ad integrum omnia in eodem testamenta apprehendit, et testes adhibuit. Unde praefata mulier ad sua reverti volens suisque rebus uti, adsunt prohibentes ne ad sua ingrederetur, quasi defensori suo omnia tradidisset: et bene (ut aiunt jocose) omnia defendit, qui possessori nihil relinquit. Tum illa infelix vidua suis viduata rebus, imperatorem 120.1601C| adiit: illeque suis eam cuidam episcoporum una cum reliquis judicibus terrae sacris commendavit scriptis, ut causam ipsius diligenter quaererent, judiciumque rectum agerent. Sed quia declinaverat unusquisque post avaritiam suam, causa viduarum non ingrediebatur ad eos. Hinc sibi fabricantes mendacium, applauserunt una cum testibus, ut populus non intelligeret talia, et universi usque ad sacerdotes Christi facerent dolum. Quibus ita patratis, suis illa rebus jam explosa, defensor ille a senioribus populi relatum accepit, ne ulterius de his ulla rerum controversia fieret. Verumtamen illa multis vexata malis et molestiarum doloribus, tandem per Alpium aspera juga montium longo confecta itinere, repedavit ad Gallias, regemque suis pulsare 120.1601D| fletibus coepit. Tum rex tantis miseriarum gemitibus permotus, Arsenio nostro eam commisit, qui tunc una cum Augusto filio ejus ob institutionem et dispositionem regni a patre quasi fidissimus mittebatur et propinquus. Quam ille praemittens, ad sua ut rediret jussit, donec veniret idem in patria, ut tunc coram cum suis se praesentaret testibus. Quibus auditis, Italia omnis contremuit, et ad sua callida se convertit fraudis argumenta; coepitque moliri insidias 120.1602A| in morte feminae: quia cernebat venire, quem muneribus posse corrumpi non putabat. His igitur armis omnium consuevit infringere mentes, et ad suos illicere concupiscentiarum amplexus: quo [ l. quoniam] pene omnes sequuntur retributiones, et diligunt munera. Sed cum in isto nihil ad impietatem proficere posset, vertit se ad fraudes facto iniquitatis. Cui cum jussisset saltem partem aliquam reddere de rebus, quas injuste per dolum subripuerat; sciens se circumclusum, mox immisi clanculo quadam in via tres de suis qui eam occulte perimerent. Sed quia tres erant in negotio, videbatur non satis tutum ad silentium. Junxit scelus sceleri, ne forte interrogati facinus detegerent. Sepositis longe ab invicem, uni eorum duos interficere 120.1602B| jussit, ut jam nullus esset in superficie terrae, qui sanguinem innocentem dolo perfusum reseraret, parvipendens miser, quid divinus arbiter sentiret, tantum ut humanum judicium evaderet. Sed Arsenius noster Dei succensus zelo multis usus est argumentis, ne lateret occultum, quod manifestum constabat: quanquam nec judicio, nec testibus comprehendi posset, a quo esset factum. Reperitur interdum tamen unus eorum in cujusdam specu subterraneo defossus, et fit inde conjectura dissimilis. Tenetur is quidem reus, in cujus invenitur specu: sed criminatur alter, cujus gestum suspicatur instinctu; nullus tamen eorum convinci potest ab aliquo. Qui, putas, dolor tunc erat in mente Arsenii, quive gemitus? Vidisti, Domine Jesu, quantas coram 120.1602C| te profuderit preces, quantasque lacrymas, qui sanguinem Abel justi de terra clamantem olim audieras, etiam ut horum a quo fusus esset, aperires. Contra quem tota Auxonia una cum suis senatoribus corrupta muneribus decertans agebat, ne inveniretur reus ab uno, qui omnibus notissimus erat raptor et homicida. Tu autem scrutans corda et renes, Deus, omnia noveras, et tamen athletam tuum multo afficiebaris [ l. afficiebas] zelo, nec illi demonstrabas quod patebat plurimis, sed suorum complicibus. Moliebantur omnes pene usque ad unum, ne inveniretur reus: quia in uno jam coram te, Deus, erant plures rei facti. Quantis tunc militem tuum iniqui lacerabant infamiis, quantisve derodebant calumniis, quasi solus prae omnibus esset incredulus, 120.1602D| solus innocentium contra legem afflictor! Legem igitur proponebant, qui justitiam non metuebant infringere: sed sanguis innoxius de terra clamabat: etiam et perempti, quod eum injuste fudissent, jam apud inferos recepti publicabant. Quid plura? etiam omnes proceres palatii nunc legibus, nunc testibus, nunc vero multis argumentorum ingeniis agebant, ut eumdem reum quasi innocentem dimitteret: interdum autem precibus eum fatigabant. 120.1603A| Ipse vero nullis infatuabatur fallaciis, nullis frangebatur opprobriis: sed invictus agebat quodcunque poterat, si quo modo tandem aliquando veritas manifestaretur. Tunc ad ultimum videntes ejus constantiam, decrevere, quod nisi judicium de eo acciperet, nihil amplius, licet lex pro parte manifesta esset, in hac controversia facerent. Applaudebat autem populus, quasi miles Christi nec judicium vellet recipere. Quibus ille auditis, solita repetit arma, sibique jejunium indixit et nobis qui cum eo eramus, ne forte, ut assolet, in eodem judicio aliqua fraus inimici praevaleret. Totam igitur noctem pervigilem duximus in oratione precantes, ut prius Dominus tanti sceleris reum detegeret. Mane autem facto, confisi de Dei pietate processimus quasi ad 120.1603B| spectaculum, ubi omnis populus jam convenerat. Erat quippe tunc magnorum multa insultatio, ita ut plures episcopi ducerentur in hac infestatione: quia profecto causa tanti discriminis non ingrediebatur ad eos. Tunc verus athleta Christi coepit impellere, ut jam judicium pararent; quorum positus in medio, expansis manibus, preces ad Deum fundebat cum lacrymis, ne tanta fatuitas judicii etiam probos quosque maculis afficeret. Quibus ita profusis mox de maxilla, coelum penetrant: et quia tribunal humani judicii munus subverterat, thronum gratiae Christi assistunt lacrymae, cum quibus pariter de terra sanguis innoxius clamabat. Siquidem internus arbiter, quasi Cain rursus vetustam increpans conscientiam, coegit confiteri quod male tegebatur 120.1603C| occultum; et corruit mox ad pedes Arsenii tremens ac gemens: quia judex divinus miseram conscientiam intrinsecus puniebat. Unde novo timore perculsus, coepit etiam omnes denotare, quorum praesidio est usus, ista ut auderet: nihilque sibi ex omnibus quae habere poterat, nisi ut astabat, solummodo remansisse, praesertim circumstantibus omnia contulisset. Unde profecto illi excaecati pervertebant judicium, intantum ut Arsenium suis afficerent odiis, et taediarent insidiis: sed jam divino convicti judicio, confusi omnes discessere; ac miser clementer redditus est poenitentiae.
 
PASCHASIUS.
Infelix nimium tempus, quando aliquis, si quid bene velit aut judicat, nemo obtemperare disponit; 120.1603D| sed unusquisque suum velle, et non Dei intendit. Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones; aeque cunctis studium, similis pertinacia. Uno eodemque videntur ludo ad malitiam prospicere, et si hujusmodi ullus est lusus. Hinc sane forsitan parvam adhibeant fidem, quia ex suis studiis nostrum judicant Arsenium, quasi nihil aliud possit esse aliquis, nisi quod ipsi sunt, praesertim cum apud eos nulla sit veritas, quia corruit in plateis, et aequitas non potuit ingredi. Unde sanguis viduae non ingrediebatur ad eos: sed quia innocens erat, praedae patuit.
 
===Caput XXVII.===
SEVERUS.
120.1604A|
Quid se de his rerum negotiis Chremes tantum permovet? cum et apud nos degens pene quotidie de abditis cordium receptaculis secreta judiciorum conjiciendo protrahebat ad publicum, ut jam vix esset qui ei sua celare auderet occulta: sed perscrutatis delictorum admissis, lenissimam Christi medicinam mox superponebat aegrotis.
 
CHREMES.
Vere ita est, ut recolis: sed hic plures erant, qui cum eo talia perquirerent ad salutem: illuc vero nullus aut rarus inventus est, non modo qui veritatem vel justitiam non corrumperet, verum etiam exsertis brachiis contra eum qui scelera iniquitatis 120.1604B| non defenderet. Hinc quoque quidam cum testamenta haereditatis alterius fraude detulisset, testes adhibuit, et in quadam gladii theca ea occulte posuit; sicque causatori suo dolose reddidit. Ille vero nesciens quid acciperet, mox ibidem casu praetermittens, repetebat paginam haereditatis suae ut redderet. At vero e contrario cum testibus alter agebat, quod ei omnia sui juris instrumenta reddidisset. Sed quia omnis controversiae finis sacramentum est, jurantibus illis miser non habuit quid repeteret: tamen veniens ante praesentiam, querelosis aiebat quid gestum esset vocibus. Tunc noster subridens Arsenius, jussit venire reum, ac si conscius esset ordinem tanti criminis: Infelix, inquit, nimium, quomodo hujuscemodi calliditatis stropham tantam 120.1604C| taliterve excogitasti? At ille videns se quasi deprehensum, corruit ad pedes, et quod latebat aperuit.
 
ADEODATUS.
Ut video, sapientia Salomonis in isto fuit, et ideo ad investiganda secreti negotia tam sagax erat.
 
===Caput XXVIII.===
PASCHASIUS.
Saepe contigit, quod Parmenus ait, ut homo quilibet imprudens plus boni interdum nesciens, quam prius sciens unquam agat. Sed hic noster nihil imprudenter egit a professione sua, qui saepe latentia suis comprehendit conjecturarum retibus, quod et ipsi quam saepe videmus in quorumdam Fratrum 120.1604D| delinquentiis. Ab initio enim semper peccantes umbras adeunt, et gestiunt subterfugere, ne appareat culpantibus, quod divinis patet aspectibus. Sed quia longe diu Italiam ingressi, eis Penninas Alpes exsulati sumus, ubi aurea vidimus Saturnia regna artesque malignas, seu in quibuscunque mundus regnat et meretricatur Auxonia cespes; Gallias tandem, pene omnibus correctis rebus, et Eugenio sanctissimo apostolicae sedis ordinato antistite, in cujus nimirum ordinatione plurimorum laborasse dicitur, si quo modo per eum deinceps corrigerentur, quae diu negligentius a plurimis fuerant depravata, regrediamur.
 
===Caput XXIX.===
ADEODATUS.
120.1605A|
Fortassis ergo, Paschasi, non minus occulte, quam callide seu ingeniose, quem laudare decreveras, acriter culpas: quasi videris quae detulit fratribus oblata munuscula, universa pene quibus divitiarum genera vel ornamentorum mundus regnat; talia namque vel tanta, qualia nullus nostrum se vidisse simul testamur.
 
PASCHASIUS.
Nunquam itaque crediderim quod tam suspiciosus esse tamque nemorosus [ l. morosus], intantum ut ea quae sinceriter dicta sunt, mei ad calumniam vertas. Nam de his tu forte moveris more quorumdam, ex quibus alium notas. Tamen illa omnia benedictiones 120.1605B| ( id est munera) fuisse castae dilectionis, aut obsequia magnatorum, quia procurator regni et magister imperatoris erat, debitae venerationis, nemo qui dubitet, dum recte de proximi conscientia censeat. Qua profecto conscientia tutus coram omnibus nobis: Ista, inquit, omnia quae cernitis, tam secure sine alicujus discrimine potestis accipere, quam ego sine concupiscentiarum elogio, vel sine ullius rerum dispendio gratis Deo et vobis in me suscepi oblata causa honestae acceptionis, et honore Augusti, vestraeque utilitatis. Alioquin pro his nullus injuste aliquid aut acquisivit, aut perdidit; neque accepta vel data doluit: imo, ut verum est, a plurimis cum nollem accipere, vobis deferri quasi in eleemosynam precati sunt. Quapropter his ita susceptis, patet, 120.1605C| non, ut opinaris, a me dictum fuisse, sed usus patriae et regni delicias praenotasse; quia omnino hunc tam liberalem et mundi contemptorem in omnibus noveram, ut semetipsum juxta Domini vocem reliquerit. Ergo qui semetipsum tam perfecte, ut omnes scire licuit, dereliquit; quid sibi, non dico inique aut cupide, verum etiam licite sibi acquirere potuit? Imo, ut fassus sum, et res patuit nobis, ea magis suscepit, ne forte aut illi (ut assolet) qui dare volebant, laederentur offensi, aut nos, nostris expensis vacuus si rediret, his auditis, quod sprevisset quae nobis mittebantur, calumniaremur.
 
ADEODATUS.
Placet quod objecerim eum te culpasse, quia auditum erat de his quae attulerat: ut omnes intelligant, 120.1605D| quam liberalis fuerit, quam alienus a saeculo, quamque mundo mortuus, qui nec pro his omnibus 120.1606A| a nobis, neque pro aliis quibuslibet beneficiis, ab extraneis inhoneste saltem gratiam requisivit, sed conscius sibi semper in omnibus Deo placere studuit.
 
PASCHASIUS.
Ita est, mi frater, ut asseris, intantum ut quidam ex nostris non intellexerint tunc temporis ea illi pro munere data, sed nobis a quamplurimis magnorum, aut a summo Pontifice sedis apostolicae, qui ei quamplurima largitus est, transmissa. Unde contigit quadam ex die, cum quidam e fratribus eum pro talibus et hujuscemodi factis laudaret, alius respondisse fertur: Quid de illo talia in laude fertis? nonne nobis ea quae detulit, fuere directa? ad quod, cum dixisset, risimus omnes. Tunc alius: Te 120.1606B| forte decet, inquit, tibi talia tantaque mittantur. Misera, inquam, plane humana conditio, quae tam est hebes, invida, vel ingrata; alias autem eorum is nisi in aliquo laborasset, nequaquam ita fassus esset. Verumtamen constat nostrum Arsenium tantum tunc temporis dilectum fuisse atque famosum, quantum nullus eo in regno. Idcirco talibus tantisque oblectabatur muneribus, intantum ut nolens cogeretur accipere gratis, ne laederetur amor dilectionis. Agant alii quod possunt; insidientur et terreant quantum possunt; vendant justitiam pro muneribus; saeviant fraude vel dolis, et omnia cunctis venalia praestant: nulli tamen eorum tam multiplicia, tamque praecipua, quam isti solummodo pro amore ac veneratione gratis offerebantur. Quibus ita dictis, 120.1606C| quia tandem ad Gallias rursus stylum vertimus, finem libri ponamus: quoniam ea quae deinceps cum gemitu prosequenda sunt, tam dira sunt, tamque immania, ut vix aut nullus qui mente valeat comprehendere, quia formidolosa sunt nimium et confusa. Quae cum attigerit calamus, quamvis lapideum cor gerat scriptor illarum rerum, nescio si litterae prae lacrymis possint formari, ne abluantur fletibus: quanto magis ut formetur narrationis ordo et status! Hinc consolemur interdum [interim] nos gaudio conscientiae, quod talem eum tantumque cognovimus et habuimus, de quo gaudere in Domino non veremur. Et ne ullis frangamur infamiis praevidendum: quia nunc in tempore plurimi etiam honestiores obloquuntur bonos, ita ut nullus exire intactus 120.1606D| possit.
 
==Liber secundus.==
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, THEOPHRASTUS. 120.1605|
 
===Introductio.===
ADEODATUS.
120.1605D|
Post innumeras intus officii curas, post immensas exterius occupationum causas, post varios rerum negotiorumque eventus et vitae dispendia, post 120.1606D| longa huc illucque diversi itineris fatigia et concursus ubique, post indefessas omnium pressuras; tandem divino dispensante judicio, relictis omnibus, quia tibi, Paschasi, reddita est quies et libertas animi, recordari oportet quod omisimus olim, quatenus 120.1607A| deinceps aliquando epitaphii Patris formam expleamus, quam commendare litteris coepimus pridem: alioquin esset honestius non inchoasse, quam inchoata non explere.
 
PASCHASIUS.
Confiteor ita esse, mi frater. Sed vereor post surda vitae silentia, post omissa litterarum studia, repetere quod aut oblivio abduxit, aut levitas morum jam audire fastidit. Insuper etsi esset de talibus tempus loquendi, praesertim jam nulla est mihi, etsi quandoque fuerit litterarum facundia scribendi. Tamen ne quod coepimus, infectum veniat in opprobrium, inimicis in gaudium, et desidiosis in exemplum, experiar quod hostaris, et incipiam, licet inexplebilia sint gestarum rerum lamenta quae restant. 120.1607B| Sed quia interdum Severus ingressus est felix viam universae terrae, et Chremes inter discrimina nostra jam discessit, necesse est unum eligamus de his more sanctorum Patrum, qui nobiscum cum eo versati sunt: quatenus per eum et veritas, quasi sub tribus testibus, melius commendetur; et noster planctus non diversus vel numero inveniatur. Idcirco, frater, quia tuum fuit quae coepimus reincipere, tuum sit consortem in hac parte eligere.
 
ADEODATUS.
Quamvis ergo minus idoneus sim praejudicio discernendi; quia devotus tuis existo jussis, non abnuo quod exigis. Non enim philosophum ad lamentum rite quaerimus, sed eorum aliquem, cujus aut memoria piae recordationis, aut affectu ad lacrymas 120.1607C| incitemur. Unde si tibi videtur, licet glaber sit, ex omnibus eligamus Theophrastum.
 
THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur cogitaverim, quod jocos ludo velitis serere, aut puerilia sectari.
 
PASCHASIUS.
Noli mirari, frater, si te glabrum ad hoc Adeodatus elegit, cum me decrepitum longe diu talibus oblitteratum studiis non omiserit: quoniam threnos et veritatem audientibus maxime probi et bene conscii amantes commendare debent. Ideo nos duo in multis possumus jam diu vexati quam bene filiis et amicis nostros pandere fletus.
 
===Caput primum.===
ADEODATUS.
120.1607D|
Sed antequam veniamus ad lamentum, rogo, indices nobis initium tanti discriminis: quia nullus est sani capitis, qui credat haec sine offensa Dei in populo contigisse.
 
PASCHASIUS.
Verum, nercule, quod ais: sed necdum omnia licet omnibus reserare, maxime quibus veritas odio est, et scelera placent. Tamen etsi minus bona eisdem placeant, verum non semper occulendum est: quia hic de quo loquimur, etiam exprobrantibus sibi 120.1608A| verbum veritatis libere loquebatur. Ex quo fit, antequam haec mala totius imperii apparerent, crebrescentibus jam jamque quotidie Dei justo judicio in populo diversis calamitatibus et flagellis, ut imperator una cum suis senatoribus et proceribus terrae requireret, quid esset quod divina majestas offensa tot taliaque longo in tempore isto praemonstraret in populo: quia jam, Scriptura teste (Isa. XXVIII, 19), sola vexatio intellectum dabat auditui. Tumque praecipitur, ut singuli de hoc diligentius quaererent usque ad alium Placitum, quid esset in quo Deus offensus esset, vel quibus placari posset operibus. His ita quidem jussis, statuit mox Arsenius noster coram oculis miserum orbem, et divinas leges, simulque Patrum decreta: in quibus conspexit illico, 120.1608B| quantis Ecclesiae Christi depravatae forent modis, qualibusque populus universus carnalium rerum operibus corruptus. Qua de causa parvam edidit schedulam quidem sibi ad memoriam, in qua litteris depinxit universa regni hujus efficaciter vitia, sicque circumspecte, ut nullus adversariorum omnia ita non esse negare posset. Inde ad comitatum rediens, omnia coram Augusto et coram cunctis ecclesiarum praesulibus et senatoribus proposuit singillatim diversorum ordinum officia, excrescentibus malis, et ostendit cuncta esse corrupta vel depravata.
 
THEOPHRASTUS.
Obstupesco valde, cum ejus tantis provocamur 120.1608C| exemplis, quod nemo nostrum qui ad plenum veritatem de illo audeat posteris narrare, licet audeat detegere peccata populi longe diu accumulata, clades, pestilentias, fames, inaequalitates aerum, terroresque etiam visionum. Quibus profecto malis praecessit prior pulverum fallax adinventio, sub qua tanta fuit vexatio et prodigium mendacii, ut prudentibus daretur intelligi, quod universus orbis ad tentandum esset expositus in manibus inimici. Ex quo liquet, pro talibus et hujuscemodi causis peccata regni, quae necdum completa sunt, quod quotidie in pejus cumulentur. Sicque restat, quod in multis factum comperimus, ut destruatur. Unde timendum ne fiat in nobis, quod in multis jam gentibus actum legimus. Nequaquam igitur dixerim sine causa miracula sanctorum 120.1608D| longe diu in Christo quiescentium nuper coruscasse, quanta et qualia nunquam sunt audita a saeculo facta uno in tempore ad reliquias sanctorum: quia omnino, quasi in gallicinio, sancti hoc in regno huc illucque delati, se invicem excitarunt quasi ad concentum cantus. Ut daretur intelligi, quod nostra infidelitas, juxta Apostolum, id exigeret, quia signa non fidelibus, sed infidelibus, ipso teste, verissime dantur: si quo modo post tenebras caecitatis nostrae ad veram lucem, quae Christus est, tandem expergefacti resurgamus.
 
ADEODATUS.
120.1609A|
Fortassis ergo iste prius si vocatus esset ad colloquii lamentum, quasi proditor nos detegeret, non valens cohibere spiritum in loquendo. Idcirco etsi vera sint quae tangit, suo in loco dicere non exspectat.
 
THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur quae proposui, alio in loco rectius proferuntur: quoniam mala quae per partes creverant, primum isto in tempore feriuntur. Crevit enim hoc imperium prosperis successibus usque ad praesens, quasi perfectam aetatem plenitudinis: sed vitia quae per partes, ut assolet, in prosperitate commissa sunt, coacervata inoleverant; justo Dei judicio, non minus flagellis quam et novis virtutum miraculis arguuntur. Propterea igitur, ni fallor, 120.1609B| isto denotanda et plangenda sunt loco: ut si non nobis, saltem posteris veniant correctionis ad exemplum.
 
===Caput II.===
PASCHASIUS
Ita esse negare non possumus: tamen quae noster Arsenius coram omnibus et summis proceribus tum proposuit, omittere non debemus; quoniam ista et hujuscemodi alia eum ad hoc impulerant, ut cunctis ex divina auctoritate, ac si Jeremias alter ostenderet, in quibus Deum omnes offenderant: et monuit constanter charitatis officio, ut mala quae admiserant, destruerent, dissiparent et evellerent; bona vero praetermissa deinceps aedificarent, ac plantarent in reliquo. « Interea nostis, inquit, quibus ordinibus Christi constat Ecclesia. Certum quippe quod secundum 120.1609C| singulorum officia requirendus est ordo disciplinae, et status Reipublicae. Unde primum considerari oportet intus divina, tum exterius humana: quia procul dubio his duobus totius Ecclesiae status administratur ordinibus. Ut sit imperator et rex suo mancipatus officio: nec aliena gerat, sed ea quae sui juris competunt propria; neque praetermittat ea, quia pro his omnibus adducet eum Dominus in judicio. Episcopus vero et ministri Ecclesiarum, specialius quae Dei sunt, agant. Deinde rex rectores in regno tales constituat, quales eos Dominus diligenter in lege perquirere jubet, et in quibus rex et pro quibus securus maneat, quos utique probos ad regendum populum sanctum Dei et idoneos cognoscat, non secundum proprios libitus qui ei faveant, sed 120.1609D| qui avaritiam oderint, et Deum ac justitiam diligant: cujus profecto officium est, semper quae recta et justa sunt disponere, et quae depravata corrigere. Alioquin tu, rex, nisi servaveris quod praeceptum est, fortior tibi cruciatus instat, et omnibus in te, si avertatur Deus, unus interitus. Ideo providendum nihil negligas: quia in te uno, secundum Salomonem (Sap. VI, 26), totius stabilimentum est regni: in divinis autem ne ultra te ingeras quam expediat. »
 
ADEODATUS.
Ut sentio, non immerito tu altrum eum Jeremiam dicebas, ob constantiam fidei et frontis duritiam, qui tam audenter Augusto invexit, tanta quae vidimus, ob luxus desidiam, necnon et pessimas regum consuetudines, 120.1610A| officii sui negotia, cum esset praeoccupatus vanis rebus, praetermisisse.
 
PASCHASIUS.
Acriora sunt, frater, quae tunc prolata sunt, de quibus pauca pandam. Ait namque Caesari: « Velim, reverentissime imperator Auguste, dicas nobis, tuis quid est quod tantum propriis interdum relictis officiis, ad divina te transmittis? vel quid est quod das, quando honores ecclesiarum, imo, ut sentio, onera quae largiris? Quod si res Domino jure eleemosynarum legitime consecratae sunt, ecclesiarum ejus sunt: quia suis pauperibus et specialiter sibi servientibus legaliter datae sunt. Si autem benedictiones et Spiritum sanctum, quem digne Deo electi deinceps a Domino et a sacris consecratis praesulibus 120.1610B| percepturi sunt, auctoritate divina dare te existimas, noveris, quod extra officii tui est quod praesumis. Caeterum auctoritate sanctorum Patrum si circumspectius est agere secundum Deum quod agis et fructuosius quod largiris, ita temperandus est modus una cum clero, et plebe Dei, et sanctis pontificibus: ne aut tu tibi tua eligas, tibique divina usurpes, aut vulgus tantam gratiam, seu quilibet personarum in aliquo confundat: quoniam in his non nisi divina consideranda sunt, et salutis nostrae documenta. Ideo identitas est pene et in rebus ecclesiarum: quia facultas earum nihil aliud est, quam pretia peccatorum, vota fidelium, patrimonia pauperum. Idcirco quod semel legitime consecratum est Deo, in suis militibus et pauperibus ad usus militiae 120.1610C| suae libere concedatur. Habeat igitur rex rempublicam libere in usibus militiae suae ad dispensandum: habeat et Christus res ecclesiarum, quasi alteram rempublicam, omnium indigentium et sibi servientium usibus, suis commissam ministris fidelibus: et hoc sit regis officium, ut talibus committatur, qui et fideliter dispensent, et sapienter provideant: quatenus omnes glorificent Deum et gaudeant in Christo, non minus ex futurorum promissis, quam et ex praesentiarum consolationibus. Sin alias, ut Apostolus ait, qui aliena diripiunt, regnum non possidebunt aeternum: quanto magis qui ea quae Dei sunt et ecclesiarum, defraudantur [defraudant], in quibus sacrilegia [ f. sacrilegis] copulantur? »
 
THEOPHRASTUS.
120.1610D|
Quod si ita est, ut asseruit, et de his ulla providentia apud Deum, nescio principum nostrorum quis salvus esse possit, quibus nihil tam dulcia ( sic ) sunt, quam praedia ecclesiarum, nihilque tam suavia, sicut scriptum est: Panis absconditus suavior est, et aquae furtivae dulciores (Prov. IX, 17).
 
PASCHASIUS.
Verum, mi frater, et ideo ira Dei effusa est super principes nostros, qui errare facit eos in invio, et non in via: dum et saeculares ad divina diripienda indebite se ingerunt. Sacerdotes vero Christi et ministri altaris una cum divinis ad exteriora de intimis se ejiciunt, jam quod pejus est sine pudore et transfundunt: 120.1611A| quamvis scriptum legant, quod nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4). Hinc pessima praesumptio nascitur et confusio, hinc vorax concupiscentiarum flamma, hinc virtutum evacuatio et peccati fomes, dum aut ministri Christi facultatibus rerum, ne amittant, illecti, ad ea quae sibi non expediunt, expelluntur [ f. impelluntur]- aut saeculares concupiscentiarum succensi aestibus, quae Dei sunt, quasi auctoritate regia defensi, temerario jure contra Deum erecti diripiunt. Quibus ita coram rege, et coram Christi praesulibus et principibus terrae ad liquidum explicitis, nullus eorum abnegavit.
 
ADEODATUS.
Miror quid negari posset, quod omnibus in propatulo est, et pene nullus qui contradicat: imo ad invicem 120.1611B| provocati deteriorantur omnia hinc inde, et ad usus convertuntur pessimos.
 
===Caput III.===
PASCHASIUS.
Proh dolor! quod talis quotidie crescit insania impraesentiarum, ita ut omnes pro talibus gestis et dictis convertantur ad pejus magis, quam ad correptionis augmentum. Hinc igitur tunc omnes coeperunt, maxime ecclesiastici viri, quaerere et contradicere, quomodo aliter dignitas et honor ecclesiarum stare potuisset, ac si decreta sanctorum Patrum non legissent. Quibus Arsenius noster: « Considerate, inquit, quae contra auctoritatem divinam veniunt, 120.1611C| quatenus ea ipsius auctoritate Dei corrigantur. Vestris enim in manibus sunt jura non minus humana, quam et divina. Tum saeculares viri: Licet ita sint omnia, inquiunt, quia respublica multis attenuata de causis per se sufficere non valet; nobis cum rebus ecclesiasticis et militibus agendum est, nosque suffragio facultatum earum juvandi. Quapropter pande, aiunt, quod moliris. At ille: Miror, inquit, quid requiritis. Ecce rex noster, ut saepe ostensum est, de facultatibus ecclesiarum multa in suis suorumque praesumit usibus: sanctorum autem Patrum anathemata multa sunt nimis divina auctoritate prolata, ut ipsi prae manibus quam saepe relecta scitis, quae penitus condemnant, si res ecclesiarum vi aut potestate fuerint usurpatae ullius judicis. 120.1611D| Propterea rogo, cogitate si aliquis fidelium sua vota super altare Deo detulerit, parum multumve sit; veniens autem quilibet temere vi aut furto ea quae delata vel consecrata sunt, rapuerit; super hoc, quaeso, vitium hujus facti quale sit, censeatis? Qui simul, ac si novo intus tacti oraculo, sacrilegium esse sanxerunt. Tum ille: Nemo te, inquit, Augustorum clarissime, fallat: quia valde periculosissimum est, res semel Deo fideliter dicatas, ad usus pauperum et servorum Dei, violenter postmodum diripere, et ad saeculares usus contra auctoritatem divinam retorquere. Quod si secundum sententiam veritatis, quaecunque 120.1612A| ligaverint isti sancti pontifices super terram ligata erunt et in coelis, timendi sunt tot anathematismi sanctorum Patrum qui leguntur pro talibus prolati in sacris canonibus: quoniam non minus eorum viget auctoritas, quantum aestimo, qui jam cum Deo regnant. Idcirco, ut dicitis, si respublica sine suffragio rerum ecclesiarum subsistere non valet, quaerendus est modus et ordo cum summa reverentia et religione Christianitatis: si quid vos, vestrique ab ecclesiis ob defensionem magis, quam ad rapinam accipere debeatis: ne cum maledictionibus et exsecratione sanctorum Patrum itatenus praesumatur. Porro isti sancti pontifices, si quid ad usus militiae exhibendum est, sic exhibeant: et sic fiat rationabiliter in quibuslibet rebus, ne ipsi cogantur ad saecularia 120.1612B| transvolare, et pompis saeculi quibus abrenuntiaverunt, irreligiosus deservire: quia juxta Apostolum, ut dixi, nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Sin alias eorum aliquis, nec verus est Christianus, quia adhuc pompis et operibus deservit diaboli. Quo dicto, quaerere coeperunt quid essent pompae. Ille autem: Vestrum est, inquit, hoc decernere, et virum magis evangelicum exhibere, quam in quibus saeculum regnat et gloriatur inhiare. »
 
===Caput IV.===
THEOPHRASTUS.
Hoc quippe est, ut audio adhuc hodie, quod de eo nonnulli calumniantur; quia voluerit res ecclesiarum dividerentur, tantumque remaneret ecclesiis quantum 120.1612C| admodum sufficeret; caetera vero militiae saeculi deservirent.
 
PASCHASIUS
Nequaquam igitur ita est, ut male sentis, sicuti et tunc temporis plurimi sensere: quia ille super hac re nihil temere praefinivit, vel significavit: sed hortatus est solummodo, quodcunque fiendum esset, sic omnino fieret, ne utri eorum pro rebus terrenis in Deum peccarent. Unde cum a quibuslibet tentaretur episcoporum, quid exinde vellet; nihil aliquis aliud rescire potuit, quam quod omnibus coram Augusto simul dixit. Monasteriorum interea, dum haec tractarentur, ostendit et enumeravit pericula, cum jam tunc temporis nonnulla jam a laicis tenebantur: etsi hodie multo minus inveniuntur, quae de proprio 120.1612D| regantur ordine, sed sunt pro poena peccati omnia pene mundi usibus et studiis occupata vel depravata: quia cum bene coepisset rex de his, in fine crebrescentibus malis a saecularibus sunt pervasa. Identidem autem et tunc plurimum detestatus est, quod episcopatus secundum canonicam auctoritatem non rite darentur, neque electio servaretur. Quibus itaque omnibus ita hinc inde ostensis, cum nullus eorum negare posset, quod ordo ecclesiasticus in omnibus corruptus non esset, excogitaverunt ut tribus in locis synodi fierent, in quibus de hoc diligentius quaererent, non quod (quantum exitus probavit) 120.1613A| emendare talia vellent; sed ut regi interdum faverent: quoniam jam tunc ea quae postea monstrata sunt, moliebantur humana; idcirco minus procurata sunt divina.
 
ADEODATUS.
Miror absentem, cum ejus commemorantur dicta, quem non mirabamur praesentem. Nam cum esset tam humilis, quo nullus humilior, nullusque magis mortuus mundo videretur, quid est quod tam inter summos ecclesiarum, praesulum videlicet et senatorum, consules, in senatu coram Augusto consulte constanterque loquebatur?
 
PASCHASIUS.
Non ignoras, frater, quod is erat iste, quem nec 120.1613B| terror minarum, nec vis rerum, nec spes praesentium, nec metus futurorum, nec promissa facultatum, aut interminata suppliciorum genera, aut ulla auctoritas poterat revocare a charitate Christi a dilectione patriae et populi, ab amore ecclesiarum et fide imperatoris. Propterea igitur talia et quamplura, veluti alter Jeremias, constanter loquebatur. Praesertim et militiam clericorum in palatio, quos capellanos vulgo vocant, quia nullus est ordo ecclesiasticus, denotabat plurimum: qui non ob aliud serviunt, nisi ob honores ecclesiarum et quaestus saeculi, ac lucri gratiam sine probatione magisterii, atque ambitiones mundi, quorum itaque vita neque sub regula est monachorum, neque sub episcopo militat canonice; praesertim cum nulla alia tirocinia 120.1613C| sint ecclesiarum, quam sub his duobus ordinibus. Aiebat namque idem, quod aut canonicus quisque esse deberet, aut laicus, aut monachus. Quod si neutrum, jam sub nullo monstratur ordine, quia videntur esse sine capite. Quae profecto haeresis, quamvis aliunde sibi hoc nomen vindicaverit, tamen ut fassus idem est, nulla alia isto in tempore pejor invenitur ecclesiarum scabies: quae omnia ejusdem jura, ex quo coepit, corrupit, intantum, quia multi eorum vitiosi erant, ut a laicis pene omnia monachorum et canonicorum, necnon et feminarum monasteria occupentur, et sint omnia depravata. Propter quae nunquam, quia futura praeviderat, dubitavit sententiam pro statu regni, pro salute populi, pro stabilitate ecclesiarum, et religione pacis dignam 120.1613D| dicere etsi quibuslibet displicuisset.
 
===Caput VI.===
ADEODATUS.
Quantum datur intelligi, tales qui tunc fuere, non consules, non provisores patriae fuerunt, sed latrones: quorum mentes angustas praesentiarum caligo caecavit, humilitas prava tenebris opplevit, concupiscentia sordibus maculavit, in tantum, ut ipsum consulatus nomen, seu splendorem illius honoris, et 120.1614A| magnitudinem tanti imperii, nec intelligere aut intueri, nec capere aut sustinere potuissent. Unde non consules, sed mercatores ac venditores tantae dignitatis, et perturbatores ecclesiarum sunt dicendi, qui non modo isto monente non consuluerunt, verum subterfugerunt, everterunt et prodiderunt in invicem, ne aut talia corrigerentur, aut etiam deteriora quae imminebant, obstarent cum potuissent. Et ideo, sicuti Paschasius paulo superius doluit, non immerito talia contigerunt, imo quia noluerunt recipere spiritum veritatis ad correptionem, receperunt spiritum erroris ad vertiginem. Inde est quod adhuc hodie nemo principum explicare potest reipublicae vias ad justitiam.
 
PASCHASIUS.
120.1614B| Nec immerito, quia pro Deo stare noluerunt, neque quae Dei sunt, primum quaerere, ut corrigerent quae jam depravata erant; si Deus ab eis recedens, consilium patriae deperierit, fides evanuerit, pax aufugerit, et prosperitas ullarum rerum hodie desperata jaceat. Jam rarus qui regibus fidem exhibeat, nullus patriae aut civibus qui recte consulat, nullus qui sociis et amicis debitam charitatem impendat. Judices non nisi venale aliquid agunt, populus imperialibus non suffragatur officiis, auctoritas non viget praelatorum, quoniam imperialis et regum deperiit: respublica et ecclesiarum pauperrima est, quia praedones ea diripiunt: eloquentissimi omnes muti facti sunt, quoniam evacuata est virtus agendi et loquendi. Nam a saeculo has in partes nihil majus 120.1614C| scitum est, neque argumentosius ad excogitandum: sed posse ac scire post uniuscujusque velle desudat. Idcirco, quantum credo, quia tunc vocem hujus, imo Dei non audierunt, versa est omnis prosperitas eorum in contrarium, et confractae sunt vires; consilium aufugit, et omnis sapientia, juxta prophetam, devorata est. Quod sane ipse, jam futura praevidens, in eodem Placito his explicitis praemonuit. Ubi mox eum vehemens infirmitas, quam lienteriam medici vocant, apprehendit, quatenus virtutem in infirmitate perficeret. Hinc quoque deinceps conticuit, donec Dei judicium nos apprehenderet, et peccata quae jamjam consummata erant, clarescerent in facto, intantum ut, quae agimus, solummodo jam non peccata sint, sed poena peccati.
 
===Caput VII.===
THEOPHRASTUS.
120.1614D|
Cur talia acciderint, jam luce clarius manifesta sunt: sed quod habuerint initium, non ab re quaeritur, quoniam jure actum credimus, ut eorum corda obdurarentur, ne audirent culpis exigentibus; divina ultio postmodum ut amplius in nobis peccatoribus juste desaeviret.
 
PASCHASIUS.
120.1615A|
O dies illa, quae pene aeternas huic orbi tenebras attulit et discrimina, quae pacatum imperium et unitum conscidit particulatim ac divisit, germanitates violavit consanguineos dirempsit, inimicitias ubique procreavit, et concives dispersit, fidem exterminavit, charitatem delevit, ecclesias quoque violavit et omnia corrupit! Unde quotidie civilia surgunt bella, ut ita loquar, et plusquam civilia. Exercitus totius patriae pene huc illucque perimitur: provinciae, pagi, et urbes passim depopulantur. Si qui residui sunt, sine viribus ubique aut fugiunt, aut caeduntur gladiis. Hinc undique paganorum et hostium incursiones, hinc quod omne vulgus conciditur, villae, civitates innumerae cremantur. Heu! misera 120.1615B| dies, quam infelicior nox sequitur! sed nulla infelicior illa, quando sceleratus NASO vocatus est ab Spaniis, Amisarius ille, qui cuncta reliquit honesta, in quibus erat ordinatus; et immersit se fatuus ad omnia coeni volutabra; siquidem ut advenit, ac si ferus aper evertit palatium, destruxit consilium, dissipavit omnia rationis jura; consules omnes, divinos, humanosque expulit, et attrivit; thorum occupavit, atque factiose, ita ut insidiae viderentur, manifestius omnia pervasit; sicque caecus, ut nihil aliud esse posset, quam quod ipse invenerat, postposuit divina, ad humana se immersit per fas nefasque, cuncta in subito convulsit ac commaculavit, et omnem dignitatem regiam evacuavit; foedera disrupit, confudit ordinem; ut nullus esset status, 120.1615C| singula immutavit; diem convertit in noctem, rursus noctem commutavit in diem. Patri abdicavit filios, et patrem filiis, sicque tyrannidis ejus profecit, ut excederet ultra omnes, et nihil integrum reliquerit. Honores debitos qui habuerant, amittebant; qui necdum indebite qualescunque assequebantur optimi quique virorum, amplissimi et nobiles atque dignissimi, jam auctoritatem agendi omiserant [ l. amiserant]: quia profecto nullus aliam tunc temporis habuit viam expeditiorem ad honores retinendos et acquirendos, seu ad ea quae vellet vel concupierat, quam illa sequi, quae tunc tyrannus Naso mallet. Interea confregerat omnia ossa virtutum vis feminea. Ideo stultus, sine oculis et sensu, ad omnia se immerserat. Movebatur enim jam vertigo totius imperii, 120.1615D| ne ullus acquireret potentiam, ne ullus honorem, ne ullus facultates, sine scelere, aut sine aliorum damnationis dispendio. Iste quippe fructus est infidelitatis et discordiae. Ideo consultissimum est semper serere prudentiae, justitiae, fortitudinis ac temperantiae semina, ut metere possis centuplicatum fructum laboris; quam concupiscentiarum et vitiorum molimina, ex quo remetiatur judicium, et crescat ultio perditionis. 120.1616A| O dies illa, dies tenebrarum et caliginis! o dies exsecranda, quando tale coeptum est consilium! Et haec est hora furoris Dei, hora nostrae ad vindictam retributionis, in qua aperti sunt oculi omnium cum Balaam ariolo; ubi cecidimus omnes, et evigilavit virga furoris Dei; ubi violata sunt omnia jura legum.
 
===Caput VIII.===
ADEODATUS.
Proh nefas! quod in subito tam immania, tam horribilia crevere in regno detrimenta, licet per partes peccata coaucta id exegerint. Unde petimus quid fuerit, quod rursus Arsenius ad tam acerrima, tamque perniciosa periculorum genera se injecerit: nec potuit fortassis providere quem finem haberent, quibus 120.1616B| obviam venire voluit, quaesumus ut aperias.
 
PASCHASIUS.
Verum, frater, quia videbat mala quae quotidie surgebant innumera et immensa: sed praenoscere non valuit quae futura erant: quibus, quantum ex se fuit, obviare voluit, et resistere pro fide regni et regis, pro amore patriae ac populi, pro religione Ecclesiarum et salute civium: quae omnia chariora illi erant, quam sua vita. Sed quia in initio haec non fuerant repulsa et refutata, culpis exigentibus impune ad omnium perniciem praevaluere, ita ut nullus jam esset fortis ac sapiens qui obviaret. Nam idem cum jam de sua infirmitate convaluisset, coepit audire undique flagitiosa et obscenissima, turpia et inhonesta; non qualiacunque, sed qualia nunquam 120.1616C| in isto nostro audita sunt saeculo. Pro quibus profecto mox commota sunt omnia viscera ejus pietatis affectu, eo quod esset theatrum, honestatis olim, palatium factum, in quo tanta sortilegarum praestigia recidiva scaturierunt, quanta in omni mundo jam non credebantur esse. Nec enim poterat se continere prae dolore et amore a fletibus, cum haec illi a bonis, et summis, ac veracissimis die noctuque nuntiarentur viris: quia quanto plus Ecclesiam Christi et Augustum una cum populo et prole dilexerat, tanto magis afficiebatur doloribus. Veniebant autem et primi palatii ex utroque ordine, qui omnia ita esse asserebant, imo pejus quam vulgo dicebatur. Tum ipse per se delegit illuc qualitercunque venire, si forte quivisset suis argumentose persuasionibus aut 120.1616D| consiliis subvenire: furia illa ut rediret, antequam perturbaret omnia, et subverteret. Qui veniens egit quodcunque potuit; et cum Augusto, et cum proceribus locutus est quod intellexerat; et praemonuit, in his quae fiebant, quod senserat. Nam et belluae factiosissimae, quia prius ei pater ejus et ipse amicissimi fuerant, affatus est fideliter cum omni amicitiarum obsequio. Nec immerito igitur, eo quod olim 120.1617A| uxorem sibi sororem ipsius, filiam nobilissimi viri et magnificentissimi duxerat. Unde ab incunabulis quasi pater circa eum in omnibus pium gerebat affectum, curam ac sollicitudinem, plus etiam quam si pater esset. Sed cum vidisset, quod caecus jam mente alienatus esset, et per praeceps rueret; dixit quodcunque potuit: licet jam moribus efferatus, quia felle concupiscentiarum inebriatus erat, audire noluisset, sicque cum in nullo proficere se vidisset, prospectis omnibus dolens ac gemens ad monasterium sine effectu remeavit. Quem mox, dato parvissimo temporis intervallo, secuti sunt jam expulsi et dejecti rectores et primi palatii, flentes et lugentes, quod ab uno impudico violarentur omnia jura totius imperii, pellerentur optimi quique, et opprimerentur 120.1617B| ubique fortes et clarissimi viri, non illius virtute constupratoris, sed dolo et fraude pessimae deceptionis. Nuntiant autem singuli pejora pessimis, et omnes confluunt hinc inde ad Arsenium, et requirunt quasi de fonte consilium. Ille autem moerens ac lugens, totus animo pendebat ad Deum suspectus, si forte Deus in talibus suis subveniret periculis. Hortatur omnes singillatim, ut sustineant et exspectent Dei judicium. Deinde singuli ut redeant ad palatium, et videant, et intelligant, persuadeant quoque meliora salutis; conentur nisu quo possunt, obviare talibus tantisque perturbationibus. Quo facto, repelluntur summi, dejiciuntur eximii, colliguntur improbi, honorantur vanissimi, et introducuntur scelesti. Tunc itaque, his ita compertis, renuntiant 120.1617C| Arsenio mala in saeculo, quae unquam vix sunt audita, ut in tam glorioso imperio subito sic omnia fuerint permutata. Fit palatium prostibulum, ubi maechia dominatur, et adulter regnat: coacervantur crimina, requiruntur nefanda et sortilega maleficiorum omnium genera, quanta nunquam credidi in saeculo remansisse: nihil de universis praetermissum malis, nuntiatur ubique omnibus. Verumtamen vir gravis et cautus, nec sic interdum movebatur, nisi ad lacrymas, donec eorum proderetur factio, et firmaretur ab ipsis, qui erant de tam pravissimis consiliis plane conscii, quod vellet idem tyrannus Augustum perimere clam quolibet pacto, quasi sua infirmitate subito mortuus videretur: deinde filios ejus, una cum optimis regni principibus, quoscunque 120.1617D| dolo prius praeoccupare potuisset. Cum autem haec nuntiantur a gravissimis et veracissimis viris ita absque dubio esse; nimio moerore perculsus, misit iterum rursus atque iterum idoneas et sanctae religionis personas, et probatissimas, occulte qui venirent, et essent tantisper infra palatium apud quosdam, qui erant qualitercunque in eisdem consiliis: quousque quid verum esset, diligentius perscrutarentur. Qui mox omnia ut dicta erant, a secreto vere pertractata compererunt, qualiter tyrannus, quando 120.1618A| vel quomodo decrevisset fieri quod moliebatur: et quod pro certo jam qui conscii erant hujus consilii talia mandassent, retulerunt. Tunc una cum summis consulibus et sanctis quibusdam episcopis, necnon et cum summis officialibus palatii coepit quaerere in fide Christi, ne talia perficerentur ad subversionem totius imperii, quid agere debuisset. Tunc omnes una voce, flentes et ejulantes, magni et summi, cum omnibus qui aderant servis Dei, constanter [ supple dixerunt], quod non esset Deo fidelis et sanctae ipsius Ecclesiae, qui in talibus subvenire posset periculis, nec fecisset. Ita siquidem multis exhortantibus, accepto consilio, una cum electissimis et clarissimis viris misit se pro fide Christi, pro statu imperii, pro pace Ecclesiarum, pro amore regis et regni, 120.1618B| pro salute filiorum ejus, zelo Dei succensus, ne fraus praevaleret adversarii, ut dignitas servaretur patriae, salus maneret civibus, in magnum discrimen; et salutem suam pro justitia et fide devotus ob omnium libertatem obtulit: alioquin si vellet favere in partibus, acceptior esset omnibus, et honorabilior haberetur universis. Sed is cum esset fortis animo, sanctitate praeclarus, justitia vestitus, fide solidatus, charitate fundatus, virtutum armis indutus, magis elegit mori, quam tale facinus et tam crudelissimum sustinere scelus, quod omnibus esset ad ruinam, ad perditionem, et ad exitium, si consentirent, aeternae damnationis. Idcirco nihil jam de se timere coepit, tantum ut praevenire potuisset christianissimis principibus, praesulibus Ecclesiarum et omni populo, ac 120.1618C| liberare omnes de tam atrocissimo mortis periculo: quoniam omnibus bonis unus imminebat interitus.
 
ADEODATUS.
Unum debuimus deplorare: sed valde diriora nos cogunt quae contigerunt, quia nimium amariora et crudelissima sunt, quam quae proposuimus lamentari. Unde oportet ea retexere plangentis affectu. Neque enim ille tam plangendus est, quam jugiter ista deploranda, ut avertatur ira Dei a nobis. Verumtamen sic quae dolemus, fletibus commendanda sunt, ne hic noster ullis involvatur adversariorum criminibus: etsi singulis, quamvis facultas esset perorandi, respondere nequimus quae dicuntur ad singula. Idcirco petamus potius pietatis gratiam, quam ingeramus interdum reprehensionum querelas: offeramus 120.1618D| praecordiorum nostrorum dolores, quam ingenii nostri ad defensionem ejus suscipere partes. Deinde si acrius aliquid constanter egerimus, aut liberius quam debemus, et ipsi velint; obsecramus tantum imperitiae vel intemperantiae ignoscant, quantum pio dolori vel justitiae concedendum putant. Namque nullus major esse potest dolor, quam hic noster, in quo tantus Pater in subito sublatus deploratur, tantisque a malis dilaceratur infamiis et odiis, qui multo dignus fuerat amore, quotidie et insequitur. 120.1619A| In quo et cum quo excidium patriae, Ecclesiarum eversiones, calamitates pauperum, divitum oppressiones, barbarorum incursiones, caedes vulgi, bella superbientium, insidias universorum, et (quod atrocissimum) perditiones animarum simul immaniter deploramus: quia illo spreto, cum non est auditus, haec omnia contigerunt. Quapropter rogo, ne deficias, etiam minis insectatus, et blasphemiis lacessitus. Et ne dicat aliquis, in threnis quod talia non sint coacervanda neque replicanda: sciat quod nullo in loco amplius, maxime quando talia crebescunt mala, quando veritas insectatur odiis, quando justitia debellatur. Sic itaque Jeremias propheta post increpationes, post persecutiones et impulsiones, ad lamenta se convertit, et omnia quae acciderunt 120.1619B| pro delictis, amarissime deflevit.
 
===Caput IX.===
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, nisi tanta essent, quanta rememorare non sufficimus, nec intueri: non dico quae olim acciderant, sed de his tantum, ex quo iste impurus atque impius hostis omnium religionum confudit, conturbavit et pervertit, honesta omnia obscenis permiscuit, et religiosa vanis: intantum, nec mens, nec lingua, nec vox, quae narrare queat istius vecordissimi molimina quae coepit, ex omnium scelerum colluvione vallatus. Arbitrabatur enim diabolicis omnia praeoccupare maleficiis; superare, non consilio, sed auspiciis; praeripere et auguriis: eo quod sacratissimum Augustum sic haberet suis 120.1619C| delusum praestigiis, ut omnes repelleret, quos aut ipse, aut magnus pater ejus imperator nutrierat a secreto, a colloquio, a familiaritate et consilio, a fidei fide, ab honoribus, et ab omni consortio prioris vitae. Qui furia et auctor sceleris, cum esset munitus potestate regia, praenituit quod esset ultio praeteritorum scelerum, et incrementum mali. Unde factum est, ut in regno nullus aliud posset, nisi quod ipse vellet, aut mandaret. Ita omnes siquidem oppressi sunt, quasi ex indicio furoris Dei, ne ullus auderet resistere vel contraire: quia potestas et voluntas pii imperatoris, ac si innocenter, cum spurcissimo erat. Quod factum ad memoriam sempiternae turpitudinis factum est. Quandoquidem cum jam inchoarentur quae dudum coepta erant, quae inierant consilia, cum 120.1619D| iter arriperet rex et regina, illius saevissimae bestiae ducatu; ibat Augustus quasi innocens agnus ad victimam; ibat imperator magnus et clemens, deceptus a qua eum Salomon cavere monuerat, imo lenonis ejusdem insidiis, ad mortem: qui non ob aliud servabatur, nisi ejus potestate jus diriperetur imperii, et fraus inimici redundaret in omnes. Nemo igitur est qui credat, nemo qui recogitet quae gesta sunt, quae acta, qualiter aut quanta: idcirco nemo est qui intelligat, cur aut quomodo acciderint, quive auctores fuerint mali, vel qui boni. Propterea omnes inscii, mali et pessimi, Arsenium culpant, quasi incentorem malorum. Interea cum haec ita aguntur, imperator, ac si agnus innocens ad victimam, cum a loco 120.1620A| promovisset, et iret et nesciens ad mortem, facta est manus Domini super omnem populum: qui simul omnes, ac si divinitus coacti, venerunt in unum pro fide regis et regni, pro salute populi et patriae, pro stabilitate imperii, et filiorum successione: quoniam audierant omnes, et compererant singuli de locis suis unum esse interitum omnibus praeparatum. Ubi ac si divinitus evocati cum simul essent, retulerunt singuli mala quae audierant, nonnulli quae viderant et cognoverant, aut interfuerant: quibus undique ita explosis ad liquidum claruit, quod Augusto et filiis una cum universis principibus unum immineret exitium atque interitus vitae. Nam et Melanius filius piissimi Caesaris cum his confluxerat, et periclitabatur, rex, cum esset una cum suis omnibus; quia contra 120.1620B| eum iter arreptum erat inscio patre, ut ipse prior post patrem perimeretur. Deinde cum pro his universi quid agerent, nutarentur moerore perfusi, advolavit extimis a custodiis, et sacramentis diu detentus, quae cum patre eo in tempore pertulerat Gratianus, et retulit voce propria quae dicta, quae gesta, quaeve futura cognoverat: quia in his longe diu commoratus, nihil aliud jam quam mortem imminere sibi videbat: ad quos cum fugisset, narravit omnia, quae intus detentus resciverat. Ubi de adulterio nulla universis remansit dubitatio, de praestigiis sortilegorum et divinationibus: tuncque per eum audita sunt, quanta et qualia nusquam jam remansisse credebantur, quae tunc ex omni parte orbis ad palatium coierat [ f. coierant], ac si Antichristus cum suis maleficiis 120.1620C| apparuisset. Ad ultimum vero de nec patris et de totius imperii edixit subversione, qualiter auspiciis, auguriis, consiliis, atque insidiis, necnon et omnibus malignis artibus esset praefixum. Tunc omnes hi proceres et filii duo, Melanius et Gratianus, qui aderant, decernunt potius mori debere eos, quam ultra haec quoque consentire, ut unus eis scelestus, flagitiosus et auctor totius malitiae omnibus esset in contumeliam, in ruinam, et in opprobrium sempiternum. Quod sane consilium et definitionem tunc Arsenius cum divino timore moerens ac dolens consensit: quia nullum jam alium evadendi ingenium invenire potuit: non ut Augustus imperio privaretur, aut inhoneste (quantum rei eventus sinebat) in aliquo aut ab aliquo tractaretur; sed ut hostis pelleretur 120.1620D| una cum suis complicibus; et moechia qua jam publica erat, in confusionem omnium ne diutius celaretur. Sortilegae ibidem aggregatae, divini, conjectores et muti, nec non somniatores, et hi qui exta consulebant; vel alii quamplures malignis instituti artibus, a sacro pellerentur palatio: quorum tanta et talia erant nefandissimae artis praesagia, etiam ut plurimos traherent in errorem: quia videbantur omnia diabolicae artis figmenta in mundo repullulasse, in tantum, cum haec omnia ita fraude seu dolo circa Augustum agerentur, ut in nullo penitus sentire posset quotidie quae fiebant. Alioquin malitiosis nisi esset praeventus artibus, nequaquam fieri posset, ut fidelissimos quosque consules 120.1621A| et sanctissimos praesules non audiret, vel crederet sibi talia narrantibus, quos olim semper in consilio habuerat. Non enim alium in fide recipiebat, nisi quem Justina vellet: neque alium aut audire, aut diligere valebat, aut assentire, quousque ista viguerunt, nisi quem illa ei in fide commendabat: et, quod prodigiosius est, ut aiunt, nec aliud velle, praeter quae ipsa vellet. Unde quidam episcoporum, cum coram eo astarent omnes praesules Christi et senatus totius imperii, nec non et omnis populus, eumque jam arguerent constanti fide pro talibus: Scio, inquit, quamvis talia et tanta quae dicuntur, male deceptus his artibus hactenus assensisses, cum his exutus fueris quibus vestiris, quia te recipies, et eris optimus imperator, quod semper ante 120.1621B| fuisti.
 
ADEODATUS.
A saeculo hujusmodi res gesta, quantum video, non legitur, ut populus pro principe contra principem sic ageret. Fuit enim, aestimo, aut nimia dilectio senatorum et praesulum circa Augustum et ejus prolem, clarescentibus causis, quod eum tam reverenter rursus erigunt in regnum; aut caeca temeritas, quod talia praesumpsere nullis exstantibus, nisi vulgi aestimatione, causis, moechiae sortilogorumque et aliis quibuslibet quorumdam offensis. Unde non mihi videtur, quod pro talibus deberet omnis religio ecclesiastica et ordo totius populi itatenus insurgere et commoveri adversus Caesarem, nisi forte aliud lateat, quod gravius videatur. Et hoc petimus, quia 120.1621C| in eadem concione et negotio fuisti; paulo clarius aperias, ut Arsenius noster magis excusabilis videatur.
 
===Caput X.===
PASCHASIUS.
Verum, ut ais, in eadem concione me fuisse, quando universi principes simul pacifice, quantum intelligere tunc potuimus, aggregati, de his altercati sunt contra Augustum, non abnuo: sed omnia retinere quae dicta, quaeve responsa sint, omnino nequeo. Nec itaque mirum, cum et vos ea non recolitis, quae in brevi paulo superius connumeravi. Alioquin nisi immemor esses, certe aut calumniator; nunquam parva quae dolenda retuli, existimasses: quoniam nihil scelestius esse posset, si proceres regni, et 120.1621D| creati jam reges filii, fieri permisissent quae connumeravi. Unde rex in illa concione, cum populo gratias pro his referret; quamvis in corde aliud occuleret: « Vos enim, inquit, fecistis, qualia nunquam 120.1622A| populus unquam fecisse cernitur: quia et ego prior admisi et feci, qualia nullus ante me rex fecisse invenitur. Et ideo, inquit, gratias omnipontenti Deo, qui tam imminens malum ad tam pacificum deduxit exitum. Porro deinceps nihil tale, nihil sine vestro consilio me acturum ulterius profiteor. Imperium namque a me, ut olim ordinatum est una vobiscum, et constitutum, ita manere decerno et volo. Feminae quoque huic, quam adjudicastis, quia mea est in illa ultio, juxta communes leges, sicut deposcitis, vitam concedo: ita tamen ut sub sacro velamine deinceps degeat ( sic ), et poenitentiam gerat. » Quibus ita pacifice in eadem concione dispositis, relevatur in throno gloriosus imperator, et erigitur cum laudibus, et subditur ei 120.1622B| omnis populus in fide amplius fidelis, si posset fieri, quam prius. Talis quippe est infidelitas Arsenii, falso ut opinantur, quibus non est praecognitum, quod suo sapienti consilio tyrannum praevenerit, ne perficeret quae moliebatur, ut perimeret Augustum, prolemque ejus omnem exstingueret, et uxorem quam infideliter coinquinaverat, acciperet. Cum qua, si cederetur, imperium pervaderet, et omnes seniores terrae aut interficeret, aut male subjugaret oppressos; sin alias, ad Hispaniam cum ipsa se transponeret. Propterea ergo dedit se periculo Arsenius, et liberavit omnes a tanti sceleris malo. Nihil itaque idem contra Caesarem, quamvis aliter inscii malignantes sentiant; sed pro Caesare fecit et imperio, pro patria et pro omnibus majoribus natu, 120.1622C| pro fide et zelo Dei, pro religione Christianitatis et salute civium. Rescinduntur ergo eo in facto paulo post jura legum omnia, divina scilicet et humana. Occultabatur autem nimia fraus, quasi sub fidei schemate et voluntate regia. Hinc hercule est, quod adhuc hodie plures in eo errant, et dicunt bonum malum, et malum quod omnes tunc detrectabant, bonum. Ex quo sane malo innumera creverunt, et quotidie atrociora crescunt mala. Tunc tamen eum quasi liberatorem omnium omnes magnificabant, et extollebant ubique laudibus; maxime cum Caesar Augustus Honorius ab Italis evocatus venisset, eoquod consortem imperii Justinianus sibi olim et successorem totius monarchiae cum voluntate et consensu omnium eum fecerat; quem una cum patre 120.1622D| praefatus exterminare et subvertere conabatur, cum reliquis fratribus suis regibus: in cujus nimirum adventu detecti sunt plurimi, et quae dicebantur reserata. Pro quo consilio illius furiae frater, quia 120.1623A| convictus et confessus est consensisse, in eodem placito caecatus est judicio publico, vita sibi clementer concessa. Sed quia cuncta quae fiebant, non erant ex corde Justiniani, neque ex animo, quoniam ab aemulis verae fidei et justitiae instigabatur et adulabatur; femineo rursus devictus instinctu, quasi multa contra eum inhonesta, non pro fide facta fuissent, qui nisi se de his vindicaret, bene deinceps regnare non posse; rursusque si ablatam sibi uxorem non reciperet post velamen. Tegitur interdum vulnus in corde valde defixum, augentur complices iterum, ut rescindatur imperium. Honorius, qui erat longe diu consors a patre, et ab omnibus procreatus imperator, removetur a potestate, repellitur a consortio; sacramenta universorum, quae illi facta 120.1623B| fuerant, auctoritate paterna violantur; boni quoque atque inclyti viri, qui dudum pro fide certaverant, tyrannum fugarant, moechiam, et universa turpia a conspectu palatii pepulerant; qui patriam et populum salvarant; qui etiam Augustum, ut diximus, et filios liberarant; qui seipsos cum multo discrimine, post talia, quibus eum restituerant in throno imperii, una cum filii consortio in fide, qui pro fide egerant, subdiderunt; ita ut in eis nihil nisi fides et veritas appareret. Sed insidiantibus malis quaeritur opportunitas temporis, et locus electus; disperguntur universi, qui ei prius fidem servarant: senatus exsiliatur, et magnati omnes, atque olim charissimi et primi damnantur palatii: inter quos etiam Arsenius noster rapitur, 120.1623C| pontificum tamen officio, jubente Augusto, ac si cum honore ingenti, exsiliatur. Retruditur autem et elevatur in quadam longissimo terrarum spatio altissima et arctissima specu quo nullus esset accessus, divino agente judicio, nisi angelicus: ubi cum non post diu ab Augusto directus ob ecclesiasticarum rerum et monasticarum negotia devenissem; quanquam non sine periculo, ob suum solamen, ad eum visitandum ascendi. Ubi simul inter salsissimas abundantissime gaudii et moeroris lacrymas, laetum, etsi tristes, duximus diem: laeti quidem de mutua visione et conscientia pura, quia in eo nulla erat reatus culpa: tristes vero, quod pro tantae virtutis beneficio exsilium tulit et odium, et custodiam carceris, et injuriam dirae calamitatis. 120.1623D| Cum quo cum essem, inter dulcia amaraque verba, volui ei persuadere, ut in aliquo se excessisse fateretur, et deinceps, quae Augustus vellet, in omnibus assentire: si quo modo una cum quibusdam amicis agere quivissem, ut in gratiam rediret; quod et Caesar satis optabat, si ei solummodo consensisset. Ad quod idem: « Miror te, inquit, si de mea in aliquo dubitas conscientia, qui nihil mihi de his negotiis, pro quibus culpor, magis quam tibi sum conscius. 120.1624A| Idcirco te oportuerat amplius me pro justitia persuadere certare debere, quam vel in modico tepescere; vel contra verum quidpiam, vel contra quod honestum est, assentire vel confiteri. » Tum ego: Nequaquam, inquam, dubito: neque amplius vellem in hac parte, quam excessus verbum, et assensus de vobis habere: quia in his duobus credo amicos et me obtinere posse, non solum veniam pro offensis, verum et ampliorem gratiam, honores quoque proprios et majores; insuper quidquid de eo et ab eo vobis placuerit. Tunc ita ille subsannando paululum subridens: « Tu forte, inquit, eum et omnes eos qui eum favent, in tua aestimas potestate? Nunquid Dei judicia non pertimescis? Quid si ego falso contra me protulero sententiam confessionis et reatus mendacium, 120.1624B| relicta justitia verae fidei et puritate cordis? Potest igitur contingere, ut in contrarium vertatur sententia, divino exigente judicio, quam tu existimas; et si ego pro ullius gratia, aut pro honoribus, vel timore, vel favoribus, veritate relicta falsum contra me dixero aliquod; et in his deprehensus Dei justo agente judicio, proprio condemnatus ore, mortis sententiam excepero; dum leviora vitare me rogas pericula, et honores quaerere vel gratiam; cavendum, ne crudeliora excipiam: et dum temporales injurias fugere, vel honores quaerere me rogas; ineffabili dispensante judicio, sempiternae mortis damnationem acquiram. Quapropter, frater, stemus in via veritatis ingressi: et spem habeamus, quia haec nos ad vitam sempiternam, quae Christus est, 120.1624C| admittunt. » Unde his dictis confusus silui. Et constat quod in eo nulla conscientia erat, nisi secundum Deum et propter Deum, circa Augustum et filios, circa patriam et Ecclesias, circa proceres et magnatos, circa religionem et salutem populi: quia non sua in ullo, sed quae Christi erant, quaerebat. Idcirco errat, qui arbitratur Arsenium in periculum exsilii vel capitis vocari, quod deliquerit in his negotiis aliquid sciens vel volens: quod patriam laeserit, quod majestatem imperii violaverit, quod Augustum et filios exinhonoraverit ( sic ), quod fidem corruperit, quod pacem perturbaverit. A bonis enim et prudentibus non accusatur, quod ecclesiastica jura non dilexerit, regis gloriam et imperii amplitudinem non amaverit: sed quia nimium ea diligendo 120.1624D| in aliquo deliquerit. Propterea merito non reus citatur [accusatur] malevolentiae in his omnibus, sed reus virtutis; quoniam beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Vocatur autem jure novus virtutum homo, qui perniciosum fraudis et doli restinxit insaniam et furorem; Caesarem liberavit a morte, filios a perditione, regnum et imperium ab invasione tyranni. A palatio namque sacri imperii pepulit omnes abominationes, moechiam 120.1625A| fugavit, sortilegas damnavit personas, honestatem restituit; patrem filiis, et filios patri reddidit, monarchiam tunc ire in partes non permisit, sacramenta filio Augusto facta violare vetuit. Omnia quippe bona servare voluit, et mala dejicere, ac proterere: quatenus tutam et tranquillam secundum Deum vitam omnes viverent; electio quae solemniter facta fuerat in filio a patre et ab omnibus; et consecratio imperialis, apostolicae sedis auctoritate firmata, inconcussa maneret, ob pacis concordiam, ob monarchiae firmitatem et principatus laudem, ob honorem et gloriam Christianae religionis, quae pene jam ubique a perfidis et inimicis tanti nominis conculcatur, affligitur, et tenetur. Voluit enim sui consilii vigilantia providere, tam gloriosum regnum et 120.1625B| Christianissimum ne divideretur in partes: quoniam, juxta Salvatoris vocem, omne regnum in seipsum divisum desolabitur (Matth. XII, 25): quod hodie omnes factum satis dolemus, momentis singulis et plangimus. Voluit juramenta, ut diximus, quae facta fuerant Honorio et fides promissa integra servaretur, ne tantis populus universus fuscaretur perjuriis. Voluit ut unitas et dignitas totius imperii maneret ob defensionem patriae et ecclesiarum liberationem, ob integritatem rerum, et dispensationem facultatum ecclesiarum: nunc autem, ut cernimus, omnia sunt immutata vel perturbata. Quapropter advertat quilibet inimicus, et intelligat, quam praeclaris Arsenius ornatur virtutibus; quam multiplicibus pro justitia commendatur testimoniis: quem non boni 120.1625C| et probi viri dilacerant vel infamant; sed nocentes et maligni vel inscii, rumoribus decepti, insectantur odiis: quem honestissima et lautissima ubique commendant acta, et protestatur vita. Idcirco qui cupiunt ejus detrahere vitam, et imminuere laudes, seipsos accusant quod aut non habeant sensum, certe aut noluerint virtutibus decertare, adulatores effecti, ne talia quae plangimus devenirent; alioquin gloriam quaerere et honores, vanum est, sine laboribus et virtute. Unde habeat noster Arsenius laudem, quia ipse una cum Christi gratia aeternae vitae conquisivit honores; habeat famam et praeconia, quia jam ei post inhonorationes, post exsilia datur vita et immortalitas.
 
ADEODATUS.
120.1625D| Obstupesco satis, nec admirari queo virum, qui tantis et manifestis attollitur praeconiis; qui omnium ore laudatur; de quo conscia est omnis Ecclesia, omnis populus, quod mala quae tunc vigebant et augmentabantur, semper suo depulerit consilio; gloriam regi et imperium ac filiis servaverit; tantisque obviare malis-voluerit, ne provenirent, quibus nunc omnis Ecclesia, omnis populus, omnis aetas et ordo patitur et plangit. Quid est, quod sentire nolunt 120.1626A| et intelligere? praesertim cum et ipsi eisdem vexantur malis, nec volunt animadvertere nec sentire, unde vel a quo haec exorta sint, a quibus procreata, vel a quo nutrita et propagata: quia si hujus auditum esset consilium, longe aliud foret quod omnibus profuisset, et omnibus hodie placeret. Sed ne praevaleret consilio contra insidias malignantium oppugnator malorum, contra improbitates iniquorum, imo contra ipsumque Augustum, qui contra filios, contra imperium, contra patriam, contra salutem populi, ut manifestum est quotidie potestate, honoribus, ingenio, arte qua poterat, armis, multitudine militum decertabat; expellitur, dejicitur, exsilio mancipatur, religatur [relegatur], ut asseris, altissima in specu; ne ulli mortalium jam ultra 120.1626B| consilium salutis porrigere posset, quod voluntati pessimae obviare posset. Quoniam non praecedebat sapientia vel consilium, ut voluntas bona duceretur ad prospera et salubria: sed praeibat intentio pravae voluntatis; et agebatur astutia, ingenio et potestate iniqua, ne frangeretur semel deliberata crudelitas et coepta voluntas.
 
===Caput XI.===
PASCHASIUS.
Animadvertis, frater, vorax incendii flamma quo veniat: quia nisi esset quibuslibet praestigiis mens male delusa, et inflammata potestas, conservata voluntas invicta, fidelium fides cum omni reverentia humilis et devota; nequaquam agere potuisset tam perniciose contra suam et omnium salutem, partim 120.1626C| persuasionibus, partim potestate et ingeniis. Sed quia fides eorum fuit intemerata et incontaminata; qui boni erant, nimia decepti reverentia, noluerunt injuriose contraire ad primum: ideo incurrerunt damnationis discrimen, et facta est ruina pene omnium una. Unde identidem, cum esset in eadem specu, plurimum de se laetabatur, quod pro justitia injuriam pateretur: sed dolebat pro periculis quae imminere jamjamque videbat. Dolebat quod boni et optimi oppugnabantur; viri innocentissimi, et fideles quique premebantur et exhonorabantur, tradebanturque exsiliis, carceribus, et diversis injuriarum fatigiis. Qui cum pene inter nubes iste elevatus vitam ageret (quantum mortalibus fas est) angelicam non satis tuta visa est Augusto et suis, fautoribusque 120.1626D| Justinae, quae redierat in conjugium, ejus custodia, propter Honorium, qui illis in partibus et ipse rejectus rex a consortio imperii morabatur. Verebantur enim ne consilium salutis daret eidem vel primoribus, per quod iniquitas frangeretur, et cessaret coepta virtutibus superata crudelitas. Propteroa quam cito deponitur de specu praecelsa, et transportatur ad Herum infra Oceanum insulam, omnium terrarum ultimam: si quomodo cum beato Joanne 120.1627A| solummodo quae divina sunt cernat, nec valeat numana contingere sensu, vel recuperationis ulli porrigere verba.
 
THEOPHRASTUS.
Quantum mente concipio, calamitas illata viro et exsilium sine lege, sine judicio, sine culpa, imo pro fide, pro defensione, pro justitia, non poena peccati est, sed praeconium laudis: quia non imminuit clarissimi nominis gloriam, verum etiam illustravit, et honestam ubique aspergit famam. Nam si quis hodie illuc venerit ubi fuit, sentiet odoramenta virtutum quae reliquit: quoniam omnis vita ejus plena gravitatis, plena operibus bonis, plena religionis fuit: ideo ei laudem ubique ad sempiternam memoriam temporis pressura vel tribulatio propagavit. Quia 120.1627B| etsi optabilius est cursum vitae conficere sine dolore et sine injuria, tamen ad immortalitatis gloriam et fructum aeternae retributionis plus affert praemii labor pii certaminis, quibus nullus est finis, quam delicata quies. Propterea idem semper fortis et constans in omni optima ratione et labore pio fuit, semper mansuetus et patiens; paratus excipere cum omni devotione quidquid virtus divina decrevisset. Non enim exsilium sibi, ubi vel ubi cum esset, quia cum Deo erat, sed patriam deputabat. Erat igitur in omni loco cum Apostolo bonus odor Deo: et ideo ad famam et gloriam sancti nominis huc illucque deportabatur.
 
PASCHASIUS.
Ita est ut asseris: et ideo non exsulem eum appellare 120.1627C| licet, sed eos qui eum exsulare cogebant; quoniam ipsi in quocunque loco essent, exsulabantur a se, a sensu, a consilio, cum omnem patriam civibus et optimis curis [ l. viris vacuam] simillimam exsilio suis sceleribus reddebant. Quid est enim exsul ipsum per se nomen? calamitatis utique poena et turpitudinis. Quando igitur est turpe? Revera, cum est poena peccati. Opinio est etiam hominum, sicuti huic, cum est poena injuste damnati. Alias autem hic non in peccato suo nomen tulit exsilii, sed decreto injusto, juste Deo agente. Quia nemo tam insanus mente, qui peccatum dicat agere sancto consilio, pro fide, pro vita Caesaris, pro filiis et imperio, pro salute populi, et salvatione patriae, pro justitia et legibus Augustorum, pro stabilitate et 120.1627D| unitate regni, pacisque concordia, pro depulsione vitiorum et abominationum, pro adulterio, quod ultimum est, et pro contumelia totius imperii. Adeo igitur nemo furiosus, nemo insanus, nemoque tam imperitus, qui felices eos censeat vel sensatos, qui talia contra conscientiam, contra salutem omnium facta laudant, et hunc vituperant. Quasi non felices fuerint hi omnes, qui pro justitia agonizantes tales sustinuerunt injuriarum triumphos: de quorum omnium collegio electus est suo in tempore iste, qui pro eximiis beneficiis et innumeris, contumeliarum honores perciperet. Hinc etiam novo genere ad Herum magnificentissime honoratus ad exsulandum deducitur, teste conscientia eorum, qui talia ministrabant 120.1628A| consilia: quoniam innocens et optimus non ob aliud sic vexabatur, nisi ne contrairet bonis consiliis pessimos conatus. Agebant ergo, quod omnes olim perfidi contra sanctos exercuere: unde et iste similia pertulit, compassus, ut conregnaret.
 
ADEODATUS.
O prodigiosa intentio et nefanda! Quis unquam audivit ut aliquis eos odiret quorum consilio et providentia reservatus esset ad vitam, suique ac sua eorum salvata fide et auxilio? vel quis ita sapuit, ut illos diligeret ad consensum qui hostes sui erant suorumque, quorum contumeliae spurcitiarum honestatem ejus omnem suo scelere foedarant? Heu quam novae obscenitatis dementia, ubi omnia vitiorum ostia aperiuntur! quando Justina, etsi polluta, 120.1628B| recipitur: quod non corrigitur, neque datur locus timori, ut corrigatur. Unde huic parantur insidiae, et removetur de loco ad locum: quoniam vitiis ubique virtutes displicent; nec satis tute creduntur a vitiosis, dum alicubi esse creduntur. Idcirco virtutis vir, castitatis amator, justitiae defensor, ejicitur huc illucque sine testibus: quia publica erat ejus virtus, sine judicio, sine crimine, sine audientia, et sine scelere. Quapropter velim ad Herum deportatus, ultimam terrarum insulam, quid egerit pandas.
 
===Caput XII.===
PASCHASIUS.
Fateor plane, quod aromata solent, quod in praedicta 120.1628C| specu: nisi quod ibi coelum et Penninas Alpes, nec non Limanium lacum cernebat: hic vero solummodo mare coelumque; hic autem et illuc Deum meditabatur in mente, secum semetipsum semper sibi praesentem ferebat. Cernebat autem, juxta David, mirabiles elationes maris, cernebat mente in altis Dominum. Ergo considerabat rotas et volubilitates, quibus vertitur saeculum; se autem gaudebat in solido constabilitum, et congratulabatur plurimum, quasi in paradiso deliciarum prae amoenitate nimia constitutus eo quod evasisset de profundo iniquitatis, ubi indesinenter elevant flumina sibi compugnantium fluctus usque ad coelum, ab impulsione daemonum, nec tamen operiunt terras: quorum fluctus et elationes, sicut nemo qui dinumerare 120.1628D| possit, ita potentia divinae dispensationis nemo qui apprehendere queat. Unde fidelis quisque audiat vocem Domini cum Arsenio dicentis mari et saeculo: Usque huc venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos. Alias autem, nisi his solidatus esset promissionibus, et fundatus super firmam petram; inter tot volumina injuriarum, collisiones et fragores tentationum, tam immobilis et inconcussus non permaneret. Ubi non diu, proh nefas! cum beato Joanne, etsi inferior, cum exsultatione et alacritate cordis divina cernere licuit mysteria, tamen quantisper jucunditate refectus aeternae contemplationis, reliquit bonum exemplum fratribus, et posteris famam sanctae religionis. Et quia nullo in loco satis creditur, 120.1629A| quod timidius formidatur: idcirco nec hic extra solum, ac si extra mundum, retrusus permanere patitur; nam et Joannes in carcere religatus pertimescitur. Unde et Justina jam enixa, cum ad conjugium redisset velamine conculcato, requisivit quo idem esset, quem nullo in loco vivere, quantum arbitror, voluisset. Sed et invidus omnium bonorum diabolus, invidit diutius eum frui tantis virtutum oblectamentis: quia nullo in loco esse poterat in hac vita mortali, quo magis delectaretur; ideo removetur a tam amoenissimo deliciarum loco.
 
===Caput XIII.===
ADEODATUS.
Quaeso pandas nobis quid fuerit, quia jam nullus tutior invenitur locus, neque remotior, quod inde 120.1629B| expellitur, ubi nullus accessus hominum videtur, neque recessus, nisi longo maris navigio. Nam et ibidem olim Antonium positum fuisse ob firmissimam constat custodiam. Unde et iste ab omnibus plurimum amabatur, licet suis satis jamdudum bonis et beneficiis amaretur. Qui profecto Antonius multa virtutum deposita ibi reliquit, apud Deum merita commendavit, et secum ubique aromata virtutum portavit.
 
PASCHASIUS.
Quod interrogas, qualis occasio fuerit, prius ostendi, qualem et Joannes habuit in carcere, ut feriretur gladio. Tamen Melanius rex illis erat affinis in partibus, super quem manus mittere decreverant. Ne consilio juvaretur, provisum est, quia idem 120.1629C| multis caecabatur peccati actibus. Hac quippe occasione, quamvis cum honore, quia venerabatur meritis, et timebatur consiliis; relevatur cum injuria exsilio, et deportatur officiosissime, quasi incensum odoriferum, per medias Gallias ad Germaniam. Ipse vero semper ubique secum patriam ferebat: quia ubique notus, ubique dilectus, ubique ab omnibus quanto innocentior, tanto charius amabatur. Equidem jam perfunctus tentationibus, nullam vim, nullum metuebat imperium: etsi necdum expleverat animos adversariorum, neque placaverat odia improborum; saturaverat tamen tantisper perfidiam et scelus proditorum; quamvis non ad plenum, quia reluctabat [reluctabatur] animo quod volebant. Et ideo timore afficiebantur, ne bonis subveniret consiliis, 120.1629D| et fraus detecta deperiret. Non enim ei hostes erant jam expulso, sed virtutibus, quas ubique amittere non valebat, Dei protegente auxilio. Quid plura? reliquit monachorum alvearium virtutibus mellificatum; et ecce cum gaudio rursus, ubi perducitur ad Germaniam, monachorum chorus eum suscipit, rursus episcoporum ducatu ad eumdem locum et abbatum, quamvis inhoneste, quodammodo honestatur.
 
THEOPHRASTUS.
O misera nostra tempora! o stultae discordiarum 120.1630A| nostrarum insidiae, quae ad tantam civilium debachationem perduxere pacatissimum regnum! Sed felix de quo ubique tanta virtutum respergitur fama. Puto quod nulla sit regio, nullum terrarum nostrarum solum, etiam ultimarum; non pontus, non insulae, non littora; non locus, non domus, non civitas, in qua non exstent hujus viri laudis praeconia, et ubi non maneant impressa casti consilii vestigia, quae cunctis praestitit cum incredibili gravitate, virtute, atque constantia, et puritate cordis. Erat enim in eo integritas mentis, religio sancta, diligentia rerum, moderatio virtutum, quibus auctoritas in eo plurimum commendabatur. Idcirco, ubi vel ubi, quasi eximius venerabatur patronus, et ducebatur: quia in eorum etiam conscientia venerabilis 120.1630B| erat pro vitae merito et virtute, a quibus, quantum in ipsis fuit, exsilio damnabatur. Sed omnino illi non erat exsilium, imo augmentum meritorum: quia, sicut in psalmo canitur, eundo ibat de loco ad locum, mittendo semina sua (Psal. CXXV, 6). Ubique confessores Christi intercessores habuit; ubique eorum exempla exhortationis gratia sibi a Deo praestita invenit; ubique et ipse confessor sua reliquit; et monachorum catervam, inter quos fuit, secum habuit, quorum commendaretur precibus, foveretur solatiis, et solemnibus mulceretur officiis; quos et ipse suis instruebat exemplis, exhortabatur oraculis, praestruebat consiliis. Unde adhuc hodie in eisdem locis, quocunque fuit, plurimum diligitur et amatur; praedicatur quoque et commendatur incessanter, 120.1630C| etiam ab his qui eum non viderunt, quatenus ejus semper fama vigeat et praeconia.
 
===Caput XIV.===
PASCHASIUS.
Verumtamen in eodem, ad quod pervenerat monasterium, non diu rursus licuit permanere, ne forte Gratiano illis in partibus misceretur consilio vel colloquio: quoniam ipse ubique idem erat; et secundum Deum quae semel velle debere deliberaverat, infatigabiliter tenebat, ne virtus animi ullis frangeretur molestiarum injuriis. Quid plura? reducitur ad proprium eisdem privatus honoribus coenobium, quia venerabatur ubique, ne locum haberet contra voluntatem semel illapsam agendi. Qua 120.1630D| de causa, cum redisset, non minus moerore, quam gaudio suffusi sumus: quia hinc moesti, quod suo privabatur officio; hinc vero laeti, quod eum saltem videre meruissemus, nobiscumque habere licuisset. Ubi cum quanta humilitate et subjectione interdum [interim] fuerit, quam devotus et paratus ad omnia, credo quod a memoria non delebitur. Etenim paulo post, quamvis multis fatigatus injuriarum molestiis, advenerunt missi apostolici, regumque filiorum et seniorum, quod omnes simul cum eodem sanctissimo advenissent, pro pace et unitate, pro indulgentia 120.1631A| et satisfactione patris: ut veniam impetrarent auctoritate Pontificis, et salvaretur imperium. Qui detulerunt epistolas ex omni auctoritate divina valde gravidas, et praecipiunt cum omni adjuratione, quamvis pro his multis jam perpessus, ut in adjutorium summi antistitis obviam veniret. Quod si nollet, jusserunt Augusti vi eum abducere, cum omni tamen honore et reverentia. Quod cum audissemus omnes, pertimuimus valde, maxime quia totum a militibus nostrum occupabatur coenobium. Nos tamen primum nesciebamus quid sibi vellent. Unde plurimum expavimus, et quaesivimus quid esset. Tum illi rei veritatem pandentes; sed idem ire cumeis recusavit. At illi in nos irruentes dicebant, quod si aliter non possent, vi eum auferre deberent. 120.1631B| Quibus profecto dictis, hinc inde valde moerore ac terrore afficiebamur, quoniam multum nobis et illi pariter imminebat periculum, facere, aut non facere quod rogabant: siquidem pro multis ejus jam periculis nimium tristabamur; et quia in nullo prius profecerat, ne rursus repeteret, deterrebamur. Ostendebatur coram auctoritas, et legebatur, summi pontificis, pro pace, pro reconciliatione patris et filiorum, principum et seniorum, pro statu ecclesiarum, pro adunatione populi et salvatione totius imperii. Erant autem et alii ex parte filiorum pro eis rogantes eum, ut illis suis succurreret consiliis, qui jam pro eis multa pertulisset, ne eos in fine desereret discriminis. Nuntiabatur et virtus divina, quae praeruptam viam Alpium Penninarum obviam 120.1631C| coram sacrosancto complanasset apostolico, quae obstrusa multis fuerat argumentis, ne ultra de illis in partibus ullus amplius huc transiret exercitus: quae ultro, ut fertur, aperta est eis. Quibus ita prolatis, et aliis innumeris dictis, coepimus exhortari eum, ut obediret pro pace summo Dei pontifici, etiamsi eum mori cum eo contingeret: quoniam multa est, inquimus, auctoritas, qua vocaris; multa etiam necessitas et justitia, pro qua vocaris. Nec minor itaque obedientia, sub qua devotus Deo bonis et sanctis obedire congruit tanti pontificis, una cum caeteris sanctis Dei fidelibus, jussis.
 
===Caput XV.===
ADEODATUS.
120.1631D| Hoc est quod multi calumniantur, quasi non oportuerit de his eum ultra curare; neque talibus se admiscere negotiis. Cum omnino Spiritus sancti gratiae nulla praescribit auctoritas cujuslibet regulae; imo cuncta Christi dispensat providentia, singuli quantum in singulis, vel quomodo proficiant officiis. Siquidem considerandum quid quisque agat, vel quomodo et ubi. Quia, sicut in eadem legitur Regula, claustra sunt monasterii virtutum instrumenta et bonorum operum, quo diligentius omnia regulariter 120.1632A| compleantur. Qua de causa, cui non licet sine jussione abbatis quidpiam agere, providendum, si licuit ad tam grandia et incerta sine transgressione insilire: quia periculosissimum est quempiam suum relinquere propositum, et ad ea quae non expediunt, neque suo congruunt officio, inconsiderate se admittere .
 
PASCHASIUS.
Multorum vox ista est: sed eorum qui non attendunt cujus dignitatis esset iste, vel ordinis. Nam postquam electus ab omnibus est pastor, et rectoris officium vocatus a Deo suscepit, ut credimus, consiliarius totius imperii una cum caeteris praeelectis constitutus, etiam in fide ac consilio reliquis antepositus; quod et antea jam erat etiam quam idem 120.1632B| esset electus: quia pro genere, pro vitae merito, pro institutione, quam perceperat pene ab ineunte aetate infra senatum et sapientes regni; pro mentis efficacia et nobilitate sensus plurimum ab omnibus audiebatur, et venerebatur a singulis. Idcirco qui jam cum esset praelatus una cum caeteris ecclesiarum pastoribus, est ordinatus senator cum eisdem ipsis, et cum aliis quibuslibet palatii vel regni senatoribus, ut consilium daret de singulis; non mihi videtur, quod sine periculo sui praetermittere posset, prius ne consilium de his inveniret quae annumeravimus, in quibus unus omnium profecto imminebat interitus. Alioquin nullus monachorum major vel sanctior Joanne, qui ideo decollatus est: nullus acceptior Elia, nullus religiosior Eliseo, seu caeteris 120.1632C| sanctis et prophetis, qui viriliter regibus restiterunt, et pro justitia decertarunt usque ad mortem. Nam Zacharias ideo peremptus, Isaias secatus, Jeremias in lacum demersus: sed iste longe inferior in specu altissima est levatus. Errat igitur quicunque dicit quod pro justitia non debuerit stare, pro fide non decertare contra tot mala taliaque quae occiderunt, non debuerit, quia armis non licebat, saltem consilio, exhortatione, persuasionibus non resistere. Quae profecto mala omnibus tunc et deinceps in manifesto venerunt majora et atrociora, quam quae noster stylus fluendo prosequi velit aut possit. Ideo quicunque ea dissimulat se scire, qualia quantaque fuerint, vel quam pessima quae de his orta sunt et permanent, omnino aut desipit, aut insanit. Propterea 120.1632D| nemo sani capitis qui hunc infamare vult, quod talia sapienti suo consilio voluerit contraire.
 
THEOPHRASTUS.
Mirabar nimium, et mirantur plurimi quid esset, quod pro tanto imperio, pro tanta dignitate regni et ecclesiarum, nequaquam satis multi praesules vel senatores forti et magno animo invenirentur, qui auderent se et salutem suam in discrimen offerre pro statu totius imperii, pro communi salute. Hoc tempore miretur potius quilibet nostrum, si quem 120.1633A| bonum et fortem virum viderit, quam si quem aut timidum, aut sibi potius quam reipublicae, quia aut nulla aut parvissima est, consulentem; itaque neque ecclesiis, neque populo, quia omnino non est qui audeat, vel qui corrigere quae depravata vel perversa sunt, possit. Nam ut omittamus de uniuscujusque casu recordari, uno aspectu intueri possumus eos qui cum consilio, vel cum bonis omnibus tunc temporis dignitatem regiam, et ecclesiarum, afflictam et dejectam, vel constupratam reerexerint, et a latrocinio domestico liberaverint; deinceps eos moestos, exhonoratos, infideles adjudicatos, et reos capite, fama, carceribus et exsilio: eos autem qui omnia divina et humana violarunt, vexarunt, perturbarunt, everterunt suis rapinis, non solum 120.1633B| exsultantes et laetos, fortissimos atque optimos [ f. opimos], honoratos honoribus et gloriosos; verum inclytis, et sapientibus, atque honeste zelantibus insidias moliri et pericula; sicque de se nihil timere. In quo nimirum negotio cum multa sint indigna et detestabilia; nihil minus tamen perhorrescenda, quod jam non per latrones et rapaces tantum, atque egestate confectos, facinorosissimos quosque, seu suo perditos scelere; verum et per optimos qui fuerant olim viros, per eximios auctoritate religionis, per sublimes nobilitate carnis, pericula mortis et degradationis calamitates inferuntur, a quibus etiam rapinae et oppressiones inferuntur; quia jam pene nullus, qui suis justisque stipendiis ducat post se milites, sed de rapinis et 120.1633C| violentiis: quod Naso ille spurcissimus omnium primus docuit, et ad finem usque semper publicus praedo vixit. Nunc vero et isti, quanto sunt amplius latronibus constipati, tanto potentiores, ne ullus ad rapinas eis contradicat. Sed quamvis militia augeatur pro talibus, nemo tamen eorum, nisi ad civile malum, vires habere videtur. Idcirco nec mirum, si iste vocatus a summo antistite talibus contradixerit, qui primum optabat deleri de libro vitae cum Moysi pro populo Dei, pro Augusto et filiis; nec non et cum Paulo pro fratribus et ecclesiis anathema fieri.
 
ADEODATUS.
Nec mirum itaque, tantis fatigatus exsiliis, tantisque sordidatus infamiis si restitit ad primum: 120.1633D| quia, sicut vidimus et cognovimus, nisi ab omnibus nobis violenter cogeretur, et tanta auctoritas summi pontificis eum non premeret, jam ulterius nihil tale assentisset. Nunc vero a fratribus impulsus, a summo pontifice cum adjurationibus vocatus, a filiis Augusti regibus imploratus; a populo et praesulibus, cum quibus olim fuerat in causa hujus exordii, deprecatus, pro concordia et pace tandem censuit aliquando coactus illuc venire, summoque antistiti obedire, seque illi conjungere, qui tantum pro omni populo 120.1634A| Dei assumpserat laborem; si forte cum eo pacem in regno restituere posset, et discordias removere. Quapropter detrahendi nullus est locus, imo major esset reprehensio, si desereret tantae auctoritatis jussionem pro ullius discriminis praesentis vitae periculo: quoniam laudabilius est bene mori, vel periclitari cum bonis et optimis, quam male vivere, aut consentire cum pessimis. Aliud quippe poena judicii est, aliud vero augmentum peccati. Et ideo non inconsulte, ut aiunt, neque contra propositum verae religionis rursus idem tradidit se discrimini: sed valde officiosissimum et laudabiliter se obtulit, et medium pro utriusque partibus, si reciperetur aeque ab omnibus; neque suis deterreri poterat periculis, qui se multoties ingesserat pro alienis. Unde deinceps 120.1634B| Paschasium prosequamur, qui cum eo comes fuit irremotus, quem nullus deterrere potuit praesentis vitae casus, ne sequeretur quem amaverat in Christo, quem imitari proposuerat; cum quo etiam bene conscius de eo mori optarat pro fide Christi, si tempus immineret discriminis.
 
===Caput XVI.===
PASCHASIUS.
Fateor plane, quocunque affectu id dicas quod dicis, quia ita est ut dicis. Quod satis probat iter, quod suscepimus inter medias concursiones insidiantium, inter legiones huc illucque qui nobis adversabantur discurrentium: inter quos, donec ad Augustos reges et ad ipsum sacrum pontificem venimus, 120.1634C| satis periculosissime semper cum metu ac tremore incessimus, timentes ne non venire ad destinatum licuisset: quia omnino, si compertum esset, arctior nos susciperet custodia quam olim ei esset illata: quia erat cum Angusto Justina tunc temporis, quae movebat totius monarchiae rursus sceptra, concitabat fluctus et maria, impellebat ventos, et corda virorum ad omnia quae vellet convertebat: a qua quia unum ejecerant, de quo diximus, flagitiosissimum, alii serviebant facinorosissimi. Nos autem, quia declinare, nisi inter medias eorum cohortes iremus, non potuimus, per medium protegente Deo prospere pervenimus: ubi cum venissemus, cum nimio suscepti sumus gaudio a regibus, a principibus, et ab omni populo. Deinde 120.1634D| oblati sanctissimo Pontifici, satis venerabiliter cum magna alacritate nos excepit: quia cruciabatur et ipse animo pro talibus quae repererat, qualia nunquam prius credere potuisset. Terrebatur autem (quod valde dolendum est) ab Augusto, et ab omnibus suis, etiam ab episcopis, qui sibi pridie quam venissemus dextras dederant, quod unanimes essent ad resistendum his qui ex adverso erant, regibus filiis, principibus et populo: insuper consiliabantur firmantes, proh dolor! quod eumdem apostolicum, 120.1635A| quia non vocatus venerat, deponere deberent. Erat enim ibi Phasur, et reliqui eadem cum Justina sentientes. Quibus auditis, pontifex plurimum mirabatur, ac verebatur. Unde et ei dedimus nonnulla sanctorum Patrum auctoritate firmata, praedecessorumque suorum conscripta, quibus nullus contradicere possit quod ejus esset potestas, imo Dei et beati Petri apostoli, suaque auctoritas, ire, mittere ad omnes gentes pro fide Christi et pace ecclesiarum, pro praedicatione Evangelii et assertione veritatis: et in eo esset omnis auctoritas beati Petri excellens et potestas viva, a quo oporteret universos judicari, ita ut ipse a nemine judicandus esset. Quibus profecto scriptis, gratanter accepit, et valde confortatus est.
 
THEOPHRASTUS.
120.1635B|
Qualem putamus Augustum tunc fuisse, qualemve Justinam, quae suo tunc cuncta vertebat nutu; qualesque principes, quando tales inventi sunt praesules Christi, ut sicut illi in humana, ita et ipsi consurgerent in divina! Ventilabant enim suis cornibus, ut olim pseudoprophetae, in omnem ventum populum, et insurgebant contra caput totius Christi Ecclesiae, ne pacem ferret inter patrem et filios, inter Augustum et principes, ne reconciliarentur, qui dispersi, et exsiliati, atque dehonorati injuste erant; ne pax redderetur ecclesiis, ne statuta priorum temporum, et divisa inter filios regna manerent inconcussa et indiscussa. Haec erant, quia Justina sic inflammabat studia eorum, neque principi consilia 120.1635C| ex corde aut ex animo dabant: sed assentando et adulando pro favoribus, veritatem, justitiam, pacem ac concordiam conculcantes, contra eos qui pro his decertare videbantur, pro viribus repugnabant. Verumtamen quam justitiam habuerint filii et populus, quia hinc inde sibi invicem adversantes pater moliebatur in filios, et filii consurrexisse videntur contra Patrem, atque ideo inimici omnes: quia interfuisti, rogamus aperias nobis.
 
===Caput XVII.===
PASCHASIUS.
Justitiae partes constat quia plurima sunt. Alia siquidem est justitia regni Dei, alia regni terreni: alia inter parentes et propinquos, alia inter externos 120.1635D| et alienos intantum, quot sunt leges et consuetudines gentium, tot dicantur ex usu justitiae partes. Propterea ex lege Dei, non minus quam ex lege patriae, de istis colligendus est modus justitiae, etiam et ex lege naturae: quia, sicut scriptum est, filii, obedite vel deferte parentibus, ita et patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros. Quod si 120.1636A| utrumque servatum providenter esset, tantum malum non accrevisset. Tamen ut elucescant quae proposui, commemoranda sunt Capitula, quae Augustus pater quasi pro querela filiis direxit, ut enuntiaret quid contra requireret.
 
Primum rememorari eos monet, quod filii ejus sint, et ipse eos Deo auctore genuerit.
 
Ad quod ipsi: « Gratias omnipotenti Deo, inquiunt, qui, quod verum est, de nobis talia recogitare vobis concessit: et quia non solum recogitare, verum etiam mandare dignati estis. Nos enim, praecellentissime Augustorum, in vita nihil post Deum charius, quam vos sacratissimum genitorem; nihil gloriosius possidemus, quam quia vestri filii censemur et sumus; nihil locupletius, nihil ditius, 120.1636B| nihilque nobis magnificentius ad honores, ad excellentiam et dignitatem, ad laudem nominis et splendorem gloriae. Idcirco, gloriosissime, venimus humiles et devoti, subditi, ut decet, et subjecti: tantum dignetur pietas vestra et mansuetudo recogitare de nobis, ne condemnemur injuste, ne abdicemur sine crimine, ne exhaeredemur sine culpa. Non enim insurgimus contra vos, sicut loquuntur et accusant nos, qui nos perdere inimici moliuntur: sed supplices veniam, indulgentiam et misericordiam postulamus. »
 
Deinde in alio capitulo: « Mementote, inquit, etiam quod mei vasalli estis, mihique cum juramento fidem firmastis. »
 
Ad quod rursus idem: « Bene, inquiunt, recolimus 120.1636C| ita esse uti mandastis: quoniam et a natura, et a promissis, et ab omni vere fidei sacramento profecto fideles sumus. Unde sicut nunquam deseruimus militiae vestrae servitutem, ita donec spiritus in nobis superest, nunquam desertores erimus: quia nobis gloria vestra, honor et prosperitas charior est quam vita nostra. Et ideo non contra vos venimus, sed pro vobis in omnibus parati sumus: tantum ut gratiam pristinam et misericordiam impetremus. Neque contra vos, hos qui nobiscum sunt, conduximus: sed quia, ut docuerat, simpliciter venire non audemus, pro his qui nobis insidiantur, volentes nos perdere, et imperium gloriae vestrae pervertere, etiam animum vestrum serenissimum pium et mansuetum, a natura summae generositatis bonis omnibus 120.1636D| repletum, et Christi gratia illustratum, conantur conturbare et corrumpere contra nos et contra fideles quosque, ac permutare in amaritudinem naturae alienae: quia nihil aliud olim egerunt, nisi etiam ut vos perimerent. Contra quae sic venimus ad vestram clementiam, ut et ipsi detegantur, et thronus imperii vestri et majestas, eorum clarescentibus 120.1637A| culpis, admodum gloriosius confirmetur: nosque reconciliemur ad veniam, qui in nullo, quantum in nobis est, unquam volendo contraximus culpam. »
 
Addidit quoque: « Scire vos, inquit, oportet quia longe diu defensionem sedis apostolicae devotissime suscepi, quamvis nunc indebite usurpetis contra me illud, ut excludatis me ab hujuscemodi officio, quod quandiu advixero, praetermittere non queo. »
 
Unde Honorius una cum fratribus: « Perpendat, ait, sublimitas vestra, et recordari dignetur, quod aeque me praestantissima in Christo providentia vestra suscipere fecit hanc curam et defensionem ipsius permaxime, caeterarumque ecclesiarum, quando me consortem totius imperii celsitudo vestra 120.1637B| una cum voluntate populi constituit in omni potestate et honore, in omni conscriptione et numismate, in omni dispositione, vestro conservato honore et providentia. Equidem et ad eamdem sedem clementer me vestra imperialis eximietas misit, ad confirmandum in me quidquid pia dignatio vestra decreverat, ut essem socius et consors non minus sanctificatione quam potestate et nomine. Unde quia coram sancto altare, et coram sancto corpore beati Petri principis apostolorum, a summo pontifice, vestro ex consensu et voluntate, benedictionem, honorem et nomen suscepi imperialis officii, insuper diademata capitis et gladium ad defensionem ipsius Ecclesiae et imperii vestri; nemo vobiscum magis, qui eam quam ego defendere velit aut debeat. 120.1637C| Et quia audivi quod plurimi insidiantur huic, manifestum esse omnibus volo, quod ei sine me nemo nocebit, quem pro pace et concordia conduxi vicarium beati Petri, ad vestri reconciliandam serenissimam animi pictatem. »
 
Mandavit namque gloriosus Caesar rursus, non justum esse quod eumdem apostolicum ad se venire minime permitterent, eique vias veniendi prohiberent.
 
Ad quod Honorius: « Nequaquam igitur, serenissime, vias ei prohibuimus veniendi, sed auxiliante Deo reseravimus, cum essent jussu vestro obstrusae inter angustias Alpium et praeruptae, ita ut nemo mortalium libere transire posset, donec virtute Dei nostroque labore complanatae sunt: ita ut queam dicere cum propheta, quod factae sint pravae in directas, 120.1637D| et asperae in vias planas: ad hoc quippe ut ad vos tam ille quam et nos devotissimi veniremus, quem profecto hunc ideo laborem assumere coegimus, ut ipse vobis summus intercessor vice beati Petri occurreret, cujus potestas in eo vivit et auctoritas excellit. Propterea non prohibemus, ut culpamur, sed officiosissime exhibemus, quem auditi suppliciter 120.1638A| in causa Dei et nostra humiliter deprecamur. »
 
Iterum Augustus inquit: « Injuste agis, quod filios nostros, fratres tuos, tecum retines, et eos contra me insurgere facis. »
 
« Absit, absit, Honorius inquit, mi domine, siquidem quia fugati erant et abjecti, longeque persecutionibus expulsi, ad vestram eos clementiam reducere decrevi, rogans suppliciter dignetur sancta paternitas vestra recogitare quia vestri sumus filii, ne nos sine culpa abdicare, vel perdere dignetur majestas vestra: imo moveat viscera pietatis vestrae affectus carnis, et justitia non minus legis naturae, quam et legis Dei; nostrique misereri dignemini. »
 
Tunc ad ultimum: « Vassallos quoque, inquit, 120.1638B| nostros indebite recepisti, et eos tecum retines. »
 
Honorius: « Non itaque, sciat beatitudo vestra, ita est: sed cum essent et ipsi dispersi, fugati, aut in custodiis et exsiliis detenti, fecerunt ad nos, et ad istum beatum antistitem confugium, quatenus pro illis apud vestram serenissimam clementiam intercedat, ne injuste damnentur, qui pro fide vestra et justitia exstiterunt, ne fraus praevaleret et dolus scelestissimorum. Hoc semper audivi in vestro sacro concilio, et in clarissimorum senatu virorum, hoc semper in vestris recognovi factis, hoc a vobis audivi, hoc legimus in gestis antiquorum, fortes viros et clarissimos, ac bene meritos honorari magis debere, et gloria illustrari quam depelli; qui pravorum hominum impetus et conatus provide represserunt; 120.1638C| qui auctoritate, qui fide, qui constantia, qui magnitudine animi et consiliis insidiantium audaciae restiterunt: eorum scilicet hominum, qui levitate sua et pernicie vestrum cum omni improbitate foedaverunt imperium. Quos quia isti detexerunt et fugarunt, honorandi essent et glorificandi potius quam a pestilentissimis viris criminandi: quia et ipsi primum vestris sunt enutriti disciplinis, vestrisque edocti consiliis, vestra sublimati dignitate, et illustrati honoribus, semper habiti sunt primi et eximii palatii. Unde censuimus eos reducere ad vestram misericordissimam pietatem, vestrisque repraesentare aspectibus: et ideo non debemus offensam contrahere, si quos fraus factiosorum perdidit, vestris restituimus et reconciliamus profectibus. »
 
120.1638D| Haec siquidem est alterna altercatio, hae querelae ad invicem: haec propositio paterna, et responsio filiorum. Cum nec sic ullum assensum obtinere quivissent veniae, mittitur sanctus et summus pontifex intercessor, vicarius beati Petri: qui cum venisset nullo susceptus est honore condigno: tamen more suo data benedictione, proposuit pro quibus venerat. 120.1639A| Cui imperator inquit: « Nos ideo te more antiquorum regum, sancte pontifex, non suscipimus cum hymnis et laudibus, alioque dignitatis tuae et religionis honore, quia tu non sic venisti, sicut tui praedecessores ad nostros vocati venire consuerant. » Cui ille: « Nos, inquit, bene venisse scias, quia pro pace venimus et concordia, quam auctor salutis nostrae nobis reliquit; et mihi praedicanda universis commissa est, et proferenda omnibus. Idcirco, imperator, si nos et pacem Christi digne susceperis, requiescet in vobis ipsa, nec non in regno vestro: sin autem pax Christi ad nos revertetur, uti legistis in Evangelio, et nobiscum erit. »
 
THEOPHRASTUS.
Proh dolor! quid contigerit, quod tam religiosissimus 120.1639B| et devotissimus imperator prae omnibus qui ante se fuerunt, sic insipienter et inconsulte egit, nec honorem Deo dedit, nec beato Petro apostolo. Mala, inquam, et pessima mentis obstinatio ac duritia cordis mala; et persuasio feminea, quae primum decepit parentem, haec et hunc male decepisse cognoscitur quod dolemus. Et ideo tantae auctoritatis et sanctitatis virum plangimus multa caligine pressum, non recordatum quod Veritas ait: Qui vos recipit, me recipit; et qui vos audit, me audit (Matth. X, 40). Heu! quae et qualis tunc fuit fascinatio et mentis obcaecatio, quae talem et tantum virum, inter tot tentationes et pericula, inter tot scandala sic decepit, ut nunquam revocari potuerit, neque ullis mederi Scripturarum sanctarum consiliis. 120.1639C| Qui quotidie visus est meditari in lege Dei, et tam longe a lege verae dilectionis indurato corde recessit. Alioquin filios nunquam tam pertinaciter contra mandatum ad iracundiam provocasset, nunquam eos gladio hostili abdicatos tam frequenter et crudeliter insecutus esset: cum ipsi nihil contra eum mali vellent, nisi ea ut inconcussa manerent, quae ipse primum et populus universus ordinarant, et juramento firmarant. Quod si aut populum, aut Ecclesiam Christi sibi a Deo commissam, certe aut rempublicam diligeret aut procuraret, nunquam pro unius feminae voluntate vel persuasionibus tanta admisisset mala in regno quae acciderunt, quae nunquam fortassis in perpetuum non ingenio, non virtute hominum, non consilio, non potentia alicujus 120.1639D| cessabunt. Interea quia multum dolemus, rogamus quid summus pontifex cum eo egerit, vel quid obtinuerit, pandas.
 
===Caput XVIII.===
PASCHASIUS.
Quod saepe legistis, legati, non impetrata pace, unde venerant, rediere: ita et iste sine effectu, sine honore, et sine fructu tanti laboris regressus est. Verumtamen post diem qua rediit, insequenti nocte facta est manus Domini super omnem populum justo Dei judicio, et immutatae sunt mentes singulorum, 120.1640A| terrore Dei concussi ac tremefacti omnes. Unde in eadem nocte reliquerunt Augustum sine ullius (quantum rescire potui) persuasione aut exhortatione; adieruntque omnes, a minimo usque ad maximum, Honorium, suisque castris se junxerunt, et apparuerunt in mane omnium eorum circa eum fixa tentoria: ita ut singuli dicerent a parte filiorum et pontificis: Manu! quod interpretatur, quid est hoc? Quia omnino nescientibus cunctis valde mirabile fuit. qui pridie tam fortes erant et constantes, confisi in multitudine, in promissis omnium, in consilio pontificum et senatorum, in auctoritate paterna, in promissionibus multiplicibus; quod tam permutabiles inventi sunt et infirmi, ut sine consultu et sine aestimatione alicujus, Caesarem solum relinquerunt cum 120.1640B| Justina sua: et ad filium, contra quem venerant, et firmarant, circumcirca, quasi pulli sub alas, tota in nocte convolarent; et mane castra metati, unus populus appareret. Unde valde diluculo ad eumdem pontificem venimus pro miraculo, quod acciderat: et ecce in medio unus Romanorum exclamans, ait voce canentis: Dextera Domini fecit virtutem, et caetera quae sequuntur. Tunc ab eodem sancto viro, et ab omnibus qui convenerant, adjudicatum est, quia imperium tam praeclarum et gloriosum de manu patris ceciderat, ut Augustus Honorius, qui haeres erat, etiam consors factus et procreatus a patre et ab omnibus, eum relevaret, et acciperet. Alioquin nisi fecisset, dixerunt omnes quod sibi eligerent unanimiter, qui eis auxilium et defensionem ferret. Quibus 120.1640C| dictis consensit Honorius, et suscepit, nescio quo judicio, patrem ducens secum, totius monarchiam imperii. Quae cum vidissem, interpellavi pro his Arsenium, ac dixi, quod malum mihi videretur tam fortuita res sine majori consilio et ordinatione diligentiori, tantum imperium in subito permutari, qui erat consors factus in fide, ut mox omnem monarchiam ex casu patris sibi evindicaret. Ad quod idem: « Nostrum fuit, inquit, huc venire, pro omnibus bona voluntate labore, pacisque consilium dare, intestinum bellum, quod imminebat, sedare. Nunc autem, sicut nemo nos audit, ita nemo quae didicimus qui attendat: quia omnes, ut legisti, aut metuunt, aut cupiunt, aut gaudent, aut dolent. Metuunt pridem quod accidit, ne rursus quod factum 120.1640D| est, vindicetur. Cupiunt autem omnes, et unusquisque eorum, dum tempus est, ad ea quae habuit, ocius pertingere; vel quae nundum habuit acquirere. » Gaudent vero pro eis de honoribus avidius, et exsultant: quia sua omnes quaerunt, pauci quae Dei sunt, et utilia. Ergo dolent reliqui, qui timent perdere: quorum audacia vel consiliis talia Caesar Augustus contra filios gessit.
 
===Caput XIX.===
ADEODATUS.
Quantum intelligo, et isti potius milvi fuerunt, 120.1641A| quam consules, qui nihil aliud quam de honoribus propriis arbitrati sunt statuere, unusquisque sibi quanto amplius rapere potuisset: cum deberent jam, quia ceciderat imperium de manu patris, cogitare atque perquirere cum eodem pontifice, una cum Honorio et fratribus, cur ceciderit: deinde simul ea corrigere, ac firmare, et constabilire, quomodo deinceps unitum et inconcussum maneret. Multa siquidem providentia primos et summos, multoque consilio invigilare oportuerat, ne respublica et status totius imperii collapsus, rursus per discordiam deperiret: quoniam nullus discordiarum alius solet esse exitus inter claros et potentes viros, nisi aut universus interitus, aut victoris dominatus, et regni rursus unitas, pacisque, ac concordiae reparatio. Sed quia 120.1641B| nec iste consulte constabilitur in solio, nec victor dominatum, quia ex Dei judicio pater cecidit, cum Deo tenuit; neque pax, dum singuli sua quaerunt, ad plenum restituitur: et ideo regnum iterum deperiit in manu filii et relabitur, sicque alternatim dum neuter eorum sinceriter coram Deo incedit, labefactatum adhuc hodie jacet et divisum. Manet quoque obscurum odium inter fratres, atque in pectoribus insitum vulnus penitus, et inustum animis hominum amplissimorum: pro quibus indesinenter ad pejus tendit respublica, et collabitur. Quaeruntur occasiones, singuli et exspectant tempus: quia cecidit auctoritas regum, quae deceat, et expediat ad regimen, et consensus omnium divulsus habetur et disruptus. Perierunt judicia, rectaque consilia. Suffragia 120.1641C| namque virorum coacervantur: sed effeminati viribus non proficiunt, in tantum ut vix inveniatur vir, qui se pro patriae salute opponat, aut pro civibus offerat se periculis. Idcirco juxta Veritatis sententiam, divisum regnum quotidie desolatur, et corrumpitur: quoniam ubi non est gubernator, populus corruit. Gubernatorem autem Deum hinc inde amiserunt singuli, quando ficto inter discrimina requisierunt corde. Unde cum quadam die primi et consules palatii secretius insisterent, ac vigilarent; cum Augusto filio totum sibi diviserunt imperium, non attendentes praerogativa ( sic ) parentum, nec coaequalitates magnorum, non innumerositatem nobilium, non bene meritorum retro fidelium, non ecclesiarum (quod majus est) dignitatem, non Dei ex corde reverentiam. 120.1641D| Quod cum subito factum esset, supervenit Arsenius. At illi confusi, quia conscii, obtulerunt ei distributionis sortes, si quidpiam esset quod displicere potuisset. Tum ille, ut erat sagax in responsis: « Totum, inquit, bene dispositum est, nisi quod Deo sui juris nihil reliquistis, neque quod bonis placeat ordinastis. » Quibus ita illatis, magis magisque contristari coepit: quoniam pene in nullo jam audiebatur, caecorum cupiditate superatus. Unde factum est, momentis singulis regia potestas labefactata potius deperiret, quam cresceret. Augmentantur scelera, inflammatur rursus discordia, concitantur jurgia, nutriuntur insidiae: reanimatur Augustus pater plurimis exhortantibus, recreari debere ad thronum 120.1642A| imperii. Concitantur hinc inde seditiones, et augentur discrimina, in tantum ut nulla sit domus, nulla civitas, nullumque municipium, nullus pagus, et nulla provincia, in qua non regnet hactenus discordia. Sed tunc vicissim majora augebantur pericula, quousque Augustus pater resuscitaretur in sede regni, et filius pelleretur.
 
===Caput XX.===
PASCHASIUS.
Non itaque pulsus est, ut asseris, neque tam insipienter egit, ut tu plangis: quoniam regnum et imperium quod ceciderat, comitante secum Augusto patre sustinuit, et servavit: neque in eo quidpiam admisit, nisi quod universus senatus coegit et populus, 120.1642B| in potestatis privatione et judicio praesulum, qui eum sub poenitentia redegerunt. Haec omnia quidem Arsenius noster una cum Dei gratia temperabat, ne utra eorum pars in altero crudelius quam natura sinit, aut scelestius pro tanto discrimine ageret. Sed cum vorax flamma discordiarum amplius saeviret, nec pater Augustus in aliquo acquiescens sponte emollesceret; ne forte parricidium proveniret, fecit suo sancto consilio, Augustus filius relicto patre rursus in solio imperii, petita venia, cum suis omnibus qui cum eo consenserant, liber ut abiret: quia hinc inde super omnem populum furor Dei effusus efferbuerat. Nam secundum Job (II, 6), tabernacula abundabant praedonum ex utrisque partibus, qui satis audacter provocabant suis pravis operibus Deum. Et ideo jam 120.1642C| minus Arsenius suis proficiebat consiliis. Erant enim ostia concupiscentiarum ubique aperta, et conflagrata cupiditas. Idcirco suspendium elegit, de medio eorum ut recederet: quia cum Deus omnia dedisset in manibus eorum, nemo tamen Deum ex corde quaerebat, apud quem est sapientia et fortitudo: ipse quidem habet consilium et intelligentiam. Unde liquido constat quod quem ipse omnipotens destruxerit, nemo est qui aedificet; quem concluserit, nemo est qui aperiat. Et ideo, quia hos alternatim destruebat quos erexerat, et reerigebat quos concluserat, maluit abscedere liber, quam inter eos manere servus peccati. Considerabat enim jam stupefactus, quod fortitudo hominis et ingenia nulla essent, quod sapientia magis stultitia recte videretur; nam, teste 120.1642D| Scriptura (Job XII, 16), decipientem et eum qui decipitur, ipse novit. Propterea cum vidisset diversos dolos et fraudes hinc inde compugnare, fecit ut filius patri deferret, et cum suo exercitu illaesus abiret; ac pater cum his qui cum eo vellent, in imperio remaneret, ita ut daretur omnibus intelligi quod ipse sit rex solus omnipotens, qui adducit consiliarios in stultum finem, et judices in stuporem: balteum quoque regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum, quod huic sane contigisse vidimus. Sed quia neutra pars eorum ex toto digne Deum requisierat, vicissim alternis successibus commutantur, et flagellatur populus: ut intelligant omnes quod ipse sit Deus, qui adducit sacerdotes inglorios, et optimates 120.1643A| supplantat. Alioquin nunquam, nisi eorum ex culpis, tanta esset vexatio et confusio omnium. Commutatum namque erat labium veracium, et ablata doctrina senum. Propterea solus iste non poterat jam contra omnes, nisi tantum quod egit: ne tunc rerum eventus in pejus deveniret, quod hinc inde plurimi hortabantur: quoniam effusa erat contentio ac despectio super principes. Sed quod tunc obstitit, proh dolor! postea factum vidimus, ne civile bellum inter eos surgeret. Verumtamen hic noster potius mori, quam tale aliquid assentire, aut interesse vellet. Hinc persuasit filius ut abscederet una cum suis omnibus; et pater olim male tractato potiretur imperio, quandoquidem Deus, quia indurarat cor ejus qui commutat corda principum terrae, et decipit 120.1643B| eos, ut frustra incedant per invium; ejus totum commisit judicio, ne aliquid quod scelestius esset, proveniret inter eos. Erat enim triste tunc videre, culpis exigentibus, quod Job ait: Palpabunt quasi in tenebris, et non in luce; et errare eos faciet quasi ebrios: quoniam ipse solus est, cujus nemo avertere potest cogitationem; sed faciet quaecunque voluerit, suo justo judicio (Job XII, 25). Quae nimirum judicia considerans hic noster quae acciderant, quae quotidie fiebant pejora, et augebantur; idcirco, licet sero, praevidit futura, quae hinc inde ad praesens jam completa cernuntur. Unde elegit magis aufugere, quam cum aliquo eorum remanere. Nam pater voluit eum me teste, multum instanter secum tunc cum omni honestate et reverentia summi honoris retinere, 120.1643C| etiam si vellet juramentum a suis fidemque facere: deinde Augustus filius secum abducere. Verumtamen ille neutrum eorum audiens, imo fortiter resistens, ab utrisque discessit, pennigeroque gressu Italiam ingressus, infra coenobium, sancti Columbani se recepit: quod sane coenobium ne invaderetur a raptoribus, ut caetera omnia sunt pervasa, ipsis petentibus fratribus suscepit ad regendum; et quandiu advixit, nobiliter ac pacifice eum [id] rexit.
 
===Caput XXI.===
THEOPHRASTUS.
Hinc est quod multi eum reprehendere conantur, quia suum in quo professus et electus est, reliquit; et aliud, quasi cupiditate ductus, quolibet pacto 120.1643D| praeripuit. Fortassis ergo religiosius esset, aut in suo permanere, paulo ante quod fassus es pacifice facere potuisse: aut in eodem sine regiminis onere subsistere. Esset quippe in uno eorum voti adimpletio, in altero vero humilitatis cum laude exsecutio.
 
PASCHASIUS.
Forte non legisti Vitam et Actus ejusdem beati Columbani, qui expulsus zelo cujusdam feminae a 120.1644A| Luxovio, hunc rursus [ pro item] coaedificavit locum, et praefuit ibi multis fratribus laudabiliter usque ad finem vitae. Non enim talentum sibi creditum abscondere in terram debuit, sed erogare fratribus, quod beatum Benedictum et alios quamplurimos fecisse legimus. Nequaquam igitur minus videtur eum defendisse ab hostibus, et religiosissime rexisse sub sancta Regula, et augmentasse studiosissime; in ipsa eademque professione quam primum illud inchoasse. Namque in suo quia non satis se credidit quiete vivere posse, neque in officio regiminis proficere; credo quod nullus sanae mentis eum reprehendere velit, si ad quietem et ad utilia valde fratribus sub eadem religione se contulit, plurimis profuturus: qui nescio si se salvare posset nobiscum inter tot 120.1644B| discrimina, ubi jam nulla fides, vel vix rara invenitur, maxime inter eos, qui summi esse cupiunt, vel videntur: inter quos, honores contemnere saeculi pro religione, ignavia putatur.
 
===Caput XXII.===
ADEODATUS.
Novimus haec omnia, quomodo conversatus sit inter eos: et si honores contemnere criminis est, paupertatem Christi amare, imprudentia judicatur. Sed quoniam retro quae gesta sunt, quae contigerunt, Paschasii, doluimus, rerum discrimina et varios eventus deflevimus, tentationes quoque recensuimus, et varia causarum negotia plangentes enumeravimus; nunc restat ad finem intendere, ejusque obitum, quia praesentes non fuimus; nec ad excubias ejus, 120.1644C| et circa tumulum lacrymas pro floribus sparsimus; saltem longe post absentes precibus Domino commendemus: nosque quia dies [ l. diem) sepulturae ejus nescivimus; vel diem anniversarium, dum vita nobis manet, commemoremur. Quae profecto dies, futurae quietis est nostra in mente repraesentatio, in qua vivit qui mortuus putatur; ejusque memoriae commendatio declarat, quod melior est dies mortis, quando perpetuam ingressus est vitam, quam dies nativitatis ejus, quando ut vivere coepit, mox morti obnoxius fuit.
 
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, qui ejus obitum sic adoriri jubes et retexere, ut nostrum doceas non lugendum: quoniam sicut per unius peccatum mors in 120.1644D| omnes homines pertransiit, ita et per unum resurrectio praestatur, apud quem omnes qui pie moriuntur, beate vivunt. Et ideo quia auctorem non refugimus generis, auctorem non valemus effugere mortis: et si eum non effugimus, nec vitare possumus quod commune omnibus est; indecens est ut desperemus de vita, quae in Christo est, quoniam ipse unus auctor vitae et resurrectionis est. 120.1645A| Ac per hoc sicut per unum mors, ita credendum verissime, quod et per unum Jesum Christum vita; et non qualiscunque vita, sed beata et sempiterna vita. Idcirco, dilectissimi, dies obitus Patris nostri potius dies vitae est quam mortis, quando sempiternam hanc per mortem intravit vitam. Hinc nos magis consolari decet quam plangere, quia mors ista usus omnium est: nec debemus durum putare quidquid universorum est. Unde nec lugenda est, primum quia communis est et cunctis debetur; deinde quia nos ab omnibus saeculi aerumnis absolvit; postremo quia species somni est, dum ab istius mundi laboribus seu curis nos liberat, et quietem post miserias et dolores praesentis vitae praestat. Et ideo nobis annua haec dies jure vigorem tribuit fidei, 120.1645B| spem dat perveniendi, et charitatem refundit amoris. Quem enim non soletur resurrectionis gratia? quem non sustollat spes, et non corroboret perveniendi fiducia? quem non accendat charitas, et quem non vivificet tantus amor interius, qui nonnisi de Spiritu sancto nascitur? Propter quod etsi varios accidentium casus et miseriarum labores hactenus deflevimus, restat nunc mentem illuc dirigere, diemque illam conspicere, in qua Deus vivit; intentionem nostram post eum refundere: quia melior est dies illa, quamvis una et singularis, in atriis Domini, super millia; ita ut non totis sensibus defigamur in Patrem, ne obrepat moestitia rursus pro absentia. Sed ne exsules simus tantae pietatis et gratiae ab eo quem diligimus; mente cum eum commorari oportet, 120.1645C| ubi tanta praedicantur gaudia, ad quae nimirum invitatus venit, et ipse ad ea cum gaudio introivit.
 
THEOPHRASTUS.
Quid igitur est quod invitatum eum dicis? Nunquid non omnes invitati sunt, qui regenerationem per fidem susceperunt baptismi? Omnes quidem ad eamdem immortalitatem sunt vocati, et ideo absurdum est hunc quasi mortuum deplorare: quamvis etiam stultum sit id specialius deflere, quod scias omnibus praescriptum esse, quia hoc est animum super conditionem extollere, legem mortis communem non recipere, naturae consortium recusare, mensuram carnis nescire. Si autem iste, ut ais, ad hanc invitatus venit, ut volens eam susciperet, causam exponis 120.1645D| justi debitoris, qui quod debet, sponte occurrit, paratus reddere quod debet.
 
===Caput XXIII.===
PASCHASIUS.
Nequaquam igitur sine causa invitatum eum venisse dixi: quia quodam sancto narrante audivi episcopo, antequam dies obitus ejus appropinquasset, non solum semel, verum et secundo per visum vocatum fuisse et invitatum, quasi legationem suam 120.1646A| expleturus ante conspectum aeterni Regis, et pro laboribus gratiam accepturus: ita ut Arsenius noster ei diceret, etiam antequam febrem incurreret mortis, quod paulo post hinc iturus per mortem esset. Et, ut ipse praefatus intelligere potuit episcopus, alacrior in spe deinceps vixit, et securior in febre non diu laboravit: qua correptus sollicitior pro Augusto imperatore, apud quem tunc agebat, quam pro se erat: ne forte quod nuper patri promiserat, omitteret occasione accepta: quia ipse febribus vexabatur. In quo patet quia invictus permansit in fide, et in charitate devotus, spe consolatus suae vocationis. Quo profecto triplici funiculo religatus ad Christum, securus animam coelo reddidit: cujus corpusculum in basilica qua beatus 120.1646B| Columbanus requiescit, ad latus terra suscepit. Nec igitur ab re factum crediderim, ut pariter una domus ambiret, unaque vicinitas sepulturae commendaret, quos una religio tenuit, aequa pene tentatio a suis quasi peregrinos expulit sedibus, et Italiam fugavit. Fuerunt enim reginae non dispari nequitia, quae hoc fecerunt duae, non uno in tempore, sed sub uno impietatis scelere conjunctae et consociatae: quae pro consimili zelo non ferentes sanctos viros earum consimilem reprehendere nequitiam nefandam satis, neque in aliquo contraire; idcirco coegerunt dolo et fraudibus eos insidiando, ut relictis in quibus praeerant propriis coenobiis, Auxoniam peterent. Qua demum quorum una fuit conversatio, etsi parum dispar causa; una religio, unaque fuga insidiarum duarum mulierum; 120.1646C| una esset quies laboris et sepultura funeris. Ille siquidem ut sanctus confessor Christi virtutibus approbatus; iste ut ejus pedisequus meritis fulciretur, commendaretur praeconiis, et auxiliaretur precibus. Nec igitur absque providentia Dei factum credo, qui pro fide, pro zelo Dei, pro religione, pro aequitate judicii atque intentione virtutum se discrimini obvios obtulerunt, quod uno in loco finem perceperunt laboris. Et ideo dubitare non licet, quod Pater egregius cum sancto confessore Dei togatus requiescat in aeterna requie, qui pari exemplo exsul pulsus est de coenobio suo, dejectus a patria et ab officio regiminis: ut quorum fuit una tentatio, una eos refoveat consolatio quietis in aeterna pro qualitate meritorum, et exornet alterna proportio justitiae 120.1646D| in coelo.
 
Unde oportet pro tanta spe nos ad invicem consolari potius, quam dolere: quia moestitiam tanti luctus non solum fiducia beatitudinis ejus lenivit; verum tempus oblitteravit, et ratio devicit, necnon et prudentia jam olim mitigavit. Etsi planximus jure, dum varias ejus deflevimus impulsiones, et tentationes multiplices dinumeravimus, casus quoque exposuimus; decet nos deinceps jam congratulari illi, 120.1647A| et gaudio refoveri pro luctu, laetitia bonae spei recreari pro moerore, et exsultatione intus indui pro tristitia; eo quod pro certo scimus, quia Pater egregius corpori supervivit. Qui licet absens fuerit a nobis, quando obiit, praesens tamen est: quia in eo qui ubique est, beate vivit. Nam depositis proprii sensus anima ejus repagulis expedita, jam libero cernit obtutu, quae ante sita in corpore videre non poterat. Si enim dormiendo anima ad altiora se subrigit, velut sepulta in corpore, et renuntiat nonnunquam corpori rerum absentium vel etiam coelestium visiones; quanto magis cum absoluta est aerumnis saeculi, et tota vivit in Domino, qui ubique vivit, et ubique omnia complet et regit? Non enim alicubi longe peregrinatus est Pater noster, nisi ad 120.1647B| eum, cui et in quo vixit, qui ubique in se est, et ubique vivit. Ad hoc quippe quotidie moriebatur cum Apostolo, ut perfectius viveret Deo: quia, ut philosophi dicunt, sapientis viri vita, meditatio mortis est. Meditabatur autem pervenire ad id quod perfectum est, quando revelata facie, non ex parte, neque in aenigmate vel in umbra, sed in veritate, prout est, speculanti appareret aeterna visio manifesta, quod impraesentiarum esse non poterat, quia, juxta Apostolum, impraesentiarum ex parte scimus, et ex parte prophetamus. Cum autem pervenerit in nobis quod in ea vita perfectum est, evacuabitur quod ex parte; et erit tunc perfectum, quod nunc ex parte est (I Cor. XIII, 9). Nam nemo festinaret ad finem fide confisus in Domino, nisi vitae istius fugeret incommoditates, pro quibus David plangit dicens ad 120.1647C| Deum: Ecce dies meos veteres posuisti coram te, et substantiam meam tanquam nihilum ante te; verumtamen universa vanitas, omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6). Et ideo iste, fratres, postquam cognovit, postquam didicit, nunquam moratus est fugere voluntatem suam, neque voluit in saeculo vane conturbari, neque sperare in incerto divitiarum: sed speravit in Deo vivo, ad quem pervenit; et ideo dum mortem gustavit corporis, vitam invenit, quia non primam animae incurrit mortem. Triplici namque modo mors dicitur: uno cum morimur peccato et vivimus Deo; alio cum peccamus ad mortem, de qua dicitur: Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4); tertio est vitae hujus excessus, qua 120.1647D| mortuus est etiam Christus; et omnis quicunque vitam gustaverit istam, morietur, ne ultra peccare possit. Unde una spiritalis vocatur, altera naturalis, tertia quoque poenalis. Sed quae naturalis jam vocatur, quamvis quibusdam poenalis videatur, non eam pro poena Dominus dedit, ut ipsi volunt qui de bono mortis scripserunt libros, sed pro remedio datam dicunt, quoniam Adae aliud praescriptum est ad poenam, et aliud ad remedium. Nam pro poena cum dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae plusquam me, et manducasti de quo praeceperam ne manducares, maledicta terra in opere tuo, seu caetera, donec revertaris in terram, de qua sumptus es (Gen. III, 17). 120.1648A| Ecce poenarum genera, cum maledicitur, et in operibus ejus spinae et tribuli germinantur: quae spinae et tribuli verbum suffocant vitae; curas quoque ac sollicitudines generant, quibus necatur et excluditur cibus qui de coelo venit: quo vivit omnis homo, qui Deo vivit; et includitur mors, qua anima poenaliter vivat. Unde a pio Domino mors ista pro remedio data est, quasi finis malorum. Hinc quoque Adae non dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae, reverteris in terram; haec enim si dixisset, esset poenalis sententia, quemadmodum est illa: Maledicta terra in opere tuo, et caetera. Habes igitur mortem animae, peccatum; habes et poenam, quae vera mors jure vocatur; habes et mortem, quae magis poenarum nostrarum finis est et remedium, qua cursus hujus 120.1648B| vitae ad horam praeciditur. Hinc ergo mors ista, qua mortuus est Abraham, mortuus est et Pater noster, qua morimur omnes, non solum malum non est, verum etiam bonum est. Et ideo etiam beatus Ambrosius de Bono mortis edidit librum satis pernecessarium. Quapropter si planximus in obitu tanti Patris, varios rerum moerores et ejus labores plurimos, gaudeamus cum eo, quia ei vivere Christus fuit et mori lucrum. Commoriamur autem cum eo, ut vivamus in Christo cum eo; discamus quotidianis usibus mori saeculo, ut segregemur a carne, et tanquam in coelo meditatione vivamus. Suscipiamus interdum imaginem mortis, ne poena nos invadat mortis: ut per bonum mortis ad vitam possimus pertingere sempiternam, in qua mors jam ultra non 120.1648C| erit, neque luctus. Moriamur autem morte justorum, ut cum illis vivamus; moriamur et morte tanti Patris, quia ipse, ut credimus, jam beate vivit, ut cum eo et nos vivere valeamus: quod ipse semper oravit, et docuit. Offeramus in nobis vota ejusdem Patris, quia ipse nos Deo vovit et obtulit, ac si hostiam, maxime fratres nostros, oblationem novam in sacrificium, quos Domino dedicavit. At non solum quos ipse instituit et collegit, sed et eos quicunque futuri sunt ibidem ad eamdem institutionem, quam ipse Domino dedicavit: qui non solum sibi vixit et Deo, verum omnibus nobis vixit ad exemplum et doctrinam, ut nos doceret vivere Deo. Et ideo ejus vivere nobis profuit, cui cum Apostolo mori lucrum fuit. Hinc supplices exoremus, ut Christus qui Deo 120.1648D| Patri sanctorum offert vota, ipse in nobis pro ejus augmento meritorum sua conferat dona, quae largius ad cumulum mercedis ejus offerantur Deo Patri pro eo, ut simul nostra atque ejus in nobis oblatio per Christum accepta sit in sacrificium sempiternum: quatenus quorum in sacramento sacrae confessionis una fuit professio, una sit et aeternae remunerationis participatio in gaudio.
 
===Caput XXIV.===
Quod autem ad aeternae vitae gaudia angelicis sit ipse deportatus manibus, venerabili referente Ermengardi regina omnino cognovimus. Quae quam saepe piae recordationis affectu aiebat, in exitu 120.1649A| tanti viri, et in hora obitus ejus misisse se per diversa Italiae loca, ut singuli beati viri animam precibus Domino commendarent. Inter quae, quod miserit etiam ad monasterium suum valde egregium, quod est infra moenia Brixae civitatis Domino dedicatum, distans a Ticino ferme quadraginta millibus, in quo sanctimonialium multitudo Domino famulatur, similiter eis praecipiens obnixius et obsecrans, ut beatam animam viri Dei Christo Deo precibus commendarent. Ad quod municipium missi cum pervenissent directi, invenerunt eadem Christi famulas de obitu praefati viri jam pertractantes, atque horam et tempus exitus ejus praescias, loquentes ad invicem. Tuncque relectis sacris litteris quas regina miserat, invenerunt omnia de eo, ut illis ab 120.1649B| angelis declaratum fuerat. Nam exstiterant inter eas duae sacratissimae virgines, quae haec omnia illis, ut praedixerant, testabantur, eo quod audissent choros angelicos, in coelum, quasi per eumdem locum, animam beati viri deferentes. Ad cujus exsequias inter caetera hymnum Te Deum laudamus, te Dominum confitemur, alternis vocibus more ecclesiastico decantabant, et symphonizando beati viri exsequias pio Domino commendabant. Quas cum duae tantum longe diu laudes intenderent, demum convocarunt reliquas omnes, ut et ipsae easdem audirent: sed nemini earum admodum concessum est, ni illis duabus solummodo, ut testes existerent veritatis. Quibus, ut dixi, ita loquentibus, relectis sacris litteris quas praefati detulerant veredarii, invenerunt hora 120.1650A| et die eadem eum obisse in qua ipsum angeli detulerant cum laudibus. Unde constat verum esse quod Scriptura testatur: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12). Et ut haec ita esse manifesta fierent, verissimo relatu ab omnibus mandatum est reginae, quod duae tantummodo haec talia et ineffabilia alia audissent.
 
Sed forte ad haec sycophanta quilibet incredulus dicturus est, virum tantis expositum tentationibus, et jactatum pressuris, talia non promeruisse, praesertim cum ipse judex Christus, qui exposuit et probavit, probatum autem, ut credimus, remuneravit, sicut promisit in Evangelio dicens: Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra 120.1650B| multa te constituam, intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 21): fac ergo falsa esse quae dico, cum sint vera . . . . quae de eo retro narrantur. Idcirco propriis justisque . . . est a Deo, aeternae vitae praemia percepisse . . . pro eo ex Evangelio dicentem (Matth. XX, 23): Amice, non facio tibi injuriam . . . gratis dono. Nonne et tu convenisti mecum ex denario vitae aeternae? Annon licet mihi facere quod volo? quoniam non nisi gratis alicui aliquid rependo mercedis, quia ego bonus sum. An oculus tuus nequam est, quod gratis impendo . . . nulli nisi quia . . . ex opere Deo. Unde, quaeso, gratis agamus Deo, fratres, qui huic ista concessit, et nobis se promisit, talia ei praestitisse . . ...</text>
      <sha1>ckl9jelc8dwdzn0hu0pj87kgk9yb7z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263836</id>
      <parentid>263835</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Caput IV. */</comment>
      <origin>263836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251749" sha1="i23nake8m2h44v4ssh2ev7lrnlb2rhx" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Paschasius Radbertus
|OperaeTitulus=Epitaphium Arsenii
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Arsenii (Paschasius Radbertus)
|Annus=saeculo IX
|Genera=hagiographiae, dialogi
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] '''
 
 
120.1649B
 
==Observationes praeviae.==
 
120.1557A|
 
===1. Opus ubi repertum. Quis Arsenius.===
Aureum hoc opus de gestis WALAE abbatis, quem alii Walonem Walachum ve appellant, feliciter inveni in ms. codice Parisiacensis monasterii sancti Martini de Campis, qui codex antea fuit bibliothecae sancti Arnulfi apud Crispiacum. Scripturae forma facile persuadet codicem membraneum exaratum esse aetate Paschasii Radberti: cujus fuisse autographum, aut certe primarium exemplum manu ipsius recognitum correctumque, inde conjectabar quod initio corrector apposuit, LEGI, nec aliud exemplum superest in bibliotheca Corbeiensi. Inscribitur hoc opus Epitaphium Arsenii: quo viso titulo, et decurso avide codice ms., existimabam in eo agi de Adalhardo abbate, quem Arsenium dictum aliquando fuisse viri docti colligebant ex libro Paschasii Radberti de Corpore et Sanguine Domini. Verum toto hoc epitaphio diligentius perlecto, animadverti Arsenium esse Walam, Adalhardi fratrem, atque in Corbeiensi regimine successorem; et Adalhardum hic 120.1557B| Antonium appellari, uti appellatum fuisse tradit Paschasius in ipsius Vita. Et tamen Arsenii nomen Adalhardo aptatum veteri errore fuisse intelligo ex Corbeiensi libro ms. Paschasii de Corpore et Sanguine Domini, in quo post ea verba quae initio editorum ita jacent: « Novit igitur, nec ambigo, tua experimento disciplinarum solertia, quod Arsenius noster, quem nostra nunc nobis saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo, in fidei te mihi commiserit ratione: propter quod a primaevo indefessus curavi te rapere de inter undas; sed fateor non in vanum cucurrisse: » post ea, inquam, verba haec sequuntur in ms. codice Corbeiensi: « Praefatus autem Pater, scilicet Adelhardus, uti justitiae faventibus moris est, exsilium fert pro fide, illo ut utar Comici, quia plenus rimarum veritatem sciens silere noluit. Unde adhuc suspecti sumus, quid Dei dispensatio ex eo ulterius velit, quem jam inspicimus promissionibus meritorum hinc inde divinitus agitari. Tu tamen 120.1557C| non es secutus juvenilia. » Et caetera ut in editis. Quod additamentum ut Paschasii sit, certe illa verba, scilicet Adelhardus, inserta sunt a quopiam interpolatore, qui hic de exsilio Adalhardi agi opinatus est, cum sermo sit de exsilio Walae abbatis, quem Paschasius his in libris perpetuo Arsenium et Jeremiam vocat.
===2. Historia haec cur aenigmatica.===
Constat ergo hoc opus esse de gestis Walae abbatis, cujus Historiam cum scriberet Paschasius eo tempore quo Walae aemuli et adversarii in vivis supererant, 120.1558A| homines potentes, visum est illi totam historiam fictis nominibus adumbrare, ne res aemulorum invidiam provocaret. Et certe cum Vita haec duobus libris constet, et in primo quidem de Walae rebus gestis ante Ludovici Pii exauctorationem, in secundo vero de ipsa exauctoratione agatur; lubrica res erat id argumenti pertractare sive Ludovico Pio vivente, cujus principatu scriptus est primus liber, seu regnante Carolo Calvo, ipsius Ludovici filio, quo regnante conditus est secundus. Hinc est quod Paschasius fictitiis nominibus ubique utitur, ut imperitis aenigma potius quam historiam exhibere videatur.
===3. Clavis historiae.===
Quapropter in gratiam eorum qui in historicis rebus minus versati sunt, hic appono clavim historiae, explicando propria nomina, quibus totius rei arcana reteguntur. Walae nomen ARSENIUS; Adalhardo ANTONIUS; Ludovico Pio JUSTINIANUS; Judithae Augustae, Ludovici uxori, JUSTINA; Lothario Augusto, 120.1558B| ipsius Ludovici filio, HONORIUS; Ludovico alteri filio, Bajoariae regi, GRATIANUS; Pippino itidem filio, et Aquitaniae regi, MELANIUS; Bernardo, Septimaniae duci et camerario palatii, NASO et AMISARIUS. Est et alius, PHASUR dictus in lib. II, cap. 16; sed quis sit iste divinare non potui. An forte Ruadbernus seu Rodbernus, qui Juditham ex Italia reduxit, ob id carmine laudatus a Walafrido Strabo, is qui postea Caroli Calvi cubicularius fuit, ex Audradi revelatione.
===4. Historia haec quando scripta.===
Hujus Historiae liber primus a Paschasio editus est statim a morte Walae abbatis ante annum 840, id est, superstite Ludovico Augusto: secundus vero post abdicatum a Paschasio regimen Corbeiensis monasterii, quod anno 851 contigisse in ipsius Elogio demonstratum est. Quia enim liber posterior totus est in exponendis turbis quae in duplici Ludovici Augusti vexatione acciderunt, his scribendis supersedere 120.1558C| visum est Paschasio, ne lubrica et invidiosa res alterutrius partis fautores exasperaret.
===5. Paschasio asseritur.===
Hujus porro lucubrationis auctorem esse Paschasium Radbertum, qui unus ex interlocutoribus est, diffitebitur nemo qui eam legerit; leget autem nemo, qui non multum profecerit sive eximiis virtutum exemplis, sive rei historicae singularibus factis, qua plurima hic referuntur: adeo ut vix ulla, meo quidem judicio, historia sit de gestis sanctorum, in qua plura scitu digna referantur. Nescio an hoc opus 120.1559A| viderat Jacobus Baro, chronographus ac monachus Corbeiensis, qui superiori saeculo scribere desiit. Nam de Wallone agens ait: « Cujus Vitam composuit beatus Radbertus Paschasius cum Vita beati Adalardi abbatis. » Multa peccat iste chronographus in rebus antiquis, in recentioribus probabilior. Haec de Walae Historia fusius praefari necesse fuit, tum ad illustrandam lucubrationem hactenus ignotam, tum ad commendandam gratiam R. P. prioris monasterii sancti Martini de Campis, qui codicem optimae notae mihi utendum humanissime concessit.
===6. Wala vindicatur a calumniis.===
Paschasius in secundo libro totus est in vindicando Wala abbate a calumniis adversariorum, qui eum violatae fidei in Ludovicum Augustum accusabant. Tria fere erant accusationum capita. Primum, quod monachus se civilibus reipublicae negotiis implicarit; alterum, quod Ludovico Augusto fuisset auctor repudiandae Judithae Augustae; tertium, quod 120.1559B| exauctorationis ipsius Ludovici particeps fuisset. Primae objectioni respondet Paschasius in lib. II, cap. 15: Walam nempe ejus fuisse dignitatis et auctoritatis in palatio, ut cum ante monachatum inter primores palatii fuisset postea monachus et Abbas factus, consiliarius totius imperii constitutus sit ab imperatore, qui antea ipsum Lotharii filii sui paedagogum esse jusserat ex lib. I, cap. 25. Sane quantae auctoritatis fuerit, docent nos illius temporis monumenta, in primis Agobardi, Lugdunensis episcopi, Consultatio et Supplicatio ad Proceres palatii de baptismo Judaicorum mancipiorum, beatissimis domnis et dominis, et Patribus sanctis Adalhardo, WALAE, et Helisacharo inscriptas ejusdemque epistola contra praeceptum impium de baptismo Judaicorum mancipiorum: Dominis sanctissimis, beatissimis viris illustribus, Hilduino sacri palatii antistiti, et WALAE abbati directa, quos praecipuos et pene solos in via Dei adjutores Christianissimi imperatoris esse dicit: et propterea in palatio esse unum semper, scilicet Hilduinum; 120.1559C| et alterum frequenter, nempe Walam, ut in operibus pietatis prudentissimis suis suggestionibus imperatori exhortatores et adjutores essent. Ut vero ejusmodi negotiis adhiberetur Wala, faciebat in primis voluntas Ludovici Augusti, cujus ipse consanguineus erat. Secundae accusationi facit satis in lib. II, cap. 8, et sequentibus. Tertiae cap. 18 et aliis, ubi probat Walam exauctorationi Ludovici semper restitisse, ac demum, ubi nihil se proficere intellexit, a factiosis secessisse in Italiam. Sed quia difficile est in ejusmodi turbis ita modum tenere, ut ne aliquid peccetur, aut saltem adversae partis non proritare animos; anno 835 nobilium Francorum conventus Aquisgrani ab imperatore Ludovico indictus est, ut in ipsius Vita legitur, « quatenus reconciliationis mutuae inter se et illum ratio investigaretur. Causa autem praedicta ventilata, atque ad calcem perducta, imperator cum conjuge reconciliari voluit primum ipsi Walae, dimissis 120.1560A| quaecunque in eos commiserat delictis multa alacritate et benignitate cordis; mandavitque per eum et caeteros filio (Lothario) missos, ut quantocius veniret: quod si faceret, consultissime sibi futorum sciret. Qui redierunt, et filio rem retulerunt. Sed ne mandatum imperatoris ad effectum perduceretur, morbus febrisque intercessit: et Walam quidem rebus humanis abduxit, Lotharium vero lectule dejiciens, maximo tempore languere fecit. » Hujus concordiae cum Wala factae per imperatorem Paschasius non meminit, qui tamen plerisque Walae gestis praesens interfuit.
===7. Walae annus et dies obitus.===
De morte Walae iterum agit idem auctor Vitae Ludovici ad praedictum annum: « Ea tempestate quanta lues mortalis populum qui Lotharium secutus est, invaserit, miserabile est dictu. In brevi enim, id est a Kalendis Septembris usque ad Missam S. Martini, hi primores ejus vita excesserunt: Jesse, 120.1560B| olim Ambianensis episcopus; Helias, Trecassinae urbis episcopus; Wala, Corbiensis monasterii abbas, » etc. Hinc constat Walam humanis rebus excessisse anno 835; at quo die, non memorat Paschasius. In vetustissimo indice abbatum monasterii Corbeiensis ab annis fere septingentis ordinato, Wala abbas II Id. Septembris obiisse dicitur, et apud chronographum Corbeiensem superius laudatum, duodecima die Septembris, quod in idem recidit. Et tamen in indice Pastuum ejusdem monasterii, qui saeculo nono itidem scriptus est, de Wala haec habentur: Prid. Kal. Septemb. obiit Wala abbas: de Busco debet fieri ejus memoria. Et ne quis putet mendum irrepsisse in hunc locum, subjicitur obitus Isaaci abbatis V Idus ejusdem mensis. Obiit ergo Wala ante hunc diem: ac proinde corrigendus videtur catalogus abbatum, qui in eodem codice ms. reperitur; corrigendus etiam chronographus, qui praedicto catalogo deceptus est. Nec refert quod in Vita Ludovici Pii Wala dicitur cum aliis obiise a 120.1560C| Kalendis Septembris; nam id de pronuntiatione Kalendarum, quae fit a die 14 Augusti, recte explicari potest: quo modo Kalendas Octobris usurpavit sanctus Benedictus in Regulae cap. 48, ex notatione Menardi nostri in Concordiae cap. 55. De Walae sanctitate coelitus approbata quaedam indicia refert Paschasius in fine libri secundi quae non ejusmodi sunt, ut ex his eum absolute sanctum aut beatum dixerint veteres, nequidem Paschasius ipse, aut Bobienses monachi, apud quos sepultus est. Quapropter venerabilem appellare satius duxi. In praecitato libro Pastuum praecipitur, ut in die obitus Walae procuratio fratribus fiat de Busco, Bus, quae praepositura est exemptionis Corbeiensis prope Montem Desiderii.
===8.===
In fine hic moneo librum hujus Vitae secundum longe praecellere primo, in quo Paschasius dialogos aliquando inutiles interserere videtur.
==Liber primus.==
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, SEVERUS, CHREMES, ALLABIGUS, monachi Corbeienses. 120.1559|
 
===Introductio.===
PASCHASIUS.
120.1559D|
Saepe mecum, frater Severe, tacitus multumque admiror, liminio tanti luctus expleto, quid novi acciderit Adeodati nostri, quod rursus juxta illud Maronis, te hortante, ut reor, infandos jubet renovare dolores: et rogat Arsenii nostri morum liniamentis 120.1560D| imaginem saeculis in memoriam more Zeuxi pingere. Nec satis igitur cogitat, quod confundor foedus pictor iconiam tanti viri, suis virtutum floribus gloriosam, litterarum in speculo posteris, ne foedior appaream, exhibere. Tamen solatii est licet pro multis confundar, quod ejus illustror virtutum meritis: etsi harum rerum initium ullum nequeam invenire 120.1561A| idoneum. Unde exordiar narrare partim quae perspexi his oculis, partim quae accepi auribus, et mente plenius intellexi.
 
SEVERUS.
Mirabile quidem quod miraris homo thr, si ejus imaginem morum probitate venustam erubescis prodere, cujus imitator esse, et paternos (ut aiunt) vultus refundere debueras: quamvis et ego eisdem discipulatus gratia astringar votis, praesertim cum nihil timidius sit nihilque ignavius, quod doleas non sentire; vel quibus opprimaris miseriis, plangere non audere.
 
PASCHASIUS.
Nitar, faciam, experiar quod hortaris, Severe, cum nemo quod doluerit, qui nesciat deplorare: 120.1561B| nemo inter tormenta, qui non audeat ingemiscere. Unde potius animam hinc a corpore relinquam, quam illum amare; et cui expedierit, commendare votis praetermittam.
 
ADEODATUS.
Optimum est de aliquo, corpore cum abscesserit, quae virtutis sunt ejus, in animo replicare: ut revirescat in nobis, quod in illo deperisse videbatur. Floridae enim semper virtutes sunt ad praemium, et virides: nec moriuntur in aliquo, nisi vitio perimantur, etsi perimi queant unquam, vel infirmari. Fiducia quippe fidei est et spei solatium, de aliquo quem bene nosti, in Deum obisse praesumere, et debitum charitatis votis prosequi et diligere; alioquin nunquid velut lanugo sumus, quae a vento tollitur, deputandi? absit. 120.1561C| Sed cum tales praecesserint, credere oportet, quod in illo melius adsint, qui ait: Omnis qui credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Propter quod non sunt quasi mortui deplorandi, sed quasi patroni precibus commendandi.
 
PASCHASIUS.
Omittamus ista, mi frater et fili. Erit enim ut his digni efficiamur donis Spiritus sancti munus ( sic ), qui eum ita vernantibus decoravit virtutum floribus. Sed timeo, ne dum vobis placere procuro, multis offendam. An ignoras, Severe, quod nostrae hunc infelicissimae vitae saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo? Audisti namque et ipse quam saepe, ut recolo, hunc Arsenium fusis lacrymis proclamare: Vae mihi, mater mea, quare genuisti me virum rixae, 120.1561D| virum discordiae in universa terra? Jubesque super tumulum, quod tempus adduxit, condere luctum, epitaphium scilicet more priorum lacrymis irrorare, et nunc sopitis discordiarum jurgiis excitari vis ex cinere vastitatem incendii. Necne vides, Severe, adhuc in tota terra, quod omnia flammis cupiditatum conflagrantur, et cuncta vorax invidia vastat?
 
SEVERUS.
Video plane, quoniam juxta illud Apocalypsis, Mons Magnus coram oculis ardens missus est in mare hujus maligni saeculi nostris crescentibus culpis; et stella de coelo magna ardens, tanquam facula (Apoc. VIII), discurrit, et redigit mentes singulorum in favillam. Contra quos Arsenius iste pacem Christi ferens, 120.1562A| maluit flammas ejus exstinguere: sed vicit peccatis exigentibus amaritudo absinthii dulcedinem tanti viri hinc inde, ne contra improbas plebium voluntates praevaleret.
 
PASCHASIUS.
Nihil, ut sentio, hercule de hujus ambigis conscientia: sed tuis ad me reductus verbis referam, quid prius quam haec agerentur, per visum vidi. Videbam enim eminus quasi montem de materie lignorum congestum pene usque ad nubes ignibus succensum: ante quem nescio quis statura procerus, si quo modo magis magisque cremarentur, omnia jam exusta virga decutere moliebatur, cujus incendii finem dignoscere nequivi. Haec aestimo, talia praesignabant.
 
SEVERUS.
120.1562B|
Ut video, threnos edere noster Adeodatus petiit: e contra tu risum excitare velis. Alioquin nisi dormisses, ea quae dixi et cernis ipse minime dubiis et somniorum phantasiis approbasses. Nunc autem velim expergiscaris, et quae petimus insistas.
 
ADEODATUS.
Uteris frequenter, Severe, Crisippi acumine, et jocose [ f. jocos] etiam eximios eloquii tui refellis mucrone. Quaeso, ne juxta tui praesagium nominis severius agas; quin imo nobiscum age, ut imaginem patris stylo formemus modesto.
 
SEVERUS.
Placet quod mones. Sed hujus non unius ex vultu plene formabitur, reor, morum imago, qui gessit 120.1562C| suis in actibus multorum illustrium probitatem. Videbatur namque mihi quam saepe conspersionem morum habere prioris Arsenii; nunc vero personam gerere Patris Benedicti; interdum autem, ut praelibatum est, officio Jeremiae fronte adamantino ( sic ) acrius insistens fungebatur, cum esset mansuetus spiritu et virorum mitissimus.
 
PASCHASIUS.
Satis utique ostendis in animo tibi, dum superesset, illum pietatis calamo depinxisse, quae ad omnia utilis est, juxta Apostolum. Verumtamen si velim ista prosequere [ al. prosequi], nullus vix aut rarus qui credat.
 
ADEODATUS.
Quis unquam ab historico juratores exegit? Tamen 120.1562D| si necesse fuerit, sunt plures quam probi viri, qui tuis assertionibus juramenti dextras dabunt: quo satis indignum est subterfugere veritatis amico, et de veritate aliquid petentibus timide reticere.
 
PASCHASIUS.
Nonne legisti quod inefficacem [ l. inefficax] petat studium res quae caret effectu? quoties ergo veritas sit calcata, istisque de sedibus pulsa plenius nosti. Ideo si probavero nullum amplius nostro in tempore Patris Benedicti formam gessisse, etsi sol iste qui cuncta respicit fuerit attestatus, ratus est, qui audiat, licet veritas tuta maneat.
 
ADEODATUS.
Non credo quod careat res effectu, si dilectionis 120.1563A| pietatisque fert affectum. Unde absurdum non est, etiam invidi si surdi fiant, paulisper relaxare amoris affectum, qui lacrymis bene pascitur, fletibus delinitur, obtutu in eum quem diligis, revirescens defigitur, et tanti Patris tumulum saltim lamenti floribus irrorari.
 
PASCHASIUS.
Verum, inquis, et religiose satis hortaris, sanctam Dei hostiam Deoque placentem cum lacrymis ad coeli palatium prosequi: non quia talem eum habuimus, sed quia talem amisimus, et cum illo delictis praegravati necdum comitari quivimus. Sed si proverbium illud antiquius verum esset, quod sola miseria invidia caret; tum eum libere votis prosequeremur. Nunc autem novi in nostris lacrymarum miseriis 120.1563B| multam quorumdam invidiam non defore, exsertisque brachiis objurare, maxime si adverterint, fabula de quo texitur.
 
SEVERUS.
Hoc est quod supra notavi. Videris mihi quasi litargo [ l. lethargum] pati. Nonne dixisti morum imaginem te picturum, et quasi rei gestam [ l. gestae] historiam texere; nunc autem nobis fabulam adportas.
 
ADEODATUS.
Mirum, Severe, quod tam assuetis uteris semper verborum acrimoniis. Nam mihi videtur fabulam dixisse, non tibi, sed illis quibus totum fabula est et ludus, quod veritate fulcitur. Historiam autem hujus tua in conscientia legis: unde non fabula tibi, sed 120.1563C| veritas declaratur.
 
PASCHASIUS.
Jure, Adeodate, agis, quem precibus fatigas, tuis si faveas votis. Sed quid ignoti facient, cum a conscio criminamur? aut non legisti, quid nuper attulit gentilium thema, quod quidam Drusillam in coelum euntem viderit? Fortassis idem vidisse Arsenium habentem iter in coelum narrabit. Quapropter eum interrogate, si vobismet non creditis, velit nolitve, quae in coelo aguntur, quia divinis non credimus, forsitan se vidisse monstrabit. Quem si interroges, vel soli narrabit; coram pluribus, ut aestimo, nunquam verbum facturus. Nam idem ex quo in Senatu juravit eamdem se vidisse coelum ascendere, eique pro tam bono nuntio nemo credidit; quidquid viderit, 120.1563D| verbis conceptis firmavit se nulli dicturum, etiamsi in foro hominem vidisset occisum.
 
ADEODATUS.
Sentio quid praetendis paulo timidius quam expediat. Putasne narrare quidpiam, quod omnibus aeque placeat, cunctique credant? Quid igitur illo nuntio clarius, quidve felicius, et (quod majus est) quid verius, quod Christus victor ab inferis cum carne coelos petivit, omnibusque illuc volentibus ire 120.1564A| viam praebuit, januas reservavit, peccata remisit, gratiam indulsit. et posse per fidem dedit? Sed quid est quod quidam non credunt, plures operibus contradicunt, et pauci veniunt? ubi tot coruscant miracula, tot patriarcharum concurrunt exempla, et prophetarum quasi digito quod factum est, praeconia demonstrant, elementa sentiunt, Angeli obsequuntur et praedicant. De quibus nimirum promissis et gestorum eloquiis testes sunt omnes apostoli, testes etiam martyres Christi, testes innumeri confessores et virgines, quorum fidei miracula meritis protestantur. Etenim quando tot praeconia et testes de tam bono nuntio contemnuntur, non habes quid queraris, cum plures suae salutis praeconiis non crediderint, et sint qui de illo satis-bona sentiant.
 
PASCHASIUS.
120.1564B|
Verum illud Salomonis, quod ferrum ferro acuitur (Prov. XXVII, 17). Sic et tu, mi frater, saepius amicos quos diligis exacuis, ut diligendo proficiant. Hinc sequor devotus quocunque duxeris: tamen cave ut, ubi emolumentum deest, salutis causa cesset inquiri.
 
===Caput primum.===
ADEODATUS.
Quaeso, conspersionem morum ex quibus interior integer conficitur homo, pandas, quia facie pene cunctis ac genere notissimus erat; vel quibus sit, sicut Severus meminit, comparandus.
 
PASCHASIUS.
Verum quod prioris Arsenii a puero ex militia et dignitate 120.1564C| gloriam ampliavit. Fuit enim consobrinus maximi Augustorum eique prae cunctis acceptior, in sermone verax (ut de illo dicitur, cujus apud nos nuper delati cineres, tantis coruscarunt miraculis), in judicio justus, providus in consilio, et in commisso fidelissimus. In senatu quidem prae cunctis pollebat ingenio, ut si interrogaretur de quibuslibet rerum negotiis, quidquid melius dici aut inveniri poterat, mox in eodem momento sine ulla dilatione quasi de fonte manabat consilii. Eratque jam in illo tunc temporis virtus summa, multis ex rebus amplificata auctoritas, quem et bonitas ac nobilitas morum generisque commendabat. Illustrabatur autem sapientia, adeo ut et in divinis proficeret, cum in humanis caeteris praecelleret. Eloquentiam quoque 120.1564D| utrarumque linguarum, qua sapientia plerumque juvatur, et copiam dicendi ad persuadendum quae vellet, modestam nimis habebat. Unde dum hujuscemodi reniteret bonis, ab omnibus amabatur.
 
ADEODATUS.
Velim talis cum esset, mihi replices, quid sit quod virum rixae, virumque discordiae se progenitum frequenter ingemuerit, praesertim, ut ais, dum ab omnibus amabatur.
 
PASCHASIUS.
120.1565A|
Fateor quia de religione zelus ei accrevit, et de gratia uberior virtus. Necdum enim praesentiarum reipublicae detrimenta noverat, quam augmentari gaudebat. Et ideo plus firmissimas nobilium societates, sanctissimasque plebium amicitias studebat, quam, secundum Jeremiam, peccata et detrimenta rerum, quae necdum adeo excreverant, deplorare. An ignoras, Adeodate, quod vir bonus non plus sibi quam patriae consulit et civibus? Scipionem quoque nosti, et reliquos ejusdem saeculi viros, qui pro maximis patriae ac plurimis virtutum beneficiis odia tulerunt, et varia mortis discrimina.
 
===Caput II.===
ADEODATUS.
120.1565B| Proh dolor! quod innumerosior pars ima petat, utinam inter religiosos nostrae aetatis viros ista non nossem! Nunc is qualiter ad monasticam venerit disciplinam requiro.
 
PASCHASIUS.
Verum saeculi gloria nunquam sine invidia est, nec prosperitas sine discrimine alicujus adversitatis: sed vir probus utrisque partibus utitur ad salutem. Unde Arsenius cum pulsaretur quorumdam insidiis, videns violentorum impudentiam sedes occupare indebitas, quod prius in mente Deo voverat, optatum sibi tempus invenit: et quod callidi dissertorum loca tenerent, et infimi notissimos populo atque amicissimos marsa ( sic ) manu prostrarent. Ergo cum tales 120.1565C| cerneret adversus sapientes potestate potius agere, esseque superiores, et vulgi aestimatione dignissimos; praemonuit multa incommoda, multaque naufragia populo provenire. Tum vero, multis contradicentibus, saeculum et mundi illecebras sine dolore deposuit, quantum ea sine amore tenuerat: qui cum esset divino amore succensus, relictis omnibus, coenobium petiit monasticae disciplinae, ne suis, sed Christi legibus, et spiritu ageretur divino. Legerat enim, quod qui spiritu Dei aguntur, filii Dei sunt (Rom. VIII, 14); et ideo certatim non se sibi, sed Christum praeferebat in omnibus. Ubi qualiter sit conversatus, Severum interroga: quoniam mihi hactenus dum vestra curavi audire, levius tuli quae tolero. Nunc autem mox ut eum attigi quem videram, 120.1565D| qualemque habueram, novos inveni dolores recentesque, quos abisse putabam. Idcirco paulisper sileam, donec oculi mei fontem inveniant lacrymarum, et deducant aquam; quia longe factus est a me consolatur meus, convertens animam meam. Longe igitur factus, quia recessit hinc ad Deum multo miseriarum fatigio pro populo et religione Christi confectus: qui quantorum laceraretur morsibus, cum 120.1566A| esset mori paratus, nostrorum nullus est qui nesciat. Agebant enim quasi dicerent illud Jeremiae in eum: Venite, percutiamus eum lingua, et non attendamus ad universos sermones ejus (Jer. VIII, 18). Quorum tali tantoque affectus taedio, petiit interdum commorandi locum in adjutorio Altissimi et protectione Dei coeli, quo nullus inimicorum violenter posset adire. Sed nos, dum sibi consuluit, ad horam desolatos et moerore plenos reliquit. Unde turbata sunt satis viscera mea, effusum est in terra jecur meum super absentiam tanti Patris, et nequeo morum imaginem respicere prae lacrymis. Sed plorans plorabo, donec tabescant oculi, ut vel sic meis consoler miseriis, qui subito consolatorem animi talem amisi.
 
SEVERUS.
120.1566B| Precor, paulisper quiescas a ploratu, ne rursus commoveantur recentius viscera fletibus, et non possimus expungere quae novimus. Sed antequam obducantur oculi caligine, morum imago suis venustioribus pingatur coloribus: tum demum plena clari recordatio vultus calentes lacrymarum aperiet fontes, et sic in jubilo illo inspectante desuper dabimus fletus, hinc quidem gaudentes, hinc tristes; hinc moesti, hinc laeti; hinc quoque destituti, hinc subvecti: quoniam etsi doloris est quod amisimus, gaudii esse debet, quod talem eum ad coeli palatium intercessorem praemisimus. An nescitis Jeremiam illum, cujus iste fert typum, licet in lacum satis coenosum a populo dimersus, quod demum levatus ad astra multum orat? Quod si ille pro his ad Deum 120.1566C| preces indesinenter fudit, pro quibus ei interdictum est, dum superesset, ne assumat orationem et laudem; quid putas iste pro his faciet, quos filios utique sibi charos tam subito desolatos reliquit? Dictum namque de illo legimus: Hic est fratrum amator, Jeremias propheta Dei, hic est qui multum orat pro populo, et universa civitate sancta Jerusalem. Quod si ille pro civitate et populo laudem et orationem etiam prohibitus assumit, quem olim vivens sic deflevit, cui threnos composuit, lamenta instituit; quid facturus iste pro suis, quos dilexit? Fateor quod non tantum pro nobis, verum etiam et pro his, uti et ille, quos inimicos pertulit, intercessor erit: quia utrorum que invectio illorum tam severa contra populum, non de odio, sed de amore fuit. Ista licet minus credant, 120.1566D| tamen nos qui eum agnovimus, dubitare nequimus, quod his qui pro veritate tantos pertulit agones, Christi promissis minime privatur. Et si pretio fides emi posset, daremus quatenus cessarent odiis insequi, quem charitas enutrivit, justitia provexit, et pietas decoravit. Unde moneo quiescant, et desinant maledicere, malefacta ne prodant sua: quoniam hujus (ut criminantur) versutiam et infidelitatem 120.1567A| aemulari oportet plus quam eorum perversam fidem.
 
PASCHASIUS.
Acriter invehis, frater Severe. Velim caveas illud Terrentii: Ne quid nimis; quoniam omnes quibus minus est conscientia tuta, plus sunt nescio quo modo suspiciosi, atque ad contumeliam omnia accipiunt, et propter sua quaeque se semper culpari credunt.
 
===Caput III.===
ADEODATUS.
Aestimo quod si ostenderis quid sit fides vera proximi, et qualis sit, dominis quae promittitur, servanda; poterit unusquisque nostrum lucidius intueri, et singuli de propria conscientia judicare: quoniam huic 120.1567B| haec impingitur nota, quasi Augusto debitam non servaverit fidem.
 
PASCHASIUS.
Optime hortaris, ut eluceat, quam multi adulterant fidem veram, et corrumpunt, nescii quid sit quod promittunt. Est igitur Christianorum fides, juxta Apostolum, quae per dilectionem operatur. Alioquin tolle dilectionem, et fides abolitur [aboletur], quoniam dilectio jura fidei omnia circumscribit. Porro dilectio Christi et proximi nihil peccati, saltem ex consensu, admittit. Unde constat quod omnis qui diligit aut consentit quod injustum est, inique odit animam suam, et eum quem ad iniquitatem favendo consentit. Ex quo liquido colligitur fidem non quod velit quisque, intendere debere, ut ad voluntatem 120.1567C| etiam domini terreni contra Dei praecepta assurgat, ne forte male consentiendo, fidem quae per dilectionem in proximo operatur, infidelis amittat: sed quae dilectionis sunt impendere; et per fidem quae salutis proximi sunt, constantius et circumspectius adimplere. Alioquin Herodes ille, ejusque complices, quia juramento erat astrictus, alieni a crimine, si fides praescriberet quodcunque velle, et quod promiseris adimplendum. Unde prius cavendum, ne quid fide pollicearis incautus: deinde si voveris, ne ad pejora provenias declina. Nihil enim debeamus, ait Apostolus (Rom. XIII, 8), nisi ut invicem diligamus. Idcirco quisque quod debet solvendo adimpleat, et implendo debeat, fidem videlicet, quae per dilectionem operatur. Alias autem, fides non est fides, quia 120.1567D| non est ex dilectione Dei et proximi, sed terrena objuratio animalis et diabolica devinctio. Nemo igitur bene servat fidem, ubi contemnitur Deus, et negligitur futurae vitae proximi salus.
 
ADEODATUS.
Heu quam misera aetatis nostrae saecula, in quibus semper omnium praecedit velle: deinde quiquid sapit quisque et potest, ad hoc confligere, ut compleatur, licet prava affectu praesertim cum sapere prius esset necessarium quod velle deberes; deinde velle quod saperes; sicque demum agere bonae voluntatis quod posses. Nunc autem monstra omnium pariunt mentes, cum quod sequi debuerat, praecedit; et caput quod praecedere, passim sequitur; mediaque potestas 120.1568A| ludibunda hinc inde tumet, ac per hoc omnibus fit illud quod Comicus ait: Volo, nolo; noloque, volo; et est singulis infelix nimium ac puerilis vertigo.
 
PASCHASIUS.
Hinc sane eorum aliquis ex senatoribus prior, cum contra eum ut se corrigeret ferme ante biennium depromerem, ratione superatus et sententiis divinis: Audisne? inquit. Profecto ista quae narras, licet divina, in eo saeculo, quo nati et quando nati sumus, locum agendae vitae habuere et vim dictorum: nunc autem in isto quo nunc sumus, scias nihil utilitatis et rationis inesse. His itaque dictis discessimus; ille post suum velle desudans, ego a meo posse quiescens.
 
ADEODATUS.
120.1568B| Ista quippe res non tantum [ l. tam] caecitas esse videtur, mi Paschasi, quam mira mentis amentia. Hic enim sentire quo sit; quidve agat aliquis; recordari vero quo fuerit, qualisve nutabundus eat; nec tamen redire posset aut velle in id quod fuit, sed agendo insensibiliter ire post suum velle, ne ad se redeat qui fuit.
 
SEVERUS.
Quis, inquam, plus sensu deficisci [deficere] potest, quam qui nec se sentit, vel quid dicat ipse non audit? Sed forte, ut reor, putatis vos clarius derogantes nec ipsa furibunda silentia possint audire. Idcirco loqui libere talia minime formidatis.
 
PASCHASIUS.
Loquimur de fide qualis esse debeat circa proximos, 120.1568C| qualisve servari. Et ideo minime silendum putavi; quia, ut nosti, hanc Arsenius noster tenuit vere, hanc exhibuit, hanc servavit, quae cum dilectione operatur, in cunctis veritate fulcitur, justitia roboratur; non quae assentationibus male decipit, et quae cuique libuerit vitiorum extollit: sed in omni negotio et verbo, in omni re et consensu, amicam sibi scrutabatur inesse veritatem, et quasi ab ungue singulas rerum disquirebat negotiorumque causas, ne forte rimam in aliquo falsitas praecidisset. Deinde ut singulae fidei partes justitiae harmoniam uno concentu praecinerent, sibi coram oculis omnia assignabat, atque ut omnia intrinsecus charitas ageret, quotidie precibus Domino commendabat.
 
===Caput IV.===
ADEODATUS.
120.1568D|
Miror quomodo inter varias et innumeras, ut audio, causarum occupationes tam intente Deo vacabat, atque ubicunque sibi praesto aderat, praesertim cum nos quantoties dum vacare Deo volumus, abducimur; et cum quaerimus nosmet, vix invenire possumus.
 
PASCHASIUS.
Fateor, Adeodate mi charissime, quia ubique secum semper cum Deo erat. Non enim se, ut dicitur, rebus tradebat, sed commendabat: suasque cogitationes inter frequentias hominum tractans, aliquid sibi salutare semper in animo gerebat. Et ut infidi 120.1569A| fidem recipiant, testor nunquam me vidisse aliquem, qui sibi ubique tam praesto esset, tamque sollicite passim incederet: ita ut vix, vel nunquam se abduceret, licet rebus occuparetur innumeris et maximis. Inter epulas autem cum aut ipse hospites, aut eum magnorum aliquis vocasset; nunquam tam sobrie potui continuis temporibus dignoscere sumentem, ita ut refectio prandii a plurimis summa putaretur abstinentia et parcimonia victus, si ad tantam, saltem Quadragesimae temporibus, possent contingere abstinentiam. O infelicem me, qui nunc ejus privor aspectibus, nec erubesco agere coram pluribus, quod tunc verebar coram eo. Sciebam enim quod non parceret, si quidpiam immoderate admitterem. De quibus Severum velim interroges, quoniam et ipse 120.1569B| quam saepe mecum istam pertulit disciplinam.
 
SEVERUS.
Satis utique advertor [adverto] quae intendis, ut pateat aliquando, forsitam quod manum avidius ori porrexeram: unde quid invexerit inter nos frequenter habuimus, et adhuc hodie pro quam plurima sua invectione saltem conscientia verberamur. Tamen de quibus dicis, testes sunt patres ac fratres et condiscipuli, qui norunt quod in modum agriculae sarientis, verbum et correptionis sententiam mox in initio peccati pro sarculo ferebat, quatenus Christi messis uberior pullularet. Namque non ut quidam, usque ad excrescentia delicta deliberans agebat: sed mox in singulis peccati originem verbi gladio perimebat. Quomodo igitur suis ignaviter parceret, qui 120.1569C| nusquam et nunquam sublimioribus, nisi moneret, cessit? Fecerat enim sententiam Salomonis suam, quod verba sapientis sint quasi stimuli et clavi in altum defixi; quia defigebat cuspide verbi vitiorum crementa, et virtutum exordia in altum firmius solidabat. Felix nimium beatusque, qui tantis rerum alternisque decursibus occupatus, sibi unus idemque continuus erat censor eximius, qui se tam in alto secessu studiis, Deo charitatique vacabat. Hoc igitur negotium ejus et causa negotii, hoc otium et labor, haec jejunia et vigiliae, haec cura et perpetua mentis sollicitudo, ut nunquam desineret, quod semel coeperat in militia Christi. Unde plurimum aliis enituit, quod sibi ait Deo ac proximis tantus idemque semper fuit; nec ulli plus quam sibi severus, nec 120.1569D| alium magis quam semet judicavit.
 
===Caput V.===

PASCHASIUS.
Perpendo, frater, et recolo quae sentis: sed necdum est locus, licet invitus quae proponis. Tamen de his fateor aliquando me illum interrogasse, cur sibi tam severus, et, dum solus esset, tam tristis incederet. Ad quod ille: Noveris quia mecum sum, et quod in me est, decerno. Idcirco nullis adhuc, nisi de sola spe, hilaresco gaudiis. Perpendant igitur nostri qui eum rodere conantur, et alienis criminantur culpis, qui se ita percensuit. Putantne contra 120.1570A| Apostolum, quod a Domino ulterius justorum extorris a consilio judicetur? imo Christo cui adhaesit in vita complantatus in corpore, gratulabundus canit: Liberasti me de laqueo venantium et a verbo aspero (Psal. XC, 3). Sed ipse dum talibus et tantis evacuatur malis, nos miseros reliquit: quo velim ignoscant, si prolabimur ad lacrymas secretius in secessu, qui prius repressimus, ne videremur deflere, quem gratis oderant iniqui. Nunc autem tandem illis quiescentibus lamenta relaxabimus, quoniam fletus et lacrymae fomenta sunt desiderii, desiderium autem jucunda recordatio amissi; quoniam, etsi mors aspera deterret, blandi nominis memoria delectat. Unde quidam ait quod amicorum mors quamdam habeat voluptatem, eorumque memoria sit jucunda, 120.1570B| quomodo poma quae videntur suaviter aspera. Cum ergo intervenit spatium, pura ad nos spei jucunditas redit, quia sic quos habuimus, diligimus, tanquam et nos hinc subito ituros, sicque amisimus tanquam habeamus. Gloriosa quidem spes beata et suavis. Idcirco, mi pater Arseni, gratulamur tui, solamur nostri; quia et te ad spei beatitudinem praesumimus pervenisse, nosque tuis illuc meritis credimus adjuvari, licet hinc ad horam moesti, tamen gaudentes: quia tibi felicior successus, quam nobis maneat exitus, nisi prior tuus interveniat recessus. Forte expedierat ut ires, quatenus paraclesis Christi veniat, ut festini, relictis omnibus, tecum simus mente, et indefessis precibus facultas capessendi sit veniam, et perveniendi fiduciam accipiat 120.1570C| animus. Non igitur, mi Pater, miseri de te, sed beati, quibus nec praesentia in spiritu deficit, nec cura minuitur pastoris, sed augetur gratia. Quid enim est mors, nisi somnus? sicut ex multarum Scripturarum locis possumus approbare. Quod si in noctis quiete corporeis adhuc vinculis inhaerentes, et quasi membrorum in carcere religatae animae possunt altiora et quaeque suis discreta imaginibus perspicere: quanto magis exuti omni corruptionis labe spectant, ut quidam sanctorum ait, jam puro aetherioque sensu? Unde plus praesto te nobis Patrem confidimus, quam in istius vitae usu habere nostri prospiciendi ad invicem copiam potuimus. Est enim nobis, ut credimus, ubique praesto dulcisque absentia praesens, quod tunc illius omnia esse non poterant, 120.1570D| sicuti est nunc, insuavis ejus valde praesentia absens; quoniam in eo esse creditur, cui patent et praesto sunt omnia. Magna igitur potestas et virtus ineffabilis, ita ut nec mors, nec tempus avellere possit, quos ipsa eademque majestas Dei beaverit. Unde, mi Pater, potius crederis nunc vivere nobis, qui tibi melius vivis. Fiunt jam lacrymae dulces, jucundior fletus; quoniam, etsi mors odii est, vita nobis tua dilectio. Namque mors ebibita absorpta est in vita, et ideo vivis, Pater, beateque vivis. Quaesumus, adsis nobis, apud quem melius vivis, in quo vivunt omnia, nosque movemur in illo et sumus: cujus nimirum spei promissis refrigeratur ardor animi, 120.1571A| relaxatus quoque paulisque evaporatur affectus. Quo rogo ut advolet assidue tui animi imago, dulcesque perfundat veri (si fas sit dicere) somni visiones, ut totus adsis, qui solis corporeis aspectibus defraudaris. Nam quotidianus tuus usus jugem recordationem excitat, affectus imaginem repraesentat: quibus allatis dolorem renovant. Et ideo, mi Pater, interdum ades, et mente atque animo amplecteris. Osculamur enim te quantoties, alloquimur, comprehendimus. Infelix nimium ego, qui ultima verborum tuorum monita tam longe absens hausi. Ais namque, ut noster mihi Chremes attulit, aisque: Ita, fili, fac, si quomodo, quaecunque scis boni, opere agas, ne tui minor inveniaris. Haec tua, mi Pater, mihi novissima verba, haec tuae aestimationis mandata. 120.1571B| Non quod scierim quod perfectum sit; sed ut sciendo proficerem, sollicite procurabas. Cui nescius mox futurum quod non praeterire licet, longius differri posset, verius quam jocose remiseram, quod aeque tria in homine continuis temporibus non inessent, videlicet scire, velle, ac posse. Quoniam multa quae boni scimus peccatis exigentibus, quandoque nolumus; quod si jam velle adjacuerit, posse interdum non habemus. Deus est autem solus, cujus nec major scientia quam voluntas, nec voluntas amplior quam potestas: sed quidquid scit, vult et potest; ideo in sapientia sua omnia operatur. Porro hominibus nihil horum sine gratia Christi. Et ideo quaeso precibus instaures, votis adjuves, quoniam tunc doctoris perfecta est monitio, si precum quos 120.1571C| monuerit, adjuvet sumptibus. Hoc enim laudis tuae officium est, quia sine offensione in nullo subter fuisti, tuis ut minus annuntiares voluntatem Dei, modo si commendes oratione ac meritis: ut quibus per te scire licuit quod expediat, velle ac posse tribuatur a Deo quod placeat.

===Caput VI.===
ADEODATUS.
Vellem altius a puero tanti viri tirocinia repeteres, quoniam merita tantae perfectionis cum eo crevisse credimus. Non enim verae virtutes sine innocentia proficiscuntur: innocentia vero virtutum efficacia solidatur. Porro soliditas longa boni operis consuetudine crescentibus meritis firmatur. Alterna quidem proportione perfecti viri ut prudentiae simplicitas 120.1571D| respondeat, et simplicitatem prudentia instauret: quatenus quod est in flore, fructus exhibeat, et fructum bonae spei prius flores promittant. Potest ut flos nonnunquam sine fructu decidat: fructus tamen non sine flore pullulat. Idcirco pandas velim prius flores, quatenus fructus dulcior exuberet; quoniam, etsi utilis fructus, tenerae vitae pulchrior flos redolet. Unde huic quod etsi ante floruit, uberior virtus florendi, Christi gratia fuit.
 
PASCHASIUS.
120.1572A|
Quaeris, Adeodate, quaeris de his forsitan, quando non eram; tamen relatione verorum, quia ab utero notissimus fulsit, plura memoriae dignissima percepi. Fuit enim a puero inter tirocinia palatii liberalibus mancipatus studiis, pollens morum nobilitate ac probitate sensus. Cujus Augustus efficaciam auspicatus ingenii, licet consobrinus ipsius esset, patrui ejus filius, decrevit humiliari cujuslibet instinctu, et redigi inter infimos, non quidem fortuitu, sed divino dispensante judicio, ut tenera aetas fornace tentationis tanquam aurum probaretur, quatenus edisceret adhuc juvenis, non minus adversa fortiter, quam et prospera aequanimiter tolerare. Scriptum quippe est, quod sicut fornax aurum, ita tentatio probat 120.1572B| justos (Sap. III, 6). Et ideo jam justitiae ejus testimonium renitebat, ut amplior gratia praestaretur. Ubi diu multumque camino humilitatis detritus, valde claruit mitissimus: et nescio cui optimatum commissus libera sub custodia probus atque idoneus, plurima ejus quotidie crescebat fama, vitae et laudis praeconia cumulabantur. Quis igitur non agnosceret, quod jam divino probaretur tirocinio, qui nullis existentibus delictorum culpis a proximo sic premebatur innocens et justus, quasi esset reus, Augustique naturae alienus? Ferunt quidam, quod idem tunc temporis cum esset in via moestus, bovesque cum plaustro minaret, quemdam ruricolam obviasse, accinctus [accinctum] balteo et armis. Ad quem ipse: Visne, inquit, o homo, arma quae geris 120.1572C| pauper deponere, istaque quibus astringor assumere? His ita dictis tandem vix credulus viator sine damno, suis se viduavit armis, et munera insperata revexit. Tunc noster Arsenius: Melius mihi, inquit, vilia decent cum plaustro, quoniam non militiae nunc saeculi, sed communis vitae negotiis vaco. Quid igitur iste, fratres, nisi David usus exemplo aiebat: Adhuc vilior fiam, et ero in oculis meis humilis (II Reg. VI, 22); praesertim quia cum sibi quisque pro Deo indignior apparet, Deo acceptior fit: et cum sibi magnus sufficiensque, utique, sicut legitur, parvulus aestimatur. Quid plura? His ita expletis paulo post divina virtus multis eum provexit honoribus, fitque acceptior cunctis, quanto probior. Restituitur palatio, gratia sublimatur. Siquidem quotidie 120.1572D| proficiens atque succrescens, constituitur ab Augusto oeconomus totius domus, et venerabatur passim secundus a Caesare, quasi putares alium Joseph sceptra regni movere. Erat enim in ore omnium, et ad omnia quaeque praecipuus, maxime justitiarum exactor: cujus solertia jus civile bonis sine tergiversatione dabatur, et praesentia non minus terrebat reos, quam mulcebat pios. Senator, ut ita dicam, senatorum, a secretis jam tunc efficacior 120.1573A| cunctis, eo quod nihil vellet, nisi quidquid praestantius scire potuisset: ubique providus, ubique promptus; ac devotus, ubique strenuus; ita ut nullus de se coram illo aliud, quam justum velle significare auderet. Ante quem jus civium venale nunquam venit: sed liberaliter in omnibus agens, ultroneus petentibus apparebat. Nonnunquam igitur ad ea quae Augusto proprie agenda fuerant, specialius mittebatur. Unde jam idem ducatum gerens, exercitum vice Caesaris in hostes duxisse satis fertur egregie: Quem feritas gentium barbararum suis edomita beneficiis, nimium, ut nostis, diligebat, et ad eum demum jam cum monachus foret, quantoties devoti confluebant.
 
===Caput VII.===
SEVERUS.
120.1573B|
Fateor nos saepe retractasse quid esset, quod easdem gentes diligeret, etiam ut saepe omissis primoribus nostri Ordinis ad eos alacrius se conferret, et totum se illis infatigabiliter praestaret. Sed facile patet sensus, quod pietatis affectu haec fecerit, ut eos suis provocaret exemplis, et ad morum instrueret honestatem, qui nuper ad fidem Christi venerant.
 
PASCHASIUS.
Ita est, mi Severe. Idcirco apud eos prae cunctis acceptior erat, quod ipse saepe probavi, et prae omnibus charior. Forte recolis, quando illuc causa coenobii novi cum Antonio nostro simul fuimus, ubi qualis quantusve haberetur, probavi, quasi, ut 120.1573C| ita dicam, si advenisset coelitus, magis quam olim ex palatio, profecto cum esset monachus, venerabatur. Unde cum ad quosdam devenissemus, qui eum mutato habitu non agnoscerent, vastarentque iidem hostiliter suorum agros, et depopularentur finitima; voluit eos Antonius noster, ut erat benignus, corripere lenitate sua; nec tamen est auditus. Tum quidem proposuit eis Arsenium, et fecit alloqui, ut se a talibus compescerent. Quo audito, illi coeperunt prospicere attentius, is si esset quem fatebamur; qui etsi multis persuasi, minime credidere, quod tam eximius et praepotens ad tantam venerit humilitatem et dejectionis formam. Quorum unus ad eum: Tu es, inquit, ille quem noster tam inclytum celebrat orbis? Tum ille: Ego, inquit. 120.1573D| Deinde, fateor, alter ait, quod saltem nec minime extrema digiti ejus vales, quanto magis ut talis tantusque dicaris. His ita dictis, nos omnes subrisimus ac discessimus.
 
ADEODATUS.
Velim serius agas: quia talia in quibus fastus commendatur saeculi, non intueor quid prosint, penitus cum mors etiam nostra aboleverit, si qua fuerant 120.1574A| jucunda. An ignoras quod qui mundum colit, pretiosa perdit? Pompam namque saeculi repetere, quid aliud est, quam fidem abnegare Christi?
 
PASCHASIUS.
Ita plane sentio; sed probi viri, licet videantur agere quae mundi sunt, intentum gerunt animum, nec se ad externa omnia sinunt evocari, licet foris universa resonent, et magnis fulciantur tumultibus. Quid igitur putas fortius purpura uti, et vasis auro argentoque confectis, quasi testaceis, vel cilicio; nec moveri? An iisdem licet vilibus sic uti, quasi pretiosissimis, nec paupertate affici?
 
ADEODATUS.
Utrumque magnae virtutis dixerim virum: sed talis vix aut rarus invenitur, quem non dejiciat 120.1574B| altitudo, quem vilitas non moveat, quem non extollat divitiarum atque honoris sublimitas, quem non paupertas afficiat, et variarum rerum negotia non extenuent.
 
PASCHASIUS.
Ita, Adeodate, ita est, sed vera virtus in utrisque est, quam bona mens explicat et devota: ubi nec cupiditas, vel avaritia fomentant animum; sed liberalitas honestat morum, et probitas commendat vitae. Non virtutes dissident, non vitia premunt, non altera affectionum passio alteram vexat, non ea quae sunt exterius devastant. Alioquin etiam in eremo quid prodest universae regionis asperitas et silentium, si affectus improbi fremunt intus, et vitia permutant animum? Ergo placida quies et vera illa 120.1574C| est quam ratio ubique componit, et serenitas religionis commendat. Idcirco quidam, ut comperimus, e saeculo recedentes, adhuc versantur in fluctibus: quia non satis mente exisse probantur. At vero nonnulli, quos tirocinia virtutum enutrierunt in militaribus rebus, postmodum ad Christi militiam puriores ac perspicaciores veniunt, quam si essent inexperti.
 
ADEODATUS.
Tamen esse debet in his virtutum experientia, pro quibus egregii censeantur, quoniam et pagani duntaxat inter suos idonei probique videbantur, vulgique aestimatione nonnulli inter deos allati dicuntur.
 
PASCHASIUS.
120.1574D| Videris mihi ad omnia quae conferimus, nutabundus, et quasi plebeio infectus colore, nullum alium deinceps posse recipere mentis effectum: praesertim cum varius rumor varias rerum conspersionibus inficiat mentes. Fortassis ergo et tu ita infectus plurium infamiis, ut non queas de hoc aliam jam recipere fidem, quem plures ita laniant, et vulgi imperitia corrodit.
 
ADEODATUS.
120.1575A|
Nonne recolis illud Catonis, quod multi multa loquuntur, et ideo rara est fides? Verumtamen de isto, fateor, optimam habeo fidem, cui adhaesi in novissimis, quem cognovi, licet sero, et dilexi nimium virtutibus decoratum. Sed non omnibus rebus facile fides adhibenda. Unde et Apostoli tardius credidisse leguntur, ne forte fides eorum temeraria videretur. Ita et nos nihil praecipitanter, nihilque inconsulte agere oportet: neque vulgi aut alicujus impressione ita infici, ne meliora recipere valeamus; neque, ut ita dicam, molliri ac si cera, ut omnium sigillorum signa super sculpturam recipiamus. Probanda est igitur imago cujusque, probanda et fides: ut quod semel ad liquidum probaveris, iterum de 120.1575B| illo non judices.
 
PASCHASIUS.
Recte fateris: sed velim perpendas, quam probi viri inter summos saeculi honores vixerint, quam idonei mox de militia ad Christi gratiam pervenerint. Taceo igitur et David, quem nec regalis dignitas multis rerum copiis illexit, nec occupatio negotiorum a dono gratiae retorsit. Taceo de caeteris omnibus, qui in culmine celsitudinis virtutum floribus exornati, Deo placuisse leguntur, et multis mysteriorum sacramentis refulsere. Veniam ad nostros, quos de mundi militia Christi Ecclesia gloriosos suscepit praesules. Ambrosium loquor, qui de praefectura mox cathedram episcopatus est adeptus; et Hilarium, quem doctorem eximium Gallia concelebrat. 120.1575C| Tales ergo et hujusmodi viros saepe saeculum, imo de saeculo Christi gratia provexit. Et ideo nulli dubium, quod et istum inter senatoriae dignitatis infulas virtutum gemmis insignitum providentia instituit divina, et clementia decoxit, ut fieret vas honoris de tanto culmine ad monasticam transmutatus.
 
===Caput VIII.===
SEVERUS.
Diu est quod exspecto, quid de illo dubia proponere velitis, quem plusquam nosmet (ut ita fatear) cognovimus, cui conscii fuimus, quem sectatorem justitiae ac veritatis non dubitamus, cui quam nobismet amplius credidimus. Fortassis ergo ut quidam philosophorum omnia dubia tenemus, nihilque certum 120.1575D| posse comprehendi philosophamur. Alioquin interrogate Chremem nostrum, aut istum Allabigum, cujus clangor buccinae forte surdis etiam fidem praestabit, quod adhuc in saeculo morum honestate ac virtutum caeteris clarior vixit.
 
CHREMES.
Nullus qui hoc nesciat, pene quia nulli fuit ignotus: sed livor abnegat, pluribus quod conscientia probat Hinc profecto liquet, quamvis offenderit, quod etiam ab aemulis praestantior omnibus nostri saeculi primoribus fuit: et si eisdem non placeat, bonus tamen ab omnibus praedicatur. Fuit enim in saeculo eleemosynarum largitor, et decimarum ita liberalissimus dispensator; ut probares jam non sua, 120.1576A| sed ad hoc sibi commissa distribuere. Qui post annualem decimationem, quotidianam indesinenter tam ex omni redditu ac dispensatione victus, quam et de variis donorum sumptibus Christi pauperibus impendebat, hanc sibi haereditatis computans partem, hanc lucri pretium, hanc justitiae suae mercimonium. Sed, ut video, Allabigus noster, quasi conviciatus, irascitur, ideo forte nudam manu interdum confricat, nec bene sentit de his quae proponitis.
 
Tum ille: Quid igitur ludicra jocose seritis? et si calvus vobis videor, Haelisaeum quid contemnitis? An nescis, Chremes, quia multi me venti flaverunt? Fortassis ergo jurando per hoc caput ista contraxi. Nunc autem quia non credunt, hoc novum reperi juxta Terrentium, ut consecter eos, qui se primos 120.1576B| omnium esse volunt, nec sunt; et cum riserint, arrideo, eorumque ingenia admiror; vel quidquid dicunt, laudo; et si negant, laudo; quid quisque negaverit, nego; aiunt, aio. Deinde imperavi mihi omnia assentari, quia is quaestus nunc est valde uberrimus. Tamen saltem parvam adhibeam fidem, qui mihi de illo quam bene sum conscius, nihilque falsi fingam, quoniam meo cordi nullum chariorem invenio. Fuit enim suo in tempore acceptior cunctis, licet prodigiosa hujus saeculi aetas ultima eum insipienter et maligne oderit, atque mendaciis sit insecuta. Verumtamen quaeso me non adeo ignavum putetis, non ingratum, neque inhumanum aut vecordem, ut me non consuetudo tanti viri non irremota vitae conversatio, non amor, non pudor oblivionis 120.1576C| commoveat, ac moneat, illi ut servem fidem, cum quo multa pertuli, a quo plura didici, et ex quo quaeque optima virtutum etiam in saeculo cognovi, pro cujus amore primum post Deum saeculum reliqui. Unde si quis vestrum mihi de cornu quidpiam opposuit, tubam audiat veritatis; quia quamvis obsurdescant invidi, Arsenius iste verus Christi athleta fuit: et si plura enumerare nequeam sermone imperitus, lugere tamen etsi coram non erubesco, quoties ad mentem ea reduco, ut vel sic refrigerer plenas miseriarum nostrarum doloribus. Quia etsi gaudendum censeo, quod talem eum habuimus, satis quoque deflendum, qui cum eo semper viximus, quod absentes in extremis fuimus. Fortassis ergo si cum eo essemus, de spiritu ejus amplius participaremur. 120.1576D| An non legistis, Elias Elisaeo suo petenti, ut spiritus ejus in eo duplex fieret, quid dixerit? Si videris, inquit, quando tollar, erit quod optas (IV Reg. II, 11). Ita et nos, fratres, si essemus cum eo, hinc ad coelos quando abiit, pignus nobis forte refunderet sui spiritus. Nunc autem quam miseri, quibus nec horam scire licuit sui exitus, quem vivere putabamus!
 
PASCHASIUS.
Ut audio, glaber iste qui videbatur idiota, factus est in subito querimoniarum philosophus, nec dubium quin spiritu ejus quem plangimus afflatus. Alioquin nisi eo esset attactus, quomodo talia praeoccupavisset, antequam filius eo veniret, quo circumfusis 120.1577A| visceribus lamentandi erit tempus? Non enim assentator est falsi, ut se finxerat; sed invector, ut sentio, praecoque veritatis. Parvipendet enim aliquis quid audiat; praesertim cum nemo amicorum meorum est hodie, apud quem omnia mea occulta exponere audeam, quamvis hic nostra etiam inimicis detegat; quia nonnunquam apud alium prohibet dignitas, apud alium ipsius facti piget ineptia, ne infidelis, ne protervus videar. Idcirco nostrum est intelligere, utcunque atque ubicunque opus sit assentari vel obsequi, de isto si quomodo vel tacere. Ergo quia nec praemeditari potuimus tanti viri obitum, nec praescire; nunc praemeditandum, quid vel cui quandoque loquamur. Noster enim satis pavebat animus de illo prius tale aliquid cogitare, qualia demum 120.1577B| contigisse doluimus. Non quod conditionem ignoraremus; sed quidam votorum usus sensum nostrum communis fragilitatis obduxerat, ut de illo nisi secunda cogitare nesciremus. Unde cum olim ab Augusto directus causa negotii quod nostis, antequam in remeando Agrippinam venissem, comperi quem nunc deflemus, exsilium tulisse pro munere, ubi quamplures monachorum simul reficiebamur; eratque lectio in medio Isaiae vatis, ubi legitur: Concurrent Aegyptii adversus Aegyptios, et disrumpetur Aegyptus in visceribus suis (Isa. XIX, 2). Tunc quidem infremui, tunc quasi inundans omni lacrymarum imbre perfusus, atque dolore disruptus emarcui, ita ut omnes mirarentur, alii quidem quid contigerit dicentes, alii quasi reatui illius conscius essem, opinabantur; 120.1577C| nemo tamen mihi eorum hodie quod heri, licet consolatores optimi viderentur. Fateor tamen eadem hora omnia mihi in animo venisse quae postea contigerunt. Unde non dubitandum quod divinus Spiritus ubique omnia repleat, etiam et ea quae non possidet.
 
SEVERUS.
Dicam de his quae mihi in mente sunt, vos decernite. Dum ille fuit solus, dum nulla alia spes, dum posse viguit; favebant plurimi, sibique dabant palmam; nunc postquam res inventa [inversa] est, inventi [inversi] sunt et ipsi de quibus quaereris. Sed non adeo dixerim fortuitu talia contigisse, ut et lectio simul ac lacrymae prodiderint, quod nostra in visceribus suis disrumpenda esset Aegyptus: forte 120.1577D| jam tunc venter praecordiorum contra nefanda futurorum, quasi cythara threnabat.
 
===Caput IX.===
ADEODATUS.
Dum varia rerum incidunt negotia, in colloquio confunditur stylus, nec ordo dicendi servatur, nec flendi copia pectoris de fonte uberior hauritur. Ex quo velim fontem aperias nobis calentem, et qualis quantusve venerit ad monastica, insinues: quia etsi pulchrae sunt virtutes sub absconso chlamyde [ f. chlamydis], easque inter mundi illecebras vernare; pulchriores tamen in schola virtutum fiunt, ubi resecatis vitiis fragrat ager aliorum odoramentis commilitonum, 120.1578A| et sola quae Dei et sancta sunt, ab omnibus meditantur.
 
PASCHASIUS.
Si quaeris, Adeodate, qualis venerit, fateor talis qualem Virgilius ille tuus Maro describit, totus teres atque rotundus. Qui nimirum versus, licet in Virgilio vestro magnis extollatur laudibus, longe antiquior legitur in Horatio, qui dum de viro sapiente loqueretur, ait, quod sit fortis, et in seipso totus teres atque rotundus. Unde profecto liquet, sicut et in quampluribus locis, quia Maro vester callidus ingenio de caeterorum sententiis laudem tulit, et de multis, ac si mendicus, philosophorum fragmentis convivium vanitatis, saltem pueris, fecit. Sed laudabilior hic noster illo fulsit mox de saeculo Christi gratia illustratus, 120.1578B| qui fortis in Deo atque teres seu rotundus, ut aiunt, venit; quia nihil ex omni parte rotundius a puncto, quam sibi [ f. si] virtutes rationi Deoque consentiunt. Nonne virtus jure tibi videtur quaedam aequalitas vitae, rationique consentiens undique? Quod si aliud ab alio in vita discrepat; magis, ni fallor, offendit, ut ille egregius ait, quam si aliqua pars circuli majore minoreve intervallo quam aliae partes, distet. Igitur illa est virtus et ratio vera, quae vitam perfectam faciunt; vita vero perfecta undique, si veritati congruat, et virtutibus aequetur. Unde profecto idoneus in vita et probus jure is censetur, qui tam bene et honeste vivit ut secundum Deum virtutibus vivere videatur. Sed de isto vix talia creduntur, quoniam odiis et invidia ubique jugulatur. Qua de causa parcius 120.1578C| laudandum censeo, ubi veritas conviciis suffocatur, et invidia justitia perimitur.
 
SEVERUS.
Forsitan persecutorum tempore si esses, de Christo aut nescire quidquam te assereres, utique aut mutus esses. Nunc autem, quaeso, pone metum: nihil hic iterum jurabis poscenti. Alioquin dic illud, quia si noceo quod amo, sine fine nocebo. Satis enim mihi est amoris, quod semel de illo ebibi, quod aliud recipere non possum. Idcirco si non proficiunt visa, veniamus et ipsi virtutum ad arma: quia pro talibus tantisque Deum si digne laudare non cessem, beatior ero, licet monitis ejus et moribus sim ipse 120.1578D| minor.
 
PASCHASIUS.
Magna molimur, frater Adeodate, sed nulla nisi ardua virtus. Unde narremus, ut fertur, fabulam toto notissimam mundo. Quoniam, ut ais, exigua virtus est praestare silentia rebus; sicut e contrario gravis culpa, quae tacenda sunt loqui; quamvis utile multis dissimulasse prodenda fuerit, tacendaque prodidisse. Venit enim hic noster Arsenius, sicut melius nosti, ad monasterium [ l. monasticam] vitam jam pene perfectus, licet demum major meliorque crevisse credatur, quia nemo qui virtutibus hac in vita proficere nequeat. Venit, inquam, sicuti praefatus poeta tuus ait jam,
120.1579A| Vir bonus et sapiens, qualem vix repperit unum
Millibus e cunctis hominum consultus Apollo:
Judex ipse sui totum se explorabat ad unguem. Fateor me neminem sui exploratorem vidisse similem huic, qui non dico quotidie, verum jugiter sua tantum rimabat gestorum intima, quantum nemo solertissimus judicum discutit aliena.
 
ADEODATUS.
Quaero abs te, quomodo si jam teres atque rotundus venit, sui major meliorque demum fuit? Nunquid rotundo aliquid rotundius esse potest? quod si omnino potest, restat rotundum non fuisse, ut ab immobili puncto, scilicet divinitatis opere, circulus formaretur virtutum.
 
PASCHASIUS.
120.1579B| Quantum ad formam geometricae exspectat disciplinae, videtur fore quod ais; sed si ad virtutum, quia semper ex omni parte Christo introrsus modificante in sphaera aequissime circumaguntur, hinc inchoatio ad formam incipitur; illinc ubi civitas virtutum est, consummatur. Unde in comparatione Dei, sicut nemo bonus, ita nemo perfectus; et sicut nemo perfectus, ita nemo teres seu rotundus. Tamen dicitur et bonus, et perfectus homo: et si perfectus, utique teres, quia in Christo conformatur, in cujus nimirum circuitu iris esse legitur (Apoc. IV, 3), ex quo omnis perfectio virtutum designatur. Caeterum nemo proficit ad ista, qui se quotidie major meliorque non invenitur. Hinc quoque propheta: Beatus vir, inquit, cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo 120.1579C| disposuit (Psal. LXXXIII, 6). Quid sit autem ascensiones disponere, subjungit de singulis: Et ibunt, inquit, de virtute in virtutem. Ita ut omnium virtutum forma, propria cujusque charitas efficiat animae quantitatem aut qualitatem. Constat igitur animam virtutibus crescere; decrescere autem vitiis, et ad non esse tendere. Iste vero noster quotidie sic de virtute ad virtutes, ita de esse ad majus esse tendebat; et sicut ad majus et melius, ita licet jam virtutibus teres, ut formatior atque rotundior esset, jugiter Christi manu formabatur. Sed qualis quantusve jam esset, quando saeculi deposuit militiam, testes sunt praesens Pater et fratres, qui satis intenti ac solliciti, multis eum, dum pulsaret novitius ad ostium monasticae disciplinae, perscrutati sunt probationum argumentis 120.1579D| et solertiae disciplinis. Testes quidem, quod velut aurum in fornace fuit probatus, inter omnia increpationum dura et aspera, in tantum qui necdum tiro, ut perfectus jam Christi miles haberetur. Erat in illo Spiritus Dei; et ideo, ut fertur, in nullis frangebatur molestiarum spiculis; sed seipso quotidie probatior renitebat. Quam vera igitur Apostoli sententia, quod omnia cooperantur illis in bonum, qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII, 28). Nam ei et quae pro malo inferebantur, profecto lucrifiebant. Psallebat enim cum propheta Domino: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI, 4). Fateor, quae multis dura videntur, illi levia erant; erat enim monachus.
 
===Caput X.===
ADEODATUS.
120.1580A|
Quid laudis est, quod monachum eum praedicas? Nonne et nos ac quamplurimi monachi censemur nomine?
 
PASCHASIUS.
Vere censemur tantum nomine, sed falsi invenimur opere. Unde quidam de Patribus bene se intuens: Vae, inquit, mihi, qui nomen monachi falsum porto. Unde si diligenter consideres, rari inveniuntur. Sed hic noster unus erat e millibus, qui solus digito monstrabatur. Annon recolitis oculos ad nos omnium venientium? nam mox inter omnes eum intuebantur, et quasi ad lumen erant defixi, eumque requirentes, soli loqui desiderabant; etiam et cum ultimus 120.1580B| esset a primordio, a cunctis prae omnibus venerabatur. Nemo igitur, ut assolet, etiam apud Patrem levitatis causa quispiam apud eum reprehensibilis voluit inveniri. Gravitas enim ejus et morum probitas illustrabat omnes; et ideo pudica mente vultum singuli coram eo submittebant. Licentius enim coram sole quam coram eo aliquid admitteres reprehensibile. Nunc vero quam miseri sine illo vivimus, multis allecti illecebrarum usibus! Omnes enim licentia deteriores sumus, quae cum alicui in mente inciderit, frequenter frena gravitatis amittit. Unde Severum interroga, si quid de illo nosse desideras.
 
SEVERUS.
Fratres, fratres, quid dicam, quove inveniam dicendi copiam, cum in me nihil remanserit de illo, 120.1580C| nisi flendi ac gemendi facultas? Bonum namque mihi erat, cum eo dum portabam jugum adolescentiae meae, coram illo quasi solitarius ac tacebam, magis quam nunc, cum loquendi licentia relaxatur; et aestimo impunius licere tunc quae verebar ne admitterem. Patior usu, qui pene jam omnium hominum est, ut melius aliena videam et judicem quam mea. Idcirco inhonesta quam saepe committo: praesertim quia cum illis frequenter ago, qui neque jus, neque bonum, aut aequum sciunt. Melius, pejus, prosit, obsit, non curant, neque vident; nihil enim nisi quod libuerit, placet; nihil nisi quae voluerint, scientia defendunt, etsi eos esse res non sinit ut volunt. Porro nos illi palmam damus, eumque magnifice efferimus, qui vim tantam habeat et potestatem atque efficaciam 120.1580D| fallendi, ut falsa pro veris valeat astruere, et improbos optimos judicare. Idcirco non est nunc temporis de isto quidpiam laudabile praedicare; tamen quia omnes norunt, licet oderint et invideant, non multa facundia opus est ad laudem, dum religiosior omnibus nostri temporis a singulis praedicatur et perfectior. Fuit enim in omnibus discipulus monasticae disciplinae, militans diutius sub Regula vel Abbate. Discipulus, inquam, quia in cunctis subditum se et humilem exhibuit, magisque subesse gaudens quam praeesse; prodesse tamen tam sub jugo magistri, quam praelatus postea curavit. Et ideo demum perfectus invenitur Pater et magister, quia discipulus perfectior caeteris approbatur et filius; quod genus rarissimum 120.1581A| invenies, dum singuli magis praeesse gaudeant quam subesse et prodesse. Alioquin non tanta praelatorum penuria perfectorum esset, neque proficiendi magna difficultas; quia plurimi, etsi praesunt, prodesse vix paucis appetunt, obesse multis. Hic autem quantus sub disciplina fuerit obedientiae multorum ore laudatur. Et inde est illud, cum novitius adhuc esset, tumescente alveo fluminis, jussum est more solito, ut fratres irent turgentia resecare herbarum, ne amplius inundaret. Tum ille coepit reliquos exhortari, ut tunicis tantum induti intus introirent, quatenus melius proficerent, Quo dicto, plures una cum eo introiere. Ubi multo perpessi frigore, relatum est Patri ad monasterium; quo jubente mox extracti sunt, atque coerciti, ne ulterius talia auderent. Unde 120.1581B| constat, quod saepe de fervore boni amoris, si dici fas est, contingit excessus culpae, dum mens minus deliberat compellente amore charitatis, etsi Paulus apostolus dicat: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 18). Hinc quoque quam saepe talia Petro legimus accidisse, minus considerans, ore quid exprimeret. Porro excessus iste, ut ita fatear, non est amoris, sed inscientiae nota: unde ipsius flamma levius purgatur. Nonne vidistis eum jam cum hospitalitati nostrae praeesset, qualis quantusve erat? quam humilis, quam devotus! Quem enim aliquando nobilium vidistis tam vilia semper appetere, tam aspera tolerare, tam horrida et foetida diligenter attrectare? non dico vilia calceamentorum hospitum, verum vulnera pauperum, eorumque foetida vestimentorum, 120.1581C| nonnunquam sic quasi aromata bajolans abluebat: omnia quippe eorum sic non lassescens infatigabiliter sustinebat. O Domine bone Jesu, quam infatigabilem eum fecisti ad omnia dilectionis officia! quam strenuum, quam efficacem, quamque devotum! Satagebat enim circa frequens ministerium ita sollicitus, ut pauperum curam et hospitum atque infirmorum ante omnia et super omnia gereret in die; nocte vero somno expleto parvissimi temporis, non minus ante vigilias Fratrum, quam post vigilias una cum Maria indefessus ad pedes Domini Jesu coram sanctis altaribus prostratus humo jacebat. Tu nosti, Domine Christe, quo lacrymarum imbre solum rigabat, te rogans, teque suspirans, te quaerens, ad te pulsans, ut aperires ei januam pietatis 120.1581D| tuae: aperires quoque, ubi ei hactenus clauseras; et susciperes, ubi clementer illi aperueras. Quibus januis apertis, ut credimus, tunc penetrando pulsabat fide, nunc fruendo amplectitur charitatis amore. Poterat enim dicere cum Propheta: Defecerunt oculi mei in eloquium tuum, dicentes: Quando consolaberis me? (Psal. CXVIII, 82.) Fateor ergo saepe me vidisse loca suis mane madentia lacrymarum imbribus, et conspexisse oculos pene consumptos a fletibus. Vidistis et vos eum, ut reor, frequentius squalentem vigiliarum angoribus, vidistis madentem fletibus, vidistis affectum gemitibus, vidistis utique macie tenuatum et pellem ossibus haerentem victus parcimonia, et tabentem faciem laboris vit 120.1582A| suae sudoribus. Utrasque namque vitas suis gerebat temporibus, practicam scilicet in die, theoricam vero in nocte; hinc inde earum respersus floribus noverat cum Maria, etsi frequens esset cum Martha, quod unum esset necessarium: et ideo singula ad hoc unum jugiter solidabat; illuc suspiriis anhelans, hac dilectionis officio ad ea propulsans, satagebat in die agrum corporis sui refundere sudoribus, in nocte vero fletibus. Vidisses enim mane illum quasi rore purpureo perfusum, lacrymarumque imbribus irroratum. Unde si velis plenius cognoscere veritatem, Severum interroga, qui semper plus quam ego vigilare studuit ac potuit, et ideo de his omnibus potiora cognovit.
 
SEVERUS.
120.1582B| Etsi ficte de me ista dicis, tamen, licet qualitercunque, multa de illo percepi, quae jure debeant praedicari. Annon recolis cum quanto frigore Domino psallebat, qui pene a sanctis altaribus vix semel in noctibus recedebat, ut ad lectum veniret? Quem si interrogasses, an pervigil canendo, petendo, quaerendo, pulsando, noctemque gemitibus et fletibus vincere vellet, responderet illud Catonis: Si velim, aut nolim; et si possim, aut non possim; me tamen vigilare juvat propter illud: Beati qui vigilant ad fores meas, quoniam si mane me quaesierunt, invenient me (Prov. VIII, 34). Alioquin, nisi ob beatitudinem perfecti laboris, nunquam talia et tanta sustinuisset vigiliarum officia. Praesertim nullus mane qui non posset videre roscida humi pavimenta, 120.1582C| quibus in nocte Domino militabat. O quale tunc tempus! vidisses enim quasi ad unius galli cantum continuis noctibus reliquos omnes excitari, et passim hinc inde altis crepitare gemitibus. Nunc vero quanto plus soporamur, tanto plus mortui vivimus; quoniam dum somno servimus, etsi vivimus, mortui sumus.
 
===Caput XI.===
PASCHASIUS.
Tu tantum de vigiliis narras; caeterum quantus qualisque vixerit, aut non recolis; aut certe quod in me reprehendis, pandere non audes.
 
SEVERUS.
Audeo plane, sed de nullo temere loquendum.
 
PASCHASIUS.
120.1582D|
Cave, irater, ne comicorum notam incurras: quia, ut aiunt, neminem liberum, neminem obsequentem, neque qui recte tractare verum possit, neque nosse aliquem, neque ab aliquo ubi non recte vivitur, cognosci. Et ideo forsan nec tu illum ostendere vis quanti penderes, nec ille tibi credere est ausus quod aequum est patri. Quae si essent, forsitan nunquam illum silere etiam volens posses.
 
SEVERUS.
Plane cupio de illo quae virtutis sunt ostendere, quem plus me credidi: quia de se sibi nec ipse quidquam retinuit quod non nossem. Transfudit se ad liquidum, ut paternos in me formaret vultus. Non 120.1583A| enim sibi remisit tempus, nec respexit; sed totum se Deo commisit, et transposuit ad ea quae non videntur. Hinc ergo claruit, si quando vice sua hiemalem fratrum calefiebat [ l. calefaciebat] domum, quantis augustius virtutibus renitebat, quantisque acrimoniarum fumi nitoribus pice pressius denigratus aestuabat. In tantum igitur illo cremabatur igne et fornacis incendio, ut videres eum jam non carne vestiri, sed effigiem quamdam fuliginis spiritu vegetari.
 
PASCHASIUS.
Recolo satis et recordor, quoniam tanquam aurum in fornace probabat eum Dominus, ut eum demum quasi in holocaustum acciperet; ipseque se sua sponte laboribus defecabat, plus appetens mala 120.1583B| mundi quam quae suavia sunt, pro Deo in omnibus tolerare. Macerabat se jejuniis, et victus parcimonia temperabat. Gerebat quoque curam de omnibus, et multa fratrum sollicitudine sancta premebatur. Hospitibus vero et fratribus infirmis sedulo serviebat obsequio; cujus cum plures venerationis affectu refugissent obsequium, frequenter aiebat dicens: Heus tu! cur evacuare vis officium meum, et obedientiam mihi commissam tollere? Ad cujus nimirum vocem mox quicunque ejus se manibus praebebat tractabilem. Unde quotidie magis ac magis eum fama ferebat ubique per aures, et praedicabilem commendabat. Quid plura? defuncto Antonio paulo post substituitur Pater eximius ejus in loco. Ob cujus nimirum electionem a fratribus egomet directus, mox 120.1583C| obtinui apud Augustum quod olim plures optabant. Perrexerat enim prius dilitescendi gratia fratres invisere nostros, et illam secundam excolere, quae de nomine matris ipsa est, quae et mater ipsa, sed altera; altera, sed ipsa. Unde revocatus, mox occupavit eum nostra electio. De cujus nimirum vitae abstinentia et rigore castigationis tunc mihi a quibusdam optimatum, ut persensi, Augusto jubente, suasum est, quod non eum ferre possemus, neque vitae vestigia imitari. Ad quod ego quasi arridens: An nescis, heus tu, nos qui sumus? nunquid caudam pro capite, ut quidam assolent, monstruose volumus eligere? quid putas si tantus esset, quantus excellentior aliquis Sanctorum? nunquid quia commeare nequimus, eum praeferre oportet, qui post tergum 120.1583D| eat, et non potius eum qui praecedat? Tum ille paulisper subridens, Augusto haec, ut credo, retulit, quibus ita dictis, cuncta quae volui, et ut volui, penitus impetravi; atque cogente illo, nostris, licet invitus, paruit votis, qui dudum subterfugerat quantisper praelatus.
 
ADEODATUS.
Timeo ne forte qui talem eum oblatrant, sentiant, 120.1584A| de quo proposueras aenigmatice loqui, clarius praedicari.
 
PASCHASIUS.
Non invisa dicimus, neque incognita. Idcirco etsi adumbratur titulus, liniamenta tamen gestorum produnt; uti pictorum mos est, qui bene pingere norunt, qui saepe ita vultus exprimunt, ut sine litteris et voce loquantur. Sed talibus quia necdum apposui labra, et condita sub silentio servo, erit, ut credo, illa dies, mihi cum liceat ejus aperte dicere facta, et quae potiora sunt de illo, manifestius explicare. Interdum [interim] vero, sicut mones, ne quid nimis fiat, cautius loqui juvat, et uberius deplorare, qui sine illo vivimus, cum quo melius mori duxerim; quia mors ejus transposita est in vitam, 120.1584B| forte ante tempus nobis optatum, ne malitia mutaret cor ejus, quod si non est ita, mente pertracta.
 
ADEODATUS.
Vere credo et pertracto, quia veridica vox est, Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XII, 44). Iste vero non perfunctorie, sed ex toto cum dilectione credidit: quoniam ea sola est fides qua vivitur, quae per dilectionem operatur. Et ideo quia sic vixit, et credidit in eo qui vivificat mortuos, non morietur in aeternum.
 
PASCHASIUS.
Etiam et tibi, quia sic credis, suppeditat fides. Quanto magis qui tantis virtutum redolet operibus, credendum, quod jam exinde immarcessibiles capiat fructus? Nam a die professionis suae mortificationem 120.1584C| Christi tulit in corpore sue; et deinceps cum jam Pater esset electus, quasi ejus signifer ad aciem contra immanissimos hostes primus ubique processit ad campum. Mutata siquidem militia mutatus est et miles; et qui primum arma tulerat contra Abitrices gentem indomabilem, demum contra vitiorum portenta virtutum vexilla tulisse gloriosius praedicatur. Unde nunc palmam gestat pro munere, qui olim honores contempsit saeculi pro religione.
 
===Caput XII.===
ADEODATUS.
Novimus haec omnia; sed quomodo conversatus sit sub Antonio nostro velim edicas, maxime pro fratribus nostris Saxonia degentibus, quorum fuit 120.1584D| ex genere, ut sciant ad plenum quales habuerint fidei suae fundatores.
 
PASCHASIUS.
Si hoc profecto narrare coepero, non invenio quo incipiam, quo me primum vertam, vel quo progrediar: quia eorum vita eorumque actus sic indissociabilis fuit, ut non invenias, postquam eos agnovi, quid unus eorum sine altero gesserit. Quia etsi opus 120.1585A| quodlibet proprium, aut quasi pro viribus, pro tempore, pro officio in aliquo dispar fuit, commune tamen votum et voluntas una fuit; ita ut videres eos quasi sub uno jugo aequanimiter in hac agricultura Domini aratrum trahere, atque invicem onera supportare. Et si quando contigisset eis pro loco, pro tempore quantisper abesse, videres unum eorum, alterum, ac si bos bovem, cum gemitu et desiderio requirere; quia nemo eorum se totum putabat adesse, cum alter deesset. Quin imo ibi magis affectu quam secum quisque eorum erat, ubi alter esset. Et sicut bos frequenti mugitu quam saepe pium alterius testatur affectum, si forte defuerit cum quo trahere aratrum a latere consueverat, ita sibi ad invicem solliciti congemiscebant prae desiderio, cogitantes quid alter ageret, donec se sibi ad invicem 120.1585B| redderent. Licet enim unus eorum esset aetate senior, et alter admodum juvenis; par tamen in eis desiderium. Quia etsi iste robustior corpore, ille ardore charitatis sublimior; una tamen in eis intentio, unum propositum, unaque voluntas; siquidem iste acutior sensu, sed senex noster in consilio et charitate latior. Iste quasi pro justitia ferventior, sed ille maturior circumspectione, et providentia profundior: ita ut iste in subito acutius responderet ad singula, sed ille longius et simul ad praesens considerabat profutura, et quaecunque evenire possent econtra. Quamvis ergo carne essent fratres, et germanissimi fide et voluntate, moribus tamen in hoc dispares videbantur, quod ille egregium in se 120.1585C| omnibus repraesentabat patrem; iste autem discipulum monasticae disciplinae, et charissimum in omni subjectione filium.
 
SEVERUS.
De his ergo nemo ambigit, quoniam ipsi, ut omnes fatentur, ex omni regali prosapie singulares essent in sanctitate ac religione, atque in bonitate studiosissimi. Idcirco nec mirum, si se mutuis fovebant virtutibus, qui se etiam aliis imitabiles praebebant exemplis. Sed quoniam Antonius noster jam senectute fessus laboribus et curis videbatur inferior, erat tamen in charitate amplior. Cujus semper latus sollicitior iste affectu piae devotionis suo fovebat studio, et curas regiminis suis humiliter complebat officiis. Ita ut videres eum omnia procurare ut 120.1585D| filium, cui exhibebat reverentiam ut junior, famulatum ut servus, diligentiam ut frater charissimus, teneritudinis amorem aliquando ut pater; imperiosum quoque consilium cum omni humilitate ut senior; cui erat tanta in cunctis patientia, ut nullis moveretur molestiarum injuriis.
 
PASCHASIUS.
Bene recolis, frater, ita ut unius necessitudinis gratia complurium nobis necessitudinum officia connumerare videaris: quatenus in uno eodemque non unum nos amisisse doleamus, sed plures. Praesertim cum et in isto, et jam in Antonio quid amisimus, 120.1586A| necessitas tanti doloris recordari compellat, quorum fraterna claritas [ f. charitas] et amoenitas vitae, non tantum nobis, verum in omni imperio regni sic emicuit et resplenduit, quasi videres duo coeli luminaria ubique clarescere: quamvis iste minus, ut ita fatear, et ille majus: quia ille pater erat, et iste filius: ille senex senior, et iste forte agilitate morum acrior, sicut et aetate junior. In quibus nulla adulatio fuit, sed hinc inde expressa pietas, nulla ad invicem dissensio: ita ut non invenires ad eorum propositi simulationem ( id est similitudinem) quid adderes, quoniam unus spiritus erat in eis et una fides, unaque concordia pacis, et vera in omnibus religio sanctitatis. Et ideo inter eos nihil aliud quam totum quae charitatis sunt et pietatis, 120.1586B| deprehenderes ut nec vices mutarent, nec ad invicem aliud velle cognosceres: quorum erat pulchra morum proprietas, ut si qua alter alterum virtute excelleret, unam in eis ad invicem intelligeres harmoniam honestatis, unumque virtutis temperamentum. Erat enim sic proprium in eis quod erat uni, ut commune probares esse ambobus: ita tenus, ut vere iste dimidius alterius diceretur, sicut et ille integritas istius putabatur. Hinc est, charissimi, quod in Saxonia tam unanimes, tamque devoti novae plantationis germina plantaverunt; et utriusque sexus a fundamento coenobia, favente Domino, construxerunt.
 
===Caput XIII.===
ADEODATUS.
120.1586C| Miror cur velis eos coaequare, cum non iste, sed Antonius, quia loci hujus pastor erat, cui facultas suppetebat aedificandi, ea aedificaverit; hic autem ac si unus erat ex plurimis: licet acceptior in gratia, quia frater; profundior in consilio; prior in voluntate, major in adjutorio, sollicitior in voto. Et ideo quamvis semper plurimum se diligerent, laboremque suum alter eorum alterius esse vellet praemium, tamen illi merito deputatur merces operis, in cujus quae gesta sunt, dedicantur labore: quia etsi nunquam alteri eorum sine altero fuit voluntas agendi quod pium et sanctum est; illius interea jure deputatur meriti, cujus fuit potestas agendi, quamvis commune fuerit opus laboris.
 
PASCHASIUS.
120.1586D| Quantum exterius exspectat in humano judicio, ita fama quam saepe concelebrat laudes in vulgo. Sed divinus Arbiter intus discernit gratiam unicuique quam dedit, et laborem deinceps post gratiam quisque quem impendit. At vero istorum voluntas quia una erat, et utraque eorum ex alterius pendebat voluntate, sermo cum ab ore prodiisset, manifestum est omnibus, quod huic primum divinitus inspiratum est, occasione accepta pro quibusdam sui generis, qui ad nos conversionis gratia venerunt, et de rebus suis nobis tradiderunt, quo locus aedificaretur coenobii. Unde ut erat iste amore fervens 120.1587A| circa Deum et circa religionem sanctam, circa propinquos sui generis et patriam; coepit instantius persuadere, ac crebris Abbatem egregium aequivocum senis, hujus operis ut laborem impenderet, et sumptus praeberet; quia ipse jam tunc erat, in quo domestica monasterii nostri sollicitudo et cura residens publica requiescebat. Quibus Pater ille auditis, Arsenii nostri votum et voluntatem suam esse fecit. Sicque coeptum est opus virtutis, et prosperatum tantisper, donec senex Antonius ab exsilio regressus, in gratia est restitutus. Quo regresso istius voluntas mox facta est senis: ita ut videres filium in hac gratia patrem eximium genuisse, cujus crebrior adhortatio in hac parte unam duorum intentionem fecit, unumque vestigium voluntatis, quibus 120.1587B| Deus unum velle, unumque nolle dedit; quoniam et ipsi antea in reliquis indivisi erant, quando alter nemo sine altero vivere cupiebat, quorum unus erat affectus mentis, unumque desiderium, et una sollicitudo sanctae religionis. Quapropter videat prudentia filiorum, maxime quos pariter eorum fides genuit, et charitas in hac gratia Domino dedicavit; utrumne ulli amplior merces esse debeat, quam ei qui et alios hoc post Deum primum velle fecit crebriori exhortatione; deinde ut perficerent coegit. Qui suo fortissimo adjutorio plus quam propriis humeris subvexit, et consilio sollicitius roboravit, et in omnibus apud Caesarem, apud eximos totius regni, et apud omnes quoscunque potuit, hoc egit omni ingenio, omni arte, omnique studio, ut compleretur 120.1587C| opus laboris, ipso exhortante quod coeptum erat.
 
===Caput XIV.===
SEVERUS.
Hoc nos non latet, quia valde persensimus his universa, et conspeximus oculis quae egit: ita ut plures clamarent, quod bona monasterii nostri cuncta diriperet, tantum ut loca illa nostris ditaret sumptibus. Sed hoc laudis ejus portio est, quod sine offensione bonorum, illa ex omnibus ditavit bonis, et locupletavit copiis; nec tamen nostra multum minuit. Gubernabat autem fratris domum, et commendabat jam in se officium abbatis, quod futurum erat, quando intus praestabat solatium et formam sanctae religionis, foris vero scutum defensionis et munimen praestabat ac decus totius honestatis. Porro, 120.1587D| ut dixi, jam tunc cum Patre curam monasterii gerens, quasi arbiter in consilio erat, atque ordinator rerum, curam habens de omnibus. Provisor quoque sollicitus animarum, ne displiceret sanctus senex noster in aliquo Deo, sicque ut placeret in omnibus laborabat. Depulsor enim moeroris erat, et baculus senectutis sanctissimi senis, necnon et omnium nostrorum incitamentum virtutum: in quo sibi sanctus senex pro virore gratiae gaudebat plurimum et congratulabatur, quem ipse suis sanctis illustrabat monitis et virtutibus: ita ut hinc inde 120.1588A| videres eos recreari ab invicem, et proficere in cunctis. Quae omnia melius fortasse Paschasius novit, intus forisve quae et qualiter egerunt, qui eis comes fuit in omnibus specialis, et quasi tertius inter eos in omni negotio.
 
===Caput XV.===
PASCHASIUS.
Non abnuo quae astruis, maxime qualiter in gente illa praefata coaedificaverint coenobia utriusque sexus; cum quanta devotione et fervore charitatis, cum quanta humilitate et sublimitate virtutum, ita ut in se monstrarent formam sanctae religionis et exempla perfectionis, ut haberent diebus saeculi sequaces discipuli sub monastica disciplina in eis 120.1588B| quae imitari deberent, quoniam sicut Dominus ait, magister veritatis: Perfectus erit omnis discipulus, si sit sicut magister ejus (Luc. VI, 40). Et ideo isti vere imitatores facti sunt Christi, ut securius in fundamento positi futurus grex construeretur in Domino, ne aut culmen erigeretur sine quadratura virtutum et firmitate fidei, aut fundamenta locarentur sine culmine summae perfectionis. Quapropter quia imitabiles se praebuerunt, vere prae omnibus sequendi sunt, et eorum monita et exempla servanda: ne male vacillet in culmine, quod bene constabilitum est in fundamento; et pejus pullulet in germine quod optime jactatum est in semine. Deinde communis sit noster gemitus pro amissis patribus: quia commune nostrum fuit lucrum, quia cum eis 120.1588C| sub tanta disciplina viximus. Nam in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus non potest non affici animus; sed tamen in ipsa affectione animi et moerore recreamur, et renovatur affectus, maxime qui eos vidimus. Praeterea mihi, qui cum eis fui, quando eadem inchoarent, quasi reflexa cervice absentiam eorum semper praesentem intueor, cum irent in via, cum essent in loco, cum disponerent singula, cum essent in consilio, et fabularentur ad invicem; cum haurirem oculis eorum gratiam, et auribus perciperem sermones quos proponebant, et exciperem verba quae dicebant. Quod si mihi nunc jucunditas est mentis ea respicere, quid putatis, charissimi, quanta erat tunc gratia, quanta laetitia, quam beata tempora, cum eos viderem 120.1588D| tanta et talia meditantes? Fateor quia non possum retexere, quantum virtutes eorum ipse mecum tacitus admirabar, quantumque mihi applaudebam, quod tales mihi Dominus dederit patronos, quorum in consortio, etsi indignus, tertius eram. Non meritis quidem, non gratia, non ullius dignitatis honore, sed eorum dignatione, tantum visu et auditu intereram pro numero; tamen eis pudice satis adhaerens, simplicitatis et innocentiae saltem efficaciam mihi non desperabam. Quorum cum prudentiam cernerem, simplicitatem columbae in eis valde mirabar; et si ad simplicitatem respicerem, admirandi prudentiae 120.1589A| [ f. prudentiam] spiritus in me pene nullus erat. Quam semper simplicitatem miris jungebant virtutibus; et quae dicebant verbis prudenter coaequabant exemplis; et ea quae ambo vix poterant prius, tunc unus eorum complebat solus; et si aliquando alter agebat aliquid sine altero, jam pro consuetudine simul agendi quasi cerneres ambos. Qui licet interdum unus intectum latus exhiberet, alterius tamen affectum in moribus et in officio praemonstrabat: ita ut mirareris in eis unam sollicitudinem mentis, unam sanctam et irrefragabilem gratiam; etsi non corporis, unum vigorem mentis, unumque propositum et unam modestiam meditationis. Qui cum lineas manu tenderent ad opus, et arundine metirent, ac disponerent utraque loca, 120.1589B| quibus in locis singula fierent; videbatur quod aedificium metirent structurae, juxta Ezechielem (XL, 2), vergentis ad austrum, ut fundamenta et culmen in coelo locarent. Qui cum attollerent pariter gressus, illuc vultum oculosque levabant, ut probares illis committere Deo in coelis, quodcunque fieri disponebant in terris; et illuc locare katabula fundamenti, quo vix aliorum culmina surgunt.
 
ADEODATUS.
Ut video, more Thomae apostoli, isti locorum fundamenta et domorum structuram ponebant, quae nunquam veteresceret; aedificabant officinas, et culmina erigebant, quae nunquam corruerent. Alioquin non credo, quod in tam longinqua regione haec illi tentarent, nisi, quia nova lux Christi in eadem gente 120.1589C| nuper refulserat per Spiritum sanctum, visum est eis, ut coelestia inter eos aedificia constabilirent in terris, quatenus et ipsi possent dicere in spiritu cum Joanne: Vidimus Hierusalem feliciter nostris in locis novam descendentem de coelis, in utroque sexu ornatam monilibus suis. Sic namque ab universis de eisdem locis praedicatur, ut nemini cunctari liceat, quod in eadem gente haec divina sint castra cum suis gemellis fetibus Domino dedicata.
 
===Caput XVI.===
SEVERUS.
Quamvis haec omnia ita sint, ut asseritis, vellem tamen scire quid Arsenius noster eo in facto plus fecerit, quam unus eorum, qui cooperatores fuimus 120.1589D| sancto seni, praesertim cum tunc temporis nulla erat ei potestas, nullaque facultas amplius agendi quam caeteris suis commilitonibus. Propterea cavendum ne aliquid ei plus tribuamus quam oportet, et ipsa veritas se habet. Fortassis ergo, ut praemissum est, in eo divinitus aspirata est talis tantaque voluntas; deinceps vero commune habuit velle cum caeteris fratribus suis; commune posse, vel non posse; aliquid commune agere, et obedire in singulis.
 
PASCHASIUS.
Primum praerogativam meritorum, ut asseris, hanc habuit in hoc opere gratiam, ut prior omnibus 120.1590A| ipse haec mente conciperet; deinde, ut res claruit, in hoc plus fecit, quia prae omnibus plus voluit; et sua permaxime prior voluntas omnium voluntates in hoc negotio genuit, excitavit, suisque precibus atque assiduis persuasionibus una cum prudenti consilio enutrivit. Ac per hoc, licet in Antonio fuerit potestas, et eximia sapientia peragendi, et virtus magna perficiendi; in isto tamen quodammodo videtur excellentior gratia, quamvis communis fuerit; quia quidquid ille egit, aut voluit; totum ab isto exorsum est una cum Dei gratia et enutritum. Et non solum quod ille voluit et fecit, verum etiam quidquid alii suis praestiterunt suffragiis, ut puta situs loci amoenissimus et locuples valde ac fertilis, quo dedicatum monstratur coenobium, et omnia 120.1590B| quaeque sunt, quibus in gyro vallatur ille locus. Igitur nemo nostrum ignorat, cujus fuerit haereditas, quam nulli alteri omnino cessisset in vita, etiam, ut ita fatear, nec regi; nisi divinis ab isto fuisset compulsus persuasionibus, cui nihil contradicere poterat; quia ab ineunte aetate ejus charissimus atque familiarissimus fuerat prae omnibus. Cujus [ l. hujus] itaque precibus et consilio appulsus, pro ejus hortatu libenter tradidit Deo quidquid in terra charius possidebat. Unde jure illi haec gratia deputatur, qui et locum talem a Domino electum olim huic operi aptum elegit et impetrare potuit; quia nescio si ullus alter mortalium potuisset. Erat enim in eadem gente idem valde dilectus, et nimium famosissimus. Quod claruit, cum ad quoddam placitum 120.1590C| non multum longe ab eodem loco Antonius venisset, ubi multitudo eorum propter eos confluxerat. A quibus cum suscepti essemus venerabiliter, coeperunt omnes post Arsenium nostrum vultus intendere, eumque pro nimio amore et admiratione pressius circumvallare: ita ut prae gaudio et desiderio abducerent illum a nobis: quia nullus eorum Antonium, cujus erat potestas, respiciebat, quem omnes fulciebamus hinc inde, et venerabamur pro viribus constipati ut dominum: sed nemo eorum nos, nec illum, quinam esset, considerabat. Tum ille gavisus pro sua humilitate, quia nos omnes excluserant, et exsultans pro fratris susceptione, conversus ad me subridens ait: Bene possumus nos hinc, frater, abire, quia nemo nostrum [ f. nos] hic curat, 120.1590D| neque aliquid esse attendit. Sicque acceptis duobus, aliis relictis omnibus, ac si soli, gaudentes et jucundantes regressi sumus ad jam praesignatum locum. Haec idcirco dixerim, ut sciat nobilitas filiorum quales habuerint fundatores: quia et humilia de se sentiebant in omnibus, et nullis, ut alii assolent, movebantur mundi favoribus. Et ideo nec ille pudore confusus est, nec iste honore insolens effectus: quia istius acceptio et fama in populo, illius erat gaudium et exsultatio; non tantum quia gratus erat, et amabatur ab omnibus, sed quia dignus erat amore atque acceptione, ut bene secundum Deum 120.1591A| prosperaretur in cunctis. Alias autem in humilitate nescio quis esset sublimior, nisi aliquis in factis eorum hoc voluerit deprehendere. Nam cum esset uterque secundum saeculi dignitatem eximius, vicissim tamen decertabant ut inveniretur quilibet eorum humilior. Inde igitur est quod Antonius, quamvis pater esset et dominus, tantam reverentiam modeste satis impendebat filio et fratri juniori, quantam nescio si ullus impendere velit aut possit coaequali. At vero econtra quantam iste diligentiam adhibuerit, ne ab ullo praeveniretur in obsequio, in reverentia debiti honoris, in cura et sollicitudine, atque in omni famulatu debitae servitutis, in sermone et habitu, necnon et in incessu; nescio si aliquis dicere sufficiat, cum nemo imitari queat. Caeterum 120.1591B| ad exemplum aliorum quantam de se praebuerint abjectionem, vel unam de pluribus pandam. Iste cum in cibo vilissimo esset parcior cunctis, voluit et usibus patriae esse contentus, dicens quod non esset dignum, ut monachus qui vilioribus juxta usum provinciae in qua degunt, [ l. degit, contentus esse debet] cultioribus vestiretur indumentis, vel lautioribus uteretur cibis quam comprovinciales inter quos degunt [ l. degit]. Unde et calciamenta sibi parare jussit juxta ritum patriae, quos Ruhilingos dicunt, et portare voluit; nisi a Patre discretionis causa prohibitum esset. Sed miror cur ille in hoc facto tam discretus esse voluit, qui in suo (si dici fas est) superstitiosus potest judicari. Nam eo in tempore in itinere positus, nullum in noctibus 120.1591C| apparatum sibi sinebat fieri, sicut solent viantes facere, quo tegeremur imbribus; neque tentorium aliquod sibi permittebat exigere die et nocte; sed fusi super terram quiescebamus, et juxta illud quod quidam canit, salubres nobis herba dabat somnos: nisi quod beatus Pater sibi ac mihi providebat egregie satis profundos atque amplissimos (ut assolent fieri illa in terra) agri sulcos, ubi jubebat mihi nostrum sternere lectum, quorum latera hinc inde pulchris nos ambiendo fovebant fulcris, dum equi sella in medio posita, quae unam mihi alpem ad caput praebebat, alteram illi. Nec aliud quid habentes in eo, nisi quod in die supra et deorsum habuimus. Haec tota mollities lecti erat, et ambitio satis honesta.
 
SEVERUS.
120.1591D|
Nec hoc superstitiosum videtur, ut aestimas, praesertim cum Jacob dum iret multo labore conjugem emere, in via nihil aliud ad caput quam lapidem habuisse legitur, nec ullas secum delicias vexisse praeter baculum. Quid igitur mirum, iste dum vadit uni viro virginem despondere Christo Domino, et castam exhibere uxorem, si nullis fulciatur honoribus, nulloque ornetur apparatu, dum totum in se praemonstrare debuit et in nobis, quidquid sponsam servare voluit, quam ducebat Christo? ut sanctissimam paupertatem magis semper sectaretur quam delicias mundi; et amplecteretur dura et aspera, per quae omnino itur ad Christum. Novimus enim quod non 120.1592A| solummodo in hoc facto se imitabilem praebuit tam sanctus Pater; verum etiam in omnibus, in quibuscunque Christi religio commendatur. Sed forte quia rari sunt qui de se tale aliquid exhibeant, quoniam omnes pompas saeculi sectantur, tu ideo ista dicis. Sed iste de se ampliora ostendebat filiis virtutum exempla, licet ex occasione itineris ista dixeris.
 
===Caput XVII.===
PASCHASIUS.
Quid si omnino in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus animum appulero? Ipsa recordatio, ut sentio, renovabit dolores nostros, quorum memoria voluptas est animi et incitamentum virtutum. Et ideo eorum meminisse gratia est suavitatis: 120.1592B| quoniam jucundior in mente est atque alacrior eorum sancta recordatio, quam ulla impraesentiarum oblectatio deliciarum; profecto quia instanti tempore jure nulla laetitia est sine moerore, nulla dulcedo sine amaritudine, nulla honestas sine confusione, nulla jucunditas mentis sine tristitia. Nam ubique luctus, ubique dolor et gemitus; quoniam, non dico quotidie, verum omni hora ubique mala audiuntur, neque aliud quam confusio nuntiatur. Porro duo isti, quamvis jam mala crebrescerent, quia viri virtutis erant, non poterant nos admodum moestos relinquere, qui nos suis consolabantur verbis, instruebant exemplis, roborabant consiliis, et piis nutriebant disciplinis. Et ideo hodie adhuc manent nobiscum, et semper manebunt, si veri eorum imitatores 120.1592C| fuerimus et amatores virtutum; quas si vere amamus, jam hic non esse coepimus, sed peregrinamur, saltem ex desiderio, quo melior nostra portio est. Nunquam enim in nobis toti sumus, si eos vere dileximus; sed in illis, quia caput erant, in quibus nostri pars major fuit. Et quia uterque eorum in Christo vivit, propterea melius illic nos devote peregrinari oportet, in quo summa universitatis est et portio singulorum. Hinc eorum recordatio jucundior cunctis opibus, et gratior impraesentiarum quibuslibet bonis, in quo nostrorum universus est fructus. Illuc namque et ipsi antequam irent, sua omnia transplantarunt, ut nos sursum attollerent, quos parvulos in Christo nutriebant. Quanto magis eos illuc conversari oportet filios, quos ad hoc genuerunt, 120.1592D| ut in coelestibus quasi lilia florerent, et quasi cedri Libani in altissimis crescerent?
 
===Caput XVIII.===
SEVERUS.
Ut audio, aliter aedificata est Roma a duobus fratribus, et aliter nova nostro de nomine. Illa siquidem carnaliter in terris, ista spiritaliter, ut dilataretur in coelis; illa ut edomaret gentes sub suo imperio, ista ut extraheret suos de mundo; illa ut cresceret rebus, et ditaretur rerum copiis; ista vero ut beata paupertate locuples, fundamentum haberet in coelis. Illa itaque a sanguine coepit aedificari, et cum sanguine rebus bellicis crevit; ista ut paupertatem 120.1593A| amaret praesentis vitae in spiritu, et ditaretur in coelestibus.
 
PASCHASIUS.
Quantum video, tuo more agis, qui severe alios antequam corrigas, culpas. Forte percenses eos, quos isti unanimiter duo plantarunt fratres, ut crescerent et dilatarentur in coelis. Jam tibi contra eorum praecepta et instituta, contra eorum provida satis monita videntur ire, et rebus crescere, deliciis affluere, et honoribus ac pompis saeculi dilatari. Alias autem superfluum esse puto mentionem duorum aedificiorum fecisse, nisi quia illa in sanguinibus terrena aedificata est; istud vero quod ab istis Domino dedicatum est, construitur juxta illud Ezechielis, quasi aedificium vergentis ad austrum. Eisdem 120.1593B| itaque mensuris super eadem fundamenta, eadem latitudine et longitudine, totidem habens portas, easdemque fenestras, et nullam crescendi aliam rerum magnitudinem. Ad hoc quippe duo isti eximii fundamenta in gentibus ad boream civitatis cum ponerent una cum turribus et propugnaculis suis, tria ista omnino monebant: ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias saeculi appeterent, ita ut in eis cor apponerent, sed omnino delicias et voluptates, ac si venena fugerent. Ad ultimum ne ullis, ac si pro religione, honoribus et fastu delectarentur superbiae, ne forte ex toto fatescerent, et in vacuum deperirent, sicut in Galliis multas deperisse a religione ecclesias bene olim fundatas cernimus. Quapropter isti multis jam edocti exemplis, suos 120.1593C| praemonebant filios, ne rebus affluerentur [affluerent] humanis, pro quibus saeculo deservirent, sed ut essent pauperes spiritu, humiles et mansueti, mites ac misericordes, et justitiam semper in omnibus esurientes, quatenus de illis omnes bene vellent propter munditiam cordis eorum; bene optarent, ne propter invidiam rerum et felicitatem eis inviderent, et opprimerent eos saeculi servitute. De quibus adhuc favente Deo omnes bona nuntiant, bene existimant; et sunt adhuc virtutibus illustres et mirabiles probitate vitae: quoniam adhuc in eis eorum odor respergitur, et virtutes vigent, efferuntur laudes, magnificatur religio et praedicatur excellens nobilitas: quorum adhuc benedictio in eis floret; et amplissima vitae dignitas commendatur; crescit quoque uberrimus meritorum 120.1593D| fructus, ac praeclara pullulat et extollitur gratia.
 
===Caput XIX.===
SEVERUS.
Esset laudabile, fratres, quidquid de eis amplissima virtutum fama ubique concelebrat, nisi prius res solemniter monasterio nostro delegatas, et omnia illis in partibus quae nobis collata sunt, de jure proprietatis coenobii hujus (quod valde mirabile est) alienaverint, et in sua eos proprietate per sese esse voluerint. Praesertim cum rarus qui locum cui praeest, 120.1594A| ditescere rebus magis magisque non velit, ut valeat amplius dominari et dilatari, quasi pro religione, fastu potentiae. Isti autem e contrario non solum locum, cui praeerant, ditescere rebus, cum possent, noluerunt, verum collatas distraxerunt, et redegerunt in libertate usibus fratrum, ne ad nos pertinerent.
 
PASCHASIUS.
Hoc igitur quod docebant verbis, faciebant ut confirmarent exemplis. Monebant enim, ne aut nos, aut illi res non necessarias susciperemus, neque facultatem habere amplam ambiremus, quasi pro Dei religione: sed rebus et possessioni Ecclesiae modum imponeremus, ne digitum illi ultra extenderent, monente propheta, aut agrum agro usque ad 120.1594B| terminum loci absque concupiscentiae fine copularent. Sed ne injusta vobis videatur hujusce libertas facti, noveritis, quia fructuosius atque honestius est, eo quod justius et utilius esset, eas per se in usibus coenobii Domino sub libertate deservire, quam nostro eas inopportune satis atque superflue dominari haereditatis jure; quia ubi vel ubi Domino seu Ecclesiae suae haereditas deservire comprobatur, cum in usibus servorum suorum religiose satis cum charitate expenditur. Unde valde locupletatur donum gratiae, cum ex una radice perfectae dilectionis duo coenobia monasticae disciplinae geminantur.
 
===Caput XX.===
ADEODATUS.
120.1594C| Satis sit quod hactenus aeque ambos replicas, quorum una fuit virtus operis, una mentis intentio. Sed quia Arsenium in hoc opere lamentis prosequi decrevimus, qui in istis etiam amplius laboravit, solus fletibus commendandus est: quoniam nisi tam cito hinc abisset, forte fratres de quibus loquimur, coeli cives effecisset, qui contemptum saeculi eis in omnibus exhibebat. Fecisset sane etiam eos semetipsos contemnere pro fide, sicut et ipse prius semetipsum contempserat. Redegisset ergo omnium corda in unum gratia charitatis, ne ullus ultra normam et mensuram monasticae disciplinae ad eas quae foris sunt, se extenderet, quod satis ostendit in praelato, quem ibi praeesse maluerant, cum redisset, si non tam cito rursus propulsus Italiam petisset. Pro certo 120.1594D| namque comperimus, quia ultra nequaquam ibi praeesset, priusquam de se humilia sentire didicisset; et non inflari pro genere, non delicias amplecti, non lascivire nugis saeculi et vanitatibus, neque quae mundi sunt, sectari. Vidisses profecto hinc inde quasi aedificia coelestis patriae consurgere ad normam illius civitatis, quam supra commemoravi: quae semper vergit ad austrum, et mensuris coelestibus metitur, et non humanis in saeculo dilatatur. Vidisses hodie turres ibidem et propugnacula fidei usque ad coelos 120.1595A| humiliter exaltari, omniaque virtutum genera consurgere, et non pro fastu superbiae locum rebus dilatari. Verumtamen, quamvis ita fatear, ejus odor adhuc hodie ibi fragrat, virtutes vigent, doctrina morum pollet, nobilitas conversationis manet, gravitas admiratur, collaudatur charitas, et praedicatur in omnibus disciplinae honestas, itatenus ut de fecunditate filiae, matris ubique fama annuntietur valde gloriosa, et ubertas hinc inde dilatata per omnes accrescat prolis. Haec igitur, fratres, Arsenii nostri sunt praeconia, haec ejus operis beneficia et virtutum insignia: cujus dum saecula manent, et religio Ecclesiarum erit; ejus laudes famaque bonae vitae ab ore hominum nunquam deficient. Nec immerito igitur, quia fructus redundabit in semine multiplici, 120.1595B| dum laus satoris crescit rursus in messe, et messis per annos multiplicatur in plures. Unde veri Dei sententia confirmatur, qua ait: Quicunque reliquerit omnia quae possidet, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29). Reliquit ergo iste plura, sed majora in saeculo acquisivit, qui omnes facultates Ecclesiae, ipsam amando Ecclesiam, suas fecit. Reliquit innumera, qui semetipsum et omnem concupiscentiam praesentis vitae ad liquidum calcavit. Reliquit cuncta, quando semetipsum sic dejecit, ut eum vidimus quotidie laboribus fatigari, innumeris vigiliis excruciare, jejuniis et abstinentia indesinenter corpus macerari: ita ut videres cum propheta David ejus pelles ossibus haerere, et virtutem carnis 120.1595C| prae nimia inedia jugiter tabefieri. Sic denique paupertate Christi vestitus, felix et beatus jure emicuit, qui habitos honores contempsit saeculi pro religione: sed quam strenuus fuerit operum ad virtutes, testis est Severus, qui cum eo multa egit, ut eorum fratres exemplo proficerent.
 
===Caput XXI.===
SEVERUS.
Hac lege vobis meam astringo fidem, ut quae novi de illo plura reticeam, et memoriam optime instituam: ut cum tempus venerit, sopitis jam inimicitiarum facibus, palam volentibus audire edisseram; quia si falsum aut vanum vel fictum nunc ex eo aliquis palam enarrat, magis utique placet. Et ideo, uti Allabigus iste fatetur, ego adeo hanc primus 120.1595D| inveni viam: quoniam est genus hominum, qui se primos esse omnium rerum volunt, cum nec sint, hos consector, his ego me comparo: ut rideant, hisque ultro arrideo, quoniam nullus de bonis nunc locus dicendi est, quia tales se detrahi putant, cum alios laudari audiunt.
 
PASCHASIUS.
Bone Jesu! homini homo quid praestat, quod iste sibi virtutem cum re amisit, neque audeat fari quae novit. Fortassis ergo hunc omnes noti omnesque amici et commilitones ita deserunt, ut nullus de eo audeat loqui.
 
ADEODATUS.
Formidolosa res est, Paschasi, quod audio, ob 120.1596A| favorem malorum bonos consectari non audere. Idcirco velim convalescas, fac ut audeas: et, si fieri potest, Severum revoca, ne multum timeat, et ne bona quae didicit, simul abligurriet [ l. abliguriat] spe vana deceptus.
 
SEVERUS.
Ergone istum laudare praetermittam, quem die noctuque desidero, quem cogito, quem admiror, cujus etiam mihi phantasma visu videre refrigerari est? quem cum recolo, amore acrius inardesco; cum commendo, veritate participor. Huncne apud probos laudare desistam, qui etiam apud eos, quorum inficitur odiis, laudandus convincitur? Gestat enim palmam laudis, etsi contradicitur ab his, ut Jeremias sanctus, qui de corde sibi falsa loquuntur: 120.1596B| quoniam jam praelatus, sicut testis est non solum totius, qui praefuit, coenobii congregatio, verum plurium familiaris notitia monachorum, absque ulla exceptione domnus delinquentium, et abbas omnium nostrum fuit. Abbas quidem, quia cunctorum pater, circa singulos viscera charitatis rore Christi repleta gerens, affectu pietatis exhibuit: domnus vero, quia nulli lascivire, ut assolent qui curam pastoralem parvipendunt, ignaviter indulsit: sed inspector omnium moribus et vita singulos praecessit. Ita tamen ut extremos quosque suis traheret hortatibus, et fetantes cum Christo suis virtutum levaret ac portaret humeris. Nullum igitur, quem non suis calefieret [ l. calefaceret] fomentis, tepentem reliquit; nullum quem non sapientiae sale condierit; nullum 120.1596C| quoque quem acrimoniarum non curarit doctrinis, si facultas morbi, Christi cooperante gratia, permisit. Verumtamen apposite ad curandum peccati vulnera medici diligenter officia peregit, et ad persuadendum virtutes non minus vitae praebuit exempla, quam et documenti importune, opportuneve diligentiam. In omnibus unam tenuit charitatem unamque disciplinam; nihil negligens, nihilque parvipendens, quae ad salutem animarum sibi commissarum videbantur proficere. At nunc velim caetera Paschasius prosequatur, qui magis eum semper assensu consilii, quam exemplis operum consectatus est; licet me nunc assentatorem dicat: quoniam comes irremotus ubique cum eo fuit.
 
PASCHASIUS.
120.1596D| Ego hominem callidiorem te vidi neminem. Nunquid non tu ita fassus modo ea refugis, quae consultum iri tibi plaudebas? tamen ne reticeam quae plures norunt, ad regimen huic similem vidi neminem, qui tanta virtutum polleret industria, et sanctae sollicitudinis cura tam indefessus ubique vigeret; qui gregem sibi commissum absens praesensve ita intenderet: qui pene nihil aliud cogitabat, qualiter de singulis ante tribunal Christi rationem redditurus esset. Unde quam saepe cunctos generaliter non minus, quam plurimos specialiter de voluntate liberi arbitrii, et potestate proprii corporis juxta professionem monasticae disciplinae satis argumentose monebat, ne nostrum aliquis voluntatem propriam sequeretur. 120.1597A| « Alioquin, aiebat, quomodo rationem pro aliquo redditurus ero, nisi et potestatem sui corporis, et voluntatem proprii arbitrii mihi relinquat? quod si ipse sibi in sua se retinuerit potestate vel voluntate, noverit rationem se redditurum, non solum pro suis verborum aut cogitationum vel gestorum factis, verum etiam quia contra professionem monasticae legis in sua se retinuit potestate vel voluntate cordis. Tanto profecto, inquiens, liber ero, quanto non mihi debita potestas concessa manet, neque voluntas sui relaxatur arbitrii. Attamen quaecunque potero, charitative superimpendam, ut de potestate et voluntate liber inveniar, ne aut perfunctoria fallar potestate, aut voluntate meae consectationis decipiar. » Bone Jesu, quanta ovium cura et sollicitudine animarum indesinenter 120.1597B| afficiebatur, nunc generaliter erudiens omnes, nunc specialiter monens singulos; hunc minis, hunc doctrinarum deliniens blandimentis! istum, juxta quod Propheta dicit: Infrenabo te laude mea (Isa. XLVIII, 9); quasi adulatorie laudibus revocabat; illum reprimebat conviciis: omnes tamen suis semper provocabat exemplis. Erant autem verba ejus, ut dixi, quasi clavi defixi in altum: et dum omnibus proponeret in conventu, videbatur unicuique quasi specialius affari. Nihil enim ex omni contextu regulae relinquens intactum, nihil indiscussum; etsi quid omnes quod minus agerent, invenisset, illud coram multis apponens suasionibus, divinis, quamvis parum videretur, non negligere commendabat mandatis. Quod si quispiam ex omnibus sanctae regulae verbis 120.1597C| aliquid excedens non satisfaceret, hunc coram, hunc secretius arguebat, et sale condiebat doctrinae. Nihil enim parvipendebat, sed salutem animarum ante omnia et super omnia gerens, etiam minima quaeque summa ac praecipua judicabat. Omnis ergo sermo ejus sale conditus erat: idcirco aut curabat vulnera, ne morbidis actibus grex periret; aut sanitatem custodiens animarum, virtutem animis inserebat: ut semper oves sibi commissae in herbis virentibus accumberent juxta aquarum fontes, et inde uberius pinguescerent; quosque corporeis provocabat etiam beneficiis, ut custodirent legem regulae, et mandata Christi exquirerent.
 
SEVERUS.
Quidam ait, quod nunquam ita quisquam bene 120.1597D| subducta ratione ad vitam fuit, cui non res, aetas, usus semper apportet novi aliquid, et moneat ut illa quae te scire credas, nescias; et quae tibi putaras prima, in experiendo repudies, quod nobis satis nunc dolendum evenit. Nam nos vitam duram olim qua viximus cum eo, prope jam excurso spatio amisimus. Quamobrem rem ipsam jam censemus facilitate: et nihil esse homini melius, juxta proverbia Salomonis, quam deliciis afflui [affluere], et suis unicuique frui laboribus. Quod nunc nosse perfacile est, quando aliquis suam semper agit vitam in otio, in conviviis, clemens sibi et placidus est luxu voluptatis; 120.1598A| nulli laedere reo ausus pro veritate, nulli contradicere consuetus; arridere omnibus, nullumque redarguere; sibi quidem vivere, sibi sumptus facere: et ecce hunc omnes benedicunt, amant et glorificant. Nos autem denotare quam simus agrestes consuerunt, quam saevi, quam tristes, quam truculenti, quam tenaces, quam caeterorum infamatores. Ergo talibus dum studemus satisfacere, conterimus in quaerendo vitam, aetatem; et capimus ab his odium interdum pro fructu laboris, dum suis potiuntur commodis: eosque amant caeteri ac diligunt, nos quoque fugitant, talesque ut vivant, optant. Illis quidem sua credunt consilia, apud eos sua commendant vota: nostram autem exspectant mortem, et liberos se promittunt futuros, si desierimus ista 120.1598B| culpare, ac nullis eos redarguere posse officiis. Unde si velimus istum laudare, se quoque reprehendi putant.
 
===Caput XXII.===
PASCHASIUS.
Age, age, nunc experiamur econtra quidpiam blande si possimus dicere, aut benigne facere; sin autem, quaeramus nos a nostris reamari; et quae digna sunt laude, commendare posteris, etiam et ista dando, obsequendo, suadendo, diligendo tentemus emollire, ut et bona diligant, quamvis nequeant imitari, aut nolint; et quae proponimus veritatis, non spernant. An non recolis tu, quid Arsenius noster egerit, quando quidam e nostris alterius praelationem invidens tumebat, dum se vilissima obsitum 120.1598C| cuculla hiemali conspiceret, eumque antepositum?
 
SEVERUS.
Recolo plane, et satis reminiscor, quoniam mox de sua utilitate invenit antidotum. Induens ergo se cuculla optimi subtegminis praecipua, post triduum jam illo vaniscente tumore, fratri Pater obvius venit, irruensque super collum ejus deosculabatur; accipiensque exutus induit eum cuculla sua, illiusque vestivit. Tuncque frater blanditiis delinitus alacris, sanusque recessit. Tum porro Pater gloriabatur sui, jucundabatur illius; eo quod talem [tale] reperisset vulneris medicamentum, quo et sibi meritum, illi quoque sanitas augeretur. Multis itaque diebus illa indutus veste, nostram conveniebat superbiam, 120.1598D| qui de habitu pretiosiori nonnunquam, unde nos humiliari congrueret, extollimur. Imitatus est ergo summum patremfamilias, qui redeunti filio prior occurrit, eumque stola prima vestiri fecit; ut charitas invitaret ad amorem, quem luxus expulerat ad exsilium. Ecce in uno eodemque facto tria conspeximus, medicinam fratris, Patris augmentum, et omnium nostrum religionis exemplum. Sed quia tales non sumus, valde nobis ingemiscendum, quia de cultioribus dum delectamur rebus, etiam a saecularibus despicimur, profecto quia sciunt quid esse debuimus.
 
===Caput XXIII.===
ADEODATUS.
120.1599A|
Miror, cum tantae charitatis fuerit tantaeque sanctitatis, cur etiam aliquando quasi summitatem lacinii praecidentes de ora chlamydis, austerum eum fuisse seu durum inculcant: praesertim cum in reliquis vitae virtutibus multis attollant laudibus?
 
PASCHASIUS.
Ne mireris, quaeso, quod ex Evangelio recognoscis. Nam piger servus dominum durum vocat, non quia durus sit; sed piger servus, quia torpet culpis exigentibus suis, dominum infamare laborat. Hinc redeant tales ad conscientiam, ne forte dum durum istum praedicant, atrociora sibi augeant flagra, ei vindictam cumulent. Nam etsi Dominus colligere 120.1599B| dicitur, quo non sparsit, exigit cum usuris ubi non seminavit. Quid putas austerum eum fuisse, cum pius ac mitis probatur, nisi quia torpentium ignavia id facit severum? Probant igitur se pigros, qui sequi nolunt: eumque durum vocant, qui vitia leniter vix compressit, et ad virtutes suo provocavit exemplo. Alioquin si durus videtur, duriora erunt tormenta deceptoris: quoniam nihil nisi vitia culpavit, et virtutes coluit, ne talentum sibi collatum vacuus reportaret. Quod si Jeremias talibus praeesset, nec dubium quin durior culparetur, quoniam frontem ejus Dominus eorum frontibus duriorem posuerat. Luxus quippe virtutum viros duros judicat semper et agrestes. Verumtamen iste benignus ac pius fuit, qui plus aliis unquam quam sibi indulsit, sed vitia 120.1599C| aut repressit, aut funditus ex initio resecavit. Unde si durus fuit, illis utique, qui nec suppliciis a suis reflectebantur conatibus, nec praemiis moliebantur, quorum profecto cor obtorpuerat, ut nec ejus, nec Christi pia monita sentirent, quia quibusque interdum plus proficit timor quam amor. Hinc quoque scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX). Et ideo Arsenius nunc minis, nunc plagis, nunc rerum beneficiis, nunc blandis persuasionibus agebat, ut filios nos adoptionis Christi faceret. Omni namque industria et sagacitate curabat circa singulos, ne deceptus diaboli astutia aliquis periret. An non vidistis circa fratrem illum quid egerit, qui vecors recedere gestiebat nolens pati, culpis exigentibus suis quod commiserat?
 
===Caput XXIV.===
SEVERUS.
120.1599D|
Vidimus plane, et cum eo egimus, is ne sic efferatus hinc abiret, ponentes ad portam milites, qui eum deterrerent. Unde ille timore compulsus introrsus rediit, atque prostratus ad pedes cecidit suffusus lacrymis.
 
PASCHASIUS.
Gaudeo vere quod recolis, et jucundor nimium: quia de quo loquimur, perfectioris vitae modestiam tenens, plurimum, ut reor, proficit ad virtutes. Bone Jesu, quanta tunc laetitia fuit! Etenim quasi vidisses 120.1600A| prodigum filium revertentem, exsultantemque patrem. Flebat ergo ille prae gaudio, flebat et filius jam mansuefactus. Nam et ego cum vidissem eos plurimum flentes, infremui, simulque multas permiscui lacrymas, Deo gratias agentes, ac si de mortuis eum reciperemus. Talis quippe Patris erat austeritas, talia viscera rigoris, talis voluntas, talisque affectus. Sed nunc quam miseri sumus, quibus peccandi libertas datur! alioquin si tunc nemo impune peccabat, et tamen recidivi surgebant casus; quanto magis cum nunc malis blandimur nostris.
 
===Caput XXV===
ADEODATUS.
Ut video, iste perfectae charitatis fuit, qui ad 120.1600B| quod Christus dilexit, diligebat suos; et quod in divinis invenitur disciplinis, operibus exigebat. Sed aiunt, quod non satis conformis erat; idcirco minus redamabatur, minusque frequentabatur a multis.
 
PASCHASIUS.
Fateor quod ei saepe ista intuli verba, licet scissem, quod pene omnibus omnia factus esset. Sed ipse, non ut assolent quidam, excusatorie, imo humiliter respondebat, non tantam se latitudinem cordis habere, quanta est arena maris, ut omnia posset. Ac deinde: Quibus me conformari, inquiens, optas? nunquid ignavis aut vitiosis? nunquid vaniloquis et jocosis? Annon legisti quid Apostolus clamet: Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri (Rom. XII, 2)? Talibus ergo et hujuscemodi 120.1600C| exemplis altius se jugi conatu erigebat ad virtutes, ne levitas dissolveret mentis, quae gravitas Domino charitatis offerebat introrsus. Miror, frater et fili, quid velint lasciviis et voluptatibus dediti, perfectiores quosque sibi conformes fieri, cum ipsi potius transire deberent ad formam virtutis: alioquin adoptionis filii non erunt, nisi praesciti et praedestinati fiant conformes imaginis Filii Dei. Ad hanc igitur formam praescitus et praedestinatus Arsenius iste, idcirco puerilibus non se multum coaptabat ludicris: licet interdum celsa in petra stans, rari nantes quosque pueros suis ad littus hortabatur facetiis cominus venire; quibus licet risum moventia parum diceret, gravitate tamen agebat, ne dissolveretur virtus argumentosa: sed ut lactans 120.1600D| infantia, suis exuta crepundiis, paternis lactata visceribus, perfectoria appeteret. Nullus tamen eorum vultui credebat risibili coram eo, nisi gravitate se reciperet; quia juxta quod Job ait: Etsi ridebat ad eos, non credebant ei (Job. XXIX, 24). Quoniam etsi resolvebat gravitatem eloquii, lux vultus ejus non cadebat in terram, agens argute, ut sibi colloquentes ad virtutum studia provocaret. Porro eum cum audirent, exspectabant sententiam ejus, et intenti tacebant ad consilium. Licet Job virtutibus longe inferior esset, auris tamen audiens beatificabat eum, et oculus videns testimonium reddebat ei quod liberasset 120.1601A| pauperem vociferantem, et pupillum cui non erat adjutor. Benedictio namque perituri super eum veniebat, quia profecto a puero justitia sicut vestimento est indutus. Unde et causam quam nesciebat, diligentissime investigabat. Quapropter cum paedagogus esset Augusti Caesaris ultra Penninos ( sic ) Alpes, quid egerit in judiciis, quidve in dispositione rerum et justitiae disciplina, Chremem interrogemus.
 
===Caput XXVI.===
CHREMES.
Vereor laudare virum, ne id assentandi magis quam quod habeam ex illo, et gratum facere existimer. Tamen ex toto ne reticeam, qualis quantusve investigator veritatis fuerit, quam strenuus in sententia, 120.1601B| quam fortis contra summos judices iniquitatis, quam efficax ingenio contra eos qui corrumpuntur muneribus; unum e pluribus pandam, quo facto nihil iniquius hoc in tempore didici. Nam cuidam judiciario viro vidua quaedam nobilis, quasi defensori, sua seque commisit, cui et per testamentum traditionis, etiam pene dimidium rerum suarum assignavit, ut caetera sibi tuta manerent. Ille vero mox callide ad integrum omnia in eodem testamenta apprehendit, et testes adhibuit. Unde praefata mulier ad sua reverti volens suisque rebus uti, adsunt prohibentes ne ad sua ingrederetur, quasi defensori suo omnia tradidisset: et bene (ut aiunt jocose) omnia defendit, qui possessori nihil relinquit. Tum illa infelix vidua suis viduata rebus, imperatorem 120.1601C| adiit: illeque suis eam cuidam episcoporum una cum reliquis judicibus terrae sacris commendavit scriptis, ut causam ipsius diligenter quaererent, judiciumque rectum agerent. Sed quia declinaverat unusquisque post avaritiam suam, causa viduarum non ingrediebatur ad eos. Hinc sibi fabricantes mendacium, applauserunt una cum testibus, ut populus non intelligeret talia, et universi usque ad sacerdotes Christi facerent dolum. Quibus ita patratis, suis illa rebus jam explosa, defensor ille a senioribus populi relatum accepit, ne ulterius de his ulla rerum controversia fieret. Verumtamen illa multis vexata malis et molestiarum doloribus, tandem per Alpium aspera juga montium longo confecta itinere, repedavit ad Gallias, regemque suis pulsare 120.1601D| fletibus coepit. Tum rex tantis miseriarum gemitibus permotus, Arsenio nostro eam commisit, qui tunc una cum Augusto filio ejus ob institutionem et dispositionem regni a patre quasi fidissimus mittebatur et propinquus. Quam ille praemittens, ad sua ut rediret jussit, donec veniret idem in patria, ut tunc coram cum suis se praesentaret testibus. Quibus auditis, Italia omnis contremuit, et ad sua callida se convertit fraudis argumenta; coepitque moliri insidias 120.1602A| in morte feminae: quia cernebat venire, quem muneribus posse corrumpi non putabat. His igitur armis omnium consuevit infringere mentes, et ad suos illicere concupiscentiarum amplexus: quo [ l. quoniam] pene omnes sequuntur retributiones, et diligunt munera. Sed cum in isto nihil ad impietatem proficere posset, vertit se ad fraudes facto iniquitatis. Cui cum jussisset saltem partem aliquam reddere de rebus, quas injuste per dolum subripuerat; sciens se circumclusum, mox immisi clanculo quadam in via tres de suis qui eam occulte perimerent. Sed quia tres erant in negotio, videbatur non satis tutum ad silentium. Junxit scelus sceleri, ne forte interrogati facinus detegerent. Sepositis longe ab invicem, uni eorum duos interficere 120.1602B| jussit, ut jam nullus esset in superficie terrae, qui sanguinem innocentem dolo perfusum reseraret, parvipendens miser, quid divinus arbiter sentiret, tantum ut humanum judicium evaderet. Sed Arsenius noster Dei succensus zelo multis usus est argumentis, ne lateret occultum, quod manifestum constabat: quanquam nec judicio, nec testibus comprehendi posset, a quo esset factum. Reperitur interdum tamen unus eorum in cujusdam specu subterraneo defossus, et fit inde conjectura dissimilis. Tenetur is quidem reus, in cujus invenitur specu: sed criminatur alter, cujus gestum suspicatur instinctu; nullus tamen eorum convinci potest ab aliquo. Qui, putas, dolor tunc erat in mente Arsenii, quive gemitus? Vidisti, Domine Jesu, quantas coram 120.1602C| te profuderit preces, quantasque lacrymas, qui sanguinem Abel justi de terra clamantem olim audieras, etiam ut horum a quo fusus esset, aperires. Contra quem tota Auxonia una cum suis senatoribus corrupta muneribus decertans agebat, ne inveniretur reus ab uno, qui omnibus notissimus erat raptor et homicida. Tu autem scrutans corda et renes, Deus, omnia noveras, et tamen athletam tuum multo afficiebaris [ l. afficiebas] zelo, nec illi demonstrabas quod patebat plurimis, sed suorum complicibus. Moliebantur omnes pene usque ad unum, ne inveniretur reus: quia in uno jam coram te, Deus, erant plures rei facti. Quantis tunc militem tuum iniqui lacerabant infamiis, quantisve derodebant calumniis, quasi solus prae omnibus esset incredulus, 120.1602D| solus innocentium contra legem afflictor! Legem igitur proponebant, qui justitiam non metuebant infringere: sed sanguis innoxius de terra clamabat: etiam et perempti, quod eum injuste fudissent, jam apud inferos recepti publicabant. Quid plura? etiam omnes proceres palatii nunc legibus, nunc testibus, nunc vero multis argumentorum ingeniis agebant, ut eumdem reum quasi innocentem dimitteret: interdum autem precibus eum fatigabant. 120.1603A| Ipse vero nullis infatuabatur fallaciis, nullis frangebatur opprobriis: sed invictus agebat quodcunque poterat, si quo modo tandem aliquando veritas manifestaretur. Tunc ad ultimum videntes ejus constantiam, decrevere, quod nisi judicium de eo acciperet, nihil amplius, licet lex pro parte manifesta esset, in hac controversia facerent. Applaudebat autem populus, quasi miles Christi nec judicium vellet recipere. Quibus ille auditis, solita repetit arma, sibique jejunium indixit et nobis qui cum eo eramus, ne forte, ut assolet, in eodem judicio aliqua fraus inimici praevaleret. Totam igitur noctem pervigilem duximus in oratione precantes, ut prius Dominus tanti sceleris reum detegeret. Mane autem facto, confisi de Dei pietate processimus quasi ad 120.1603B| spectaculum, ubi omnis populus jam convenerat. Erat quippe tunc magnorum multa insultatio, ita ut plures episcopi ducerentur in hac infestatione: quia profecto causa tanti discriminis non ingrediebatur ad eos. Tunc verus athleta Christi coepit impellere, ut jam judicium pararent; quorum positus in medio, expansis manibus, preces ad Deum fundebat cum lacrymis, ne tanta fatuitas judicii etiam probos quosque maculis afficeret. Quibus ita profusis mox de maxilla, coelum penetrant: et quia tribunal humani judicii munus subverterat, thronum gratiae Christi assistunt lacrymae, cum quibus pariter de terra sanguis innoxius clamabat. Siquidem internus arbiter, quasi Cain rursus vetustam increpans conscientiam, coegit confiteri quod male tegebatur 120.1603C| occultum; et corruit mox ad pedes Arsenii tremens ac gemens: quia judex divinus miseram conscientiam intrinsecus puniebat. Unde novo timore perculsus, coepit etiam omnes denotare, quorum praesidio est usus, ista ut auderet: nihilque sibi ex omnibus quae habere poterat, nisi ut astabat, solummodo remansisse, praesertim circumstantibus omnia contulisset. Unde profecto illi excaecati pervertebant judicium, intantum ut Arsenium suis afficerent odiis, et taediarent insidiis: sed jam divino convicti judicio, confusi omnes discessere; ac miser clementer redditus est poenitentiae.
 
PASCHASIUS.
Infelix nimium tempus, quando aliquis, si quid bene velit aut judicat, nemo obtemperare disponit; 120.1603D| sed unusquisque suum velle, et non Dei intendit. Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones; aeque cunctis studium, similis pertinacia. Uno eodemque videntur ludo ad malitiam prospicere, et si hujusmodi ullus est lusus. Hinc sane forsitan parvam adhibeant fidem, quia ex suis studiis nostrum judicant Arsenium, quasi nihil aliud possit esse aliquis, nisi quod ipsi sunt, praesertim cum apud eos nulla sit veritas, quia corruit in plateis, et aequitas non potuit ingredi. Unde sanguis viduae non ingrediebatur ad eos: sed quia innocens erat, praedae patuit.
 
===Caput XXVII.===
SEVERUS.
120.1604A|
Quid se de his rerum negotiis Chremes tantum permovet? cum et apud nos degens pene quotidie de abditis cordium receptaculis secreta judiciorum conjiciendo protrahebat ad publicum, ut jam vix esset qui ei sua celare auderet occulta: sed perscrutatis delictorum admissis, lenissimam Christi medicinam mox superponebat aegrotis.
 
CHREMES.
Vere ita est, ut recolis: sed hic plures erant, qui cum eo talia perquirerent ad salutem: illuc vero nullus aut rarus inventus est, non modo qui veritatem vel justitiam non corrumperet, verum etiam exsertis brachiis contra eum qui scelera iniquitatis 120.1604B| non defenderet. Hinc quoque quidam cum testamenta haereditatis alterius fraude detulisset, testes adhibuit, et in quadam gladii theca ea occulte posuit; sicque causatori suo dolose reddidit. Ille vero nesciens quid acciperet, mox ibidem casu praetermittens, repetebat paginam haereditatis suae ut redderet. At vero e contrario cum testibus alter agebat, quod ei omnia sui juris instrumenta reddidisset. Sed quia omnis controversiae finis sacramentum est, jurantibus illis miser non habuit quid repeteret: tamen veniens ante praesentiam, querelosis aiebat quid gestum esset vocibus. Tunc noster subridens Arsenius, jussit venire reum, ac si conscius esset ordinem tanti criminis: Infelix, inquit, nimium, quomodo hujuscemodi calliditatis stropham tantam 120.1604C| taliterve excogitasti? At ille videns se quasi deprehensum, corruit ad pedes, et quod latebat aperuit.
 
ADEODATUS.
Ut video, sapientia Salomonis in isto fuit, et ideo ad investiganda secreti negotia tam sagax erat.
 
===Caput XXVIII.===
PASCHASIUS.
Saepe contigit, quod Parmenus ait, ut homo quilibet imprudens plus boni interdum nesciens, quam prius sciens unquam agat. Sed hic noster nihil imprudenter egit a professione sua, qui saepe latentia suis comprehendit conjecturarum retibus, quod et ipsi quam saepe videmus in quorumdam Fratrum 120.1604D| delinquentiis. Ab initio enim semper peccantes umbras adeunt, et gestiunt subterfugere, ne appareat culpantibus, quod divinis patet aspectibus. Sed quia longe diu Italiam ingressi, eis Penninas Alpes exsulati sumus, ubi aurea vidimus Saturnia regna artesque malignas, seu in quibuscunque mundus regnat et meretricatur Auxonia cespes; Gallias tandem, pene omnibus correctis rebus, et Eugenio sanctissimo apostolicae sedis ordinato antistite, in cujus nimirum ordinatione plurimorum laborasse dicitur, si quo modo per eum deinceps corrigerentur, quae diu negligentius a plurimis fuerant depravata, regrediamur.
 
===Caput XXIX.===
ADEODATUS.
120.1605A|
Fortassis ergo, Paschasi, non minus occulte, quam callide seu ingeniose, quem laudare decreveras, acriter culpas: quasi videris quae detulit fratribus oblata munuscula, universa pene quibus divitiarum genera vel ornamentorum mundus regnat; talia namque vel tanta, qualia nullus nostrum se vidisse simul testamur.
 
PASCHASIUS.
Nunquam itaque crediderim quod tam suspiciosus esse tamque nemorosus [ l. morosus], intantum ut ea quae sinceriter dicta sunt, mei ad calumniam vertas. Nam de his tu forte moveris more quorumdam, ex quibus alium notas. Tamen illa omnia benedictiones 120.1605B| ( id est munera) fuisse castae dilectionis, aut obsequia magnatorum, quia procurator regni et magister imperatoris erat, debitae venerationis, nemo qui dubitet, dum recte de proximi conscientia censeat. Qua profecto conscientia tutus coram omnibus nobis: Ista, inquit, omnia quae cernitis, tam secure sine alicujus discrimine potestis accipere, quam ego sine concupiscentiarum elogio, vel sine ullius rerum dispendio gratis Deo et vobis in me suscepi oblata causa honestae acceptionis, et honore Augusti, vestraeque utilitatis. Alioquin pro his nullus injuste aliquid aut acquisivit, aut perdidit; neque accepta vel data doluit: imo, ut verum est, a plurimis cum nollem accipere, vobis deferri quasi in eleemosynam precati sunt. Quapropter his ita susceptis, patet, 120.1605C| non, ut opinaris, a me dictum fuisse, sed usus patriae et regni delicias praenotasse; quia omnino hunc tam liberalem et mundi contemptorem in omnibus noveram, ut semetipsum juxta Domini vocem reliquerit. Ergo qui semetipsum tam perfecte, ut omnes scire licuit, dereliquit; quid sibi, non dico inique aut cupide, verum etiam licite sibi acquirere potuit? Imo, ut fassus sum, et res patuit nobis, ea magis suscepit, ne forte aut illi (ut assolet) qui dare volebant, laederentur offensi, aut nos, nostris expensis vacuus si rediret, his auditis, quod sprevisset quae nobis mittebantur, calumniaremur.
 
ADEODATUS.
Placet quod objecerim eum te culpasse, quia auditum erat de his quae attulerat: ut omnes intelligant, 120.1605D| quam liberalis fuerit, quam alienus a saeculo, quamque mundo mortuus, qui nec pro his omnibus 120.1606A| a nobis, neque pro aliis quibuslibet beneficiis, ab extraneis inhoneste saltem gratiam requisivit, sed conscius sibi semper in omnibus Deo placere studuit.
 
PASCHASIUS.
Ita est, mi frater, ut asseris, intantum ut quidam ex nostris non intellexerint tunc temporis ea illi pro munere data, sed nobis a quamplurimis magnorum, aut a summo Pontifice sedis apostolicae, qui ei quamplurima largitus est, transmissa. Unde contigit quadam ex die, cum quidam e fratribus eum pro talibus et hujuscemodi factis laudaret, alius respondisse fertur: Quid de illo talia in laude fertis? nonne nobis ea quae detulit, fuere directa? ad quod, cum dixisset, risimus omnes. Tunc alius: Te 120.1606B| forte decet, inquit, tibi talia tantaque mittantur. Misera, inquam, plane humana conditio, quae tam est hebes, invida, vel ingrata; alias autem eorum is nisi in aliquo laborasset, nequaquam ita fassus esset. Verumtamen constat nostrum Arsenium tantum tunc temporis dilectum fuisse atque famosum, quantum nullus eo in regno. Idcirco talibus tantisque oblectabatur muneribus, intantum ut nolens cogeretur accipere gratis, ne laederetur amor dilectionis. Agant alii quod possunt; insidientur et terreant quantum possunt; vendant justitiam pro muneribus; saeviant fraude vel dolis, et omnia cunctis venalia praestant: nulli tamen eorum tam multiplicia, tamque praecipua, quam isti solummodo pro amore ac veneratione gratis offerebantur. Quibus ita dictis, 120.1606C| quia tandem ad Gallias rursus stylum vertimus, finem libri ponamus: quoniam ea quae deinceps cum gemitu prosequenda sunt, tam dira sunt, tamque immania, ut vix aut nullus qui mente valeat comprehendere, quia formidolosa sunt nimium et confusa. Quae cum attigerit calamus, quamvis lapideum cor gerat scriptor illarum rerum, nescio si litterae prae lacrymis possint formari, ne abluantur fletibus: quanto magis ut formetur narrationis ordo et status! Hinc consolemur interdum [interim] nos gaudio conscientiae, quod talem eum tantumque cognovimus et habuimus, de quo gaudere in Domino non veremur. Et ne ullis frangamur infamiis praevidendum: quia nunc in tempore plurimi etiam honestiores obloquuntur bonos, ita ut nullus exire intactus 120.1606D| possit.
 
==Liber secundus.==
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, THEOPHRASTUS. 120.1605|
 
===Introductio.===
ADEODATUS.
120.1605D|
Post innumeras intus officii curas, post immensas exterius occupationum causas, post varios rerum negotiorumque eventus et vitae dispendia, post 120.1606D| longa huc illucque diversi itineris fatigia et concursus ubique, post indefessas omnium pressuras; tandem divino dispensante judicio, relictis omnibus, quia tibi, Paschasi, reddita est quies et libertas animi, recordari oportet quod omisimus olim, quatenus 120.1607A| deinceps aliquando epitaphii Patris formam expleamus, quam commendare litteris coepimus pridem: alioquin esset honestius non inchoasse, quam inchoata non explere.
 
PASCHASIUS.
Confiteor ita esse, mi frater. Sed vereor post surda vitae silentia, post omissa litterarum studia, repetere quod aut oblivio abduxit, aut levitas morum jam audire fastidit. Insuper etsi esset de talibus tempus loquendi, praesertim jam nulla est mihi, etsi quandoque fuerit litterarum facundia scribendi. Tamen ne quod coepimus, infectum veniat in opprobrium, inimicis in gaudium, et desidiosis in exemplum, experiar quod hostaris, et incipiam, licet inexplebilia sint gestarum rerum lamenta quae restant. 120.1607B| Sed quia interdum Severus ingressus est felix viam universae terrae, et Chremes inter discrimina nostra jam discessit, necesse est unum eligamus de his more sanctorum Patrum, qui nobiscum cum eo versati sunt: quatenus per eum et veritas, quasi sub tribus testibus, melius commendetur; et noster planctus non diversus vel numero inveniatur. Idcirco, frater, quia tuum fuit quae coepimus reincipere, tuum sit consortem in hac parte eligere.
 
ADEODATUS.
Quamvis ergo minus idoneus sim praejudicio discernendi; quia devotus tuis existo jussis, non abnuo quod exigis. Non enim philosophum ad lamentum rite quaerimus, sed eorum aliquem, cujus aut memoria piae recordationis, aut affectu ad lacrymas 120.1607C| incitemur. Unde si tibi videtur, licet glaber sit, ex omnibus eligamus Theophrastum.
 
THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur cogitaverim, quod jocos ludo velitis serere, aut puerilia sectari.
 
PASCHASIUS.
Noli mirari, frater, si te glabrum ad hoc Adeodatus elegit, cum me decrepitum longe diu talibus oblitteratum studiis non omiserit: quoniam threnos et veritatem audientibus maxime probi et bene conscii amantes commendare debent. Ideo nos duo in multis possumus jam diu vexati quam bene filiis et amicis nostros pandere fletus.
 
===Caput primum.===
ADEODATUS.
120.1607D|
Sed antequam veniamus ad lamentum, rogo, indices nobis initium tanti discriminis: quia nullus est sani capitis, qui credat haec sine offensa Dei in populo contigisse.
 
PASCHASIUS.
Verum, nercule, quod ais: sed necdum omnia licet omnibus reserare, maxime quibus veritas odio est, et scelera placent. Tamen etsi minus bona eisdem placeant, verum non semper occulendum est: quia hic de quo loquimur, etiam exprobrantibus sibi 120.1608A| verbum veritatis libere loquebatur. Ex quo fit, antequam haec mala totius imperii apparerent, crebrescentibus jam jamque quotidie Dei justo judicio in populo diversis calamitatibus et flagellis, ut imperator una cum suis senatoribus et proceribus terrae requireret, quid esset quod divina majestas offensa tot taliaque longo in tempore isto praemonstraret in populo: quia jam, Scriptura teste (Isa. XXVIII, 19), sola vexatio intellectum dabat auditui. Tumque praecipitur, ut singuli de hoc diligentius quaererent usque ad alium Placitum, quid esset in quo Deus offensus esset, vel quibus placari posset operibus. His ita quidem jussis, statuit mox Arsenius noster coram oculis miserum orbem, et divinas leges, simulque Patrum decreta: in quibus conspexit illico, 120.1608B| quantis Ecclesiae Christi depravatae forent modis, qualibusque populus universus carnalium rerum operibus corruptus. Qua de causa parvam edidit schedulam quidem sibi ad memoriam, in qua litteris depinxit universa regni hujus efficaciter vitia, sicque circumspecte, ut nullus adversariorum omnia ita non esse negare posset. Inde ad comitatum rediens, omnia coram Augusto et coram cunctis ecclesiarum praesulibus et senatoribus proposuit singillatim diversorum ordinum officia, excrescentibus malis, et ostendit cuncta esse corrupta vel depravata.
 
THEOPHRASTUS.
Obstupesco valde, cum ejus tantis provocamur 120.1608C| exemplis, quod nemo nostrum qui ad plenum veritatem de illo audeat posteris narrare, licet audeat detegere peccata populi longe diu accumulata, clades, pestilentias, fames, inaequalitates aerum, terroresque etiam visionum. Quibus profecto malis praecessit prior pulverum fallax adinventio, sub qua tanta fuit vexatio et prodigium mendacii, ut prudentibus daretur intelligi, quod universus orbis ad tentandum esset expositus in manibus inimici. Ex quo liquet, pro talibus et hujuscemodi causis peccata regni, quae necdum completa sunt, quod quotidie in pejus cumulentur. Sicque restat, quod in multis factum comperimus, ut destruatur. Unde timendum ne fiat in nobis, quod in multis jam gentibus actum legimus. Nequaquam igitur dixerim sine causa miracula sanctorum 120.1608D| longe diu in Christo quiescentium nuper coruscasse, quanta et qualia nunquam sunt audita a saeculo facta uno in tempore ad reliquias sanctorum: quia omnino, quasi in gallicinio, sancti hoc in regno huc illucque delati, se invicem excitarunt quasi ad concentum cantus. Ut daretur intelligi, quod nostra infidelitas, juxta Apostolum, id exigeret, quia signa non fidelibus, sed infidelibus, ipso teste, verissime dantur: si quo modo post tenebras caecitatis nostrae ad veram lucem, quae Christus est, tandem expergefacti resurgamus.
 
ADEODATUS.
120.1609A|
Fortassis ergo iste prius si vocatus esset ad colloquii lamentum, quasi proditor nos detegeret, non valens cohibere spiritum in loquendo. Idcirco etsi vera sint quae tangit, suo in loco dicere non exspectat.
 
THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur quae proposui, alio in loco rectius proferuntur: quoniam mala quae per partes creverant, primum isto in tempore feriuntur. Crevit enim hoc imperium prosperis successibus usque ad praesens, quasi perfectam aetatem plenitudinis: sed vitia quae per partes, ut assolet, in prosperitate commissa sunt, coacervata inoleverant; justo Dei judicio, non minus flagellis quam et novis virtutum miraculis arguuntur. Propterea igitur, ni fallor, 120.1609B| isto denotanda et plangenda sunt loco: ut si non nobis, saltem posteris veniant correctionis ad exemplum.
 
===Caput II.===
PASCHASIUS
Ita esse negare non possumus: tamen quae noster Arsenius coram omnibus et summis proceribus tum proposuit, omittere non debemus; quoniam ista et hujuscemodi alia eum ad hoc impulerant, ut cunctis ex divina auctoritate, ac si Jeremias alter ostenderet, in quibus Deum omnes offenderant: et monuit constanter charitatis officio, ut mala quae admiserant, destruerent, dissiparent et evellerent; bona vero praetermissa deinceps aedificarent, ac plantarent in reliquo. « Interea nostis, inquit, quibus ordinibus Christi constat Ecclesia. Certum quippe quod secundum 120.1609C| singulorum officia requirendus est ordo disciplinae, et status Reipublicae. Unde primum considerari oportet intus divina, tum exterius humana: quia procul dubio his duobus totius Ecclesiae status administratur ordinibus. Ut sit imperator et rex suo mancipatus officio: nec aliena gerat, sed ea quae sui juris competunt propria; neque praetermittat ea, quia pro his omnibus adducet eum Dominus in judicio. Episcopus vero et ministri Ecclesiarum, specialius quae Dei sunt, agant. Deinde rex rectores in regno tales constituat, quales eos Dominus diligenter in lege perquirere jubet, et in quibus rex et pro quibus securus maneat, quos utique probos ad regendum populum sanctum Dei et idoneos cognoscat, non secundum proprios libitus qui ei faveant, sed 120.1609D| qui avaritiam oderint, et Deum ac justitiam diligant: cujus profecto officium est, semper quae recta et justa sunt disponere, et quae depravata corrigere. Alioquin tu, rex, nisi servaveris quod praeceptum est, fortior tibi cruciatus instat, et omnibus in te, si avertatur Deus, unus interitus. Ideo providendum nihil negligas: quia in te uno, secundum Salomonem (Sap. VI, 26), totius stabilimentum est regni: in divinis autem ne ultra te ingeras quam expediat. »
 
ADEODATUS.
Ut sentio, non immerito tu altrum eum Jeremiam dicebas, ob constantiam fidei et frontis duritiam, qui tam audenter Augusto invexit, tanta quae vidimus, ob luxus desidiam, necnon et pessimas regum consuetudines, 120.1610A| officii sui negotia, cum esset praeoccupatus vanis rebus, praetermisisse.
 
PASCHASIUS.
Acriora sunt, frater, quae tunc prolata sunt, de quibus pauca pandam. Ait namque Caesari: « Velim, reverentissime imperator Auguste, dicas nobis, tuis quid est quod tantum propriis interdum relictis officiis, ad divina te transmittis? vel quid est quod das, quando honores ecclesiarum, imo, ut sentio, onera quae largiris? Quod si res Domino jure eleemosynarum legitime consecratae sunt, ecclesiarum ejus sunt: quia suis pauperibus et specialiter sibi servientibus legaliter datae sunt. Si autem benedictiones et Spiritum sanctum, quem digne Deo electi deinceps a Domino et a sacris consecratis praesulibus 120.1610B| percepturi sunt, auctoritate divina dare te existimas, noveris, quod extra officii tui est quod praesumis. Caeterum auctoritate sanctorum Patrum si circumspectius est agere secundum Deum quod agis et fructuosius quod largiris, ita temperandus est modus una cum clero, et plebe Dei, et sanctis pontificibus: ne aut tu tibi tua eligas, tibique divina usurpes, aut vulgus tantam gratiam, seu quilibet personarum in aliquo confundat: quoniam in his non nisi divina consideranda sunt, et salutis nostrae documenta. Ideo identitas est pene et in rebus ecclesiarum: quia facultas earum nihil aliud est, quam pretia peccatorum, vota fidelium, patrimonia pauperum. Idcirco quod semel legitime consecratum est Deo, in suis militibus et pauperibus ad usus militiae 120.1610C| suae libere concedatur. Habeat igitur rex rempublicam libere in usibus militiae suae ad dispensandum: habeat et Christus res ecclesiarum, quasi alteram rempublicam, omnium indigentium et sibi servientium usibus, suis commissam ministris fidelibus: et hoc sit regis officium, ut talibus committatur, qui et fideliter dispensent, et sapienter provideant: quatenus omnes glorificent Deum et gaudeant in Christo, non minus ex futurorum promissis, quam et ex praesentiarum consolationibus. Sin alias, ut Apostolus ait, qui aliena diripiunt, regnum non possidebunt aeternum: quanto magis qui ea quae Dei sunt et ecclesiarum, defraudantur [defraudant], in quibus sacrilegia [ f. sacrilegis] copulantur? »
 
THEOPHRASTUS.
120.1610D|
Quod si ita est, ut asseruit, et de his ulla providentia apud Deum, nescio principum nostrorum quis salvus esse possit, quibus nihil tam dulcia ( sic ) sunt, quam praedia ecclesiarum, nihilque tam suavia, sicut scriptum est: Panis absconditus suavior est, et aquae furtivae dulciores (Prov. IX, 17).
 
PASCHASIUS.
Verum, mi frater, et ideo ira Dei effusa est super principes nostros, qui errare facit eos in invio, et non in via: dum et saeculares ad divina diripienda indebite se ingerunt. Sacerdotes vero Christi et ministri altaris una cum divinis ad exteriora de intimis se ejiciunt, jam quod pejus est sine pudore et transfundunt: 120.1611A| quamvis scriptum legant, quod nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4). Hinc pessima praesumptio nascitur et confusio, hinc vorax concupiscentiarum flamma, hinc virtutum evacuatio et peccati fomes, dum aut ministri Christi facultatibus rerum, ne amittant, illecti, ad ea quae sibi non expediunt, expelluntur [ f. impelluntur]- aut saeculares concupiscentiarum succensi aestibus, quae Dei sunt, quasi auctoritate regia defensi, temerario jure contra Deum erecti diripiunt. Quibus ita coram rege, et coram Christi praesulibus et principibus terrae ad liquidum explicitis, nullus eorum abnegavit.
 
ADEODATUS.
Miror quid negari posset, quod omnibus in propatulo est, et pene nullus qui contradicat: imo ad invicem 120.1611B| provocati deteriorantur omnia hinc inde, et ad usus convertuntur pessimos.
 
===Caput III.===
PASCHASIUS.
Proh dolor! quod talis quotidie crescit insania impraesentiarum, ita ut omnes pro talibus gestis et dictis convertantur ad pejus magis, quam ad correptionis augmentum. Hinc igitur tunc omnes coeperunt, maxime ecclesiastici viri, quaerere et contradicere, quomodo aliter dignitas et honor ecclesiarum stare potuisset, ac si decreta sanctorum Patrum non legissent. Quibus Arsenius noster: « Considerate, inquit, quae contra auctoritatem divinam veniunt, 120.1611C| quatenus ea ipsius auctoritate Dei corrigantur. Vestris enim in manibus sunt jura non minus humana, quam et divina. Tum saeculares viri: Licet ita sint omnia, inquiunt, quia respublica multis attenuata de causis per se sufficere non valet; nobis cum rebus ecclesiasticis et militibus agendum est, nosque suffragio facultatum earum juvandi. Quapropter pande, aiunt, quod moliris. At ille: Miror, inquit, quid requiritis. Ecce rex noster, ut saepe ostensum est, de facultatibus ecclesiarum multa in suis suorumque praesumit usibus: sanctorum autem Patrum anathemata multa sunt nimis divina auctoritate prolata, ut ipsi prae manibus quam saepe relecta scitis, quae penitus condemnant, si res ecclesiarum vi aut potestate fuerint usurpatae ullius judicis. 120.1611D| Propterea rogo, cogitate si aliquis fidelium sua vota super altare Deo detulerit, parum multumve sit; veniens autem quilibet temere vi aut furto ea quae delata vel consecrata sunt, rapuerit; super hoc, quaeso, vitium hujus facti quale sit, censeatis? Qui simul, ac si novo intus tacti oraculo, sacrilegium esse sanxerunt. Tum ille: Nemo te, inquit, Augustorum clarissime, fallat: quia valde periculosissimum est, res semel Deo fideliter dicatas, ad usus pauperum et servorum Dei, violenter postmodum diripere, et ad saeculares usus contra auctoritatem divinam retorquere. Quod si secundum sententiam veritatis, quaecunque 120.1612A| ligaverint isti sancti pontifices super terram ligata erunt et in coelis, timendi sunt tot anathematismi sanctorum Patrum qui leguntur pro talibus prolati in sacris canonibus: quoniam non minus eorum viget auctoritas, quantum aestimo, qui jam cum Deo regnant. Idcirco, ut dicitis, si respublica sine suffragio rerum ecclesiarum subsistere non valet, quaerendus est modus et ordo cum summa reverentia et religione Christianitatis: si quid vos, vestrique ab ecclesiis ob defensionem magis, quam ad rapinam accipere debeatis: ne cum maledictionibus et exsecratione sanctorum Patrum itatenus praesumatur. Porro isti sancti pontifices, si quid ad usus militiae exhibendum est, sic exhibeant: et sic fiat rationabiliter in quibuslibet rebus, ne ipsi cogantur ad saecularia 120.1612B| transvolare, et pompis saeculi quibus abrenuntiaverunt, irreligiosus deservire: quia juxta Apostolum, ut dixi, nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Sin alias eorum aliquis, nec verus est Christianus, quia adhuc pompis et operibus deservit diaboli. Quo dicto, quaerere coeperunt quid essent pompae. Ille autem: Vestrum est, inquit, hoc decernere, et virum magis evangelicum exhibere, quam in quibus saeculum regnat et gloriatur inhiare. »
 
===Caput IV.===
THEOPHRASTUS.
Hoc quippe est, ut audio adhuc hodie, quod de eo nonnulli calumniantur; quia voluerit res ecclesiarum dividerentur, tantumque remaneret ecclesiis quantum 120.1612C| admodum sufficeret; caetera vero militiae saeculi deservirent.
 
PASCHASIUS
Nequaquam igitur ita est, ut male sentis, sicuti et tunc temporis plurimi sensere: quia ille super hac re nihil temere praefinivit, vel significavit: sed hortatus est solummodo, quodcunque fiendum esset, sic omnino fieret, ne utri eorum pro rebus terrenis in Deum peccarent. Unde cum a quibuslibet tentaretur episcoporum, quid exinde vellet; nihil aliquis aliud rescire potuit, quam quod omnibus coram Augusto simul dixit. Monasteriorum interea, dum haec tractarentur, ostendit et enumeravit pericula, cum jam tunc temporis nonnulla jam a laicis tenebantur: etsi hodie multo minus inveniuntur, quae de proprio 120.1612D| regantur ordine, sed sunt pro poena peccati omnia pene mundi usibus et studiis occupata vel depravata: quia cum bene coepisset rex de his, in fine crebrescentibus malis a saecularibus sunt pervasa. Identidem autem et tunc plurimum detestatus est, quod episcopatus secundum canonicam auctoritatem non rite darentur, neque electio servaretur. Quibus itaque omnibus ita hinc inde ostensis, cum nullus eorum negare posset, quod ordo ecclesiasticus in omnibus corruptus non esset, excogitaverunt ut tribus in locis synodi fierent, in quibus de hoc diligentius quaererent, non quod (quantum exitus probavit) 120.1613A| emendare talia vellent; sed ut regi interdum faverent: quoniam jam tunc ea quae postea monstrata sunt, moliebantur humana; idcirco minus procurata sunt divina.
 
ADEODATUS.
Miror absentem, cum ejus commemorantur dicta, quem non mirabamur praesentem. Nam cum esset tam humilis, quo nullus humilior, nullusque magis mortuus mundo videretur, quid est quod tam inter summos ecclesiarum, praesulum videlicet et senatorum, consules, in senatu coram Augusto consulte constanterque loquebatur?
 
PASCHASIUS.
Non ignoras, frater, quod is erat iste, quem nec 120.1613B| terror minarum, nec vis rerum, nec spes praesentium, nec metus futurorum, nec promissa facultatum, aut interminata suppliciorum genera, aut ulla auctoritas poterat revocare a charitate Christi a dilectione patriae et populi, ab amore ecclesiarum et fide imperatoris. Propterea igitur talia et quamplura, veluti alter Jeremias, constanter loquebatur. Praesertim et militiam clericorum in palatio, quos capellanos vulgo vocant, quia nullus est ordo ecclesiasticus, denotabat plurimum: qui non ob aliud serviunt, nisi ob honores ecclesiarum et quaestus saeculi, ac lucri gratiam sine probatione magisterii, atque ambitiones mundi, quorum itaque vita neque sub regula est monachorum, neque sub episcopo militat canonice; praesertim cum nulla alia tirocinia 120.1613C| sint ecclesiarum, quam sub his duobus ordinibus. Aiebat namque idem, quod aut canonicus quisque esse deberet, aut laicus, aut monachus. Quod si neutrum, jam sub nullo monstratur ordine, quia videntur esse sine capite. Quae profecto haeresis, quamvis aliunde sibi hoc nomen vindicaverit, tamen ut fassus idem est, nulla alia isto in tempore pejor invenitur ecclesiarum scabies: quae omnia ejusdem jura, ex quo coepit, corrupit, intantum, quia multi eorum vitiosi erant, ut a laicis pene omnia monachorum et canonicorum, necnon et feminarum monasteria occupentur, et sint omnia depravata. Propter quae nunquam, quia futura praeviderat, dubitavit sententiam pro statu regni, pro salute populi, pro stabilitate ecclesiarum, et religione pacis dignam 120.1613D| dicere etsi quibuslibet displicuisset.
 
===Caput VI.===
ADEODATUS.
Quantum datur intelligi, tales qui tunc fuere, non consules, non provisores patriae fuerunt, sed latrones: quorum mentes angustas praesentiarum caligo caecavit, humilitas prava tenebris opplevit, concupiscentia sordibus maculavit, in tantum, ut ipsum consulatus nomen, seu splendorem illius honoris, et 120.1614A| magnitudinem tanti imperii, nec intelligere aut intueri, nec capere aut sustinere potuissent. Unde non consules, sed mercatores ac venditores tantae dignitatis, et perturbatores ecclesiarum sunt dicendi, qui non modo isto monente non consuluerunt, verum subterfugerunt, everterunt et prodiderunt in invicem, ne aut talia corrigerentur, aut etiam deteriora quae imminebant, obstarent cum potuissent. Et ideo, sicuti Paschasius paulo superius doluit, non immerito talia contigerunt, imo quia noluerunt recipere spiritum veritatis ad correptionem, receperunt spiritum erroris ad vertiginem. Inde est quod adhuc hodie nemo principum explicare potest reipublicae vias ad justitiam.
 
PASCHASIUS.
120.1614B| Nec immerito, quia pro Deo stare noluerunt, neque quae Dei sunt, primum quaerere, ut corrigerent quae jam depravata erant; si Deus ab eis recedens, consilium patriae deperierit, fides evanuerit, pax aufugerit, et prosperitas ullarum rerum hodie desperata jaceat. Jam rarus qui regibus fidem exhibeat, nullus patriae aut civibus qui recte consulat, nullus qui sociis et amicis debitam charitatem impendat. Judices non nisi venale aliquid agunt, populus imperialibus non suffragatur officiis, auctoritas non viget praelatorum, quoniam imperialis et regum deperiit: respublica et ecclesiarum pauperrima est, quia praedones ea diripiunt: eloquentissimi omnes muti facti sunt, quoniam evacuata est virtus agendi et loquendi. Nam a saeculo has in partes nihil majus 120.1614C| scitum est, neque argumentosius ad excogitandum: sed posse ac scire post uniuscujusque velle desudat. Idcirco, quantum credo, quia tunc vocem hujus, imo Dei non audierunt, versa est omnis prosperitas eorum in contrarium, et confractae sunt vires; consilium aufugit, et omnis sapientia, juxta prophetam, devorata est. Quod sane ipse, jam futura praevidens, in eodem Placito his explicitis praemonuit. Ubi mox eum vehemens infirmitas, quam lienteriam medici vocant, apprehendit, quatenus virtutem in infirmitate perficeret. Hinc quoque deinceps conticuit, donec Dei judicium nos apprehenderet, et peccata quae jamjam consummata erant, clarescerent in facto, intantum ut, quae agimus, solummodo jam non peccata sint, sed poena peccati.
 
===Caput VII.===
THEOPHRASTUS.
120.1614D|
Cur talia acciderint, jam luce clarius manifesta sunt: sed quod habuerint initium, non ab re quaeritur, quoniam jure actum credimus, ut eorum corda obdurarentur, ne audirent culpis exigentibus; divina ultio postmodum ut amplius in nobis peccatoribus juste desaeviret.
 
PASCHASIUS.
120.1615A|
O dies illa, quae pene aeternas huic orbi tenebras attulit et discrimina, quae pacatum imperium et unitum conscidit particulatim ac divisit, germanitates violavit consanguineos dirempsit, inimicitias ubique procreavit, et concives dispersit, fidem exterminavit, charitatem delevit, ecclesias quoque violavit et omnia corrupit! Unde quotidie civilia surgunt bella, ut ita loquar, et plusquam civilia. Exercitus totius patriae pene huc illucque perimitur: provinciae, pagi, et urbes passim depopulantur. Si qui residui sunt, sine viribus ubique aut fugiunt, aut caeduntur gladiis. Hinc undique paganorum et hostium incursiones, hinc quod omne vulgus conciditur, villae, civitates innumerae cremantur. Heu! misera 120.1615B| dies, quam infelicior nox sequitur! sed nulla infelicior illa, quando sceleratus NASO vocatus est ab Spaniis, Amisarius ille, qui cuncta reliquit honesta, in quibus erat ordinatus; et immersit se fatuus ad omnia coeni volutabra; siquidem ut advenit, ac si ferus aper evertit palatium, destruxit consilium, dissipavit omnia rationis jura; consules omnes, divinos, humanosque expulit, et attrivit; thorum occupavit, atque factiose, ita ut insidiae viderentur, manifestius omnia pervasit; sicque caecus, ut nihil aliud esse posset, quam quod ipse invenerat, postposuit divina, ad humana se immersit per fas nefasque, cuncta in subito convulsit ac commaculavit, et omnem dignitatem regiam evacuavit; foedera disrupit, confudit ordinem; ut nullus esset status, 120.1615C| singula immutavit; diem convertit in noctem, rursus noctem commutavit in diem. Patri abdicavit filios, et patrem filiis, sicque tyrannidis ejus profecit, ut excederet ultra omnes, et nihil integrum reliquerit. Honores debitos qui habuerant, amittebant; qui necdum indebite qualescunque assequebantur optimi quique virorum, amplissimi et nobiles atque dignissimi, jam auctoritatem agendi omiserant [ l. amiserant]: quia profecto nullus aliam tunc temporis habuit viam expeditiorem ad honores retinendos et acquirendos, seu ad ea quae vellet vel concupierat, quam illa sequi, quae tunc tyrannus Naso mallet. Interea confregerat omnia ossa virtutum vis feminea. Ideo stultus, sine oculis et sensu, ad omnia se immerserat. Movebatur enim jam vertigo totius imperii, 120.1615D| ne ullus acquireret potentiam, ne ullus honorem, ne ullus facultates, sine scelere, aut sine aliorum damnationis dispendio. Iste quippe fructus est infidelitatis et discordiae. Ideo consultissimum est semper serere prudentiae, justitiae, fortitudinis ac temperantiae semina, ut metere possis centuplicatum fructum laboris; quam concupiscentiarum et vitiorum molimina, ex quo remetiatur judicium, et crescat ultio perditionis. 120.1616A| O dies illa, dies tenebrarum et caliginis! o dies exsecranda, quando tale coeptum est consilium! Et haec est hora furoris Dei, hora nostrae ad vindictam retributionis, in qua aperti sunt oculi omnium cum Balaam ariolo; ubi cecidimus omnes, et evigilavit virga furoris Dei; ubi violata sunt omnia jura legum.
 
===Caput VIII.===
ADEODATUS.
Proh nefas! quod in subito tam immania, tam horribilia crevere in regno detrimenta, licet per partes peccata coaucta id exegerint. Unde petimus quid fuerit, quod rursus Arsenius ad tam acerrima, tamque perniciosa periculorum genera se injecerit: nec potuit fortassis providere quem finem haberent, quibus 120.1616B| obviam venire voluit, quaesumus ut aperias.
 
PASCHASIUS.
Verum, frater, quia videbat mala quae quotidie surgebant innumera et immensa: sed praenoscere non valuit quae futura erant: quibus, quantum ex se fuit, obviare voluit, et resistere pro fide regni et regis, pro amore patriae ac populi, pro religione Ecclesiarum et salute civium: quae omnia chariora illi erant, quam sua vita. Sed quia in initio haec non fuerant repulsa et refutata, culpis exigentibus impune ad omnium perniciem praevaluere, ita ut nullus jam esset fortis ac sapiens qui obviaret. Nam idem cum jam de sua infirmitate convaluisset, coepit audire undique flagitiosa et obscenissima, turpia et inhonesta; non qualiacunque, sed qualia nunquam 120.1616C| in isto nostro audita sunt saeculo. Pro quibus profecto mox commota sunt omnia viscera ejus pietatis affectu, eo quod esset theatrum, honestatis olim, palatium factum, in quo tanta sortilegarum praestigia recidiva scaturierunt, quanta in omni mundo jam non credebantur esse. Nec enim poterat se continere prae dolore et amore a fletibus, cum haec illi a bonis, et summis, ac veracissimis die noctuque nuntiarentur viris: quia quanto plus Ecclesiam Christi et Augustum una cum populo et prole dilexerat, tanto magis afficiebatur doloribus. Veniebant autem et primi palatii ex utroque ordine, qui omnia ita esse asserebant, imo pejus quam vulgo dicebatur. Tum ipse per se delegit illuc qualitercunque venire, si forte quivisset suis argumentose persuasionibus aut 120.1616D| consiliis subvenire: furia illa ut rediret, antequam perturbaret omnia, et subverteret. Qui veniens egit quodcunque potuit; et cum Augusto, et cum proceribus locutus est quod intellexerat; et praemonuit, in his quae fiebant, quod senserat. Nam et belluae factiosissimae, quia prius ei pater ejus et ipse amicissimi fuerant, affatus est fideliter cum omni amicitiarum obsequio. Nec immerito igitur, eo quod olim 120.1617A| uxorem sibi sororem ipsius, filiam nobilissimi viri et magnificentissimi duxerat. Unde ab incunabulis quasi pater circa eum in omnibus pium gerebat affectum, curam ac sollicitudinem, plus etiam quam si pater esset. Sed cum vidisset, quod caecus jam mente alienatus esset, et per praeceps rueret; dixit quodcunque potuit: licet jam moribus efferatus, quia felle concupiscentiarum inebriatus erat, audire noluisset, sicque cum in nullo proficere se vidisset, prospectis omnibus dolens ac gemens ad monasterium sine effectu remeavit. Quem mox, dato parvissimo temporis intervallo, secuti sunt jam expulsi et dejecti rectores et primi palatii, flentes et lugentes, quod ab uno impudico violarentur omnia jura totius imperii, pellerentur optimi quique, et opprimerentur 120.1617B| ubique fortes et clarissimi viri, non illius virtute constupratoris, sed dolo et fraude pessimae deceptionis. Nuntiant autem singuli pejora pessimis, et omnes confluunt hinc inde ad Arsenium, et requirunt quasi de fonte consilium. Ille autem moerens ac lugens, totus animo pendebat ad Deum suspectus, si forte Deus in talibus suis subveniret periculis. Hortatur omnes singillatim, ut sustineant et exspectent Dei judicium. Deinde singuli ut redeant ad palatium, et videant, et intelligant, persuadeant quoque meliora salutis; conentur nisu quo possunt, obviare talibus tantisque perturbationibus. Quo facto, repelluntur summi, dejiciuntur eximii, colliguntur improbi, honorantur vanissimi, et introducuntur scelesti. Tunc itaque, his ita compertis, renuntiant 120.1617C| Arsenio mala in saeculo, quae unquam vix sunt audita, ut in tam glorioso imperio subito sic omnia fuerint permutata. Fit palatium prostibulum, ubi maechia dominatur, et adulter regnat: coacervantur crimina, requiruntur nefanda et sortilega maleficiorum omnium genera, quanta nunquam credidi in saeculo remansisse: nihil de universis praetermissum malis, nuntiatur ubique omnibus. Verumtamen vir gravis et cautus, nec sic interdum movebatur, nisi ad lacrymas, donec eorum proderetur factio, et firmaretur ab ipsis, qui erant de tam pravissimis consiliis plane conscii, quod vellet idem tyrannus Augustum perimere clam quolibet pacto, quasi sua infirmitate subito mortuus videretur: deinde filios ejus, una cum optimis regni principibus, quoscunque 120.1617D| dolo prius praeoccupare potuisset. Cum autem haec nuntiantur a gravissimis et veracissimis viris ita absque dubio esse; nimio moerore perculsus, misit iterum rursus atque iterum idoneas et sanctae religionis personas, et probatissimas, occulte qui venirent, et essent tantisper infra palatium apud quosdam, qui erant qualitercunque in eisdem consiliis: quousque quid verum esset, diligentius perscrutarentur. Qui mox omnia ut dicta erant, a secreto vere pertractata compererunt, qualiter tyrannus, quando 120.1618A| vel quomodo decrevisset fieri quod moliebatur: et quod pro certo jam qui conscii erant hujus consilii talia mandassent, retulerunt. Tunc una cum summis consulibus et sanctis quibusdam episcopis, necnon et cum summis officialibus palatii coepit quaerere in fide Christi, ne talia perficerentur ad subversionem totius imperii, quid agere debuisset. Tunc omnes una voce, flentes et ejulantes, magni et summi, cum omnibus qui aderant servis Dei, constanter [ supple dixerunt], quod non esset Deo fidelis et sanctae ipsius Ecclesiae, qui in talibus subvenire posset periculis, nec fecisset. Ita siquidem multis exhortantibus, accepto consilio, una cum electissimis et clarissimis viris misit se pro fide Christi, pro statu imperii, pro pace Ecclesiarum, pro amore regis et regni, 120.1618B| pro salute filiorum ejus, zelo Dei succensus, ne fraus praevaleret adversarii, ut dignitas servaretur patriae, salus maneret civibus, in magnum discrimen; et salutem suam pro justitia et fide devotus ob omnium libertatem obtulit: alioquin si vellet favere in partibus, acceptior esset omnibus, et honorabilior haberetur universis. Sed is cum esset fortis animo, sanctitate praeclarus, justitia vestitus, fide solidatus, charitate fundatus, virtutum armis indutus, magis elegit mori, quam tale facinus et tam crudelissimum sustinere scelus, quod omnibus esset ad ruinam, ad perditionem, et ad exitium, si consentirent, aeternae damnationis. Idcirco nihil jam de se timere coepit, tantum ut praevenire potuisset christianissimis principibus, praesulibus Ecclesiarum et omni populo, ac 120.1618C| liberare omnes de tam atrocissimo mortis periculo: quoniam omnibus bonis unus imminebat interitus.
 
ADEODATUS.
Unum debuimus deplorare: sed valde diriora nos cogunt quae contigerunt, quia nimium amariora et crudelissima sunt, quam quae proposuimus lamentari. Unde oportet ea retexere plangentis affectu. Neque enim ille tam plangendus est, quam jugiter ista deploranda, ut avertatur ira Dei a nobis. Verumtamen sic quae dolemus, fletibus commendanda sunt, ne hic noster ullis involvatur adversariorum criminibus: etsi singulis, quamvis facultas esset perorandi, respondere nequimus quae dicuntur ad singula. Idcirco petamus potius pietatis gratiam, quam ingeramus interdum reprehensionum querelas: offeramus 120.1618D| praecordiorum nostrorum dolores, quam ingenii nostri ad defensionem ejus suscipere partes. Deinde si acrius aliquid constanter egerimus, aut liberius quam debemus, et ipsi velint; obsecramus tantum imperitiae vel intemperantiae ignoscant, quantum pio dolori vel justitiae concedendum putant. Namque nullus major esse potest dolor, quam hic noster, in quo tantus Pater in subito sublatus deploratur, tantisque a malis dilaceratur infamiis et odiis, qui multo dignus fuerat amore, quotidie et insequitur. 120.1619A| In quo et cum quo excidium patriae, Ecclesiarum eversiones, calamitates pauperum, divitum oppressiones, barbarorum incursiones, caedes vulgi, bella superbientium, insidias universorum, et (quod atrocissimum) perditiones animarum simul immaniter deploramus: quia illo spreto, cum non est auditus, haec omnia contigerunt. Quapropter rogo, ne deficias, etiam minis insectatus, et blasphemiis lacessitus. Et ne dicat aliquis, in threnis quod talia non sint coacervanda neque replicanda: sciat quod nullo in loco amplius, maxime quando talia crebescunt mala, quando veritas insectatur odiis, quando justitia debellatur. Sic itaque Jeremias propheta post increpationes, post persecutiones et impulsiones, ad lamenta se convertit, et omnia quae acciderunt 120.1619B| pro delictis, amarissime deflevit.
 
===Caput IX.===
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, nisi tanta essent, quanta rememorare non sufficimus, nec intueri: non dico quae olim acciderant, sed de his tantum, ex quo iste impurus atque impius hostis omnium religionum confudit, conturbavit et pervertit, honesta omnia obscenis permiscuit, et religiosa vanis: intantum, nec mens, nec lingua, nec vox, quae narrare queat istius vecordissimi molimina quae coepit, ex omnium scelerum colluvione vallatus. Arbitrabatur enim diabolicis omnia praeoccupare maleficiis; superare, non consilio, sed auspiciis; praeripere et auguriis: eo quod sacratissimum Augustum sic haberet suis 120.1619C| delusum praestigiis, ut omnes repelleret, quos aut ipse, aut magnus pater ejus imperator nutrierat a secreto, a colloquio, a familiaritate et consilio, a fidei fide, ab honoribus, et ab omni consortio prioris vitae. Qui furia et auctor sceleris, cum esset munitus potestate regia, praenituit quod esset ultio praeteritorum scelerum, et incrementum mali. Unde factum est, ut in regno nullus aliud posset, nisi quod ipse vellet, aut mandaret. Ita omnes siquidem oppressi sunt, quasi ex indicio furoris Dei, ne ullus auderet resistere vel contraire: quia potestas et voluntas pii imperatoris, ac si innocenter, cum spurcissimo erat. Quod factum ad memoriam sempiternae turpitudinis factum est. Quandoquidem cum jam inchoarentur quae dudum coepta erant, quae inierant consilia, cum 120.1619D| iter arriperet rex et regina, illius saevissimae bestiae ducatu; ibat Augustus quasi innocens agnus ad victimam; ibat imperator magnus et clemens, deceptus a qua eum Salomon cavere monuerat, imo lenonis ejusdem insidiis, ad mortem: qui non ob aliud servabatur, nisi ejus potestate jus diriperetur imperii, et fraus inimici redundaret in omnes. Nemo igitur est qui credat, nemo qui recogitet quae gesta sunt, quae acta, qualiter aut quanta: idcirco nemo est qui intelligat, cur aut quomodo acciderint, quive auctores fuerint mali, vel qui boni. Propterea omnes inscii, mali et pessimi, Arsenium culpant, quasi incentorem malorum. Interea cum haec ita aguntur, imperator, ac si agnus innocens ad victimam, cum a loco 120.1620A| promovisset, et iret et nesciens ad mortem, facta est manus Domini super omnem populum: qui simul omnes, ac si divinitus coacti, venerunt in unum pro fide regis et regni, pro salute populi et patriae, pro stabilitate imperii, et filiorum successione: quoniam audierant omnes, et compererant singuli de locis suis unum esse interitum omnibus praeparatum. Ubi ac si divinitus evocati cum simul essent, retulerunt singuli mala quae audierant, nonnulli quae viderant et cognoverant, aut interfuerant: quibus undique ita explosis ad liquidum claruit, quod Augusto et filiis una cum universis principibus unum immineret exitium atque interitus vitae. Nam et Melanius filius piissimi Caesaris cum his confluxerat, et periclitabatur, rex, cum esset una cum suis omnibus; quia contra 120.1620B| eum iter arreptum erat inscio patre, ut ipse prior post patrem perimeretur. Deinde cum pro his universi quid agerent, nutarentur moerore perfusi, advolavit extimis a custodiis, et sacramentis diu detentus, quae cum patre eo in tempore pertulerat Gratianus, et retulit voce propria quae dicta, quae gesta, quaeve futura cognoverat: quia in his longe diu commoratus, nihil aliud jam quam mortem imminere sibi videbat: ad quos cum fugisset, narravit omnia, quae intus detentus resciverat. Ubi de adulterio nulla universis remansit dubitatio, de praestigiis sortilegorum et divinationibus: tuncque per eum audita sunt, quanta et qualia nusquam jam remansisse credebantur, quae tunc ex omni parte orbis ad palatium coierat [ f. coierant], ac si Antichristus cum suis maleficiis 120.1620C| apparuisset. Ad ultimum vero de nec patris et de totius imperii edixit subversione, qualiter auspiciis, auguriis, consiliis, atque insidiis, necnon et omnibus malignis artibus esset praefixum. Tunc omnes hi proceres et filii duo, Melanius et Gratianus, qui aderant, decernunt potius mori debere eos, quam ultra haec quoque consentire, ut unus eis scelestus, flagitiosus et auctor totius malitiae omnibus esset in contumeliam, in ruinam, et in opprobrium sempiternum. Quod sane consilium et definitionem tunc Arsenius cum divino timore moerens ac dolens consensit: quia nullum jam alium evadendi ingenium invenire potuit: non ut Augustus imperio privaretur, aut inhoneste (quantum rei eventus sinebat) in aliquo aut ab aliquo tractaretur; sed ut hostis pelleretur 120.1620D| una cum suis complicibus; et moechia qua jam publica erat, in confusionem omnium ne diutius celaretur. Sortilegae ibidem aggregatae, divini, conjectores et muti, nec non somniatores, et hi qui exta consulebant; vel alii quamplures malignis instituti artibus, a sacro pellerentur palatio: quorum tanta et talia erant nefandissimae artis praesagia, etiam ut plurimos traherent in errorem: quia videbantur omnia diabolicae artis figmenta in mundo repullulasse, in tantum, cum haec omnia ita fraude seu dolo circa Augustum agerentur, ut in nullo penitus sentire posset quotidie quae fiebant. Alioquin malitiosis nisi esset praeventus artibus, nequaquam fieri posset, ut fidelissimos quosque consules 120.1621A| et sanctissimos praesules non audiret, vel crederet sibi talia narrantibus, quos olim semper in consilio habuerat. Non enim alium in fide recipiebat, nisi quem Justina vellet: neque alium aut audire, aut diligere valebat, aut assentire, quousque ista viguerunt, nisi quem illa ei in fide commendabat: et, quod prodigiosius est, ut aiunt, nec aliud velle, praeter quae ipsa vellet. Unde quidam episcoporum, cum coram eo astarent omnes praesules Christi et senatus totius imperii, nec non et omnis populus, eumque jam arguerent constanti fide pro talibus: Scio, inquit, quamvis talia et tanta quae dicuntur, male deceptus his artibus hactenus assensisses, cum his exutus fueris quibus vestiris, quia te recipies, et eris optimus imperator, quod semper ante 120.1621B| fuisti.
 
ADEODATUS.
A saeculo hujusmodi res gesta, quantum video, non legitur, ut populus pro principe contra principem sic ageret. Fuit enim, aestimo, aut nimia dilectio senatorum et praesulum circa Augustum et ejus prolem, clarescentibus causis, quod eum tam reverenter rursus erigunt in regnum; aut caeca temeritas, quod talia praesumpsere nullis exstantibus, nisi vulgi aestimatione, causis, moechiae sortilogorumque et aliis quibuslibet quorumdam offensis. Unde non mihi videtur, quod pro talibus deberet omnis religio ecclesiastica et ordo totius populi itatenus insurgere et commoveri adversus Caesarem, nisi forte aliud lateat, quod gravius videatur. Et hoc petimus, quia 120.1621C| in eadem concione et negotio fuisti; paulo clarius aperias, ut Arsenius noster magis excusabilis videatur.
 
===Caput X.===
PASCHASIUS.
Verum, ut ais, in eadem concione me fuisse, quando universi principes simul pacifice, quantum intelligere tunc potuimus, aggregati, de his altercati sunt contra Augustum, non abnuo: sed omnia retinere quae dicta, quaeve responsa sint, omnino nequeo. Nec itaque mirum, cum et vos ea non recolitis, quae in brevi paulo superius connumeravi. Alioquin nisi immemor esses, certe aut calumniator; nunquam parva quae dolenda retuli, existimasses: quoniam nihil scelestius esse posset, si proceres regni, et 120.1621D| creati jam reges filii, fieri permisissent quae connumeravi. Unde rex in illa concione, cum populo gratias pro his referret; quamvis in corde aliud occuleret: « Vos enim, inquit, fecistis, qualia nunquam 120.1622A| populus unquam fecisse cernitur: quia et ego prior admisi et feci, qualia nullus ante me rex fecisse invenitur. Et ideo, inquit, gratias omnipontenti Deo, qui tam imminens malum ad tam pacificum deduxit exitum. Porro deinceps nihil tale, nihil sine vestro consilio me acturum ulterius profiteor. Imperium namque a me, ut olim ordinatum est una vobiscum, et constitutum, ita manere decerno et volo. Feminae quoque huic, quam adjudicastis, quia mea est in illa ultio, juxta communes leges, sicut deposcitis, vitam concedo: ita tamen ut sub sacro velamine deinceps degeat ( sic ), et poenitentiam gerat. » Quibus ita pacifice in eadem concione dispositis, relevatur in throno gloriosus imperator, et erigitur cum laudibus, et subditur ei 120.1622B| omnis populus in fide amplius fidelis, si posset fieri, quam prius. Talis quippe est infidelitas Arsenii, falso ut opinantur, quibus non est praecognitum, quod suo sapienti consilio tyrannum praevenerit, ne perficeret quae moliebatur, ut perimeret Augustum, prolemque ejus omnem exstingueret, et uxorem quam infideliter coinquinaverat, acciperet. Cum qua, si cederetur, imperium pervaderet, et omnes seniores terrae aut interficeret, aut male subjugaret oppressos; sin alias, ad Hispaniam cum ipsa se transponeret. Propterea ergo dedit se periculo Arsenius, et liberavit omnes a tanti sceleris malo. Nihil itaque idem contra Caesarem, quamvis aliter inscii malignantes sentiant; sed pro Caesare fecit et imperio, pro patria et pro omnibus majoribus natu, 120.1622C| pro fide et zelo Dei, pro religione Christianitatis et salute civium. Rescinduntur ergo eo in facto paulo post jura legum omnia, divina scilicet et humana. Occultabatur autem nimia fraus, quasi sub fidei schemate et voluntate regia. Hinc hercule est, quod adhuc hodie plures in eo errant, et dicunt bonum malum, et malum quod omnes tunc detrectabant, bonum. Ex quo sane malo innumera creverunt, et quotidie atrociora crescunt mala. Tunc tamen eum quasi liberatorem omnium omnes magnificabant, et extollebant ubique laudibus; maxime cum Caesar Augustus Honorius ab Italis evocatus venisset, eoquod consortem imperii Justinianus sibi olim et successorem totius monarchiae cum voluntate et consensu omnium eum fecerat; quem una cum patre 120.1622D| praefatus exterminare et subvertere conabatur, cum reliquis fratribus suis regibus: in cujus nimirum adventu detecti sunt plurimi, et quae dicebantur reserata. Pro quo consilio illius furiae frater, quia 120.1623A| convictus et confessus est consensisse, in eodem placito caecatus est judicio publico, vita sibi clementer concessa. Sed quia cuncta quae fiebant, non erant ex corde Justiniani, neque ex animo, quoniam ab aemulis verae fidei et justitiae instigabatur et adulabatur; femineo rursus devictus instinctu, quasi multa contra eum inhonesta, non pro fide facta fuissent, qui nisi se de his vindicaret, bene deinceps regnare non posse; rursusque si ablatam sibi uxorem non reciperet post velamen. Tegitur interdum vulnus in corde valde defixum, augentur complices iterum, ut rescindatur imperium. Honorius, qui erat longe diu consors a patre, et ab omnibus procreatus imperator, removetur a potestate, repellitur a consortio; sacramenta universorum, quae illi facta 120.1623B| fuerant, auctoritate paterna violantur; boni quoque atque inclyti viri, qui dudum pro fide certaverant, tyrannum fugarant, moechiam, et universa turpia a conspectu palatii pepulerant; qui patriam et populum salvarant; qui etiam Augustum, ut diximus, et filios liberarant; qui seipsos cum multo discrimine, post talia, quibus eum restituerant in throno imperii, una cum filii consortio in fide, qui pro fide egerant, subdiderunt; ita ut in eis nihil nisi fides et veritas appareret. Sed insidiantibus malis quaeritur opportunitas temporis, et locus electus; disperguntur universi, qui ei prius fidem servarant: senatus exsiliatur, et magnati omnes, atque olim charissimi et primi damnantur palatii: inter quos etiam Arsenius noster rapitur, 120.1623C| pontificum tamen officio, jubente Augusto, ac si cum honore ingenti, exsiliatur. Retruditur autem et elevatur in quadam longissimo terrarum spatio altissima et arctissima specu quo nullus esset accessus, divino agente judicio, nisi angelicus: ubi cum non post diu ab Augusto directus ob ecclesiasticarum rerum et monasticarum negotia devenissem; quanquam non sine periculo, ob suum solamen, ad eum visitandum ascendi. Ubi simul inter salsissimas abundantissime gaudii et moeroris lacrymas, laetum, etsi tristes, duximus diem: laeti quidem de mutua visione et conscientia pura, quia in eo nulla erat reatus culpa: tristes vero, quod pro tantae virtutis beneficio exsilium tulit et odium, et custodiam carceris, et injuriam dirae calamitatis. 120.1623D| Cum quo cum essem, inter dulcia amaraque verba, volui ei persuadere, ut in aliquo se excessisse fateretur, et deinceps, quae Augustus vellet, in omnibus assentire: si quo modo una cum quibusdam amicis agere quivissem, ut in gratiam rediret; quod et Caesar satis optabat, si ei solummodo consensisset. Ad quod idem: « Miror te, inquit, si de mea in aliquo dubitas conscientia, qui nihil mihi de his negotiis, pro quibus culpor, magis quam tibi sum conscius. 120.1624A| Idcirco te oportuerat amplius me pro justitia persuadere certare debere, quam vel in modico tepescere; vel contra verum quidpiam, vel contra quod honestum est, assentire vel confiteri. » Tum ego: Nequaquam, inquam, dubito: neque amplius vellem in hac parte, quam excessus verbum, et assensus de vobis habere: quia in his duobus credo amicos et me obtinere posse, non solum veniam pro offensis, verum et ampliorem gratiam, honores quoque proprios et majores; insuper quidquid de eo et ab eo vobis placuerit. Tunc ita ille subsannando paululum subridens: « Tu forte, inquit, eum et omnes eos qui eum favent, in tua aestimas potestate? Nunquid Dei judicia non pertimescis? Quid si ego falso contra me protulero sententiam confessionis et reatus mendacium, 120.1624B| relicta justitia verae fidei et puritate cordis? Potest igitur contingere, ut in contrarium vertatur sententia, divino exigente judicio, quam tu existimas; et si ego pro ullius gratia, aut pro honoribus, vel timore, vel favoribus, veritate relicta falsum contra me dixero aliquod; et in his deprehensus Dei justo agente judicio, proprio condemnatus ore, mortis sententiam excepero; dum leviora vitare me rogas pericula, et honores quaerere vel gratiam; cavendum, ne crudeliora excipiam: et dum temporales injurias fugere, vel honores quaerere me rogas; ineffabili dispensante judicio, sempiternae mortis damnationem acquiram. Quapropter, frater, stemus in via veritatis ingressi: et spem habeamus, quia haec nos ad vitam sempiternam, quae Christus est, 120.1624C| admittunt. » Unde his dictis confusus silui. Et constat quod in eo nulla conscientia erat, nisi secundum Deum et propter Deum, circa Augustum et filios, circa patriam et Ecclesias, circa proceres et magnatos, circa religionem et salutem populi: quia non sua in ullo, sed quae Christi erant, quaerebat. Idcirco errat, qui arbitratur Arsenium in periculum exsilii vel capitis vocari, quod deliquerit in his negotiis aliquid sciens vel volens: quod patriam laeserit, quod majestatem imperii violaverit, quod Augustum et filios exinhonoraverit ( sic ), quod fidem corruperit, quod pacem perturbaverit. A bonis enim et prudentibus non accusatur, quod ecclesiastica jura non dilexerit, regis gloriam et imperii amplitudinem non amaverit: sed quia nimium ea diligendo 120.1624D| in aliquo deliquerit. Propterea merito non reus citatur [accusatur] malevolentiae in his omnibus, sed reus virtutis; quoniam beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Vocatur autem jure novus virtutum homo, qui perniciosum fraudis et doli restinxit insaniam et furorem; Caesarem liberavit a morte, filios a perditione, regnum et imperium ab invasione tyranni. A palatio namque sacri imperii pepulit omnes abominationes, moechiam 120.1625A| fugavit, sortilegas damnavit personas, honestatem restituit; patrem filiis, et filios patri reddidit, monarchiam tunc ire in partes non permisit, sacramenta filio Augusto facta violare vetuit. Omnia quippe bona servare voluit, et mala dejicere, ac proterere: quatenus tutam et tranquillam secundum Deum vitam omnes viverent; electio quae solemniter facta fuerat in filio a patre et ab omnibus; et consecratio imperialis, apostolicae sedis auctoritate firmata, inconcussa maneret, ob pacis concordiam, ob monarchiae firmitatem et principatus laudem, ob honorem et gloriam Christianae religionis, quae pene jam ubique a perfidis et inimicis tanti nominis conculcatur, affligitur, et tenetur. Voluit enim sui consilii vigilantia providere, tam gloriosum regnum et 120.1625B| Christianissimum ne divideretur in partes: quoniam, juxta Salvatoris vocem, omne regnum in seipsum divisum desolabitur (Matth. XII, 25): quod hodie omnes factum satis dolemus, momentis singulis et plangimus. Voluit juramenta, ut diximus, quae facta fuerant Honorio et fides promissa integra servaretur, ne tantis populus universus fuscaretur perjuriis. Voluit ut unitas et dignitas totius imperii maneret ob defensionem patriae et ecclesiarum liberationem, ob integritatem rerum, et dispensationem facultatum ecclesiarum: nunc autem, ut cernimus, omnia sunt immutata vel perturbata. Quapropter advertat quilibet inimicus, et intelligat, quam praeclaris Arsenius ornatur virtutibus; quam multiplicibus pro justitia commendatur testimoniis: quem non boni 120.1625C| et probi viri dilacerant vel infamant; sed nocentes et maligni vel inscii, rumoribus decepti, insectantur odiis: quem honestissima et lautissima ubique commendant acta, et protestatur vita. Idcirco qui cupiunt ejus detrahere vitam, et imminuere laudes, seipsos accusant quod aut non habeant sensum, certe aut noluerint virtutibus decertare, adulatores effecti, ne talia quae plangimus devenirent; alioquin gloriam quaerere et honores, vanum est, sine laboribus et virtute. Unde habeat noster Arsenius laudem, quia ipse una cum Christi gratia aeternae vitae conquisivit honores; habeat famam et praeconia, quia jam ei post inhonorationes, post exsilia datur vita et immortalitas.
 
ADEODATUS.
120.1625D| Obstupesco satis, nec admirari queo virum, qui tantis et manifestis attollitur praeconiis; qui omnium ore laudatur; de quo conscia est omnis Ecclesia, omnis populus, quod mala quae tunc vigebant et augmentabantur, semper suo depulerit consilio; gloriam regi et imperium ac filiis servaverit; tantisque obviare malis-voluerit, ne provenirent, quibus nunc omnis Ecclesia, omnis populus, omnis aetas et ordo patitur et plangit. Quid est, quod sentire nolunt 120.1626A| et intelligere? praesertim cum et ipsi eisdem vexantur malis, nec volunt animadvertere nec sentire, unde vel a quo haec exorta sint, a quibus procreata, vel a quo nutrita et propagata: quia si hujus auditum esset consilium, longe aliud foret quod omnibus profuisset, et omnibus hodie placeret. Sed ne praevaleret consilio contra insidias malignantium oppugnator malorum, contra improbitates iniquorum, imo contra ipsumque Augustum, qui contra filios, contra imperium, contra patriam, contra salutem populi, ut manifestum est quotidie potestate, honoribus, ingenio, arte qua poterat, armis, multitudine militum decertabat; expellitur, dejicitur, exsilio mancipatur, religatur [relegatur], ut asseris, altissima in specu; ne ulli mortalium jam ultra 120.1626B| consilium salutis porrigere posset, quod voluntati pessimae obviare posset. Quoniam non praecedebat sapientia vel consilium, ut voluntas bona duceretur ad prospera et salubria: sed praeibat intentio pravae voluntatis; et agebatur astutia, ingenio et potestate iniqua, ne frangeretur semel deliberata crudelitas et coepta voluntas.
 
===Caput XI.===
PASCHASIUS.
Animadvertis, frater, vorax incendii flamma quo veniat: quia nisi esset quibuslibet praestigiis mens male delusa, et inflammata potestas, conservata voluntas invicta, fidelium fides cum omni reverentia humilis et devota; nequaquam agere potuisset tam perniciose contra suam et omnium salutem, partim 120.1626C| persuasionibus, partim potestate et ingeniis. Sed quia fides eorum fuit intemerata et incontaminata; qui boni erant, nimia decepti reverentia, noluerunt injuriose contraire ad primum: ideo incurrerunt damnationis discrimen, et facta est ruina pene omnium una. Unde identidem, cum esset in eadem specu, plurimum de se laetabatur, quod pro justitia injuriam pateretur: sed dolebat pro periculis quae imminere jamjamque videbat. Dolebat quod boni et optimi oppugnabantur; viri innocentissimi, et fideles quique premebantur et exhonorabantur, tradebanturque exsiliis, carceribus, et diversis injuriarum fatigiis. Qui cum pene inter nubes iste elevatus vitam ageret (quantum mortalibus fas est) angelicam non satis tuta visa est Augusto et suis, fautoribusque 120.1626D| Justinae, quae redierat in conjugium, ejus custodia, propter Honorium, qui illis in partibus et ipse rejectus rex a consortio imperii morabatur. Verebantur enim ne consilium salutis daret eidem vel primoribus, per quod iniquitas frangeretur, et cessaret coepta virtutibus superata crudelitas. Propteroa quam cito deponitur de specu praecelsa, et transportatur ad Herum infra Oceanum insulam, omnium terrarum ultimam: si quomodo cum beato Joanne 120.1627A| solummodo quae divina sunt cernat, nec valeat numana contingere sensu, vel recuperationis ulli porrigere verba.
 
THEOPHRASTUS.
Quantum mente concipio, calamitas illata viro et exsilium sine lege, sine judicio, sine culpa, imo pro fide, pro defensione, pro justitia, non poena peccati est, sed praeconium laudis: quia non imminuit clarissimi nominis gloriam, verum etiam illustravit, et honestam ubique aspergit famam. Nam si quis hodie illuc venerit ubi fuit, sentiet odoramenta virtutum quae reliquit: quoniam omnis vita ejus plena gravitatis, plena operibus bonis, plena religionis fuit: ideo ei laudem ubique ad sempiternam memoriam temporis pressura vel tribulatio propagavit. Quia 120.1627B| etsi optabilius est cursum vitae conficere sine dolore et sine injuria, tamen ad immortalitatis gloriam et fructum aeternae retributionis plus affert praemii labor pii certaminis, quibus nullus est finis, quam delicata quies. Propterea idem semper fortis et constans in omni optima ratione et labore pio fuit, semper mansuetus et patiens; paratus excipere cum omni devotione quidquid virtus divina decrevisset. Non enim exsilium sibi, ubi vel ubi cum esset, quia cum Deo erat, sed patriam deputabat. Erat igitur in omni loco cum Apostolo bonus odor Deo: et ideo ad famam et gloriam sancti nominis huc illucque deportabatur.
 
PASCHASIUS.
Ita est ut asseris: et ideo non exsulem eum appellare 120.1627C| licet, sed eos qui eum exsulare cogebant; quoniam ipsi in quocunque loco essent, exsulabantur a se, a sensu, a consilio, cum omnem patriam civibus et optimis curis [ l. viris vacuam] simillimam exsilio suis sceleribus reddebant. Quid est enim exsul ipsum per se nomen? calamitatis utique poena et turpitudinis. Quando igitur est turpe? Revera, cum est poena peccati. Opinio est etiam hominum, sicuti huic, cum est poena injuste damnati. Alias autem hic non in peccato suo nomen tulit exsilii, sed decreto injusto, juste Deo agente. Quia nemo tam insanus mente, qui peccatum dicat agere sancto consilio, pro fide, pro vita Caesaris, pro filiis et imperio, pro salute populi, et salvatione patriae, pro justitia et legibus Augustorum, pro stabilitate et 120.1627D| unitate regni, pacisque concordia, pro depulsione vitiorum et abominationum, pro adulterio, quod ultimum est, et pro contumelia totius imperii. Adeo igitur nemo furiosus, nemo insanus, nemoque tam imperitus, qui felices eos censeat vel sensatos, qui talia contra conscientiam, contra salutem omnium facta laudant, et hunc vituperant. Quasi non felices fuerint hi omnes, qui pro justitia agonizantes tales sustinuerunt injuriarum triumphos: de quorum omnium collegio electus est suo in tempore iste, qui pro eximiis beneficiis et innumeris, contumeliarum honores perciperet. Hinc etiam novo genere ad Herum magnificentissime honoratus ad exsulandum deducitur, teste conscientia eorum, qui talia ministrabant 120.1628A| consilia: quoniam innocens et optimus non ob aliud sic vexabatur, nisi ne contrairet bonis consiliis pessimos conatus. Agebant ergo, quod omnes olim perfidi contra sanctos exercuere: unde et iste similia pertulit, compassus, ut conregnaret.
 
ADEODATUS.
O prodigiosa intentio et nefanda! Quis unquam audivit ut aliquis eos odiret quorum consilio et providentia reservatus esset ad vitam, suique ac sua eorum salvata fide et auxilio? vel quis ita sapuit, ut illos diligeret ad consensum qui hostes sui erant suorumque, quorum contumeliae spurcitiarum honestatem ejus omnem suo scelere foedarant? Heu quam novae obscenitatis dementia, ubi omnia vitiorum ostia aperiuntur! quando Justina, etsi polluta, 120.1628B| recipitur: quod non corrigitur, neque datur locus timori, ut corrigatur. Unde huic parantur insidiae, et removetur de loco ad locum: quoniam vitiis ubique virtutes displicent; nec satis tute creduntur a vitiosis, dum alicubi esse creduntur. Idcirco virtutis vir, castitatis amator, justitiae defensor, ejicitur huc illucque sine testibus: quia publica erat ejus virtus, sine judicio, sine crimine, sine audientia, et sine scelere. Quapropter velim ad Herum deportatus, ultimam terrarum insulam, quid egerit pandas.
 
===Caput XII.===
PASCHASIUS.
Fateor plane, quod aromata solent, quod in praedicta 120.1628C| specu: nisi quod ibi coelum et Penninas Alpes, nec non Limanium lacum cernebat: hic vero solummodo mare coelumque; hic autem et illuc Deum meditabatur in mente, secum semetipsum semper sibi praesentem ferebat. Cernebat autem, juxta David, mirabiles elationes maris, cernebat mente in altis Dominum. Ergo considerabat rotas et volubilitates, quibus vertitur saeculum; se autem gaudebat in solido constabilitum, et congratulabatur plurimum, quasi in paradiso deliciarum prae amoenitate nimia constitutus eo quod evasisset de profundo iniquitatis, ubi indesinenter elevant flumina sibi compugnantium fluctus usque ad coelum, ab impulsione daemonum, nec tamen operiunt terras: quorum fluctus et elationes, sicut nemo qui dinumerare 120.1628D| possit, ita potentia divinae dispensationis nemo qui apprehendere queat. Unde fidelis quisque audiat vocem Domini cum Arsenio dicentis mari et saeculo: Usque huc venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos. Alias autem, nisi his solidatus esset promissionibus, et fundatus super firmam petram; inter tot volumina injuriarum, collisiones et fragores tentationum, tam immobilis et inconcussus non permaneret. Ubi non diu, proh nefas! cum beato Joanne, etsi inferior, cum exsultatione et alacritate cordis divina cernere licuit mysteria, tamen quantisper jucunditate refectus aeternae contemplationis, reliquit bonum exemplum fratribus, et posteris famam sanctae religionis. Et quia nullo in loco satis creditur, 120.1629A| quod timidius formidatur: idcirco nec hic extra solum, ac si extra mundum, retrusus permanere patitur; nam et Joannes in carcere religatus pertimescitur. Unde et Justina jam enixa, cum ad conjugium redisset velamine conculcato, requisivit quo idem esset, quem nullo in loco vivere, quantum arbitror, voluisset. Sed et invidus omnium bonorum diabolus, invidit diutius eum frui tantis virtutum oblectamentis: quia nullo in loco esse poterat in hac vita mortali, quo magis delectaretur; ideo removetur a tam amoenissimo deliciarum loco.
 
===Caput XIII.===
ADEODATUS.
Quaeso pandas nobis quid fuerit, quia jam nullus tutior invenitur locus, neque remotior, quod inde 120.1629B| expellitur, ubi nullus accessus hominum videtur, neque recessus, nisi longo maris navigio. Nam et ibidem olim Antonium positum fuisse ob firmissimam constat custodiam. Unde et iste ab omnibus plurimum amabatur, licet suis satis jamdudum bonis et beneficiis amaretur. Qui profecto Antonius multa virtutum deposita ibi reliquit, apud Deum merita commendavit, et secum ubique aromata virtutum portavit.
 
PASCHASIUS.
Quod interrogas, qualis occasio fuerit, prius ostendi, qualem et Joannes habuit in carcere, ut feriretur gladio. Tamen Melanius rex illis erat affinis in partibus, super quem manus mittere decreverant. Ne consilio juvaretur, provisum est, quia idem 120.1629C| multis caecabatur peccati actibus. Hac quippe occasione, quamvis cum honore, quia venerabatur meritis, et timebatur consiliis; relevatur cum injuria exsilio, et deportatur officiosissime, quasi incensum odoriferum, per medias Gallias ad Germaniam. Ipse vero semper ubique secum patriam ferebat: quia ubique notus, ubique dilectus, ubique ab omnibus quanto innocentior, tanto charius amabatur. Equidem jam perfunctus tentationibus, nullam vim, nullum metuebat imperium: etsi necdum expleverat animos adversariorum, neque placaverat odia improborum; saturaverat tamen tantisper perfidiam et scelus proditorum; quamvis non ad plenum, quia reluctabat [reluctabatur] animo quod volebant. Et ideo timore afficiebantur, ne bonis subveniret consiliis, 120.1629D| et fraus detecta deperiret. Non enim ei hostes erant jam expulso, sed virtutibus, quas ubique amittere non valebat, Dei protegente auxilio. Quid plura? reliquit monachorum alvearium virtutibus mellificatum; et ecce cum gaudio rursus, ubi perducitur ad Germaniam, monachorum chorus eum suscipit, rursus episcoporum ducatu ad eumdem locum et abbatum, quamvis inhoneste, quodammodo honestatur.
 
THEOPHRASTUS.
O misera nostra tempora! o stultae discordiarum 120.1630A| nostrarum insidiae, quae ad tantam civilium debachationem perduxere pacatissimum regnum! Sed felix de quo ubique tanta virtutum respergitur fama. Puto quod nulla sit regio, nullum terrarum nostrarum solum, etiam ultimarum; non pontus, non insulae, non littora; non locus, non domus, non civitas, in qua non exstent hujus viri laudis praeconia, et ubi non maneant impressa casti consilii vestigia, quae cunctis praestitit cum incredibili gravitate, virtute, atque constantia, et puritate cordis. Erat enim in eo integritas mentis, religio sancta, diligentia rerum, moderatio virtutum, quibus auctoritas in eo plurimum commendabatur. Idcirco, ubi vel ubi, quasi eximius venerabatur patronus, et ducebatur: quia in eorum etiam conscientia venerabilis 120.1630B| erat pro vitae merito et virtute, a quibus, quantum in ipsis fuit, exsilio damnabatur. Sed omnino illi non erat exsilium, imo augmentum meritorum: quia, sicut in psalmo canitur, eundo ibat de loco ad locum, mittendo semina sua (Psal. CXXV, 6). Ubique confessores Christi intercessores habuit; ubique eorum exempla exhortationis gratia sibi a Deo praestita invenit; ubique et ipse confessor sua reliquit; et monachorum catervam, inter quos fuit, secum habuit, quorum commendaretur precibus, foveretur solatiis, et solemnibus mulceretur officiis; quos et ipse suis instruebat exemplis, exhortabatur oraculis, praestruebat consiliis. Unde adhuc hodie in eisdem locis, quocunque fuit, plurimum diligitur et amatur; praedicatur quoque et commendatur incessanter, 120.1630C| etiam ab his qui eum non viderunt, quatenus ejus semper fama vigeat et praeconia.
 
===Caput XIV.===
PASCHASIUS.
Verumtamen in eodem, ad quod pervenerat monasterium, non diu rursus licuit permanere, ne forte Gratiano illis in partibus misceretur consilio vel colloquio: quoniam ipse ubique idem erat; et secundum Deum quae semel velle debere deliberaverat, infatigabiliter tenebat, ne virtus animi ullis frangeretur molestiarum injuriis. Quid plura? reducitur ad proprium eisdem privatus honoribus coenobium, quia venerabatur ubique, ne locum haberet contra voluntatem semel illapsam agendi. Qua 120.1630D| de causa, cum redisset, non minus moerore, quam gaudio suffusi sumus: quia hinc moesti, quod suo privabatur officio; hinc vero laeti, quod eum saltem videre meruissemus, nobiscumque habere licuisset. Ubi cum quanta humilitate et subjectione interdum [interim] fuerit, quam devotus et paratus ad omnia, credo quod a memoria non delebitur. Etenim paulo post, quamvis multis fatigatus injuriarum molestiis, advenerunt missi apostolici, regumque filiorum et seniorum, quod omnes simul cum eodem sanctissimo advenissent, pro pace et unitate, pro indulgentia 120.1631A| et satisfactione patris: ut veniam impetrarent auctoritate Pontificis, et salvaretur imperium. Qui detulerunt epistolas ex omni auctoritate divina valde gravidas, et praecipiunt cum omni adjuratione, quamvis pro his multis jam perpessus, ut in adjutorium summi antistitis obviam veniret. Quod si nollet, jusserunt Augusti vi eum abducere, cum omni tamen honore et reverentia. Quod cum audissemus omnes, pertimuimus valde, maxime quia totum a militibus nostrum occupabatur coenobium. Nos tamen primum nesciebamus quid sibi vellent. Unde plurimum expavimus, et quaesivimus quid esset. Tum illi rei veritatem pandentes; sed idem ire cumeis recusavit. At illi in nos irruentes dicebant, quod si aliter non possent, vi eum auferre deberent. 120.1631B| Quibus profecto dictis, hinc inde valde moerore ac terrore afficiebamur, quoniam multum nobis et illi pariter imminebat periculum, facere, aut non facere quod rogabant: siquidem pro multis ejus jam periculis nimium tristabamur; et quia in nullo prius profecerat, ne rursus repeteret, deterrebamur. Ostendebatur coram auctoritas, et legebatur, summi pontificis, pro pace, pro reconciliatione patris et filiorum, principum et seniorum, pro statu ecclesiarum, pro adunatione populi et salvatione totius imperii. Erant autem et alii ex parte filiorum pro eis rogantes eum, ut illis suis succurreret consiliis, qui jam pro eis multa pertulisset, ne eos in fine desereret discriminis. Nuntiabatur et virtus divina, quae praeruptam viam Alpium Penninarum obviam 120.1631C| coram sacrosancto complanasset apostolico, quae obstrusa multis fuerat argumentis, ne ultra de illis in partibus ullus amplius huc transiret exercitus: quae ultro, ut fertur, aperta est eis. Quibus ita prolatis, et aliis innumeris dictis, coepimus exhortari eum, ut obediret pro pace summo Dei pontifici, etiamsi eum mori cum eo contingeret: quoniam multa est, inquimus, auctoritas, qua vocaris; multa etiam necessitas et justitia, pro qua vocaris. Nec minor itaque obedientia, sub qua devotus Deo bonis et sanctis obedire congruit tanti pontificis, una cum caeteris sanctis Dei fidelibus, jussis.
 
===Caput XV.===
ADEODATUS.
120.1631D| Hoc est quod multi calumniantur, quasi non oportuerit de his eum ultra curare; neque talibus se admiscere negotiis. Cum omnino Spiritus sancti gratiae nulla praescribit auctoritas cujuslibet regulae; imo cuncta Christi dispensat providentia, singuli quantum in singulis, vel quomodo proficiant officiis. Siquidem considerandum quid quisque agat, vel quomodo et ubi. Quia, sicut in eadem legitur Regula, claustra sunt monasterii virtutum instrumenta et bonorum operum, quo diligentius omnia regulariter 120.1632A| compleantur. Qua de causa, cui non licet sine jussione abbatis quidpiam agere, providendum, si licuit ad tam grandia et incerta sine transgressione insilire: quia periculosissimum est quempiam suum relinquere propositum, et ad ea quae non expediunt, neque suo congruunt officio, inconsiderate se admittere .
 
PASCHASIUS.
Multorum vox ista est: sed eorum qui non attendunt cujus dignitatis esset iste, vel ordinis. Nam postquam electus ab omnibus est pastor, et rectoris officium vocatus a Deo suscepit, ut credimus, consiliarius totius imperii una cum caeteris praeelectis constitutus, etiam in fide ac consilio reliquis antepositus; quod et antea jam erat etiam quam idem 120.1632B| esset electus: quia pro genere, pro vitae merito, pro institutione, quam perceperat pene ab ineunte aetate infra senatum et sapientes regni; pro mentis efficacia et nobilitate sensus plurimum ab omnibus audiebatur, et venerebatur a singulis. Idcirco qui jam cum esset praelatus una cum caeteris ecclesiarum pastoribus, est ordinatus senator cum eisdem ipsis, et cum aliis quibuslibet palatii vel regni senatoribus, ut consilium daret de singulis; non mihi videtur, quod sine periculo sui praetermittere posset, prius ne consilium de his inveniret quae annumeravimus, in quibus unus omnium profecto imminebat interitus. Alioquin nullus monachorum major vel sanctior Joanne, qui ideo decollatus est: nullus acceptior Elia, nullus religiosior Eliseo, seu caeteris 120.1632C| sanctis et prophetis, qui viriliter regibus restiterunt, et pro justitia decertarunt usque ad mortem. Nam Zacharias ideo peremptus, Isaias secatus, Jeremias in lacum demersus: sed iste longe inferior in specu altissima est levatus. Errat igitur quicunque dicit quod pro justitia non debuerit stare, pro fide non decertare contra tot mala taliaque quae occiderunt, non debuerit, quia armis non licebat, saltem consilio, exhortatione, persuasionibus non resistere. Quae profecto mala omnibus tunc et deinceps in manifesto venerunt majora et atrociora, quam quae noster stylus fluendo prosequi velit aut possit. Ideo quicunque ea dissimulat se scire, qualia quantaque fuerint, vel quam pessima quae de his orta sunt et permanent, omnino aut desipit, aut insanit. Propterea 120.1632D| nemo sani capitis qui hunc infamare vult, quod talia sapienti suo consilio voluerit contraire.
 
THEOPHRASTUS.
Mirabar nimium, et mirantur plurimi quid esset, quod pro tanto imperio, pro tanta dignitate regni et ecclesiarum, nequaquam satis multi praesules vel senatores forti et magno animo invenirentur, qui auderent se et salutem suam in discrimen offerre pro statu totius imperii, pro communi salute. Hoc tempore miretur potius quilibet nostrum, si quem 120.1633A| bonum et fortem virum viderit, quam si quem aut timidum, aut sibi potius quam reipublicae, quia aut nulla aut parvissima est, consulentem; itaque neque ecclesiis, neque populo, quia omnino non est qui audeat, vel qui corrigere quae depravata vel perversa sunt, possit. Nam ut omittamus de uniuscujusque casu recordari, uno aspectu intueri possumus eos qui cum consilio, vel cum bonis omnibus tunc temporis dignitatem regiam, et ecclesiarum, afflictam et dejectam, vel constupratam reerexerint, et a latrocinio domestico liberaverint; deinceps eos moestos, exhonoratos, infideles adjudicatos, et reos capite, fama, carceribus et exsilio: eos autem qui omnia divina et humana violarunt, vexarunt, perturbarunt, everterunt suis rapinis, non solum 120.1633B| exsultantes et laetos, fortissimos atque optimos [ f. opimos], honoratos honoribus et gloriosos; verum inclytis, et sapientibus, atque honeste zelantibus insidias moliri et pericula; sicque de se nihil timere. In quo nimirum negotio cum multa sint indigna et detestabilia; nihil minus tamen perhorrescenda, quod jam non per latrones et rapaces tantum, atque egestate confectos, facinorosissimos quosque, seu suo perditos scelere; verum et per optimos qui fuerant olim viros, per eximios auctoritate religionis, per sublimes nobilitate carnis, pericula mortis et degradationis calamitates inferuntur, a quibus etiam rapinae et oppressiones inferuntur; quia jam pene nullus, qui suis justisque stipendiis ducat post se milites, sed de rapinis et 120.1633C| violentiis: quod Naso ille spurcissimus omnium primus docuit, et ad finem usque semper publicus praedo vixit. Nunc vero et isti, quanto sunt amplius latronibus constipati, tanto potentiores, ne ullus ad rapinas eis contradicat. Sed quamvis militia augeatur pro talibus, nemo tamen eorum, nisi ad civile malum, vires habere videtur. Idcirco nec mirum, si iste vocatus a summo antistite talibus contradixerit, qui primum optabat deleri de libro vitae cum Moysi pro populo Dei, pro Augusto et filiis; nec non et cum Paulo pro fratribus et ecclesiis anathema fieri.
 
ADEODATUS.
Nec mirum itaque, tantis fatigatus exsiliis, tantisque sordidatus infamiis si restitit ad primum: 120.1633D| quia, sicut vidimus et cognovimus, nisi ab omnibus nobis violenter cogeretur, et tanta auctoritas summi pontificis eum non premeret, jam ulterius nihil tale assentisset. Nunc vero a fratribus impulsus, a summo pontifice cum adjurationibus vocatus, a filiis Augusti regibus imploratus; a populo et praesulibus, cum quibus olim fuerat in causa hujus exordii, deprecatus, pro concordia et pace tandem censuit aliquando coactus illuc venire, summoque antistiti obedire, seque illi conjungere, qui tantum pro omni populo 120.1634A| Dei assumpserat laborem; si forte cum eo pacem in regno restituere posset, et discordias removere. Quapropter detrahendi nullus est locus, imo major esset reprehensio, si desereret tantae auctoritatis jussionem pro ullius discriminis praesentis vitae periculo: quoniam laudabilius est bene mori, vel periclitari cum bonis et optimis, quam male vivere, aut consentire cum pessimis. Aliud quippe poena judicii est, aliud vero augmentum peccati. Et ideo non inconsulte, ut aiunt, neque contra propositum verae religionis rursus idem tradidit se discrimini: sed valde officiosissimum et laudabiliter se obtulit, et medium pro utriusque partibus, si reciperetur aeque ab omnibus; neque suis deterreri poterat periculis, qui se multoties ingesserat pro alienis. Unde deinceps 120.1634B| Paschasium prosequamur, qui cum eo comes fuit irremotus, quem nullus deterrere potuit praesentis vitae casus, ne sequeretur quem amaverat in Christo, quem imitari proposuerat; cum quo etiam bene conscius de eo mori optarat pro fide Christi, si tempus immineret discriminis.
 
===Caput XVI.===
PASCHASIUS.
Fateor plane, quocunque affectu id dicas quod dicis, quia ita est ut dicis. Quod satis probat iter, quod suscepimus inter medias concursiones insidiantium, inter legiones huc illucque qui nobis adversabantur discurrentium: inter quos, donec ad Augustos reges et ad ipsum sacrum pontificem venimus, 120.1634C| satis periculosissime semper cum metu ac tremore incessimus, timentes ne non venire ad destinatum licuisset: quia omnino, si compertum esset, arctior nos susciperet custodia quam olim ei esset illata: quia erat cum Angusto Justina tunc temporis, quae movebat totius monarchiae rursus sceptra, concitabat fluctus et maria, impellebat ventos, et corda virorum ad omnia quae vellet convertebat: a qua quia unum ejecerant, de quo diximus, flagitiosissimum, alii serviebant facinorosissimi. Nos autem, quia declinare, nisi inter medias eorum cohortes iremus, non potuimus, per medium protegente Deo prospere pervenimus: ubi cum venissemus, cum nimio suscepti sumus gaudio a regibus, a principibus, et ab omni populo. Deinde 120.1634D| oblati sanctissimo Pontifici, satis venerabiliter cum magna alacritate nos excepit: quia cruciabatur et ipse animo pro talibus quae repererat, qualia nunquam prius credere potuisset. Terrebatur autem (quod valde dolendum est) ab Augusto, et ab omnibus suis, etiam ab episcopis, qui sibi pridie quam venissemus dextras dederant, quod unanimes essent ad resistendum his qui ex adverso erant, regibus filiis, principibus et populo: insuper consiliabantur firmantes, proh dolor! quod eumdem apostolicum, 120.1635A| quia non vocatus venerat, deponere deberent. Erat enim ibi Phasur, et reliqui eadem cum Justina sentientes. Quibus auditis, pontifex plurimum mirabatur, ac verebatur. Unde et ei dedimus nonnulla sanctorum Patrum auctoritate firmata, praedecessorumque suorum conscripta, quibus nullus contradicere possit quod ejus esset potestas, imo Dei et beati Petri apostoli, suaque auctoritas, ire, mittere ad omnes gentes pro fide Christi et pace ecclesiarum, pro praedicatione Evangelii et assertione veritatis: et in eo esset omnis auctoritas beati Petri excellens et potestas viva, a quo oporteret universos judicari, ita ut ipse a nemine judicandus esset. Quibus profecto scriptis, gratanter accepit, et valde confortatus est.
 
THEOPHRASTUS.
120.1635B|
Qualem putamus Augustum tunc fuisse, qualemve Justinam, quae suo tunc cuncta vertebat nutu; qualesque principes, quando tales inventi sunt praesules Christi, ut sicut illi in humana, ita et ipsi consurgerent in divina! Ventilabant enim suis cornibus, ut olim pseudoprophetae, in omnem ventum populum, et insurgebant contra caput totius Christi Ecclesiae, ne pacem ferret inter patrem et filios, inter Augustum et principes, ne reconciliarentur, qui dispersi, et exsiliati, atque dehonorati injuste erant; ne pax redderetur ecclesiis, ne statuta priorum temporum, et divisa inter filios regna manerent inconcussa et indiscussa. Haec erant, quia Justina sic inflammabat studia eorum, neque principi consilia 120.1635C| ex corde aut ex animo dabant: sed assentando et adulando pro favoribus, veritatem, justitiam, pacem ac concordiam conculcantes, contra eos qui pro his decertare videbantur, pro viribus repugnabant. Verumtamen quam justitiam habuerint filii et populus, quia hinc inde sibi invicem adversantes pater moliebatur in filios, et filii consurrexisse videntur contra Patrem, atque ideo inimici omnes: quia interfuisti, rogamus aperias nobis.
 
===Caput XVII.===
PASCHASIUS.
Justitiae partes constat quia plurima sunt. Alia siquidem est justitia regni Dei, alia regni terreni: alia inter parentes et propinquos, alia inter externos 120.1635D| et alienos intantum, quot sunt leges et consuetudines gentium, tot dicantur ex usu justitiae partes. Propterea ex lege Dei, non minus quam ex lege patriae, de istis colligendus est modus justitiae, etiam et ex lege naturae: quia, sicut scriptum est, filii, obedite vel deferte parentibus, ita et patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros. Quod si 120.1636A| utrumque servatum providenter esset, tantum malum non accrevisset. Tamen ut elucescant quae proposui, commemoranda sunt Capitula, quae Augustus pater quasi pro querela filiis direxit, ut enuntiaret quid contra requireret.
 
Primum rememorari eos monet, quod filii ejus sint, et ipse eos Deo auctore genuerit.
 
Ad quod ipsi: « Gratias omnipotenti Deo, inquiunt, qui, quod verum est, de nobis talia recogitare vobis concessit: et quia non solum recogitare, verum etiam mandare dignati estis. Nos enim, praecellentissime Augustorum, in vita nihil post Deum charius, quam vos sacratissimum genitorem; nihil gloriosius possidemus, quam quia vestri filii censemur et sumus; nihil locupletius, nihil ditius, 120.1636B| nihilque nobis magnificentius ad honores, ad excellentiam et dignitatem, ad laudem nominis et splendorem gloriae. Idcirco, gloriosissime, venimus humiles et devoti, subditi, ut decet, et subjecti: tantum dignetur pietas vestra et mansuetudo recogitare de nobis, ne condemnemur injuste, ne abdicemur sine crimine, ne exhaeredemur sine culpa. Non enim insurgimus contra vos, sicut loquuntur et accusant nos, qui nos perdere inimici moliuntur: sed supplices veniam, indulgentiam et misericordiam postulamus. »
 
Deinde in alio capitulo: « Mementote, inquit, etiam quod mei vasalli estis, mihique cum juramento fidem firmastis. »
 
Ad quod rursus idem: « Bene, inquiunt, recolimus 120.1636C| ita esse uti mandastis: quoniam et a natura, et a promissis, et ab omni vere fidei sacramento profecto fideles sumus. Unde sicut nunquam deseruimus militiae vestrae servitutem, ita donec spiritus in nobis superest, nunquam desertores erimus: quia nobis gloria vestra, honor et prosperitas charior est quam vita nostra. Et ideo non contra vos venimus, sed pro vobis in omnibus parati sumus: tantum ut gratiam pristinam et misericordiam impetremus. Neque contra vos, hos qui nobiscum sunt, conduximus: sed quia, ut docuerat, simpliciter venire non audemus, pro his qui nobis insidiantur, volentes nos perdere, et imperium gloriae vestrae pervertere, etiam animum vestrum serenissimum pium et mansuetum, a natura summae generositatis bonis omnibus 120.1636D| repletum, et Christi gratia illustratum, conantur conturbare et corrumpere contra nos et contra fideles quosque, ac permutare in amaritudinem naturae alienae: quia nihil aliud olim egerunt, nisi etiam ut vos perimerent. Contra quae sic venimus ad vestram clementiam, ut et ipsi detegantur, et thronus imperii vestri et majestas, eorum clarescentibus 120.1637A| culpis, admodum gloriosius confirmetur: nosque reconciliemur ad veniam, qui in nullo, quantum in nobis est, unquam volendo contraximus culpam. »
 
Addidit quoque: « Scire vos, inquit, oportet quia longe diu defensionem sedis apostolicae devotissime suscepi, quamvis nunc indebite usurpetis contra me illud, ut excludatis me ab hujuscemodi officio, quod quandiu advixero, praetermittere non queo. »
 
Unde Honorius una cum fratribus: « Perpendat, ait, sublimitas vestra, et recordari dignetur, quod aeque me praestantissima in Christo providentia vestra suscipere fecit hanc curam et defensionem ipsius permaxime, caeterarumque ecclesiarum, quando me consortem totius imperii celsitudo vestra 120.1637B| una cum voluntate populi constituit in omni potestate et honore, in omni conscriptione et numismate, in omni dispositione, vestro conservato honore et providentia. Equidem et ad eamdem sedem clementer me vestra imperialis eximietas misit, ad confirmandum in me quidquid pia dignatio vestra decreverat, ut essem socius et consors non minus sanctificatione quam potestate et nomine. Unde quia coram sancto altare, et coram sancto corpore beati Petri principis apostolorum, a summo pontifice, vestro ex consensu et voluntate, benedictionem, honorem et nomen suscepi imperialis officii, insuper diademata capitis et gladium ad defensionem ipsius Ecclesiae et imperii vestri; nemo vobiscum magis, qui eam quam ego defendere velit aut debeat. 120.1637C| Et quia audivi quod plurimi insidiantur huic, manifestum esse omnibus volo, quod ei sine me nemo nocebit, quem pro pace et concordia conduxi vicarium beati Petri, ad vestri reconciliandam serenissimam animi pictatem. »
 
Mandavit namque gloriosus Caesar rursus, non justum esse quod eumdem apostolicum ad se venire minime permitterent, eique vias veniendi prohiberent.
 
Ad quod Honorius: « Nequaquam igitur, serenissime, vias ei prohibuimus veniendi, sed auxiliante Deo reseravimus, cum essent jussu vestro obstrusae inter angustias Alpium et praeruptae, ita ut nemo mortalium libere transire posset, donec virtute Dei nostroque labore complanatae sunt: ita ut queam dicere cum propheta, quod factae sint pravae in directas, 120.1637D| et asperae in vias planas: ad hoc quippe ut ad vos tam ille quam et nos devotissimi veniremus, quem profecto hunc ideo laborem assumere coegimus, ut ipse vobis summus intercessor vice beati Petri occurreret, cujus potestas in eo vivit et auctoritas excellit. Propterea non prohibemus, ut culpamur, sed officiosissime exhibemus, quem auditi suppliciter 120.1638A| in causa Dei et nostra humiliter deprecamur. »
 
Iterum Augustus inquit: « Injuste agis, quod filios nostros, fratres tuos, tecum retines, et eos contra me insurgere facis. »
 
« Absit, absit, Honorius inquit, mi domine, siquidem quia fugati erant et abjecti, longeque persecutionibus expulsi, ad vestram eos clementiam reducere decrevi, rogans suppliciter dignetur sancta paternitas vestra recogitare quia vestri sumus filii, ne nos sine culpa abdicare, vel perdere dignetur majestas vestra: imo moveat viscera pietatis vestrae affectus carnis, et justitia non minus legis naturae, quam et legis Dei; nostrique misereri dignemini. »
 
Tunc ad ultimum: « Vassallos quoque, inquit, 120.1638B| nostros indebite recepisti, et eos tecum retines. »
 
Honorius: « Non itaque, sciat beatitudo vestra, ita est: sed cum essent et ipsi dispersi, fugati, aut in custodiis et exsiliis detenti, fecerunt ad nos, et ad istum beatum antistitem confugium, quatenus pro illis apud vestram serenissimam clementiam intercedat, ne injuste damnentur, qui pro fide vestra et justitia exstiterunt, ne fraus praevaleret et dolus scelestissimorum. Hoc semper audivi in vestro sacro concilio, et in clarissimorum senatu virorum, hoc semper in vestris recognovi factis, hoc a vobis audivi, hoc legimus in gestis antiquorum, fortes viros et clarissimos, ac bene meritos honorari magis debere, et gloria illustrari quam depelli; qui pravorum hominum impetus et conatus provide represserunt; 120.1638C| qui auctoritate, qui fide, qui constantia, qui magnitudine animi et consiliis insidiantium audaciae restiterunt: eorum scilicet hominum, qui levitate sua et pernicie vestrum cum omni improbitate foedaverunt imperium. Quos quia isti detexerunt et fugarunt, honorandi essent et glorificandi potius quam a pestilentissimis viris criminandi: quia et ipsi primum vestris sunt enutriti disciplinis, vestrisque edocti consiliis, vestra sublimati dignitate, et illustrati honoribus, semper habiti sunt primi et eximii palatii. Unde censuimus eos reducere ad vestram misericordissimam pietatem, vestrisque repraesentare aspectibus: et ideo non debemus offensam contrahere, si quos fraus factiosorum perdidit, vestris restituimus et reconciliamus profectibus. »
 
120.1638D| Haec siquidem est alterna altercatio, hae querelae ad invicem: haec propositio paterna, et responsio filiorum. Cum nec sic ullum assensum obtinere quivissent veniae, mittitur sanctus et summus pontifex intercessor, vicarius beati Petri: qui cum venisset nullo susceptus est honore condigno: tamen more suo data benedictione, proposuit pro quibus venerat. 120.1639A| Cui imperator inquit: « Nos ideo te more antiquorum regum, sancte pontifex, non suscipimus cum hymnis et laudibus, alioque dignitatis tuae et religionis honore, quia tu non sic venisti, sicut tui praedecessores ad nostros vocati venire consuerant. » Cui ille: « Nos, inquit, bene venisse scias, quia pro pace venimus et concordia, quam auctor salutis nostrae nobis reliquit; et mihi praedicanda universis commissa est, et proferenda omnibus. Idcirco, imperator, si nos et pacem Christi digne susceperis, requiescet in vobis ipsa, nec non in regno vestro: sin autem pax Christi ad nos revertetur, uti legistis in Evangelio, et nobiscum erit. »
 
THEOPHRASTUS.
Proh dolor! quid contigerit, quod tam religiosissimus 120.1639B| et devotissimus imperator prae omnibus qui ante se fuerunt, sic insipienter et inconsulte egit, nec honorem Deo dedit, nec beato Petro apostolo. Mala, inquam, et pessima mentis obstinatio ac duritia cordis mala; et persuasio feminea, quae primum decepit parentem, haec et hunc male decepisse cognoscitur quod dolemus. Et ideo tantae auctoritatis et sanctitatis virum plangimus multa caligine pressum, non recordatum quod Veritas ait: Qui vos recipit, me recipit; et qui vos audit, me audit (Matth. X, 40). Heu! quae et qualis tunc fuit fascinatio et mentis obcaecatio, quae talem et tantum virum, inter tot tentationes et pericula, inter tot scandala sic decepit, ut nunquam revocari potuerit, neque ullis mederi Scripturarum sanctarum consiliis. 120.1639C| Qui quotidie visus est meditari in lege Dei, et tam longe a lege verae dilectionis indurato corde recessit. Alioquin filios nunquam tam pertinaciter contra mandatum ad iracundiam provocasset, nunquam eos gladio hostili abdicatos tam frequenter et crudeliter insecutus esset: cum ipsi nihil contra eum mali vellent, nisi ea ut inconcussa manerent, quae ipse primum et populus universus ordinarant, et juramento firmarant. Quod si aut populum, aut Ecclesiam Christi sibi a Deo commissam, certe aut rempublicam diligeret aut procuraret, nunquam pro unius feminae voluntate vel persuasionibus tanta admisisset mala in regno quae acciderunt, quae nunquam fortassis in perpetuum non ingenio, non virtute hominum, non consilio, non potentia alicujus 120.1639D| cessabunt. Interea quia multum dolemus, rogamus quid summus pontifex cum eo egerit, vel quid obtinuerit, pandas.
 
===Caput XVIII.===
PASCHASIUS.
Quod saepe legistis, legati, non impetrata pace, unde venerant, rediere: ita et iste sine effectu, sine honore, et sine fructu tanti laboris regressus est. Verumtamen post diem qua rediit, insequenti nocte facta est manus Domini super omnem populum justo Dei judicio, et immutatae sunt mentes singulorum, 120.1640A| terrore Dei concussi ac tremefacti omnes. Unde in eadem nocte reliquerunt Augustum sine ullius (quantum rescire potui) persuasione aut exhortatione; adieruntque omnes, a minimo usque ad maximum, Honorium, suisque castris se junxerunt, et apparuerunt in mane omnium eorum circa eum fixa tentoria: ita ut singuli dicerent a parte filiorum et pontificis: Manu! quod interpretatur, quid est hoc? Quia omnino nescientibus cunctis valde mirabile fuit. qui pridie tam fortes erant et constantes, confisi in multitudine, in promissis omnium, in consilio pontificum et senatorum, in auctoritate paterna, in promissionibus multiplicibus; quod tam permutabiles inventi sunt et infirmi, ut sine consultu et sine aestimatione alicujus, Caesarem solum relinquerunt cum 120.1640B| Justina sua: et ad filium, contra quem venerant, et firmarant, circumcirca, quasi pulli sub alas, tota in nocte convolarent; et mane castra metati, unus populus appareret. Unde valde diluculo ad eumdem pontificem venimus pro miraculo, quod acciderat: et ecce in medio unus Romanorum exclamans, ait voce canentis: Dextera Domini fecit virtutem, et caetera quae sequuntur. Tunc ab eodem sancto viro, et ab omnibus qui convenerant, adjudicatum est, quia imperium tam praeclarum et gloriosum de manu patris ceciderat, ut Augustus Honorius, qui haeres erat, etiam consors factus et procreatus a patre et ab omnibus, eum relevaret, et acciperet. Alioquin nisi fecisset, dixerunt omnes quod sibi eligerent unanimiter, qui eis auxilium et defensionem ferret. Quibus 120.1640C| dictis consensit Honorius, et suscepit, nescio quo judicio, patrem ducens secum, totius monarchiam imperii. Quae cum vidissem, interpellavi pro his Arsenium, ac dixi, quod malum mihi videretur tam fortuita res sine majori consilio et ordinatione diligentiori, tantum imperium in subito permutari, qui erat consors factus in fide, ut mox omnem monarchiam ex casu patris sibi evindicaret. Ad quod idem: « Nostrum fuit, inquit, huc venire, pro omnibus bona voluntate labore, pacisque consilium dare, intestinum bellum, quod imminebat, sedare. Nunc autem, sicut nemo nos audit, ita nemo quae didicimus qui attendat: quia omnes, ut legisti, aut metuunt, aut cupiunt, aut gaudent, aut dolent. Metuunt pridem quod accidit, ne rursus quod factum 120.1640D| est, vindicetur. Cupiunt autem omnes, et unusquisque eorum, dum tempus est, ad ea quae habuit, ocius pertingere; vel quae nundum habuit acquirere. » Gaudent vero pro eis de honoribus avidius, et exsultant: quia sua omnes quaerunt, pauci quae Dei sunt, et utilia. Ergo dolent reliqui, qui timent perdere: quorum audacia vel consiliis talia Caesar Augustus contra filios gessit.
 
===Caput XIX.===
ADEODATUS.
Quantum intelligo, et isti potius milvi fuerunt, 120.1641A| quam consules, qui nihil aliud quam de honoribus propriis arbitrati sunt statuere, unusquisque sibi quanto amplius rapere potuisset: cum deberent jam, quia ceciderat imperium de manu patris, cogitare atque perquirere cum eodem pontifice, una cum Honorio et fratribus, cur ceciderit: deinde simul ea corrigere, ac firmare, et constabilire, quomodo deinceps unitum et inconcussum maneret. Multa siquidem providentia primos et summos, multoque consilio invigilare oportuerat, ne respublica et status totius imperii collapsus, rursus per discordiam deperiret: quoniam nullus discordiarum alius solet esse exitus inter claros et potentes viros, nisi aut universus interitus, aut victoris dominatus, et regni rursus unitas, pacisque, ac concordiae reparatio. Sed quia 120.1641B| nec iste consulte constabilitur in solio, nec victor dominatum, quia ex Dei judicio pater cecidit, cum Deo tenuit; neque pax, dum singuli sua quaerunt, ad plenum restituitur: et ideo regnum iterum deperiit in manu filii et relabitur, sicque alternatim dum neuter eorum sinceriter coram Deo incedit, labefactatum adhuc hodie jacet et divisum. Manet quoque obscurum odium inter fratres, atque in pectoribus insitum vulnus penitus, et inustum animis hominum amplissimorum: pro quibus indesinenter ad pejus tendit respublica, et collabitur. Quaeruntur occasiones, singuli et exspectant tempus: quia cecidit auctoritas regum, quae deceat, et expediat ad regimen, et consensus omnium divulsus habetur et disruptus. Perierunt judicia, rectaque consilia. Suffragia 120.1641C| namque virorum coacervantur: sed effeminati viribus non proficiunt, in tantum ut vix inveniatur vir, qui se pro patriae salute opponat, aut pro civibus offerat se periculis. Idcirco juxta Veritatis sententiam, divisum regnum quotidie desolatur, et corrumpitur: quoniam ubi non est gubernator, populus corruit. Gubernatorem autem Deum hinc inde amiserunt singuli, quando ficto inter discrimina requisierunt corde. Unde cum quadam die primi et consules palatii secretius insisterent, ac vigilarent; cum Augusto filio totum sibi diviserunt imperium, non attendentes praerogativa ( sic ) parentum, nec coaequalitates magnorum, non innumerositatem nobilium, non bene meritorum retro fidelium, non ecclesiarum (quod majus est) dignitatem, non Dei ex corde reverentiam. 120.1641D| Quod cum subito factum esset, supervenit Arsenius. At illi confusi, quia conscii, obtulerunt ei distributionis sortes, si quidpiam esset quod displicere potuisset. Tum ille, ut erat sagax in responsis: « Totum, inquit, bene dispositum est, nisi quod Deo sui juris nihil reliquistis, neque quod bonis placeat ordinastis. » Quibus ita illatis, magis magisque contristari coepit: quoniam pene in nullo jam audiebatur, caecorum cupiditate superatus. Unde factum est, momentis singulis regia potestas labefactata potius deperiret, quam cresceret. Augmentantur scelera, inflammatur rursus discordia, concitantur jurgia, nutriuntur insidiae: reanimatur Augustus pater plurimis exhortantibus, recreari debere ad thronum 120.1642A| imperii. Concitantur hinc inde seditiones, et augentur discrimina, in tantum ut nulla sit domus, nulla civitas, nullumque municipium, nullus pagus, et nulla provincia, in qua non regnet hactenus discordia. Sed tunc vicissim majora augebantur pericula, quousque Augustus pater resuscitaretur in sede regni, et filius pelleretur.
 
===Caput XX.===
PASCHASIUS.
Non itaque pulsus est, ut asseris, neque tam insipienter egit, ut tu plangis: quoniam regnum et imperium quod ceciderat, comitante secum Augusto patre sustinuit, et servavit: neque in eo quidpiam admisit, nisi quod universus senatus coegit et populus, 120.1642B| in potestatis privatione et judicio praesulum, qui eum sub poenitentia redegerunt. Haec omnia quidem Arsenius noster una cum Dei gratia temperabat, ne utra eorum pars in altero crudelius quam natura sinit, aut scelestius pro tanto discrimine ageret. Sed cum vorax flamma discordiarum amplius saeviret, nec pater Augustus in aliquo acquiescens sponte emollesceret; ne forte parricidium proveniret, fecit suo sancto consilio, Augustus filius relicto patre rursus in solio imperii, petita venia, cum suis omnibus qui cum eo consenserant, liber ut abiret: quia hinc inde super omnem populum furor Dei effusus efferbuerat. Nam secundum Job (II, 6), tabernacula abundabant praedonum ex utrisque partibus, qui satis audacter provocabant suis pravis operibus Deum. Et ideo jam 120.1642C| minus Arsenius suis proficiebat consiliis. Erant enim ostia concupiscentiarum ubique aperta, et conflagrata cupiditas. Idcirco suspendium elegit, de medio eorum ut recederet: quia cum Deus omnia dedisset in manibus eorum, nemo tamen Deum ex corde quaerebat, apud quem est sapientia et fortitudo: ipse quidem habet consilium et intelligentiam. Unde liquido constat quod quem ipse omnipotens destruxerit, nemo est qui aedificet; quem concluserit, nemo est qui aperiat. Et ideo, quia hos alternatim destruebat quos erexerat, et reerigebat quos concluserat, maluit abscedere liber, quam inter eos manere servus peccati. Considerabat enim jam stupefactus, quod fortitudo hominis et ingenia nulla essent, quod sapientia magis stultitia recte videretur; nam, teste 120.1642D| Scriptura (Job XII, 16), decipientem et eum qui decipitur, ipse novit. Propterea cum vidisset diversos dolos et fraudes hinc inde compugnare, fecit ut filius patri deferret, et cum suo exercitu illaesus abiret; ac pater cum his qui cum eo vellent, in imperio remaneret, ita ut daretur omnibus intelligi quod ipse sit rex solus omnipotens, qui adducit consiliarios in stultum finem, et judices in stuporem: balteum quoque regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum, quod huic sane contigisse vidimus. Sed quia neutra pars eorum ex toto digne Deum requisierat, vicissim alternis successibus commutantur, et flagellatur populus: ut intelligant omnes quod ipse sit Deus, qui adducit sacerdotes inglorios, et optimates 120.1643A| supplantat. Alioquin nunquam, nisi eorum ex culpis, tanta esset vexatio et confusio omnium. Commutatum namque erat labium veracium, et ablata doctrina senum. Propterea solus iste non poterat jam contra omnes, nisi tantum quod egit: ne tunc rerum eventus in pejus deveniret, quod hinc inde plurimi hortabantur: quoniam effusa erat contentio ac despectio super principes. Sed quod tunc obstitit, proh dolor! postea factum vidimus, ne civile bellum inter eos surgeret. Verumtamen hic noster potius mori, quam tale aliquid assentire, aut interesse vellet. Hinc persuasit filius ut abscederet una cum suis omnibus; et pater olim male tractato potiretur imperio, quandoquidem Deus, quia indurarat cor ejus qui commutat corda principum terrae, et decipit 120.1643B| eos, ut frustra incedant per invium; ejus totum commisit judicio, ne aliquid quod scelestius esset, proveniret inter eos. Erat enim triste tunc videre, culpis exigentibus, quod Job ait: Palpabunt quasi in tenebris, et non in luce; et errare eos faciet quasi ebrios: quoniam ipse solus est, cujus nemo avertere potest cogitationem; sed faciet quaecunque voluerit, suo justo judicio (Job XII, 25). Quae nimirum judicia considerans hic noster quae acciderant, quae quotidie fiebant pejora, et augebantur; idcirco, licet sero, praevidit futura, quae hinc inde ad praesens jam completa cernuntur. Unde elegit magis aufugere, quam cum aliquo eorum remanere. Nam pater voluit eum me teste, multum instanter secum tunc cum omni honestate et reverentia summi honoris retinere, 120.1643C| etiam si vellet juramentum a suis fidemque facere: deinde Augustus filius secum abducere. Verumtamen ille neutrum eorum audiens, imo fortiter resistens, ab utrisque discessit, pennigeroque gressu Italiam ingressus, infra coenobium, sancti Columbani se recepit: quod sane coenobium ne invaderetur a raptoribus, ut caetera omnia sunt pervasa, ipsis petentibus fratribus suscepit ad regendum; et quandiu advixit, nobiliter ac pacifice eum [id] rexit.
 
===Caput XXI.===
THEOPHRASTUS.
Hinc est quod multi eum reprehendere conantur, quia suum in quo professus et electus est, reliquit; et aliud, quasi cupiditate ductus, quolibet pacto 120.1643D| praeripuit. Fortassis ergo religiosius esset, aut in suo permanere, paulo ante quod fassus es pacifice facere potuisse: aut in eodem sine regiminis onere subsistere. Esset quippe in uno eorum voti adimpletio, in altero vero humilitatis cum laude exsecutio.
 
PASCHASIUS.
Forte non legisti Vitam et Actus ejusdem beati Columbani, qui expulsus zelo cujusdam feminae a 120.1644A| Luxovio, hunc rursus [ pro item] coaedificavit locum, et praefuit ibi multis fratribus laudabiliter usque ad finem vitae. Non enim talentum sibi creditum abscondere in terram debuit, sed erogare fratribus, quod beatum Benedictum et alios quamplurimos fecisse legimus. Nequaquam igitur minus videtur eum defendisse ab hostibus, et religiosissime rexisse sub sancta Regula, et augmentasse studiosissime; in ipsa eademque professione quam primum illud inchoasse. Namque in suo quia non satis se credidit quiete vivere posse, neque in officio regiminis proficere; credo quod nullus sanae mentis eum reprehendere velit, si ad quietem et ad utilia valde fratribus sub eadem religione se contulit, plurimis profuturus: qui nescio si se salvare posset nobiscum inter tot 120.1644B| discrimina, ubi jam nulla fides, vel vix rara invenitur, maxime inter eos, qui summi esse cupiunt, vel videntur: inter quos, honores contemnere saeculi pro religione, ignavia putatur.
 
===Caput XXII.===
ADEODATUS.
Novimus haec omnia, quomodo conversatus sit inter eos: et si honores contemnere criminis est, paupertatem Christi amare, imprudentia judicatur. Sed quoniam retro quae gesta sunt, quae contigerunt, Paschasii, doluimus, rerum discrimina et varios eventus deflevimus, tentationes quoque recensuimus, et varia causarum negotia plangentes enumeravimus; nunc restat ad finem intendere, ejusque obitum, quia praesentes non fuimus; nec ad excubias ejus, 120.1644C| et circa tumulum lacrymas pro floribus sparsimus; saltem longe post absentes precibus Domino commendemus: nosque quia dies [ l. diem) sepulturae ejus nescivimus; vel diem anniversarium, dum vita nobis manet, commemoremur. Quae profecto dies, futurae quietis est nostra in mente repraesentatio, in qua vivit qui mortuus putatur; ejusque memoriae commendatio declarat, quod melior est dies mortis, quando perpetuam ingressus est vitam, quam dies nativitatis ejus, quando ut vivere coepit, mox morti obnoxius fuit.
 
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, qui ejus obitum sic adoriri jubes et retexere, ut nostrum doceas non lugendum: quoniam sicut per unius peccatum mors in 120.1644D| omnes homines pertransiit, ita et per unum resurrectio praestatur, apud quem omnes qui pie moriuntur, beate vivunt. Et ideo quia auctorem non refugimus generis, auctorem non valemus effugere mortis: et si eum non effugimus, nec vitare possumus quod commune omnibus est; indecens est ut desperemus de vita, quae in Christo est, quoniam ipse unus auctor vitae et resurrectionis est. 120.1645A| Ac per hoc sicut per unum mors, ita credendum verissime, quod et per unum Jesum Christum vita; et non qualiscunque vita, sed beata et sempiterna vita. Idcirco, dilectissimi, dies obitus Patris nostri potius dies vitae est quam mortis, quando sempiternam hanc per mortem intravit vitam. Hinc nos magis consolari decet quam plangere, quia mors ista usus omnium est: nec debemus durum putare quidquid universorum est. Unde nec lugenda est, primum quia communis est et cunctis debetur; deinde quia nos ab omnibus saeculi aerumnis absolvit; postremo quia species somni est, dum ab istius mundi laboribus seu curis nos liberat, et quietem post miserias et dolores praesentis vitae praestat. Et ideo nobis annua haec dies jure vigorem tribuit fidei, 120.1645B| spem dat perveniendi, et charitatem refundit amoris. Quem enim non soletur resurrectionis gratia? quem non sustollat spes, et non corroboret perveniendi fiducia? quem non accendat charitas, et quem non vivificet tantus amor interius, qui nonnisi de Spiritu sancto nascitur? Propter quod etsi varios accidentium casus et miseriarum labores hactenus deflevimus, restat nunc mentem illuc dirigere, diemque illam conspicere, in qua Deus vivit; intentionem nostram post eum refundere: quia melior est dies illa, quamvis una et singularis, in atriis Domini, super millia; ita ut non totis sensibus defigamur in Patrem, ne obrepat moestitia rursus pro absentia. Sed ne exsules simus tantae pietatis et gratiae ab eo quem diligimus; mente cum eum commorari oportet, 120.1645C| ubi tanta praedicantur gaudia, ad quae nimirum invitatus venit, et ipse ad ea cum gaudio introivit.
 
THEOPHRASTUS.
Quid igitur est quod invitatum eum dicis? Nunquid non omnes invitati sunt, qui regenerationem per fidem susceperunt baptismi? Omnes quidem ad eamdem immortalitatem sunt vocati, et ideo absurdum est hunc quasi mortuum deplorare: quamvis etiam stultum sit id specialius deflere, quod scias omnibus praescriptum esse, quia hoc est animum super conditionem extollere, legem mortis communem non recipere, naturae consortium recusare, mensuram carnis nescire. Si autem iste, ut ais, ad hanc invitatus venit, ut volens eam susciperet, causam exponis 120.1645D| justi debitoris, qui quod debet, sponte occurrit, paratus reddere quod debet.
 
===Caput XXIII.===
PASCHASIUS.
Nequaquam igitur sine causa invitatum eum venisse dixi: quia quodam sancto narrante audivi episcopo, antequam dies obitus ejus appropinquasset, non solum semel, verum et secundo per visum vocatum fuisse et invitatum, quasi legationem suam 120.1646A| expleturus ante conspectum aeterni Regis, et pro laboribus gratiam accepturus: ita ut Arsenius noster ei diceret, etiam antequam febrem incurreret mortis, quod paulo post hinc iturus per mortem esset. Et, ut ipse praefatus intelligere potuit episcopus, alacrior in spe deinceps vixit, et securior in febre non diu laboravit: qua correptus sollicitior pro Augusto imperatore, apud quem tunc agebat, quam pro se erat: ne forte quod nuper patri promiserat, omitteret occasione accepta: quia ipse febribus vexabatur. In quo patet quia invictus permansit in fide, et in charitate devotus, spe consolatus suae vocationis. Quo profecto triplici funiculo religatus ad Christum, securus animam coelo reddidit: cujus corpusculum in basilica qua beatus 120.1646B| Columbanus requiescit, ad latus terra suscepit. Nec igitur ab re factum crediderim, ut pariter una domus ambiret, unaque vicinitas sepulturae commendaret, quos una religio tenuit, aequa pene tentatio a suis quasi peregrinos expulit sedibus, et Italiam fugavit. Fuerunt enim reginae non dispari nequitia, quae hoc fecerunt duae, non uno in tempore, sed sub uno impietatis scelere conjunctae et consociatae: quae pro consimili zelo non ferentes sanctos viros earum consimilem reprehendere nequitiam nefandam satis, neque in aliquo contraire; idcirco coegerunt dolo et fraudibus eos insidiando, ut relictis in quibus praeerant propriis coenobiis, Auxoniam peterent. Qua demum quorum una fuit conversatio, etsi parum dispar causa; una religio, unaque fuga insidiarum duarum mulierum; 120.1646C| una esset quies laboris et sepultura funeris. Ille siquidem ut sanctus confessor Christi virtutibus approbatus; iste ut ejus pedisequus meritis fulciretur, commendaretur praeconiis, et auxiliaretur precibus. Nec igitur absque providentia Dei factum credo, qui pro fide, pro zelo Dei, pro religione, pro aequitate judicii atque intentione virtutum se discrimini obvios obtulerunt, quod uno in loco finem perceperunt laboris. Et ideo dubitare non licet, quod Pater egregius cum sancto confessore Dei togatus requiescat in aeterna requie, qui pari exemplo exsul pulsus est de coenobio suo, dejectus a patria et ab officio regiminis: ut quorum fuit una tentatio, una eos refoveat consolatio quietis in aeterna pro qualitate meritorum, et exornet alterna proportio justitiae 120.1646D| in coelo.
 
Unde oportet pro tanta spe nos ad invicem consolari potius, quam dolere: quia moestitiam tanti luctus non solum fiducia beatitudinis ejus lenivit; verum tempus oblitteravit, et ratio devicit, necnon et prudentia jam olim mitigavit. Etsi planximus jure, dum varias ejus deflevimus impulsiones, et tentationes multiplices dinumeravimus, casus quoque exposuimus; decet nos deinceps jam congratulari illi, 120.1647A| et gaudio refoveri pro luctu, laetitia bonae spei recreari pro moerore, et exsultatione intus indui pro tristitia; eo quod pro certo scimus, quia Pater egregius corpori supervivit. Qui licet absens fuerit a nobis, quando obiit, praesens tamen est: quia in eo qui ubique est, beate vivit. Nam depositis proprii sensus anima ejus repagulis expedita, jam libero cernit obtutu, quae ante sita in corpore videre non poterat. Si enim dormiendo anima ad altiora se subrigit, velut sepulta in corpore, et renuntiat nonnunquam corpori rerum absentium vel etiam coelestium visiones; quanto magis cum absoluta est aerumnis saeculi, et tota vivit in Domino, qui ubique vivit, et ubique omnia complet et regit? Non enim alicubi longe peregrinatus est Pater noster, nisi ad 120.1647B| eum, cui et in quo vixit, qui ubique in se est, et ubique vivit. Ad hoc quippe quotidie moriebatur cum Apostolo, ut perfectius viveret Deo: quia, ut philosophi dicunt, sapientis viri vita, meditatio mortis est. Meditabatur autem pervenire ad id quod perfectum est, quando revelata facie, non ex parte, neque in aenigmate vel in umbra, sed in veritate, prout est, speculanti appareret aeterna visio manifesta, quod impraesentiarum esse non poterat, quia, juxta Apostolum, impraesentiarum ex parte scimus, et ex parte prophetamus. Cum autem pervenerit in nobis quod in ea vita perfectum est, evacuabitur quod ex parte; et erit tunc perfectum, quod nunc ex parte est (I Cor. XIII, 9). Nam nemo festinaret ad finem fide confisus in Domino, nisi vitae istius fugeret incommoditates, pro quibus David plangit dicens ad 120.1647C| Deum: Ecce dies meos veteres posuisti coram te, et substantiam meam tanquam nihilum ante te; verumtamen universa vanitas, omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6). Et ideo iste, fratres, postquam cognovit, postquam didicit, nunquam moratus est fugere voluntatem suam, neque voluit in saeculo vane conturbari, neque sperare in incerto divitiarum: sed speravit in Deo vivo, ad quem pervenit; et ideo dum mortem gustavit corporis, vitam invenit, quia non primam animae incurrit mortem. Triplici namque modo mors dicitur: uno cum morimur peccato et vivimus Deo; alio cum peccamus ad mortem, de qua dicitur: Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4); tertio est vitae hujus excessus, qua 120.1647D| mortuus est etiam Christus; et omnis quicunque vitam gustaverit istam, morietur, ne ultra peccare possit. Unde una spiritalis vocatur, altera naturalis, tertia quoque poenalis. Sed quae naturalis jam vocatur, quamvis quibusdam poenalis videatur, non eam pro poena Dominus dedit, ut ipsi volunt qui de bono mortis scripserunt libros, sed pro remedio datam dicunt, quoniam Adae aliud praescriptum est ad poenam, et aliud ad remedium. Nam pro poena cum dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae plusquam me, et manducasti de quo praeceperam ne manducares, maledicta terra in opere tuo, seu caetera, donec revertaris in terram, de qua sumptus es (Gen. III, 17). 120.1648A| Ecce poenarum genera, cum maledicitur, et in operibus ejus spinae et tribuli germinantur: quae spinae et tribuli verbum suffocant vitae; curas quoque ac sollicitudines generant, quibus necatur et excluditur cibus qui de coelo venit: quo vivit omnis homo, qui Deo vivit; et includitur mors, qua anima poenaliter vivat. Unde a pio Domino mors ista pro remedio data est, quasi finis malorum. Hinc quoque Adae non dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae, reverteris in terram; haec enim si dixisset, esset poenalis sententia, quemadmodum est illa: Maledicta terra in opere tuo, et caetera. Habes igitur mortem animae, peccatum; habes et poenam, quae vera mors jure vocatur; habes et mortem, quae magis poenarum nostrarum finis est et remedium, qua cursus hujus 120.1648B| vitae ad horam praeciditur. Hinc ergo mors ista, qua mortuus est Abraham, mortuus est et Pater noster, qua morimur omnes, non solum malum non est, verum etiam bonum est. Et ideo etiam beatus Ambrosius de Bono mortis edidit librum satis pernecessarium. Quapropter si planximus in obitu tanti Patris, varios rerum moerores et ejus labores plurimos, gaudeamus cum eo, quia ei vivere Christus fuit et mori lucrum. Commoriamur autem cum eo, ut vivamus in Christo cum eo; discamus quotidianis usibus mori saeculo, ut segregemur a carne, et tanquam in coelo meditatione vivamus. Suscipiamus interdum imaginem mortis, ne poena nos invadat mortis: ut per bonum mortis ad vitam possimus pertingere sempiternam, in qua mors jam ultra non 120.1648C| erit, neque luctus. Moriamur autem morte justorum, ut cum illis vivamus; moriamur et morte tanti Patris, quia ipse, ut credimus, jam beate vivit, ut cum eo et nos vivere valeamus: quod ipse semper oravit, et docuit. Offeramus in nobis vota ejusdem Patris, quia ipse nos Deo vovit et obtulit, ac si hostiam, maxime fratres nostros, oblationem novam in sacrificium, quos Domino dedicavit. At non solum quos ipse instituit et collegit, sed et eos quicunque futuri sunt ibidem ad eamdem institutionem, quam ipse Domino dedicavit: qui non solum sibi vixit et Deo, verum omnibus nobis vixit ad exemplum et doctrinam, ut nos doceret vivere Deo. Et ideo ejus vivere nobis profuit, cui cum Apostolo mori lucrum fuit. Hinc supplices exoremus, ut Christus qui Deo 120.1648D| Patri sanctorum offert vota, ipse in nobis pro ejus augmento meritorum sua conferat dona, quae largius ad cumulum mercedis ejus offerantur Deo Patri pro eo, ut simul nostra atque ejus in nobis oblatio per Christum accepta sit in sacrificium sempiternum: quatenus quorum in sacramento sacrae confessionis una fuit professio, una sit et aeternae remunerationis participatio in gaudio.
 
===Caput XXIV.===
Quod autem ad aeternae vitae gaudia angelicis sit ipse deportatus manibus, venerabili referente Ermengardi regina omnino cognovimus. Quae quam saepe piae recordationis affectu aiebat, in exitu 120.1649A| tanti viri, et in hora obitus ejus misisse se per diversa Italiae loca, ut singuli beati viri animam precibus Domino commendarent. Inter quae, quod miserit etiam ad monasterium suum valde egregium, quod est infra moenia Brixae civitatis Domino dedicatum, distans a Ticino ferme quadraginta millibus, in quo sanctimonialium multitudo Domino famulatur, similiter eis praecipiens obnixius et obsecrans, ut beatam animam viri Dei Christo Deo precibus commendarent. Ad quod municipium missi cum pervenissent directi, invenerunt eadem Christi famulas de obitu praefati viri jam pertractantes, atque horam et tempus exitus ejus praescias, loquentes ad invicem. Tuncque relectis sacris litteris quas regina miserat, invenerunt omnia de eo, ut illis ab 120.1649B| angelis declaratum fuerat. Nam exstiterant inter eas duae sacratissimae virgines, quae haec omnia illis, ut praedixerant, testabantur, eo quod audissent choros angelicos, in coelum, quasi per eumdem locum, animam beati viri deferentes. Ad cujus exsequias inter caetera hymnum Te Deum laudamus, te Dominum confitemur, alternis vocibus more ecclesiastico decantabant, et symphonizando beati viri exsequias pio Domino commendabant. Quas cum duae tantum longe diu laudes intenderent, demum convocarunt reliquas omnes, ut et ipsae easdem audirent: sed nemini earum admodum concessum est, ni illis duabus solummodo, ut testes existerent veritatis. Quibus, ut dixi, ita loquentibus, relectis sacris litteris quas praefati detulerant veredarii, invenerunt hora 120.1650A| et die eadem eum obisse in qua ipsum angeli detulerant cum laudibus. Unde constat verum esse quod Scriptura testatur: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12). Et ut haec ita esse manifesta fierent, verissimo relatu ab omnibus mandatum est reginae, quod duae tantummodo haec talia et ineffabilia alia audissent.
 
Sed forte ad haec sycophanta quilibet incredulus dicturus est, virum tantis expositum tentationibus, et jactatum pressuris, talia non promeruisse, praesertim cum ipse judex Christus, qui exposuit et probavit, probatum autem, ut credimus, remuneravit, sicut promisit in Evangelio dicens: Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra 120.1650B| multa te constituam, intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 21): fac ergo falsa esse quae dico, cum sint vera . . . . quae de eo retro narrantur. Idcirco propriis justisque . . . est a Deo, aeternae vitae praemia percepisse . . . pro eo ex Evangelio dicentem (Matth. XX, 23): Amice, non facio tibi injuriam . . . gratis dono. Nonne et tu convenisti mecum ex denario vitae aeternae? Annon licet mihi facere quod volo? quoniam non nisi gratis alicui aliquid rependo mercedis, quia ego bonus sum. An oculus tuus nequam est, quod gratis impendo . . . nulli nisi quia . . . ex opere Deo. Unde, quaeso, gratis agamus Deo, fratres, qui huic ista concessit, et nobis se promisit, talia ei praestitisse . . ...</text>
      <sha1>i23nake8m2h44v4ssh2ev7lrnlb2rhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263837</id>
      <parentid>263836</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Caput IV. */</comment>
      <origin>263837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251764" sha1="ri1f112rkibdjr41v8auz2mksibjoou" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Paschasius Radbertus
|OperaeTitulus=Epitaphium Arsenii
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Arsenii (Paschasius Radbertus)
|Annus=saeculo IX
|Genera=hagiographiae, dialogi
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/120|Migne ''Patrologia Latina Tomus 120'']] '''
 
 
120.1649B
 
==Observationes praeviae.==
 
120.1557A|
 
===1. Opus ubi repertum. Quis Arsenius.===
Aureum hoc opus de gestis WALAE abbatis, quem alii Walonem Walachum ve appellant, feliciter inveni in ms. codice Parisiacensis monasterii sancti Martini de Campis, qui codex antea fuit bibliothecae sancti Arnulfi apud Crispiacum. Scripturae forma facile persuadet codicem membraneum exaratum esse aetate Paschasii Radberti: cujus fuisse autographum, aut certe primarium exemplum manu ipsius recognitum correctumque, inde conjectabar quod initio corrector apposuit, LEGI, nec aliud exemplum superest in bibliotheca Corbeiensi. Inscribitur hoc opus Epitaphium Arsenii: quo viso titulo, et decurso avide codice ms., existimabam in eo agi de Adalhardo abbate, quem Arsenium dictum aliquando fuisse viri docti colligebant ex libro Paschasii Radberti de Corpore et Sanguine Domini. Verum toto hoc epitaphio diligentius perlecto, animadverti Arsenium esse Walam, Adalhardi fratrem, atque in Corbeiensi regimine successorem; et Adalhardum hic 120.1557B| Antonium appellari, uti appellatum fuisse tradit Paschasius in ipsius Vita. Et tamen Arsenii nomen Adalhardo aptatum veteri errore fuisse intelligo ex Corbeiensi libro ms. Paschasii de Corpore et Sanguine Domini, in quo post ea verba quae initio editorum ita jacent: « Novit igitur, nec ambigo, tua experimento disciplinarum solertia, quod Arsenius noster, quem nostra nunc nobis saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo, in fidei te mihi commiserit ratione: propter quod a primaevo indefessus curavi te rapere de inter undas; sed fateor non in vanum cucurrisse: » post ea, inquam, verba haec sequuntur in ms. codice Corbeiensi: « Praefatus autem Pater, scilicet Adelhardus, uti justitiae faventibus moris est, exsilium fert pro fide, illo ut utar Comici, quia plenus rimarum veritatem sciens silere noluit. Unde adhuc suspecti sumus, quid Dei dispensatio ex eo ulterius velit, quem jam inspicimus promissionibus meritorum hinc inde divinitus agitari. Tu tamen 120.1557C| non es secutus juvenilia. » Et caetera ut in editis. Quod additamentum ut Paschasii sit, certe illa verba, scilicet Adelhardus, inserta sunt a quopiam interpolatore, qui hic de exsilio Adalhardi agi opinatus est, cum sermo sit de exsilio Walae abbatis, quem Paschasius his in libris perpetuo Arsenium et Jeremiam vocat.
===2. Historia haec cur aenigmatica.===
Constat ergo hoc opus esse de gestis Walae abbatis, cujus Historiam cum scriberet Paschasius eo tempore quo Walae aemuli et adversarii in vivis supererant, 120.1558A| homines potentes, visum est illi totam historiam fictis nominibus adumbrare, ne res aemulorum invidiam provocaret. Et certe cum Vita haec duobus libris constet, et in primo quidem de Walae rebus gestis ante Ludovici Pii exauctorationem, in secundo vero de ipsa exauctoratione agatur; lubrica res erat id argumenti pertractare sive Ludovico Pio vivente, cujus principatu scriptus est primus liber, seu regnante Carolo Calvo, ipsius Ludovici filio, quo regnante conditus est secundus. Hinc est quod Paschasius fictitiis nominibus ubique utitur, ut imperitis aenigma potius quam historiam exhibere videatur.
===3. Clavis historiae.===
Quapropter in gratiam eorum qui in historicis rebus minus versati sunt, hic appono clavim historiae, explicando propria nomina, quibus totius rei arcana reteguntur. Walae nomen ARSENIUS; Adalhardo ANTONIUS; Ludovico Pio JUSTINIANUS; Judithae Augustae, Ludovici uxori, JUSTINA; Lothario Augusto, 120.1558B| ipsius Ludovici filio, HONORIUS; Ludovico alteri filio, Bajoariae regi, GRATIANUS; Pippino itidem filio, et Aquitaniae regi, MELANIUS; Bernardo, Septimaniae duci et camerario palatii, NASO et AMISARIUS. Est et alius, PHASUR dictus in lib. II, cap. 16; sed quis sit iste divinare non potui. An forte Ruadbernus seu Rodbernus, qui Juditham ex Italia reduxit, ob id carmine laudatus a Walafrido Strabo, is qui postea Caroli Calvi cubicularius fuit, ex Audradi revelatione.
===4. Historia haec quando scripta.===
Hujus Historiae liber primus a Paschasio editus est statim a morte Walae abbatis ante annum 840, id est, superstite Ludovico Augusto: secundus vero post abdicatum a Paschasio regimen Corbeiensis monasterii, quod anno 851 contigisse in ipsius Elogio demonstratum est. Quia enim liber posterior totus est in exponendis turbis quae in duplici Ludovici Augusti vexatione acciderunt, his scribendis supersedere 120.1558C| visum est Paschasio, ne lubrica et invidiosa res alterutrius partis fautores exasperaret.
===5. Paschasio asseritur.===
Hujus porro lucubrationis auctorem esse Paschasium Radbertum, qui unus ex interlocutoribus est, diffitebitur nemo qui eam legerit; leget autem nemo, qui non multum profecerit sive eximiis virtutum exemplis, sive rei historicae singularibus factis, qua plurima hic referuntur: adeo ut vix ulla, meo quidem judicio, historia sit de gestis sanctorum, in qua plura scitu digna referantur. Nescio an hoc opus 120.1559A| viderat Jacobus Baro, chronographus ac monachus Corbeiensis, qui superiori saeculo scribere desiit. Nam de Wallone agens ait: « Cujus Vitam composuit beatus Radbertus Paschasius cum Vita beati Adalardi abbatis. » Multa peccat iste chronographus in rebus antiquis, in recentioribus probabilior. Haec de Walae Historia fusius praefari necesse fuit, tum ad illustrandam lucubrationem hactenus ignotam, tum ad commendandam gratiam R. P. prioris monasterii sancti Martini de Campis, qui codicem optimae notae mihi utendum humanissime concessit.
===6. Wala vindicatur a calumniis.===
Paschasius in secundo libro totus est in vindicando Wala abbate a calumniis adversariorum, qui eum violatae fidei in Ludovicum Augustum accusabant. Tria fere erant accusationum capita. Primum, quod monachus se civilibus reipublicae negotiis implicarit; alterum, quod Ludovico Augusto fuisset auctor repudiandae Judithae Augustae; tertium, quod 120.1559B| exauctorationis ipsius Ludovici particeps fuisset. Primae objectioni respondet Paschasius in lib. II, cap. 15: Walam nempe ejus fuisse dignitatis et auctoritatis in palatio, ut cum ante monachatum inter primores palatii fuisset postea monachus et Abbas factus, consiliarius totius imperii constitutus sit ab imperatore, qui antea ipsum Lotharii filii sui paedagogum esse jusserat ex lib. I, cap. 25. Sane quantae auctoritatis fuerit, docent nos illius temporis monumenta, in primis Agobardi, Lugdunensis episcopi, Consultatio et Supplicatio ad Proceres palatii de baptismo Judaicorum mancipiorum, beatissimis domnis et dominis, et Patribus sanctis Adalhardo, WALAE, et Helisacharo inscriptas ejusdemque epistola contra praeceptum impium de baptismo Judaicorum mancipiorum: Dominis sanctissimis, beatissimis viris illustribus, Hilduino sacri palatii antistiti, et WALAE abbati directa, quos praecipuos et pene solos in via Dei adjutores Christianissimi imperatoris esse dicit: et propterea in palatio esse unum semper, scilicet Hilduinum; 120.1559C| et alterum frequenter, nempe Walam, ut in operibus pietatis prudentissimis suis suggestionibus imperatori exhortatores et adjutores essent. Ut vero ejusmodi negotiis adhiberetur Wala, faciebat in primis voluntas Ludovici Augusti, cujus ipse consanguineus erat. Secundae accusationi facit satis in lib. II, cap. 8, et sequentibus. Tertiae cap. 18 et aliis, ubi probat Walam exauctorationi Ludovici semper restitisse, ac demum, ubi nihil se proficere intellexit, a factiosis secessisse in Italiam. Sed quia difficile est in ejusmodi turbis ita modum tenere, ut ne aliquid peccetur, aut saltem adversae partis non proritare animos; anno 835 nobilium Francorum conventus Aquisgrani ab imperatore Ludovico indictus est, ut in ipsius Vita legitur, « quatenus reconciliationis mutuae inter se et illum ratio investigaretur. Causa autem praedicta ventilata, atque ad calcem perducta, imperator cum conjuge reconciliari voluit primum ipsi Walae, dimissis 120.1560A| quaecunque in eos commiserat delictis multa alacritate et benignitate cordis; mandavitque per eum et caeteros filio (Lothario) missos, ut quantocius veniret: quod si faceret, consultissime sibi futorum sciret. Qui redierunt, et filio rem retulerunt. Sed ne mandatum imperatoris ad effectum perduceretur, morbus febrisque intercessit: et Walam quidem rebus humanis abduxit, Lotharium vero lectule dejiciens, maximo tempore languere fecit. » Hujus concordiae cum Wala factae per imperatorem Paschasius non meminit, qui tamen plerisque Walae gestis praesens interfuit.
===7. Walae annus et dies obitus.===
De morte Walae iterum agit idem auctor Vitae Ludovici ad praedictum annum: « Ea tempestate quanta lues mortalis populum qui Lotharium secutus est, invaserit, miserabile est dictu. In brevi enim, id est a Kalendis Septembris usque ad Missam S. Martini, hi primores ejus vita excesserunt: Jesse, 120.1560B| olim Ambianensis episcopus; Helias, Trecassinae urbis episcopus; Wala, Corbiensis monasterii abbas, » etc. Hinc constat Walam humanis rebus excessisse anno 835; at quo die, non memorat Paschasius. In vetustissimo indice abbatum monasterii Corbeiensis ab annis fere septingentis ordinato, Wala abbas II Id. Septembris obiisse dicitur, et apud chronographum Corbeiensem superius laudatum, duodecima die Septembris, quod in idem recidit. Et tamen in indice Pastuum ejusdem monasterii, qui saeculo nono itidem scriptus est, de Wala haec habentur: Prid. Kal. Septemb. obiit Wala abbas: de Busco debet fieri ejus memoria. Et ne quis putet mendum irrepsisse in hunc locum, subjicitur obitus Isaaci abbatis V Idus ejusdem mensis. Obiit ergo Wala ante hunc diem: ac proinde corrigendus videtur catalogus abbatum, qui in eodem codice ms. reperitur; corrigendus etiam chronographus, qui praedicto catalogo deceptus est. Nec refert quod in Vita Ludovici Pii Wala dicitur cum aliis obiise a 120.1560C| Kalendis Septembris; nam id de pronuntiatione Kalendarum, quae fit a die 14 Augusti, recte explicari potest: quo modo Kalendas Octobris usurpavit sanctus Benedictus in Regulae cap. 48, ex notatione Menardi nostri in Concordiae cap. 55. De Walae sanctitate coelitus approbata quaedam indicia refert Paschasius in fine libri secundi quae non ejusmodi sunt, ut ex his eum absolute sanctum aut beatum dixerint veteres, nequidem Paschasius ipse, aut Bobienses monachi, apud quos sepultus est. Quapropter venerabilem appellare satius duxi. In praecitato libro Pastuum praecipitur, ut in die obitus Walae procuratio fratribus fiat de Busco, Bus, quae praepositura est exemptionis Corbeiensis prope Montem Desiderii.
===8.===
In fine hic moneo librum hujus Vitae secundum longe praecellere primo, in quo Paschasius dialogos aliquando inutiles interserere videtur.
==Liber primus.==
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, SEVERUS, CHREMES, ALLABIGUS, monachi Corbeienses. 120.1559|
 
===Introductio.===
PASCHASIUS.
120.1559D|
Saepe mecum, frater Severe, tacitus multumque admiror, liminio tanti luctus expleto, quid novi acciderit Adeodati nostri, quod rursus juxta illud Maronis, te hortante, ut reor, infandos jubet renovare dolores: et rogat Arsenii nostri morum liniamentis 120.1560D| imaginem saeculis in memoriam more Zeuxi pingere. Nec satis igitur cogitat, quod confundor foedus pictor iconiam tanti viri, suis virtutum floribus gloriosam, litterarum in speculo posteris, ne foedior appaream, exhibere. Tamen solatii est licet pro multis confundar, quod ejus illustror virtutum meritis: etsi harum rerum initium ullum nequeam invenire 120.1561A| idoneum. Unde exordiar narrare partim quae perspexi his oculis, partim quae accepi auribus, et mente plenius intellexi.
 
SEVERUS.
Mirabile quidem quod miraris homo thr, si ejus imaginem morum probitate venustam erubescis prodere, cujus imitator esse, et paternos (ut aiunt) vultus refundere debueras: quamvis et ego eisdem discipulatus gratia astringar votis, praesertim cum nihil timidius sit nihilque ignavius, quod doleas non sentire; vel quibus opprimaris miseriis, plangere non audere.
 
PASCHASIUS.
Nitar, faciam, experiar quod hortaris, Severe, cum nemo quod doluerit, qui nesciat deplorare: 120.1561B| nemo inter tormenta, qui non audeat ingemiscere. Unde potius animam hinc a corpore relinquam, quam illum amare; et cui expedierit, commendare votis praetermittam.
 
ADEODATUS.
Optimum est de aliquo, corpore cum abscesserit, quae virtutis sunt ejus, in animo replicare: ut revirescat in nobis, quod in illo deperisse videbatur. Floridae enim semper virtutes sunt ad praemium, et virides: nec moriuntur in aliquo, nisi vitio perimantur, etsi perimi queant unquam, vel infirmari. Fiducia quippe fidei est et spei solatium, de aliquo quem bene nosti, in Deum obisse praesumere, et debitum charitatis votis prosequi et diligere; alioquin nunquid velut lanugo sumus, quae a vento tollitur, deputandi? absit. 120.1561C| Sed cum tales praecesserint, credere oportet, quod in illo melius adsint, qui ait: Omnis qui credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 26). Propter quod non sunt quasi mortui deplorandi, sed quasi patroni precibus commendandi.
 
PASCHASIUS.
Omittamus ista, mi frater et fili. Erit enim ut his digni efficiamur donis Spiritus sancti munus ( sic ), qui eum ita vernantibus decoravit virtutum floribus. Sed timeo, ne dum vobis placere procuro, multis offendam. An ignoras, Severe, quod nostrae hunc infelicissimae vitae saecula Jeremiam alterum tulerunt ab illo? Audisti namque et ipse quam saepe, ut recolo, hunc Arsenium fusis lacrymis proclamare: Vae mihi, mater mea, quare genuisti me virum rixae, 120.1561D| virum discordiae in universa terra? Jubesque super tumulum, quod tempus adduxit, condere luctum, epitaphium scilicet more priorum lacrymis irrorare, et nunc sopitis discordiarum jurgiis excitari vis ex cinere vastitatem incendii. Necne vides, Severe, adhuc in tota terra, quod omnia flammis cupiditatum conflagrantur, et cuncta vorax invidia vastat?
 
SEVERUS.
Video plane, quoniam juxta illud Apocalypsis, Mons Magnus coram oculis ardens missus est in mare hujus maligni saeculi nostris crescentibus culpis; et stella de coelo magna ardens, tanquam facula (Apoc. VIII), discurrit, et redigit mentes singulorum in favillam. Contra quos Arsenius iste pacem Christi ferens, 120.1562A| maluit flammas ejus exstinguere: sed vicit peccatis exigentibus amaritudo absinthii dulcedinem tanti viri hinc inde, ne contra improbas plebium voluntates praevaleret.
 
PASCHASIUS.
Nihil, ut sentio, hercule de hujus ambigis conscientia: sed tuis ad me reductus verbis referam, quid prius quam haec agerentur, per visum vidi. Videbam enim eminus quasi montem de materie lignorum congestum pene usque ad nubes ignibus succensum: ante quem nescio quis statura procerus, si quo modo magis magisque cremarentur, omnia jam exusta virga decutere moliebatur, cujus incendii finem dignoscere nequivi. Haec aestimo, talia praesignabant.
 
SEVERUS.
120.1562B|
Ut video, threnos edere noster Adeodatus petiit: e contra tu risum excitare velis. Alioquin nisi dormisses, ea quae dixi et cernis ipse minime dubiis et somniorum phantasiis approbasses. Nunc autem velim expergiscaris, et quae petimus insistas.
 
ADEODATUS.
Uteris frequenter, Severe, Crisippi acumine, et jocose [ f. jocos] etiam eximios eloquii tui refellis mucrone. Quaeso, ne juxta tui praesagium nominis severius agas; quin imo nobiscum age, ut imaginem patris stylo formemus modesto.
 
SEVERUS.
Placet quod mones. Sed hujus non unius ex vultu plene formabitur, reor, morum imago, qui gessit 120.1562C| suis in actibus multorum illustrium probitatem. Videbatur namque mihi quam saepe conspersionem morum habere prioris Arsenii; nunc vero personam gerere Patris Benedicti; interdum autem, ut praelibatum est, officio Jeremiae fronte adamantino ( sic ) acrius insistens fungebatur, cum esset mansuetus spiritu et virorum mitissimus.
 
PASCHASIUS.
Satis utique ostendis in animo tibi, dum superesset, illum pietatis calamo depinxisse, quae ad omnia utilis est, juxta Apostolum. Verumtamen si velim ista prosequere [ al. prosequi], nullus vix aut rarus qui credat.
 
ADEODATUS.
Quis unquam ab historico juratores exegit? Tamen 120.1562D| si necesse fuerit, sunt plures quam probi viri, qui tuis assertionibus juramenti dextras dabunt: quo satis indignum est subterfugere veritatis amico, et de veritate aliquid petentibus timide reticere.
 
PASCHASIUS.
Nonne legisti quod inefficacem [ l. inefficax] petat studium res quae caret effectu? quoties ergo veritas sit calcata, istisque de sedibus pulsa plenius nosti. Ideo si probavero nullum amplius nostro in tempore Patris Benedicti formam gessisse, etsi sol iste qui cuncta respicit fuerit attestatus, ratus est, qui audiat, licet veritas tuta maneat.
 
ADEODATUS.
Non credo quod careat res effectu, si dilectionis 120.1563A| pietatisque fert affectum. Unde absurdum non est, etiam invidi si surdi fiant, paulisper relaxare amoris affectum, qui lacrymis bene pascitur, fletibus delinitur, obtutu in eum quem diligis, revirescens defigitur, et tanti Patris tumulum saltim lamenti floribus irrorari.
 
PASCHASIUS.
Verum, inquis, et religiose satis hortaris, sanctam Dei hostiam Deoque placentem cum lacrymis ad coeli palatium prosequi: non quia talem eum habuimus, sed quia talem amisimus, et cum illo delictis praegravati necdum comitari quivimus. Sed si proverbium illud antiquius verum esset, quod sola miseria invidia caret; tum eum libere votis prosequeremur. Nunc autem novi in nostris lacrymarum miseriis 120.1563B| multam quorumdam invidiam non defore, exsertisque brachiis objurare, maxime si adverterint, fabula de quo texitur.
 
SEVERUS.
Hoc est quod supra notavi. Videris mihi quasi litargo [ l. lethargum] pati. Nonne dixisti morum imaginem te picturum, et quasi rei gestam [ l. gestae] historiam texere; nunc autem nobis fabulam adportas.
 
ADEODATUS.
Mirum, Severe, quod tam assuetis uteris semper verborum acrimoniis. Nam mihi videtur fabulam dixisse, non tibi, sed illis quibus totum fabula est et ludus, quod veritate fulcitur. Historiam autem hujus tua in conscientia legis: unde non fabula tibi, sed 120.1563C| veritas declaratur.
 
PASCHASIUS.
Jure, Adeodate, agis, quem precibus fatigas, tuis si faveas votis. Sed quid ignoti facient, cum a conscio criminamur? aut non legisti, quid nuper attulit gentilium thema, quod quidam Drusillam in coelum euntem viderit? Fortassis idem vidisse Arsenium habentem iter in coelum narrabit. Quapropter eum interrogate, si vobismet non creditis, velit nolitve, quae in coelo aguntur, quia divinis non credimus, forsitan se vidisse monstrabit. Quem si interroges, vel soli narrabit; coram pluribus, ut aestimo, nunquam verbum facturus. Nam idem ex quo in Senatu juravit eamdem se vidisse coelum ascendere, eique pro tam bono nuntio nemo credidit; quidquid viderit, 120.1563D| verbis conceptis firmavit se nulli dicturum, etiamsi in foro hominem vidisset occisum.
 
ADEODATUS.
Sentio quid praetendis paulo timidius quam expediat. Putasne narrare quidpiam, quod omnibus aeque placeat, cunctique credant? Quid igitur illo nuntio clarius, quidve felicius, et (quod majus est) quid verius, quod Christus victor ab inferis cum carne coelos petivit, omnibusque illuc volentibus ire 120.1564A| viam praebuit, januas reservavit, peccata remisit, gratiam indulsit. et posse per fidem dedit? Sed quid est quod quidam non credunt, plures operibus contradicunt, et pauci veniunt? ubi tot coruscant miracula, tot patriarcharum concurrunt exempla, et prophetarum quasi digito quod factum est, praeconia demonstrant, elementa sentiunt, Angeli obsequuntur et praedicant. De quibus nimirum promissis et gestorum eloquiis testes sunt omnes apostoli, testes etiam martyres Christi, testes innumeri confessores et virgines, quorum fidei miracula meritis protestantur. Etenim quando tot praeconia et testes de tam bono nuntio contemnuntur, non habes quid queraris, cum plures suae salutis praeconiis non crediderint, et sint qui de illo satis-bona sentiant.
 
PASCHASIUS.
120.1564B|
Verum illud Salomonis, quod ferrum ferro acuitur (Prov. XXVII, 17). Sic et tu, mi frater, saepius amicos quos diligis exacuis, ut diligendo proficiant. Hinc sequor devotus quocunque duxeris: tamen cave ut, ubi emolumentum deest, salutis causa cesset inquiri.
 
===Caput primum.===
ADEODATUS.
Quaeso, conspersionem morum ex quibus interior integer conficitur homo, pandas, quia facie pene cunctis ac genere notissimus erat; vel quibus sit, sicut Severus meminit, comparandus.
 
PASCHASIUS.
Verum quod prioris Arsenii a puero ex militia et dignitate 120.1564C| gloriam ampliavit. Fuit enim consobrinus maximi Augustorum eique prae cunctis acceptior, in sermone verax (ut de illo dicitur, cujus apud nos nuper delati cineres, tantis coruscarunt miraculis), in judicio justus, providus in consilio, et in commisso fidelissimus. In senatu quidem prae cunctis pollebat ingenio, ut si interrogaretur de quibuslibet rerum negotiis, quidquid melius dici aut inveniri poterat, mox in eodem momento sine ulla dilatione quasi de fonte manabat consilii. Eratque jam in illo tunc temporis virtus summa, multis ex rebus amplificata auctoritas, quem et bonitas ac nobilitas morum generisque commendabat. Illustrabatur autem sapientia, adeo ut et in divinis proficeret, cum in humanis caeteris praecelleret. Eloquentiam quoque 120.1564D| utrarumque linguarum, qua sapientia plerumque juvatur, et copiam dicendi ad persuadendum quae vellet, modestam nimis habebat. Unde dum hujuscemodi reniteret bonis, ab omnibus amabatur.
 
ADEODATUS.
Velim talis cum esset, mihi replices, quid sit quod virum rixae, virumque discordiae se progenitum frequenter ingemuerit, praesertim, ut ais, dum ab omnibus amabatur.
 
PASCHASIUS.
120.1565A|
Fateor quia de religione zelus ei accrevit, et de gratia uberior virtus. Necdum enim praesentiarum reipublicae detrimenta noverat, quam augmentari gaudebat. Et ideo plus firmissimas nobilium societates, sanctissimasque plebium amicitias studebat, quam, secundum Jeremiam, peccata et detrimenta rerum, quae necdum adeo excreverant, deplorare. An ignoras, Adeodate, quod vir bonus non plus sibi quam patriae consulit et civibus? Scipionem quoque nosti, et reliquos ejusdem saeculi viros, qui pro maximis patriae ac plurimis virtutum beneficiis odia tulerunt, et varia mortis discrimina.
 
===Caput II.===
ADEODATUS.
120.1565B| Proh dolor! quod innumerosior pars ima petat, utinam inter religiosos nostrae aetatis viros ista non nossem! Nunc is qualiter ad monasticam venerit disciplinam requiro.
 
PASCHASIUS.
Verum saeculi gloria nunquam sine invidia est, nec prosperitas sine discrimine alicujus adversitatis: sed vir probus utrisque partibus utitur ad salutem. Unde Arsenius cum pulsaretur quorumdam insidiis, videns violentorum impudentiam sedes occupare indebitas, quod prius in mente Deo voverat, optatum sibi tempus invenit: et quod callidi dissertorum loca tenerent, et infimi notissimos populo atque amicissimos marsa ( sic ) manu prostrarent. Ergo cum tales 120.1565C| cerneret adversus sapientes potestate potius agere, esseque superiores, et vulgi aestimatione dignissimos; praemonuit multa incommoda, multaque naufragia populo provenire. Tum vero, multis contradicentibus, saeculum et mundi illecebras sine dolore deposuit, quantum ea sine amore tenuerat: qui cum esset divino amore succensus, relictis omnibus, coenobium petiit monasticae disciplinae, ne suis, sed Christi legibus, et spiritu ageretur divino. Legerat enim, quod qui spiritu Dei aguntur, filii Dei sunt (Rom. VIII, 14); et ideo certatim non se sibi, sed Christum praeferebat in omnibus. Ubi qualiter sit conversatus, Severum interroga: quoniam mihi hactenus dum vestra curavi audire, levius tuli quae tolero. Nunc autem mox ut eum attigi quem videram, 120.1565D| qualemque habueram, novos inveni dolores recentesque, quos abisse putabam. Idcirco paulisper sileam, donec oculi mei fontem inveniant lacrymarum, et deducant aquam; quia longe factus est a me consolatur meus, convertens animam meam. Longe igitur factus, quia recessit hinc ad Deum multo miseriarum fatigio pro populo et religione Christi confectus: qui quantorum laceraretur morsibus, cum 120.1566A| esset mori paratus, nostrorum nullus est qui nesciat. Agebant enim quasi dicerent illud Jeremiae in eum: Venite, percutiamus eum lingua, et non attendamus ad universos sermones ejus (Jer. VIII, 18). Quorum tali tantoque affectus taedio, petiit interdum commorandi locum in adjutorio Altissimi et protectione Dei coeli, quo nullus inimicorum violenter posset adire. Sed nos, dum sibi consuluit, ad horam desolatos et moerore plenos reliquit. Unde turbata sunt satis viscera mea, effusum est in terra jecur meum super absentiam tanti Patris, et nequeo morum imaginem respicere prae lacrymis. Sed plorans plorabo, donec tabescant oculi, ut vel sic meis consoler miseriis, qui subito consolatorem animi talem amisi.
 
SEVERUS.
120.1566B| Precor, paulisper quiescas a ploratu, ne rursus commoveantur recentius viscera fletibus, et non possimus expungere quae novimus. Sed antequam obducantur oculi caligine, morum imago suis venustioribus pingatur coloribus: tum demum plena clari recordatio vultus calentes lacrymarum aperiet fontes, et sic in jubilo illo inspectante desuper dabimus fletus, hinc quidem gaudentes, hinc tristes; hinc moesti, hinc laeti; hinc quoque destituti, hinc subvecti: quoniam etsi doloris est quod amisimus, gaudii esse debet, quod talem eum ad coeli palatium intercessorem praemisimus. An nescitis Jeremiam illum, cujus iste fert typum, licet in lacum satis coenosum a populo dimersus, quod demum levatus ad astra multum orat? Quod si ille pro his ad Deum 120.1566C| preces indesinenter fudit, pro quibus ei interdictum est, dum superesset, ne assumat orationem et laudem; quid putas iste pro his faciet, quos filios utique sibi charos tam subito desolatos reliquit? Dictum namque de illo legimus: Hic est fratrum amator, Jeremias propheta Dei, hic est qui multum orat pro populo, et universa civitate sancta Jerusalem. Quod si ille pro civitate et populo laudem et orationem etiam prohibitus assumit, quem olim vivens sic deflevit, cui threnos composuit, lamenta instituit; quid facturus iste pro suis, quos dilexit? Fateor quod non tantum pro nobis, verum etiam et pro his, uti et ille, quos inimicos pertulit, intercessor erit: quia utrorum que invectio illorum tam severa contra populum, non de odio, sed de amore fuit. Ista licet minus credant, 120.1566D| tamen nos qui eum agnovimus, dubitare nequimus, quod his qui pro veritate tantos pertulit agones, Christi promissis minime privatur. Et si pretio fides emi posset, daremus quatenus cessarent odiis insequi, quem charitas enutrivit, justitia provexit, et pietas decoravit. Unde moneo quiescant, et desinant maledicere, malefacta ne prodant sua: quoniam hujus (ut criminantur) versutiam et infidelitatem 120.1567A| aemulari oportet plus quam eorum perversam fidem.
 
PASCHASIUS.
Acriter invehis, frater Severe. Velim caveas illud Terrentii: Ne quid nimis; quoniam omnes quibus minus est conscientia tuta, plus sunt nescio quo modo suspiciosi, atque ad contumeliam omnia accipiunt, et propter sua quaeque se semper culpari credunt.
 
===Caput III.===
ADEODATUS.
Aestimo quod si ostenderis quid sit fides vera proximi, et qualis sit, dominis quae promittitur, servanda; poterit unusquisque nostrum lucidius intueri, et singuli de propria conscientia judicare: quoniam huic 120.1567B| haec impingitur nota, quasi Augusto debitam non servaverit fidem.
 
PASCHASIUS.
Optime hortaris, ut eluceat, quam multi adulterant fidem veram, et corrumpunt, nescii quid sit quod promittunt. Est igitur Christianorum fides, juxta Apostolum, quae per dilectionem operatur. Alioquin tolle dilectionem, et fides abolitur [aboletur], quoniam dilectio jura fidei omnia circumscribit. Porro dilectio Christi et proximi nihil peccati, saltem ex consensu, admittit. Unde constat quod omnis qui diligit aut consentit quod injustum est, inique odit animam suam, et eum quem ad iniquitatem favendo consentit. Ex quo liquido colligitur fidem non quod velit quisque, intendere debere, ut ad voluntatem 120.1567C| etiam domini terreni contra Dei praecepta assurgat, ne forte male consentiendo, fidem quae per dilectionem in proximo operatur, infidelis amittat: sed quae dilectionis sunt impendere; et per fidem quae salutis proximi sunt, constantius et circumspectius adimplere. Alioquin Herodes ille, ejusque complices, quia juramento erat astrictus, alieni a crimine, si fides praescriberet quodcunque velle, et quod promiseris adimplendum. Unde prius cavendum, ne quid fide pollicearis incautus: deinde si voveris, ne ad pejora provenias declina. Nihil enim debeamus, ait Apostolus (Rom. XIII, 8), nisi ut invicem diligamus. Idcirco quisque quod debet solvendo adimpleat, et implendo debeat, fidem videlicet, quae per dilectionem operatur. Alias autem, fides non est fides, quia 120.1567D| non est ex dilectione Dei et proximi, sed terrena objuratio animalis et diabolica devinctio. Nemo igitur bene servat fidem, ubi contemnitur Deus, et negligitur futurae vitae proximi salus.
 
ADEODATUS.
Heu quam misera aetatis nostrae saecula, in quibus semper omnium praecedit velle: deinde quiquid sapit quisque et potest, ad hoc confligere, ut compleatur, licet prava affectu praesertim cum sapere prius esset necessarium quod velle deberes; deinde velle quod saperes; sicque demum agere bonae voluntatis quod posses. Nunc autem monstra omnium pariunt mentes, cum quod sequi debuerat, praecedit; et caput quod praecedere, passim sequitur; mediaque potestas 120.1568A| ludibunda hinc inde tumet, ac per hoc omnibus fit illud quod Comicus ait: Volo, nolo; noloque, volo; et est singulis infelix nimium ac puerilis vertigo.
 
PASCHASIUS.
Hinc sane eorum aliquis ex senatoribus prior, cum contra eum ut se corrigeret ferme ante biennium depromerem, ratione superatus et sententiis divinis: Audisne? inquit. Profecto ista quae narras, licet divina, in eo saeculo, quo nati et quando nati sumus, locum agendae vitae habuere et vim dictorum: nunc autem in isto quo nunc sumus, scias nihil utilitatis et rationis inesse. His itaque dictis discessimus; ille post suum velle desudans, ego a meo posse quiescens.
 
ADEODATUS.
120.1568B| Ista quippe res non tantum [ l. tam] caecitas esse videtur, mi Paschasi, quam mira mentis amentia. Hic enim sentire quo sit; quidve agat aliquis; recordari vero quo fuerit, qualisve nutabundus eat; nec tamen redire posset aut velle in id quod fuit, sed agendo insensibiliter ire post suum velle, ne ad se redeat qui fuit.
 
SEVERUS.
Quis, inquam, plus sensu deficisci [deficere] potest, quam qui nec se sentit, vel quid dicat ipse non audit? Sed forte, ut reor, putatis vos clarius derogantes nec ipsa furibunda silentia possint audire. Idcirco loqui libere talia minime formidatis.
 
PASCHASIUS.
Loquimur de fide qualis esse debeat circa proximos, 120.1568C| qualisve servari. Et ideo minime silendum putavi; quia, ut nosti, hanc Arsenius noster tenuit vere, hanc exhibuit, hanc servavit, quae cum dilectione operatur, in cunctis veritate fulcitur, justitia roboratur; non quae assentationibus male decipit, et quae cuique libuerit vitiorum extollit: sed in omni negotio et verbo, in omni re et consensu, amicam sibi scrutabatur inesse veritatem, et quasi ab ungue singulas rerum disquirebat negotiorumque causas, ne forte rimam in aliquo falsitas praecidisset. Deinde ut singulae fidei partes justitiae harmoniam uno concentu praecinerent, sibi coram oculis omnia assignabat, atque ut omnia intrinsecus charitas ageret, quotidie precibus Domino commendabat.
 
===Caput IV.===
ADEODATUS.
120.1568D|
Miror quomodo inter varias et innumeras, ut audio, causarum occupationes tam intente Deo vacabat, atque ubicunque sibi praesto aderat, praesertim cum nos quantoties dum vacare Deo volumus, abducimur; et cum quaerimus nosmet, vix invenire possumus.
 
PASCHASIUS.
Fateor, Adeodate mi charissime, quia ubique secum semper cum Deo erat. Non enim se, ut dicitur, rebus tradebat, sed commendabat: suasque cogitationes inter frequentias hominum tractans, aliquid sibi salutare semper in animo gerebat. Et ut infidi 120.1569A| fidem recipiant, testor nunquam me vidisse aliquem, qui sibi ubique tam praesto esset, tamque sollicite passim incederet: ita ut vix, vel nunquam se abduceret, licet rebus occuparetur innumeris et maximis. Inter epulas autem cum aut ipse hospites, aut eum magnorum aliquis vocasset; nunquam tam sobrie potui continuis temporibus dignoscere sumentem, ita ut refectio prandii a plurimis summa putaretur abstinentia et parcimonia victus, si ad tantam, saltem Quadragesimae temporibus, possent contingere abstinentiam. O infelicem me, qui nunc ejus privor aspectibus, nec erubesco agere coram pluribus, quod tunc verebar coram eo. Sciebam enim quod non parceret, si quidpiam immoderate admitterem. De quibus Severum velim interroges, quoniam et ipse 120.1569B| quam saepe mecum istam pertulit disciplinam.
 
SEVERUS.
Satis utique advertor [adverto] quae intendis, ut pateat aliquando, forsitam quod manum avidius ori porrexeram: unde quid invexerit inter nos frequenter habuimus, et adhuc hodie pro quam plurima sua invectione saltem conscientia verberamur. Tamen de quibus dicis, testes sunt patres ac fratres et condiscipuli, qui norunt quod in modum agriculae sarientis, verbum et correptionis sententiam mox in initio peccati pro sarculo ferebat, quatenus Christi messis uberior pullularet. Namque non ut quidam, usque ad excrescentia delicta deliberans agebat: sed mox in singulis peccati originem verbi gladio perimebat. Quomodo igitur suis ignaviter parceret, qui 120.1569C| nusquam et nunquam sublimioribus, nisi moneret, cessit? Fecerat enim sententiam Salomonis suam, quod verba sapientis sint quasi stimuli et clavi in altum defixi; quia defigebat cuspide verbi vitiorum crementa, et virtutum exordia in altum firmius solidabat. Felix nimium beatusque, qui tantis rerum alternisque decursibus occupatus, sibi unus idemque continuus erat censor eximius, qui se tam in alto secessu studiis, Deo charitatique vacabat. Hoc igitur negotium ejus et causa negotii, hoc otium et labor, haec jejunia et vigiliae, haec cura et perpetua mentis sollicitudo, ut nunquam desineret, quod semel coeperat in militia Christi. Unde plurimum aliis enituit, quod sibi ait Deo ac proximis tantus idemque semper fuit; nec ulli plus quam sibi severus, nec 120.1569D| alium magis quam semet judicavit.
 
===Caput V.===

PASCHASIUS.
Perpendo, frater, et recolo quae sentis: sed necdum est locus, licet invitus quae proponis. Tamen de his fateor aliquando me illum interrogasse, cur sibi tam severus, et, dum solus esset, tam tristis incederet. Ad quod ille: Noveris quia mecum sum, et quod in me est, decerno. Idcirco nullis adhuc, nisi de sola spe, hilaresco gaudiis. Perpendant igitur nostri qui eum rodere conantur, et alienis criminantur culpis, qui se ita percensuit. Putantne contra 120.1570A| Apostolum, quod a Domino ulterius justorum extorris a consilio judicetur? imo Christo cui adhaesit in vita complantatus in corpore, gratulabundus canit: Liberasti me de laqueo venantium et a verbo aspero (Psal. XC, 3). Sed ipse dum talibus et tantis evacuatur malis, nos miseros reliquit: quo velim ignoscant, si prolabimur ad lacrymas secretius in secessu, qui prius repressimus, ne videremur deflere, quem gratis oderant iniqui. Nunc autem tandem illis quiescentibus lamenta relaxabimus, quoniam fletus et lacrymae fomenta sunt desiderii, desiderium autem jucunda recordatio amissi; quoniam, etsi mors aspera deterret, blandi nominis memoria delectat. Unde quidam ait quod amicorum mors quamdam habeat voluptatem, eorumque memoria sit jucunda, 120.1570B| quomodo poma quae videntur suaviter aspera. Cum ergo intervenit spatium, pura ad nos spei jucunditas redit, quia sic quos habuimus, diligimus, tanquam et nos hinc subito ituros, sicque amisimus tanquam habeamus. Gloriosa quidem spes beata et suavis. Idcirco, mi pater Arseni, gratulamur tui, solamur nostri; quia et te ad spei beatitudinem praesumimus pervenisse, nosque tuis illuc meritis credimus adjuvari, licet hinc ad horam moesti, tamen gaudentes: quia tibi felicior successus, quam nobis maneat exitus, nisi prior tuus interveniat recessus. Forte expedierat ut ires, quatenus paraclesis Christi veniat, ut festini, relictis omnibus, tecum simus mente, et indefessis precibus facultas capessendi sit veniam, et perveniendi fiduciam accipiat 120.1570C| animus. Non igitur, mi Pater, miseri de te, sed beati, quibus nec praesentia in spiritu deficit, nec cura minuitur pastoris, sed augetur gratia. Quid enim est mors, nisi somnus? sicut ex multarum Scripturarum locis possumus approbare. Quod si in noctis quiete corporeis adhuc vinculis inhaerentes, et quasi membrorum in carcere religatae animae possunt altiora et quaeque suis discreta imaginibus perspicere: quanto magis exuti omni corruptionis labe spectant, ut quidam sanctorum ait, jam puro aetherioque sensu? Unde plus praesto te nobis Patrem confidimus, quam in istius vitae usu habere nostri prospiciendi ad invicem copiam potuimus. Est enim nobis, ut credimus, ubique praesto dulcisque absentia praesens, quod tunc illius omnia esse non poterant, 120.1570D| sicuti est nunc, insuavis ejus valde praesentia absens; quoniam in eo esse creditur, cui patent et praesto sunt omnia. Magna igitur potestas et virtus ineffabilis, ita ut nec mors, nec tempus avellere possit, quos ipsa eademque majestas Dei beaverit. Unde, mi Pater, potius crederis nunc vivere nobis, qui tibi melius vivis. Fiunt jam lacrymae dulces, jucundior fletus; quoniam, etsi mors odii est, vita nobis tua dilectio. Namque mors ebibita absorpta est in vita, et ideo vivis, Pater, beateque vivis. Quaesumus, adsis nobis, apud quem melius vivis, in quo vivunt omnia, nosque movemur in illo et sumus: cujus nimirum spei promissis refrigeratur ardor animi, 120.1571A| relaxatus quoque paulisque evaporatur affectus. Quo rogo ut advolet assidue tui animi imago, dulcesque perfundat veri (si fas sit dicere) somni visiones, ut totus adsis, qui solis corporeis aspectibus defraudaris. Nam quotidianus tuus usus jugem recordationem excitat, affectus imaginem repraesentat: quibus allatis dolorem renovant. Et ideo, mi Pater, interdum ades, et mente atque animo amplecteris. Osculamur enim te quantoties, alloquimur, comprehendimus. Infelix nimium ego, qui ultima verborum tuorum monita tam longe absens hausi. Ais namque, ut noster mihi Chremes attulit, aisque: Ita, fili, fac, si quomodo, quaecunque scis boni, opere agas, ne tui minor inveniaris. Haec tua, mi Pater, mihi novissima verba, haec tuae aestimationis mandata. 120.1571B| Non quod scierim quod perfectum sit; sed ut sciendo proficerem, sollicite procurabas. Cui nescius mox futurum quod non praeterire licet, longius differri posset, verius quam jocose remiseram, quod aeque tria in homine continuis temporibus non inessent, videlicet scire, velle, ac posse. Quoniam multa quae boni scimus peccatis exigentibus, quandoque nolumus; quod si jam velle adjacuerit, posse interdum non habemus. Deus est autem solus, cujus nec major scientia quam voluntas, nec voluntas amplior quam potestas: sed quidquid scit, vult et potest; ideo in sapientia sua omnia operatur. Porro hominibus nihil horum sine gratia Christi. Et ideo quaeso precibus instaures, votis adjuves, quoniam tunc doctoris perfecta est monitio, si precum quos 120.1571C| monuerit, adjuvet sumptibus. Hoc enim laudis tuae officium est, quia sine offensione in nullo subter fuisti, tuis ut minus annuntiares voluntatem Dei, modo si commendes oratione ac meritis: ut quibus per te scire licuit quod expediat, velle ac posse tribuatur a Deo quod placeat.

===Caput VI.===
ADEODATUS.
Vellem altius a puero tanti viri tirocinia repeteres, quoniam merita tantae perfectionis cum eo crevisse credimus. Non enim verae virtutes sine innocentia proficiscuntur: innocentia vero virtutum efficacia solidatur. Porro soliditas longa boni operis consuetudine crescentibus meritis firmatur. Alterna quidem proportione perfecti viri ut prudentiae simplicitas 120.1571D| respondeat, et simplicitatem prudentia instauret: quatenus quod est in flore, fructus exhibeat, et fructum bonae spei prius flores promittant. Potest ut flos nonnunquam sine fructu decidat: fructus tamen non sine flore pullulat. Idcirco pandas velim prius flores, quatenus fructus dulcior exuberet; quoniam, etsi utilis fructus, tenerae vitae pulchrior flos redolet. Unde huic quod etsi ante floruit, uberior virtus florendi, Christi gratia fuit.
 
PASCHASIUS.
120.1572A|
Quaeris, Adeodate, quaeris de his forsitan, quando non eram; tamen relatione verorum, quia ab utero notissimus fulsit, plura memoriae dignissima percepi. Fuit enim a puero inter tirocinia palatii liberalibus mancipatus studiis, pollens morum nobilitate ac probitate sensus. Cujus Augustus efficaciam auspicatus ingenii, licet consobrinus ipsius esset, patrui ejus filius, decrevit humiliari cujuslibet instinctu, et redigi inter infimos, non quidem fortuitu, sed divino dispensante judicio, ut tenera aetas fornace tentationis tanquam aurum probaretur, quatenus edisceret adhuc juvenis, non minus adversa fortiter, quam et prospera aequanimiter tolerare. Scriptum quippe est, quod sicut fornax aurum, ita tentatio probat 120.1572B| justos (Sap. III, 6). Et ideo jam justitiae ejus testimonium renitebat, ut amplior gratia praestaretur. Ubi diu multumque camino humilitatis detritus, valde claruit mitissimus: et nescio cui optimatum commissus libera sub custodia probus atque idoneus, plurima ejus quotidie crescebat fama, vitae et laudis praeconia cumulabantur. Quis igitur non agnosceret, quod jam divino probaretur tirocinio, qui nullis existentibus delictorum culpis a proximo sic premebatur innocens et justus, quasi esset reus, Augustique naturae alienus? Ferunt quidam, quod idem tunc temporis cum esset in via moestus, bovesque cum plaustro minaret, quemdam ruricolam obviasse, accinctus [accinctum] balteo et armis. Ad quem ipse: Visne, inquit, o homo, arma quae geris 120.1572C| pauper deponere, istaque quibus astringor assumere? His ita dictis tandem vix credulus viator sine damno, suis se viduavit armis, et munera insperata revexit. Tunc noster Arsenius: Melius mihi, inquit, vilia decent cum plaustro, quoniam non militiae nunc saeculi, sed communis vitae negotiis vaco. Quid igitur iste, fratres, nisi David usus exemplo aiebat: Adhuc vilior fiam, et ero in oculis meis humilis (II Reg. VI, 22); praesertim quia cum sibi quisque pro Deo indignior apparet, Deo acceptior fit: et cum sibi magnus sufficiensque, utique, sicut legitur, parvulus aestimatur. Quid plura? His ita expletis paulo post divina virtus multis eum provexit honoribus, fitque acceptior cunctis, quanto probior. Restituitur palatio, gratia sublimatur. Siquidem quotidie 120.1572D| proficiens atque succrescens, constituitur ab Augusto oeconomus totius domus, et venerabatur passim secundus a Caesare, quasi putares alium Joseph sceptra regni movere. Erat enim in ore omnium, et ad omnia quaeque praecipuus, maxime justitiarum exactor: cujus solertia jus civile bonis sine tergiversatione dabatur, et praesentia non minus terrebat reos, quam mulcebat pios. Senator, ut ita dicam, senatorum, a secretis jam tunc efficacior 120.1573A| cunctis, eo quod nihil vellet, nisi quidquid praestantius scire potuisset: ubique providus, ubique promptus; ac devotus, ubique strenuus; ita ut nullus de se coram illo aliud, quam justum velle significare auderet. Ante quem jus civium venale nunquam venit: sed liberaliter in omnibus agens, ultroneus petentibus apparebat. Nonnunquam igitur ad ea quae Augusto proprie agenda fuerant, specialius mittebatur. Unde jam idem ducatum gerens, exercitum vice Caesaris in hostes duxisse satis fertur egregie: Quem feritas gentium barbararum suis edomita beneficiis, nimium, ut nostis, diligebat, et ad eum demum jam cum monachus foret, quantoties devoti confluebant.
 
===Caput VII.===
SEVERUS.
120.1573B|
Fateor nos saepe retractasse quid esset, quod easdem gentes diligeret, etiam ut saepe omissis primoribus nostri Ordinis ad eos alacrius se conferret, et totum se illis infatigabiliter praestaret. Sed facile patet sensus, quod pietatis affectu haec fecerit, ut eos suis provocaret exemplis, et ad morum instrueret honestatem, qui nuper ad fidem Christi venerant.
 
PASCHASIUS.
Ita est, mi Severe. Idcirco apud eos prae cunctis acceptior erat, quod ipse saepe probavi, et prae omnibus charior. Forte recolis, quando illuc causa coenobii novi cum Antonio nostro simul fuimus, ubi qualis quantusve haberetur, probavi, quasi, ut 120.1573C| ita dicam, si advenisset coelitus, magis quam olim ex palatio, profecto cum esset monachus, venerabatur. Unde cum ad quosdam devenissemus, qui eum mutato habitu non agnoscerent, vastarentque iidem hostiliter suorum agros, et depopularentur finitima; voluit eos Antonius noster, ut erat benignus, corripere lenitate sua; nec tamen est auditus. Tum quidem proposuit eis Arsenium, et fecit alloqui, ut se a talibus compescerent. Quo audito, illi coeperunt prospicere attentius, is si esset quem fatebamur; qui etsi multis persuasi, minime credidere, quod tam eximius et praepotens ad tantam venerit humilitatem et dejectionis formam. Quorum unus ad eum: Tu es, inquit, ille quem noster tam inclytum celebrat orbis? Tum ille: Ego, inquit. 120.1573D| Deinde, fateor, alter ait, quod saltem nec minime extrema digiti ejus vales, quanto magis ut talis tantusque dicaris. His ita dictis, nos omnes subrisimus ac discessimus.
 
ADEODATUS.
Velim serius agas: quia talia in quibus fastus commendatur saeculi, non intueor quid prosint, penitus cum mors etiam nostra aboleverit, si qua fuerant 120.1574A| jucunda. An ignoras quod qui mundum colit, pretiosa perdit? Pompam namque saeculi repetere, quid aliud est, quam fidem abnegare Christi?
 
PASCHASIUS.
Ita plane sentio; sed probi viri, licet videantur agere quae mundi sunt, intentum gerunt animum, nec se ad externa omnia sinunt evocari, licet foris universa resonent, et magnis fulciantur tumultibus. Quid igitur putas fortius purpura uti, et vasis auro argentoque confectis, quasi testaceis, vel cilicio; nec moveri? An iisdem licet vilibus sic uti, quasi pretiosissimis, nec paupertate affici?
 
ADEODATUS.
Utrumque magnae virtutis dixerim virum: sed talis vix aut rarus invenitur, quem non dejiciat 120.1574B| altitudo, quem vilitas non moveat, quem non extollat divitiarum atque honoris sublimitas, quem non paupertas afficiat, et variarum rerum negotia non extenuent.
 
PASCHASIUS.
Ita, Adeodate, ita est, sed vera virtus in utrisque est, quam bona mens explicat et devota: ubi nec cupiditas, vel avaritia fomentant animum; sed liberalitas honestat morum, et probitas commendat vitae. Non virtutes dissident, non vitia premunt, non altera affectionum passio alteram vexat, non ea quae sunt exterius devastant. Alioquin etiam in eremo quid prodest universae regionis asperitas et silentium, si affectus improbi fremunt intus, et vitia permutant animum? Ergo placida quies et vera illa 120.1574C| est quam ratio ubique componit, et serenitas religionis commendat. Idcirco quidam, ut comperimus, e saeculo recedentes, adhuc versantur in fluctibus: quia non satis mente exisse probantur. At vero nonnulli, quos tirocinia virtutum enutrierunt in militaribus rebus, postmodum ad Christi militiam puriores ac perspicaciores veniunt, quam si essent inexperti.
 
ADEODATUS.
Tamen esse debet in his virtutum experientia, pro quibus egregii censeantur, quoniam et pagani duntaxat inter suos idonei probique videbantur, vulgique aestimatione nonnulli inter deos allati dicuntur.
 
PASCHASIUS.
120.1574D| Videris mihi ad omnia quae conferimus, nutabundus, et quasi plebeio infectus colore, nullum alium deinceps posse recipere mentis effectum: praesertim cum varius rumor varias rerum conspersionibus inficiat mentes. Fortassis ergo et tu ita infectus plurium infamiis, ut non queas de hoc aliam jam recipere fidem, quem plures ita laniant, et vulgi imperitia corrodit.
 
ADEODATUS.
120.1575A|
Nonne recolis illud Catonis, quod multi multa loquuntur, et ideo rara est fides? Verumtamen de isto, fateor, optimam habeo fidem, cui adhaesi in novissimis, quem cognovi, licet sero, et dilexi nimium virtutibus decoratum. Sed non omnibus rebus facile fides adhibenda. Unde et Apostoli tardius credidisse leguntur, ne forte fides eorum temeraria videretur. Ita et nos nihil praecipitanter, nihilque inconsulte agere oportet: neque vulgi aut alicujus impressione ita infici, ne meliora recipere valeamus; neque, ut ita dicam, molliri ac si cera, ut omnium sigillorum signa super sculpturam recipiamus. Probanda est igitur imago cujusque, probanda et fides: ut quod semel ad liquidum probaveris, iterum de 120.1575B| illo non judices.
 
PASCHASIUS.
Recte fateris: sed velim perpendas, quam probi viri inter summos saeculi honores vixerint, quam idonei mox de militia ad Christi gratiam pervenerint. Taceo igitur et David, quem nec regalis dignitas multis rerum copiis illexit, nec occupatio negotiorum a dono gratiae retorsit. Taceo de caeteris omnibus, qui in culmine celsitudinis virtutum floribus exornati, Deo placuisse leguntur, et multis mysteriorum sacramentis refulsere. Veniam ad nostros, quos de mundi militia Christi Ecclesia gloriosos suscepit praesules. Ambrosium loquor, qui de praefectura mox cathedram episcopatus est adeptus; et Hilarium, quem doctorem eximium Gallia concelebrat. 120.1575C| Tales ergo et hujusmodi viros saepe saeculum, imo de saeculo Christi gratia provexit. Et ideo nulli dubium, quod et istum inter senatoriae dignitatis infulas virtutum gemmis insignitum providentia instituit divina, et clementia decoxit, ut fieret vas honoris de tanto culmine ad monasticam transmutatus.
 
===Caput VIII.===
SEVERUS.
Diu est quod exspecto, quid de illo dubia proponere velitis, quem plusquam nosmet (ut ita fatear) cognovimus, cui conscii fuimus, quem sectatorem justitiae ac veritatis non dubitamus, cui quam nobismet amplius credidimus. Fortassis ergo ut quidam philosophorum omnia dubia tenemus, nihilque certum 120.1575D| posse comprehendi philosophamur. Alioquin interrogate Chremem nostrum, aut istum Allabigum, cujus clangor buccinae forte surdis etiam fidem praestabit, quod adhuc in saeculo morum honestate ac virtutum caeteris clarior vixit.
 
CHREMES.
Nullus qui hoc nesciat, pene quia nulli fuit ignotus: sed livor abnegat, pluribus quod conscientia probat Hinc profecto liquet, quamvis offenderit, quod etiam ab aemulis praestantior omnibus nostri saeculi primoribus fuit: et si eisdem non placeat, bonus tamen ab omnibus praedicatur. Fuit enim in saeculo eleemosynarum largitor, et decimarum ita liberalissimus dispensator; ut probares jam non sua, 120.1576A| sed ad hoc sibi commissa distribuere. Qui post annualem decimationem, quotidianam indesinenter tam ex omni redditu ac dispensatione victus, quam et de variis donorum sumptibus Christi pauperibus impendebat, hanc sibi haereditatis computans partem, hanc lucri pretium, hanc justitiae suae mercimonium. Sed, ut video, Allabigus noster, quasi conviciatus, irascitur, ideo forte nudam manu interdum confricat, nec bene sentit de his quae proponitis.
 
Tum ille: Quid igitur ludicra jocose seritis? et si calvus vobis videor, Haelisaeum quid contemnitis? An nescis, Chremes, quia multi me venti flaverunt? Fortassis ergo jurando per hoc caput ista contraxi. Nunc autem quia non credunt, hoc novum reperi juxta Terrentium, ut consecter eos, qui se primos 120.1576B| omnium esse volunt, nec sunt; et cum riserint, arrideo, eorumque ingenia admiror; vel quidquid dicunt, laudo; et si negant, laudo; quid quisque negaverit, nego; aiunt, aio. Deinde imperavi mihi omnia assentari, quia is quaestus nunc est valde uberrimus. Tamen saltem parvam adhibeam fidem, qui mihi de illo quam bene sum conscius, nihilque falsi fingam, quoniam meo cordi nullum chariorem invenio. Fuit enim suo in tempore acceptior cunctis, licet prodigiosa hujus saeculi aetas ultima eum insipienter et maligne oderit, atque mendaciis sit insecuta. Verumtamen quaeso me non adeo ignavum putetis, non ingratum, neque inhumanum aut vecordem, ut me non consuetudo tanti viri non irremota vitae conversatio, non amor, non pudor oblivionis 120.1576C| commoveat, ac moneat, illi ut servem fidem, cum quo multa pertuli, a quo plura didici, et ex quo quaeque optima virtutum etiam in saeculo cognovi, pro cujus amore primum post Deum saeculum reliqui. Unde si quis vestrum mihi de cornu quidpiam opposuit, tubam audiat veritatis; quia quamvis obsurdescant invidi, Arsenius iste verus Christi athleta fuit: et si plura enumerare nequeam sermone imperitus, lugere tamen etsi coram non erubesco, quoties ad mentem ea reduco, ut vel sic refrigerer plenas miseriarum nostrarum doloribus. Quia etsi gaudendum censeo, quod talem eum habuimus, satis quoque deflendum, qui cum eo semper viximus, quod absentes in extremis fuimus. Fortassis ergo si cum eo essemus, de spiritu ejus amplius participaremur. 120.1576D| An non legistis, Elias Elisaeo suo petenti, ut spiritus ejus in eo duplex fieret, quid dixerit? Si videris, inquit, quando tollar, erit quod optas (IV Reg. II, 11). Ita et nos, fratres, si essemus cum eo, hinc ad coelos quando abiit, pignus nobis forte refunderet sui spiritus. Nunc autem quam miseri, quibus nec horam scire licuit sui exitus, quem vivere putabamus!
 
PASCHASIUS.
Ut audio, glaber iste qui videbatur idiota, factus est in subito querimoniarum philosophus, nec dubium quin spiritu ejus quem plangimus afflatus. Alioquin nisi eo esset attactus, quomodo talia praeoccupavisset, antequam filius eo veniret, quo circumfusis 120.1577A| visceribus lamentandi erit tempus? Non enim assentator est falsi, ut se finxerat; sed invector, ut sentio, praecoque veritatis. Parvipendet enim aliquis quid audiat; praesertim cum nemo amicorum meorum est hodie, apud quem omnia mea occulta exponere audeam, quamvis hic nostra etiam inimicis detegat; quia nonnunquam apud alium prohibet dignitas, apud alium ipsius facti piget ineptia, ne infidelis, ne protervus videar. Idcirco nostrum est intelligere, utcunque atque ubicunque opus sit assentari vel obsequi, de isto si quomodo vel tacere. Ergo quia nec praemeditari potuimus tanti viri obitum, nec praescire; nunc praemeditandum, quid vel cui quandoque loquamur. Noster enim satis pavebat animus de illo prius tale aliquid cogitare, qualia demum 120.1577B| contigisse doluimus. Non quod conditionem ignoraremus; sed quidam votorum usus sensum nostrum communis fragilitatis obduxerat, ut de illo nisi secunda cogitare nesciremus. Unde cum olim ab Augusto directus causa negotii quod nostis, antequam in remeando Agrippinam venissem, comperi quem nunc deflemus, exsilium tulisse pro munere, ubi quamplures monachorum simul reficiebamur; eratque lectio in medio Isaiae vatis, ubi legitur: Concurrent Aegyptii adversus Aegyptios, et disrumpetur Aegyptus in visceribus suis (Isa. XIX, 2). Tunc quidem infremui, tunc quasi inundans omni lacrymarum imbre perfusus, atque dolore disruptus emarcui, ita ut omnes mirarentur, alii quidem quid contigerit dicentes, alii quasi reatui illius conscius essem, opinabantur; 120.1577C| nemo tamen mihi eorum hodie quod heri, licet consolatores optimi viderentur. Fateor tamen eadem hora omnia mihi in animo venisse quae postea contigerunt. Unde non dubitandum quod divinus Spiritus ubique omnia repleat, etiam et ea quae non possidet.
 
SEVERUS.
Dicam de his quae mihi in mente sunt, vos decernite. Dum ille fuit solus, dum nulla alia spes, dum posse viguit; favebant plurimi, sibique dabant palmam; nunc postquam res inventa [inversa] est, inventi [inversi] sunt et ipsi de quibus quaereris. Sed non adeo dixerim fortuitu talia contigisse, ut et lectio simul ac lacrymae prodiderint, quod nostra in visceribus suis disrumpenda esset Aegyptus: forte 120.1577D| jam tunc venter praecordiorum contra nefanda futurorum, quasi cythara threnabat.
 
===Caput IX.===
ADEODATUS.
Dum varia rerum incidunt negotia, in colloquio confunditur stylus, nec ordo dicendi servatur, nec flendi copia pectoris de fonte uberior hauritur. Ex quo velim fontem aperias nobis calentem, et qualis quantusve venerit ad monastica, insinues: quia etsi pulchrae sunt virtutes sub absconso chlamyde [ f. chlamydis], easque inter mundi illecebras vernare; pulchriores tamen in schola virtutum fiunt, ubi resecatis vitiis fragrat ager aliorum odoramentis commilitonum, 120.1578A| et sola quae Dei et sancta sunt, ab omnibus meditantur.
 
PASCHASIUS.
Si quaeris, Adeodate, qualis venerit, fateor talis qualem Virgilius ille tuus Maro describit, totus teres atque rotundus. Qui nimirum versus, licet in Virgilio vestro magnis extollatur laudibus, longe antiquior legitur in Horatio, qui dum de viro sapiente loqueretur, ait, quod sit fortis, et in seipso totus teres atque rotundus. Unde profecto liquet, sicut et in quampluribus locis, quia Maro vester callidus ingenio de caeterorum sententiis laudem tulit, et de multis, ac si mendicus, philosophorum fragmentis convivium vanitatis, saltem pueris, fecit. Sed laudabilior hic noster illo fulsit mox de saeculo Christi gratia illustratus, 120.1578B| qui fortis in Deo atque teres seu rotundus, ut aiunt, venit; quia nihil ex omni parte rotundius a puncto, quam sibi [ f. si] virtutes rationi Deoque consentiunt. Nonne virtus jure tibi videtur quaedam aequalitas vitae, rationique consentiens undique? Quod si aliud ab alio in vita discrepat; magis, ni fallor, offendit, ut ille egregius ait, quam si aliqua pars circuli majore minoreve intervallo quam aliae partes, distet. Igitur illa est virtus et ratio vera, quae vitam perfectam faciunt; vita vero perfecta undique, si veritati congruat, et virtutibus aequetur. Unde profecto idoneus in vita et probus jure is censetur, qui tam bene et honeste vivit ut secundum Deum virtutibus vivere videatur. Sed de isto vix talia creduntur, quoniam odiis et invidia ubique jugulatur. Qua de causa parcius 120.1578C| laudandum censeo, ubi veritas conviciis suffocatur, et invidia justitia perimitur.
 
SEVERUS.
Forsitan persecutorum tempore si esses, de Christo aut nescire quidquam te assereres, utique aut mutus esses. Nunc autem, quaeso, pone metum: nihil hic iterum jurabis poscenti. Alioquin dic illud, quia si noceo quod amo, sine fine nocebo. Satis enim mihi est amoris, quod semel de illo ebibi, quod aliud recipere non possum. Idcirco si non proficiunt visa, veniamus et ipsi virtutum ad arma: quia pro talibus tantisque Deum si digne laudare non cessem, beatior ero, licet monitis ejus et moribus sim ipse 120.1578D| minor.
 
PASCHASIUS.
Magna molimur, frater Adeodate, sed nulla nisi ardua virtus. Unde narremus, ut fertur, fabulam toto notissimam mundo. Quoniam, ut ais, exigua virtus est praestare silentia rebus; sicut e contrario gravis culpa, quae tacenda sunt loqui; quamvis utile multis dissimulasse prodenda fuerit, tacendaque prodidisse. Venit enim hic noster Arsenius, sicut melius nosti, ad monasterium [ l. monasticam] vitam jam pene perfectus, licet demum major meliorque crevisse credatur, quia nemo qui virtutibus hac in vita proficere nequeat. Venit, inquam, sicuti praefatus poeta tuus ait jam,
120.1579A| Vir bonus et sapiens, qualem vix repperit unum
Millibus e cunctis hominum consultus Apollo:
Judex ipse sui totum se explorabat ad unguem. Fateor me neminem sui exploratorem vidisse similem huic, qui non dico quotidie, verum jugiter sua tantum rimabat gestorum intima, quantum nemo solertissimus judicum discutit aliena.
 
ADEODATUS.
Quaero abs te, quomodo si jam teres atque rotundus venit, sui major meliorque demum fuit? Nunquid rotundo aliquid rotundius esse potest? quod si omnino potest, restat rotundum non fuisse, ut ab immobili puncto, scilicet divinitatis opere, circulus formaretur virtutum.
 
PASCHASIUS.
120.1579B| Quantum ad formam geometricae exspectat disciplinae, videtur fore quod ais; sed si ad virtutum, quia semper ex omni parte Christo introrsus modificante in sphaera aequissime circumaguntur, hinc inchoatio ad formam incipitur; illinc ubi civitas virtutum est, consummatur. Unde in comparatione Dei, sicut nemo bonus, ita nemo perfectus; et sicut nemo perfectus, ita nemo teres seu rotundus. Tamen dicitur et bonus, et perfectus homo: et si perfectus, utique teres, quia in Christo conformatur, in cujus nimirum circuitu iris esse legitur (Apoc. IV, 3), ex quo omnis perfectio virtutum designatur. Caeterum nemo proficit ad ista, qui se quotidie major meliorque non invenitur. Hinc quoque propheta: Beatus vir, inquit, cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo 120.1579C| disposuit (Psal. LXXXIII, 6). Quid sit autem ascensiones disponere, subjungit de singulis: Et ibunt, inquit, de virtute in virtutem. Ita ut omnium virtutum forma, propria cujusque charitas efficiat animae quantitatem aut qualitatem. Constat igitur animam virtutibus crescere; decrescere autem vitiis, et ad non esse tendere. Iste vero noster quotidie sic de virtute ad virtutes, ita de esse ad majus esse tendebat; et sicut ad majus et melius, ita licet jam virtutibus teres, ut formatior atque rotundior esset, jugiter Christi manu formabatur. Sed qualis quantusve jam esset, quando saeculi deposuit militiam, testes sunt praesens Pater et fratres, qui satis intenti ac solliciti, multis eum, dum pulsaret novitius ad ostium monasticae disciplinae, perscrutati sunt probationum argumentis 120.1579D| et solertiae disciplinis. Testes quidem, quod velut aurum in fornace fuit probatus, inter omnia increpationum dura et aspera, in tantum qui necdum tiro, ut perfectus jam Christi miles haberetur. Erat in illo Spiritus Dei; et ideo, ut fertur, in nullis frangebatur molestiarum spiculis; sed seipso quotidie probatior renitebat. Quam vera igitur Apostoli sententia, quod omnia cooperantur illis in bonum, qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII, 28). Nam ei et quae pro malo inferebantur, profecto lucrifiebant. Psallebat enim cum propheta Domino: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI, 4). Fateor, quae multis dura videntur, illi levia erant; erat enim monachus.
 
===Caput X.===
ADEODATUS.
120.1580A|
Quid laudis est, quod monachum eum praedicas? Nonne et nos ac quamplurimi monachi censemur nomine?
 
PASCHASIUS.
Vere censemur tantum nomine, sed falsi invenimur opere. Unde quidam de Patribus bene se intuens: Vae, inquit, mihi, qui nomen monachi falsum porto. Unde si diligenter consideres, rari inveniuntur. Sed hic noster unus erat e millibus, qui solus digito monstrabatur. Annon recolitis oculos ad nos omnium venientium? nam mox inter omnes eum intuebantur, et quasi ad lumen erant defixi, eumque requirentes, soli loqui desiderabant; etiam et cum ultimus 120.1580B| esset a primordio, a cunctis prae omnibus venerabatur. Nemo igitur, ut assolet, etiam apud Patrem levitatis causa quispiam apud eum reprehensibilis voluit inveniri. Gravitas enim ejus et morum probitas illustrabat omnes; et ideo pudica mente vultum singuli coram eo submittebant. Licentius enim coram sole quam coram eo aliquid admitteres reprehensibile. Nunc vero quam miseri sine illo vivimus, multis allecti illecebrarum usibus! Omnes enim licentia deteriores sumus, quae cum alicui in mente inciderit, frequenter frena gravitatis amittit. Unde Severum interroga, si quid de illo nosse desideras.
 
SEVERUS.
Fratres, fratres, quid dicam, quove inveniam dicendi copiam, cum in me nihil remanserit de illo, 120.1580C| nisi flendi ac gemendi facultas? Bonum namque mihi erat, cum eo dum portabam jugum adolescentiae meae, coram illo quasi solitarius ac tacebam, magis quam nunc, cum loquendi licentia relaxatur; et aestimo impunius licere tunc quae verebar ne admitterem. Patior usu, qui pene jam omnium hominum est, ut melius aliena videam et judicem quam mea. Idcirco inhonesta quam saepe committo: praesertim quia cum illis frequenter ago, qui neque jus, neque bonum, aut aequum sciunt. Melius, pejus, prosit, obsit, non curant, neque vident; nihil enim nisi quod libuerit, placet; nihil nisi quae voluerint, scientia defendunt, etsi eos esse res non sinit ut volunt. Porro nos illi palmam damus, eumque magnifice efferimus, qui vim tantam habeat et potestatem atque efficaciam 120.1580D| fallendi, ut falsa pro veris valeat astruere, et improbos optimos judicare. Idcirco non est nunc temporis de isto quidpiam laudabile praedicare; tamen quia omnes norunt, licet oderint et invideant, non multa facundia opus est ad laudem, dum religiosior omnibus nostri temporis a singulis praedicatur et perfectior. Fuit enim in omnibus discipulus monasticae disciplinae, militans diutius sub Regula vel Abbate. Discipulus, inquam, quia in cunctis subditum se et humilem exhibuit, magisque subesse gaudens quam praeesse; prodesse tamen tam sub jugo magistri, quam praelatus postea curavit. Et ideo demum perfectus invenitur Pater et magister, quia discipulus perfectior caeteris approbatur et filius; quod genus rarissimum 120.1581A| invenies, dum singuli magis praeesse gaudeant quam subesse et prodesse. Alioquin non tanta praelatorum penuria perfectorum esset, neque proficiendi magna difficultas; quia plurimi, etsi praesunt, prodesse vix paucis appetunt, obesse multis. Hic autem quantus sub disciplina fuerit obedientiae multorum ore laudatur. Et inde est illud, cum novitius adhuc esset, tumescente alveo fluminis, jussum est more solito, ut fratres irent turgentia resecare herbarum, ne amplius inundaret. Tum ille coepit reliquos exhortari, ut tunicis tantum induti intus introirent, quatenus melius proficerent, Quo dicto, plures una cum eo introiere. Ubi multo perpessi frigore, relatum est Patri ad monasterium; quo jubente mox extracti sunt, atque coerciti, ne ulterius talia auderent. Unde 120.1581B| constat, quod saepe de fervore boni amoris, si dici fas est, contingit excessus culpae, dum mens minus deliberat compellente amore charitatis, etsi Paulus apostolus dicat: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 18). Hinc quoque quam saepe talia Petro legimus accidisse, minus considerans, ore quid exprimeret. Porro excessus iste, ut ita fatear, non est amoris, sed inscientiae nota: unde ipsius flamma levius purgatur. Nonne vidistis eum jam cum hospitalitati nostrae praeesset, qualis quantusve erat? quam humilis, quam devotus! Quem enim aliquando nobilium vidistis tam vilia semper appetere, tam aspera tolerare, tam horrida et foetida diligenter attrectare? non dico vilia calceamentorum hospitum, verum vulnera pauperum, eorumque foetida vestimentorum, 120.1581C| nonnunquam sic quasi aromata bajolans abluebat: omnia quippe eorum sic non lassescens infatigabiliter sustinebat. O Domine bone Jesu, quam infatigabilem eum fecisti ad omnia dilectionis officia! quam strenuum, quam efficacem, quamque devotum! Satagebat enim circa frequens ministerium ita sollicitus, ut pauperum curam et hospitum atque infirmorum ante omnia et super omnia gereret in die; nocte vero somno expleto parvissimi temporis, non minus ante vigilias Fratrum, quam post vigilias una cum Maria indefessus ad pedes Domini Jesu coram sanctis altaribus prostratus humo jacebat. Tu nosti, Domine Christe, quo lacrymarum imbre solum rigabat, te rogans, teque suspirans, te quaerens, ad te pulsans, ut aperires ei januam pietatis 120.1581D| tuae: aperires quoque, ubi ei hactenus clauseras; et susciperes, ubi clementer illi aperueras. Quibus januis apertis, ut credimus, tunc penetrando pulsabat fide, nunc fruendo amplectitur charitatis amore. Poterat enim dicere cum Propheta: Defecerunt oculi mei in eloquium tuum, dicentes: Quando consolaberis me? (Psal. CXVIII, 82.) Fateor ergo saepe me vidisse loca suis mane madentia lacrymarum imbribus, et conspexisse oculos pene consumptos a fletibus. Vidistis et vos eum, ut reor, frequentius squalentem vigiliarum angoribus, vidistis madentem fletibus, vidistis affectum gemitibus, vidistis utique macie tenuatum et pellem ossibus haerentem victus parcimonia, et tabentem faciem laboris vit 120.1582A| suae sudoribus. Utrasque namque vitas suis gerebat temporibus, practicam scilicet in die, theoricam vero in nocte; hinc inde earum respersus floribus noverat cum Maria, etsi frequens esset cum Martha, quod unum esset necessarium: et ideo singula ad hoc unum jugiter solidabat; illuc suspiriis anhelans, hac dilectionis officio ad ea propulsans, satagebat in die agrum corporis sui refundere sudoribus, in nocte vero fletibus. Vidisses enim mane illum quasi rore purpureo perfusum, lacrymarumque imbribus irroratum. Unde si velis plenius cognoscere veritatem, Severum interroga, qui semper plus quam ego vigilare studuit ac potuit, et ideo de his omnibus potiora cognovit.
 
SEVERUS.
120.1582B| Etsi ficte de me ista dicis, tamen, licet qualitercunque, multa de illo percepi, quae jure debeant praedicari. Annon recolis cum quanto frigore Domino psallebat, qui pene a sanctis altaribus vix semel in noctibus recedebat, ut ad lectum veniret? Quem si interrogasses, an pervigil canendo, petendo, quaerendo, pulsando, noctemque gemitibus et fletibus vincere vellet, responderet illud Catonis: Si velim, aut nolim; et si possim, aut non possim; me tamen vigilare juvat propter illud: Beati qui vigilant ad fores meas, quoniam si mane me quaesierunt, invenient me (Prov. VIII, 34). Alioquin, nisi ob beatitudinem perfecti laboris, nunquam talia et tanta sustinuisset vigiliarum officia. Praesertim nullus mane qui non posset videre roscida humi pavimenta, 120.1582C| quibus in nocte Domino militabat. O quale tunc tempus! vidisses enim quasi ad unius galli cantum continuis noctibus reliquos omnes excitari, et passim hinc inde altis crepitare gemitibus. Nunc vero quanto plus soporamur, tanto plus mortui vivimus; quoniam dum somno servimus, etsi vivimus, mortui sumus.
 
===Caput XI.===
PASCHASIUS.
Tu tantum de vigiliis narras; caeterum quantus qualisque vixerit, aut non recolis; aut certe quod in me reprehendis, pandere non audes.
 
SEVERUS.
Audeo plane, sed de nullo temere loquendum.
 
PASCHASIUS.
120.1582D|
Cave, irater, ne comicorum notam incurras: quia, ut aiunt, neminem liberum, neminem obsequentem, neque qui recte tractare verum possit, neque nosse aliquem, neque ab aliquo ubi non recte vivitur, cognosci. Et ideo forsan nec tu illum ostendere vis quanti penderes, nec ille tibi credere est ausus quod aequum est patri. Quae si essent, forsitan nunquam illum silere etiam volens posses.
 
SEVERUS.
Plane cupio de illo quae virtutis sunt ostendere, quem plus me credidi: quia de se sibi nec ipse quidquam retinuit quod non nossem. Transfudit se ad liquidum, ut paternos in me formaret vultus. Non 120.1583A| enim sibi remisit tempus, nec respexit; sed totum se Deo commisit, et transposuit ad ea quae non videntur. Hinc ergo claruit, si quando vice sua hiemalem fratrum calefiebat [ l. calefaciebat] domum, quantis augustius virtutibus renitebat, quantisque acrimoniarum fumi nitoribus pice pressius denigratus aestuabat. In tantum igitur illo cremabatur igne et fornacis incendio, ut videres eum jam non carne vestiri, sed effigiem quamdam fuliginis spiritu vegetari.
 
PASCHASIUS.
Recolo satis et recordor, quoniam tanquam aurum in fornace probabat eum Dominus, ut eum demum quasi in holocaustum acciperet; ipseque se sua sponte laboribus defecabat, plus appetens mala 120.1583B| mundi quam quae suavia sunt, pro Deo in omnibus tolerare. Macerabat se jejuniis, et victus parcimonia temperabat. Gerebat quoque curam de omnibus, et multa fratrum sollicitudine sancta premebatur. Hospitibus vero et fratribus infirmis sedulo serviebat obsequio; cujus cum plures venerationis affectu refugissent obsequium, frequenter aiebat dicens: Heus tu! cur evacuare vis officium meum, et obedientiam mihi commissam tollere? Ad cujus nimirum vocem mox quicunque ejus se manibus praebebat tractabilem. Unde quotidie magis ac magis eum fama ferebat ubique per aures, et praedicabilem commendabat. Quid plura? defuncto Antonio paulo post substituitur Pater eximius ejus in loco. Ob cujus nimirum electionem a fratribus egomet directus, mox 120.1583C| obtinui apud Augustum quod olim plures optabant. Perrexerat enim prius dilitescendi gratia fratres invisere nostros, et illam secundam excolere, quae de nomine matris ipsa est, quae et mater ipsa, sed altera; altera, sed ipsa. Unde revocatus, mox occupavit eum nostra electio. De cujus nimirum vitae abstinentia et rigore castigationis tunc mihi a quibusdam optimatum, ut persensi, Augusto jubente, suasum est, quod non eum ferre possemus, neque vitae vestigia imitari. Ad quod ego quasi arridens: An nescis, heus tu, nos qui sumus? nunquid caudam pro capite, ut quidam assolent, monstruose volumus eligere? quid putas si tantus esset, quantus excellentior aliquis Sanctorum? nunquid quia commeare nequimus, eum praeferre oportet, qui post tergum 120.1583D| eat, et non potius eum qui praecedat? Tum ille paulisper subridens, Augusto haec, ut credo, retulit, quibus ita dictis, cuncta quae volui, et ut volui, penitus impetravi; atque cogente illo, nostris, licet invitus, paruit votis, qui dudum subterfugerat quantisper praelatus.
 
ADEODATUS.
Timeo ne forte qui talem eum oblatrant, sentiant, 120.1584A| de quo proposueras aenigmatice loqui, clarius praedicari.
 
PASCHASIUS.
Non invisa dicimus, neque incognita. Idcirco etsi adumbratur titulus, liniamenta tamen gestorum produnt; uti pictorum mos est, qui bene pingere norunt, qui saepe ita vultus exprimunt, ut sine litteris et voce loquantur. Sed talibus quia necdum apposui labra, et condita sub silentio servo, erit, ut credo, illa dies, mihi cum liceat ejus aperte dicere facta, et quae potiora sunt de illo, manifestius explicare. Interdum [interim] vero, sicut mones, ne quid nimis fiat, cautius loqui juvat, et uberius deplorare, qui sine illo vivimus, cum quo melius mori duxerim; quia mors ejus transposita est in vitam, 120.1584B| forte ante tempus nobis optatum, ne malitia mutaret cor ejus, quod si non est ita, mente pertracta.
 
ADEODATUS.
Vere credo et pertracto, quia veridica vox est, Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XII, 44). Iste vero non perfunctorie, sed ex toto cum dilectione credidit: quoniam ea sola est fides qua vivitur, quae per dilectionem operatur. Et ideo quia sic vixit, et credidit in eo qui vivificat mortuos, non morietur in aeternum.
 
PASCHASIUS.
Etiam et tibi, quia sic credis, suppeditat fides. Quanto magis qui tantis virtutum redolet operibus, credendum, quod jam exinde immarcessibiles capiat fructus? Nam a die professionis suae mortificationem 120.1584C| Christi tulit in corpore sue; et deinceps cum jam Pater esset electus, quasi ejus signifer ad aciem contra immanissimos hostes primus ubique processit ad campum. Mutata siquidem militia mutatus est et miles; et qui primum arma tulerat contra Abitrices gentem indomabilem, demum contra vitiorum portenta virtutum vexilla tulisse gloriosius praedicatur. Unde nunc palmam gestat pro munere, qui olim honores contempsit saeculi pro religione.
 
===Caput XII.===
ADEODATUS.
Novimus haec omnia; sed quomodo conversatus sit sub Antonio nostro velim edicas, maxime pro fratribus nostris Saxonia degentibus, quorum fuit 120.1584D| ex genere, ut sciant ad plenum quales habuerint fidei suae fundatores.
 
PASCHASIUS.
Si hoc profecto narrare coepero, non invenio quo incipiam, quo me primum vertam, vel quo progrediar: quia eorum vita eorumque actus sic indissociabilis fuit, ut non invenias, postquam eos agnovi, quid unus eorum sine altero gesserit. Quia etsi opus 120.1585A| quodlibet proprium, aut quasi pro viribus, pro tempore, pro officio in aliquo dispar fuit, commune tamen votum et voluntas una fuit; ita ut videres eos quasi sub uno jugo aequanimiter in hac agricultura Domini aratrum trahere, atque invicem onera supportare. Et si quando contigisset eis pro loco, pro tempore quantisper abesse, videres unum eorum, alterum, ac si bos bovem, cum gemitu et desiderio requirere; quia nemo eorum se totum putabat adesse, cum alter deesset. Quin imo ibi magis affectu quam secum quisque eorum erat, ubi alter esset. Et sicut bos frequenti mugitu quam saepe pium alterius testatur affectum, si forte defuerit cum quo trahere aratrum a latere consueverat, ita sibi ad invicem solliciti congemiscebant prae desiderio, cogitantes quid alter ageret, donec se sibi ad invicem 120.1585B| redderent. Licet enim unus eorum esset aetate senior, et alter admodum juvenis; par tamen in eis desiderium. Quia etsi iste robustior corpore, ille ardore charitatis sublimior; una tamen in eis intentio, unum propositum, unaque voluntas; siquidem iste acutior sensu, sed senex noster in consilio et charitate latior. Iste quasi pro justitia ferventior, sed ille maturior circumspectione, et providentia profundior: ita ut iste in subito acutius responderet ad singula, sed ille longius et simul ad praesens considerabat profutura, et quaecunque evenire possent econtra. Quamvis ergo carne essent fratres, et germanissimi fide et voluntate, moribus tamen in hoc dispares videbantur, quod ille egregium in se 120.1585C| omnibus repraesentabat patrem; iste autem discipulum monasticae disciplinae, et charissimum in omni subjectione filium.
 
SEVERUS.
De his ergo nemo ambigit, quoniam ipsi, ut omnes fatentur, ex omni regali prosapie singulares essent in sanctitate ac religione, atque in bonitate studiosissimi. Idcirco nec mirum, si se mutuis fovebant virtutibus, qui se etiam aliis imitabiles praebebant exemplis. Sed quoniam Antonius noster jam senectute fessus laboribus et curis videbatur inferior, erat tamen in charitate amplior. Cujus semper latus sollicitior iste affectu piae devotionis suo fovebat studio, et curas regiminis suis humiliter complebat officiis. Ita ut videres eum omnia procurare ut 120.1585D| filium, cui exhibebat reverentiam ut junior, famulatum ut servus, diligentiam ut frater charissimus, teneritudinis amorem aliquando ut pater; imperiosum quoque consilium cum omni humilitate ut senior; cui erat tanta in cunctis patientia, ut nullis moveretur molestiarum injuriis.
 
PASCHASIUS.
Bene recolis, frater, ita ut unius necessitudinis gratia complurium nobis necessitudinum officia connumerare videaris: quatenus in uno eodemque non unum nos amisisse doleamus, sed plures. Praesertim cum et in isto, et jam in Antonio quid amisimus, 120.1586A| necessitas tanti doloris recordari compellat, quorum fraterna claritas [ f. charitas] et amoenitas vitae, non tantum nobis, verum in omni imperio regni sic emicuit et resplenduit, quasi videres duo coeli luminaria ubique clarescere: quamvis iste minus, ut ita fatear, et ille majus: quia ille pater erat, et iste filius: ille senex senior, et iste forte agilitate morum acrior, sicut et aetate junior. In quibus nulla adulatio fuit, sed hinc inde expressa pietas, nulla ad invicem dissensio: ita ut non invenires ad eorum propositi simulationem ( id est similitudinem) quid adderes, quoniam unus spiritus erat in eis et una fides, unaque concordia pacis, et vera in omnibus religio sanctitatis. Et ideo inter eos nihil aliud quam totum quae charitatis sunt et pietatis, 120.1586B| deprehenderes ut nec vices mutarent, nec ad invicem aliud velle cognosceres: quorum erat pulchra morum proprietas, ut si qua alter alterum virtute excelleret, unam in eis ad invicem intelligeres harmoniam honestatis, unumque virtutis temperamentum. Erat enim sic proprium in eis quod erat uni, ut commune probares esse ambobus: ita tenus, ut vere iste dimidius alterius diceretur, sicut et ille integritas istius putabatur. Hinc est, charissimi, quod in Saxonia tam unanimes, tamque devoti novae plantationis germina plantaverunt; et utriusque sexus a fundamento coenobia, favente Domino, construxerunt.
 
===Caput XIII.===
ADEODATUS.
120.1586C| Miror cur velis eos coaequare, cum non iste, sed Antonius, quia loci hujus pastor erat, cui facultas suppetebat aedificandi, ea aedificaverit; hic autem ac si unus erat ex plurimis: licet acceptior in gratia, quia frater; profundior in consilio; prior in voluntate, major in adjutorio, sollicitior in voto. Et ideo quamvis semper plurimum se diligerent, laboremque suum alter eorum alterius esse vellet praemium, tamen illi merito deputatur merces operis, in cujus quae gesta sunt, dedicantur labore: quia etsi nunquam alteri eorum sine altero fuit voluntas agendi quod pium et sanctum est; illius interea jure deputatur meriti, cujus fuit potestas agendi, quamvis commune fuerit opus laboris.
 
PASCHASIUS.
120.1586D| Quantum exterius exspectat in humano judicio, ita fama quam saepe concelebrat laudes in vulgo. Sed divinus Arbiter intus discernit gratiam unicuique quam dedit, et laborem deinceps post gratiam quisque quem impendit. At vero istorum voluntas quia una erat, et utraque eorum ex alterius pendebat voluntate, sermo cum ab ore prodiisset, manifestum est omnibus, quod huic primum divinitus inspiratum est, occasione accepta pro quibusdam sui generis, qui ad nos conversionis gratia venerunt, et de rebus suis nobis tradiderunt, quo locus aedificaretur coenobii. Unde ut erat iste amore fervens 120.1587A| circa Deum et circa religionem sanctam, circa propinquos sui generis et patriam; coepit instantius persuadere, ac crebris Abbatem egregium aequivocum senis, hujus operis ut laborem impenderet, et sumptus praeberet; quia ipse jam tunc erat, in quo domestica monasterii nostri sollicitudo et cura residens publica requiescebat. Quibus Pater ille auditis, Arsenii nostri votum et voluntatem suam esse fecit. Sicque coeptum est opus virtutis, et prosperatum tantisper, donec senex Antonius ab exsilio regressus, in gratia est restitutus. Quo regresso istius voluntas mox facta est senis: ita ut videres filium in hac gratia patrem eximium genuisse, cujus crebrior adhortatio in hac parte unam duorum intentionem fecit, unumque vestigium voluntatis, quibus 120.1587B| Deus unum velle, unumque nolle dedit; quoniam et ipsi antea in reliquis indivisi erant, quando alter nemo sine altero vivere cupiebat, quorum unus erat affectus mentis, unumque desiderium, et una sollicitudo sanctae religionis. Quapropter videat prudentia filiorum, maxime quos pariter eorum fides genuit, et charitas in hac gratia Domino dedicavit; utrumne ulli amplior merces esse debeat, quam ei qui et alios hoc post Deum primum velle fecit crebriori exhortatione; deinde ut perficerent coegit. Qui suo fortissimo adjutorio plus quam propriis humeris subvexit, et consilio sollicitius roboravit, et in omnibus apud Caesarem, apud eximos totius regni, et apud omnes quoscunque potuit, hoc egit omni ingenio, omni arte, omnique studio, ut compleretur 120.1587C| opus laboris, ipso exhortante quod coeptum erat.
 
===Caput XIV.===
SEVERUS.
Hoc nos non latet, quia valde persensimus his universa, et conspeximus oculis quae egit: ita ut plures clamarent, quod bona monasterii nostri cuncta diriperet, tantum ut loca illa nostris ditaret sumptibus. Sed hoc laudis ejus portio est, quod sine offensione bonorum, illa ex omnibus ditavit bonis, et locupletavit copiis; nec tamen nostra multum minuit. Gubernabat autem fratris domum, et commendabat jam in se officium abbatis, quod futurum erat, quando intus praestabat solatium et formam sanctae religionis, foris vero scutum defensionis et munimen praestabat ac decus totius honestatis. Porro, 120.1587D| ut dixi, jam tunc cum Patre curam monasterii gerens, quasi arbiter in consilio erat, atque ordinator rerum, curam habens de omnibus. Provisor quoque sollicitus animarum, ne displiceret sanctus senex noster in aliquo Deo, sicque ut placeret in omnibus laborabat. Depulsor enim moeroris erat, et baculus senectutis sanctissimi senis, necnon et omnium nostrorum incitamentum virtutum: in quo sibi sanctus senex pro virore gratiae gaudebat plurimum et congratulabatur, quem ipse suis sanctis illustrabat monitis et virtutibus: ita ut hinc inde 120.1588A| videres eos recreari ab invicem, et proficere in cunctis. Quae omnia melius fortasse Paschasius novit, intus forisve quae et qualiter egerunt, qui eis comes fuit in omnibus specialis, et quasi tertius inter eos in omni negotio.
 
===Caput XV.===
PASCHASIUS.
Non abnuo quae astruis, maxime qualiter in gente illa praefata coaedificaverint coenobia utriusque sexus; cum quanta devotione et fervore charitatis, cum quanta humilitate et sublimitate virtutum, ita ut in se monstrarent formam sanctae religionis et exempla perfectionis, ut haberent diebus saeculi sequaces discipuli sub monastica disciplina in eis 120.1588B| quae imitari deberent, quoniam sicut Dominus ait, magister veritatis: Perfectus erit omnis discipulus, si sit sicut magister ejus (Luc. VI, 40). Et ideo isti vere imitatores facti sunt Christi, ut securius in fundamento positi futurus grex construeretur in Domino, ne aut culmen erigeretur sine quadratura virtutum et firmitate fidei, aut fundamenta locarentur sine culmine summae perfectionis. Quapropter quia imitabiles se praebuerunt, vere prae omnibus sequendi sunt, et eorum monita et exempla servanda: ne male vacillet in culmine, quod bene constabilitum est in fundamento; et pejus pullulet in germine quod optime jactatum est in semine. Deinde communis sit noster gemitus pro amissis patribus: quia commune nostrum fuit lucrum, quia cum eis 120.1588C| sub tanta disciplina viximus. Nam in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus non potest non affici animus; sed tamen in ipsa affectione animi et moerore recreamur, et renovatur affectus, maxime qui eos vidimus. Praeterea mihi, qui cum eis fui, quando eadem inchoarent, quasi reflexa cervice absentiam eorum semper praesentem intueor, cum irent in via, cum essent in loco, cum disponerent singula, cum essent in consilio, et fabularentur ad invicem; cum haurirem oculis eorum gratiam, et auribus perciperem sermones quos proponebant, et exciperem verba quae dicebant. Quod si mihi nunc jucunditas est mentis ea respicere, quid putatis, charissimi, quanta erat tunc gratia, quanta laetitia, quam beata tempora, cum eos viderem 120.1588D| tanta et talia meditantes? Fateor quia non possum retexere, quantum virtutes eorum ipse mecum tacitus admirabar, quantumque mihi applaudebam, quod tales mihi Dominus dederit patronos, quorum in consortio, etsi indignus, tertius eram. Non meritis quidem, non gratia, non ullius dignitatis honore, sed eorum dignatione, tantum visu et auditu intereram pro numero; tamen eis pudice satis adhaerens, simplicitatis et innocentiae saltem efficaciam mihi non desperabam. Quorum cum prudentiam cernerem, simplicitatem columbae in eis valde mirabar; et si ad simplicitatem respicerem, admirandi prudentiae 120.1589A| [ f. prudentiam] spiritus in me pene nullus erat. Quam semper simplicitatem miris jungebant virtutibus; et quae dicebant verbis prudenter coaequabant exemplis; et ea quae ambo vix poterant prius, tunc unus eorum complebat solus; et si aliquando alter agebat aliquid sine altero, jam pro consuetudine simul agendi quasi cerneres ambos. Qui licet interdum unus intectum latus exhiberet, alterius tamen affectum in moribus et in officio praemonstrabat: ita ut mirareris in eis unam sollicitudinem mentis, unam sanctam et irrefragabilem gratiam; etsi non corporis, unum vigorem mentis, unumque propositum et unam modestiam meditationis. Qui cum lineas manu tenderent ad opus, et arundine metirent, ac disponerent utraque loca, 120.1589B| quibus in locis singula fierent; videbatur quod aedificium metirent structurae, juxta Ezechielem (XL, 2), vergentis ad austrum, ut fundamenta et culmen in coelo locarent. Qui cum attollerent pariter gressus, illuc vultum oculosque levabant, ut probares illis committere Deo in coelis, quodcunque fieri disponebant in terris; et illuc locare katabula fundamenti, quo vix aliorum culmina surgunt.
 
ADEODATUS.
Ut video, more Thomae apostoli, isti locorum fundamenta et domorum structuram ponebant, quae nunquam veteresceret; aedificabant officinas, et culmina erigebant, quae nunquam corruerent. Alioquin non credo, quod in tam longinqua regione haec illi tentarent, nisi, quia nova lux Christi in eadem gente 120.1589C| nuper refulserat per Spiritum sanctum, visum est eis, ut coelestia inter eos aedificia constabilirent in terris, quatenus et ipsi possent dicere in spiritu cum Joanne: Vidimus Hierusalem feliciter nostris in locis novam descendentem de coelis, in utroque sexu ornatam monilibus suis. Sic namque ab universis de eisdem locis praedicatur, ut nemini cunctari liceat, quod in eadem gente haec divina sint castra cum suis gemellis fetibus Domino dedicata.
 
===Caput XVI.===
SEVERUS.
Quamvis haec omnia ita sint, ut asseritis, vellem tamen scire quid Arsenius noster eo in facto plus fecerit, quam unus eorum, qui cooperatores fuimus 120.1589D| sancto seni, praesertim cum tunc temporis nulla erat ei potestas, nullaque facultas amplius agendi quam caeteris suis commilitonibus. Propterea cavendum ne aliquid ei plus tribuamus quam oportet, et ipsa veritas se habet. Fortassis ergo, ut praemissum est, in eo divinitus aspirata est talis tantaque voluntas; deinceps vero commune habuit velle cum caeteris fratribus suis; commune posse, vel non posse; aliquid commune agere, et obedire in singulis.
 
PASCHASIUS.
Primum praerogativam meritorum, ut asseris, hanc habuit in hoc opere gratiam, ut prior omnibus 120.1590A| ipse haec mente conciperet; deinde, ut res claruit, in hoc plus fecit, quia prae omnibus plus voluit; et sua permaxime prior voluntas omnium voluntates in hoc negotio genuit, excitavit, suisque precibus atque assiduis persuasionibus una cum prudenti consilio enutrivit. Ac per hoc, licet in Antonio fuerit potestas, et eximia sapientia peragendi, et virtus magna perficiendi; in isto tamen quodammodo videtur excellentior gratia, quamvis communis fuerit; quia quidquid ille egit, aut voluit; totum ab isto exorsum est una cum Dei gratia et enutritum. Et non solum quod ille voluit et fecit, verum etiam quidquid alii suis praestiterunt suffragiis, ut puta situs loci amoenissimus et locuples valde ac fertilis, quo dedicatum monstratur coenobium, et omnia 120.1590B| quaeque sunt, quibus in gyro vallatur ille locus. Igitur nemo nostrum ignorat, cujus fuerit haereditas, quam nulli alteri omnino cessisset in vita, etiam, ut ita fatear, nec regi; nisi divinis ab isto fuisset compulsus persuasionibus, cui nihil contradicere poterat; quia ab ineunte aetate ejus charissimus atque familiarissimus fuerat prae omnibus. Cujus [ l. hujus] itaque precibus et consilio appulsus, pro ejus hortatu libenter tradidit Deo quidquid in terra charius possidebat. Unde jure illi haec gratia deputatur, qui et locum talem a Domino electum olim huic operi aptum elegit et impetrare potuit; quia nescio si ullus alter mortalium potuisset. Erat enim in eadem gente idem valde dilectus, et nimium famosissimus. Quod claruit, cum ad quoddam placitum 120.1590C| non multum longe ab eodem loco Antonius venisset, ubi multitudo eorum propter eos confluxerat. A quibus cum suscepti essemus venerabiliter, coeperunt omnes post Arsenium nostrum vultus intendere, eumque pro nimio amore et admiratione pressius circumvallare: ita ut prae gaudio et desiderio abducerent illum a nobis: quia nullus eorum Antonium, cujus erat potestas, respiciebat, quem omnes fulciebamus hinc inde, et venerabamur pro viribus constipati ut dominum: sed nemo eorum nos, nec illum, quinam esset, considerabat. Tum ille gavisus pro sua humilitate, quia nos omnes excluserant, et exsultans pro fratris susceptione, conversus ad me subridens ait: Bene possumus nos hinc, frater, abire, quia nemo nostrum [ f. nos] hic curat, 120.1590D| neque aliquid esse attendit. Sicque acceptis duobus, aliis relictis omnibus, ac si soli, gaudentes et jucundantes regressi sumus ad jam praesignatum locum. Haec idcirco dixerim, ut sciat nobilitas filiorum quales habuerint fundatores: quia et humilia de se sentiebant in omnibus, et nullis, ut alii assolent, movebantur mundi favoribus. Et ideo nec ille pudore confusus est, nec iste honore insolens effectus: quia istius acceptio et fama in populo, illius erat gaudium et exsultatio; non tantum quia gratus erat, et amabatur ab omnibus, sed quia dignus erat amore atque acceptione, ut bene secundum Deum 120.1591A| prosperaretur in cunctis. Alias autem in humilitate nescio quis esset sublimior, nisi aliquis in factis eorum hoc voluerit deprehendere. Nam cum esset uterque secundum saeculi dignitatem eximius, vicissim tamen decertabant ut inveniretur quilibet eorum humilior. Inde igitur est quod Antonius, quamvis pater esset et dominus, tantam reverentiam modeste satis impendebat filio et fratri juniori, quantam nescio si ullus impendere velit aut possit coaequali. At vero econtra quantam iste diligentiam adhibuerit, ne ab ullo praeveniretur in obsequio, in reverentia debiti honoris, in cura et sollicitudine, atque in omni famulatu debitae servitutis, in sermone et habitu, necnon et in incessu; nescio si aliquis dicere sufficiat, cum nemo imitari queat. Caeterum 120.1591B| ad exemplum aliorum quantam de se praebuerint abjectionem, vel unam de pluribus pandam. Iste cum in cibo vilissimo esset parcior cunctis, voluit et usibus patriae esse contentus, dicens quod non esset dignum, ut monachus qui vilioribus juxta usum provinciae in qua degunt, [ l. degit, contentus esse debet] cultioribus vestiretur indumentis, vel lautioribus uteretur cibis quam comprovinciales inter quos degunt [ l. degit]. Unde et calciamenta sibi parare jussit juxta ritum patriae, quos Ruhilingos dicunt, et portare voluit; nisi a Patre discretionis causa prohibitum esset. Sed miror cur ille in hoc facto tam discretus esse voluit, qui in suo (si dici fas est) superstitiosus potest judicari. Nam eo in tempore in itinere positus, nullum in noctibus 120.1591C| apparatum sibi sinebat fieri, sicut solent viantes facere, quo tegeremur imbribus; neque tentorium aliquod sibi permittebat exigere die et nocte; sed fusi super terram quiescebamus, et juxta illud quod quidam canit, salubres nobis herba dabat somnos: nisi quod beatus Pater sibi ac mihi providebat egregie satis profundos atque amplissimos (ut assolent fieri illa in terra) agri sulcos, ubi jubebat mihi nostrum sternere lectum, quorum latera hinc inde pulchris nos ambiendo fovebant fulcris, dum equi sella in medio posita, quae unam mihi alpem ad caput praebebat, alteram illi. Nec aliud quid habentes in eo, nisi quod in die supra et deorsum habuimus. Haec tota mollities lecti erat, et ambitio satis honesta.
 
SEVERUS.
120.1591D|
Nec hoc superstitiosum videtur, ut aestimas, praesertim cum Jacob dum iret multo labore conjugem emere, in via nihil aliud ad caput quam lapidem habuisse legitur, nec ullas secum delicias vexisse praeter baculum. Quid igitur mirum, iste dum vadit uni viro virginem despondere Christo Domino, et castam exhibere uxorem, si nullis fulciatur honoribus, nulloque ornetur apparatu, dum totum in se praemonstrare debuit et in nobis, quidquid sponsam servare voluit, quam ducebat Christo? ut sanctissimam paupertatem magis semper sectaretur quam delicias mundi; et amplecteretur dura et aspera, per quae omnino itur ad Christum. Novimus enim quod non 120.1592A| solummodo in hoc facto se imitabilem praebuit tam sanctus Pater; verum etiam in omnibus, in quibuscunque Christi religio commendatur. Sed forte quia rari sunt qui de se tale aliquid exhibeant, quoniam omnes pompas saeculi sectantur, tu ideo ista dicis. Sed iste de se ampliora ostendebat filiis virtutum exempla, licet ex occasione itineris ista dixeris.
 
===Caput XVII.===
PASCHASIUS.
Quid si omnino in repetendis eorum officiis, recensendisque virtutibus animum appulero? Ipsa recordatio, ut sentio, renovabit dolores nostros, quorum memoria voluptas est animi et incitamentum virtutum. Et ideo eorum meminisse gratia est suavitatis: 120.1592B| quoniam jucundior in mente est atque alacrior eorum sancta recordatio, quam ulla impraesentiarum oblectatio deliciarum; profecto quia instanti tempore jure nulla laetitia est sine moerore, nulla dulcedo sine amaritudine, nulla honestas sine confusione, nulla jucunditas mentis sine tristitia. Nam ubique luctus, ubique dolor et gemitus; quoniam, non dico quotidie, verum omni hora ubique mala audiuntur, neque aliud quam confusio nuntiatur. Porro duo isti, quamvis jam mala crebrescerent, quia viri virtutis erant, non poterant nos admodum moestos relinquere, qui nos suis consolabantur verbis, instruebant exemplis, roborabant consiliis, et piis nutriebant disciplinis. Et ideo hodie adhuc manent nobiscum, et semper manebunt, si veri eorum imitatores 120.1592C| fuerimus et amatores virtutum; quas si vere amamus, jam hic non esse coepimus, sed peregrinamur, saltem ex desiderio, quo melior nostra portio est. Nunquam enim in nobis toti sumus, si eos vere dileximus; sed in illis, quia caput erant, in quibus nostri pars major fuit. Et quia uterque eorum in Christo vivit, propterea melius illic nos devote peregrinari oportet, in quo summa universitatis est et portio singulorum. Hinc eorum recordatio jucundior cunctis opibus, et gratior impraesentiarum quibuslibet bonis, in quo nostrorum universus est fructus. Illuc namque et ipsi antequam irent, sua omnia transplantarunt, ut nos sursum attollerent, quos parvulos in Christo nutriebant. Quanto magis eos illuc conversari oportet filios, quos ad hoc genuerunt, 120.1592D| ut in coelestibus quasi lilia florerent, et quasi cedri Libani in altissimis crescerent?
 
===Caput XVIII.===
SEVERUS.
Ut audio, aliter aedificata est Roma a duobus fratribus, et aliter nova nostro de nomine. Illa siquidem carnaliter in terris, ista spiritaliter, ut dilataretur in coelis; illa ut edomaret gentes sub suo imperio, ista ut extraheret suos de mundo; illa ut cresceret rebus, et ditaretur rerum copiis; ista vero ut beata paupertate locuples, fundamentum haberet in coelis. Illa itaque a sanguine coepit aedificari, et cum sanguine rebus bellicis crevit; ista ut paupertatem 120.1593A| amaret praesentis vitae in spiritu, et ditaretur in coelestibus.
 
PASCHASIUS.
Quantum video, tuo more agis, qui severe alios antequam corrigas, culpas. Forte percenses eos, quos isti unanimiter duo plantarunt fratres, ut crescerent et dilatarentur in coelis. Jam tibi contra eorum praecepta et instituta, contra eorum provida satis monita videntur ire, et rebus crescere, deliciis affluere, et honoribus ac pompis saeculi dilatari. Alias autem superfluum esse puto mentionem duorum aedificiorum fecisse, nisi quia illa in sanguinibus terrena aedificata est; istud vero quod ab istis Domino dedicatum est, construitur juxta illud Ezechielis, quasi aedificium vergentis ad austrum. Eisdem 120.1593B| itaque mensuris super eadem fundamenta, eadem latitudine et longitudine, totidem habens portas, easdemque fenestras, et nullam crescendi aliam rerum magnitudinem. Ad hoc quippe duo isti eximii fundamenta in gentibus ad boream civitatis cum ponerent una cum turribus et propugnaculis suis, tria ista omnino monebant: ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias saeculi appeterent, ita ut in eis cor apponerent, sed omnino delicias et voluptates, ac si venena fugerent. Ad ultimum ne ullis, ac si pro religione, honoribus et fastu delectarentur superbiae, ne forte ex toto fatescerent, et in vacuum deperirent, sicut in Galliis multas deperisse a religione ecclesias bene olim fundatas cernimus. Quapropter isti multis jam edocti exemplis, suos 120.1593C| praemonebant filios, ne rebus affluerentur [affluerent] humanis, pro quibus saeculo deservirent, sed ut essent pauperes spiritu, humiles et mansueti, mites ac misericordes, et justitiam semper in omnibus esurientes, quatenus de illis omnes bene vellent propter munditiam cordis eorum; bene optarent, ne propter invidiam rerum et felicitatem eis inviderent, et opprimerent eos saeculi servitute. De quibus adhuc favente Deo omnes bona nuntiant, bene existimant; et sunt adhuc virtutibus illustres et mirabiles probitate vitae: quoniam adhuc in eis eorum odor respergitur, et virtutes vigent, efferuntur laudes, magnificatur religio et praedicatur excellens nobilitas: quorum adhuc benedictio in eis floret; et amplissima vitae dignitas commendatur; crescit quoque uberrimus meritorum 120.1593D| fructus, ac praeclara pullulat et extollitur gratia.
 
===Caput XIX.===
SEVERUS.
Esset laudabile, fratres, quidquid de eis amplissima virtutum fama ubique concelebrat, nisi prius res solemniter monasterio nostro delegatas, et omnia illis in partibus quae nobis collata sunt, de jure proprietatis coenobii hujus (quod valde mirabile est) alienaverint, et in sua eos proprietate per sese esse voluerint. Praesertim cum rarus qui locum cui praeest, 120.1594A| ditescere rebus magis magisque non velit, ut valeat amplius dominari et dilatari, quasi pro religione, fastu potentiae. Isti autem e contrario non solum locum, cui praeerant, ditescere rebus, cum possent, noluerunt, verum collatas distraxerunt, et redegerunt in libertate usibus fratrum, ne ad nos pertinerent.
 
PASCHASIUS.
Hoc igitur quod docebant verbis, faciebant ut confirmarent exemplis. Monebant enim, ne aut nos, aut illi res non necessarias susciperemus, neque facultatem habere amplam ambiremus, quasi pro Dei religione: sed rebus et possessioni Ecclesiae modum imponeremus, ne digitum illi ultra extenderent, monente propheta, aut agrum agro usque ad 120.1594B| terminum loci absque concupiscentiae fine copularent. Sed ne injusta vobis videatur hujusce libertas facti, noveritis, quia fructuosius atque honestius est, eo quod justius et utilius esset, eas per se in usibus coenobii Domino sub libertate deservire, quam nostro eas inopportune satis atque superflue dominari haereditatis jure; quia ubi vel ubi Domino seu Ecclesiae suae haereditas deservire comprobatur, cum in usibus servorum suorum religiose satis cum charitate expenditur. Unde valde locupletatur donum gratiae, cum ex una radice perfectae dilectionis duo coenobia monasticae disciplinae geminantur.
 
===Caput XX.===
ADEODATUS.
120.1594C| Satis sit quod hactenus aeque ambos replicas, quorum una fuit virtus operis, una mentis intentio. Sed quia Arsenium in hoc opere lamentis prosequi decrevimus, qui in istis etiam amplius laboravit, solus fletibus commendandus est: quoniam nisi tam cito hinc abisset, forte fratres de quibus loquimur, coeli cives effecisset, qui contemptum saeculi eis in omnibus exhibebat. Fecisset sane etiam eos semetipsos contemnere pro fide, sicut et ipse prius semetipsum contempserat. Redegisset ergo omnium corda in unum gratia charitatis, ne ullus ultra normam et mensuram monasticae disciplinae ad eas quae foris sunt, se extenderet, quod satis ostendit in praelato, quem ibi praeesse maluerant, cum redisset, si non tam cito rursus propulsus Italiam petisset. Pro certo 120.1594D| namque comperimus, quia ultra nequaquam ibi praeesset, priusquam de se humilia sentire didicisset; et non inflari pro genere, non delicias amplecti, non lascivire nugis saeculi et vanitatibus, neque quae mundi sunt, sectari. Vidisses profecto hinc inde quasi aedificia coelestis patriae consurgere ad normam illius civitatis, quam supra commemoravi: quae semper vergit ad austrum, et mensuris coelestibus metitur, et non humanis in saeculo dilatatur. Vidisses hodie turres ibidem et propugnacula fidei usque ad coelos 120.1595A| humiliter exaltari, omniaque virtutum genera consurgere, et non pro fastu superbiae locum rebus dilatari. Verumtamen, quamvis ita fatear, ejus odor adhuc hodie ibi fragrat, virtutes vigent, doctrina morum pollet, nobilitas conversationis manet, gravitas admiratur, collaudatur charitas, et praedicatur in omnibus disciplinae honestas, itatenus ut de fecunditate filiae, matris ubique fama annuntietur valde gloriosa, et ubertas hinc inde dilatata per omnes accrescat prolis. Haec igitur, fratres, Arsenii nostri sunt praeconia, haec ejus operis beneficia et virtutum insignia: cujus dum saecula manent, et religio Ecclesiarum erit; ejus laudes famaque bonae vitae ab ore hominum nunquam deficient. Nec immerito igitur, quia fructus redundabit in semine multiplici, 120.1595B| dum laus satoris crescit rursus in messe, et messis per annos multiplicatur in plures. Unde veri Dei sententia confirmatur, qua ait: Quicunque reliquerit omnia quae possidet, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29). Reliquit ergo iste plura, sed majora in saeculo acquisivit, qui omnes facultates Ecclesiae, ipsam amando Ecclesiam, suas fecit. Reliquit innumera, qui semetipsum et omnem concupiscentiam praesentis vitae ad liquidum calcavit. Reliquit cuncta, quando semetipsum sic dejecit, ut eum vidimus quotidie laboribus fatigari, innumeris vigiliis excruciare, jejuniis et abstinentia indesinenter corpus macerari: ita ut videres cum propheta David ejus pelles ossibus haerere, et virtutem carnis 120.1595C| prae nimia inedia jugiter tabefieri. Sic denique paupertate Christi vestitus, felix et beatus jure emicuit, qui habitos honores contempsit saeculi pro religione: sed quam strenuus fuerit operum ad virtutes, testis est Severus, qui cum eo multa egit, ut eorum fratres exemplo proficerent.
 
===Caput XXI.===
SEVERUS.
Hac lege vobis meam astringo fidem, ut quae novi de illo plura reticeam, et memoriam optime instituam: ut cum tempus venerit, sopitis jam inimicitiarum facibus, palam volentibus audire edisseram; quia si falsum aut vanum vel fictum nunc ex eo aliquis palam enarrat, magis utique placet. Et ideo, uti Allabigus iste fatetur, ego adeo hanc primus 120.1595D| inveni viam: quoniam est genus hominum, qui se primos esse omnium rerum volunt, cum nec sint, hos consector, his ego me comparo: ut rideant, hisque ultro arrideo, quoniam nullus de bonis nunc locus dicendi est, quia tales se detrahi putant, cum alios laudari audiunt.
 
PASCHASIUS.
Bone Jesu! homini homo quid praestat, quod iste sibi virtutem cum re amisit, neque audeat fari quae novit. Fortassis ergo hunc omnes noti omnesque amici et commilitones ita deserunt, ut nullus de eo audeat loqui.
 
ADEODATUS.
Formidolosa res est, Paschasi, quod audio, ob 120.1596A| favorem malorum bonos consectari non audere. Idcirco velim convalescas, fac ut audeas: et, si fieri potest, Severum revoca, ne multum timeat, et ne bona quae didicit, simul abligurriet [ l. abliguriat] spe vana deceptus.
 
SEVERUS.
Ergone istum laudare praetermittam, quem die noctuque desidero, quem cogito, quem admiror, cujus etiam mihi phantasma visu videre refrigerari est? quem cum recolo, amore acrius inardesco; cum commendo, veritate participor. Huncne apud probos laudare desistam, qui etiam apud eos, quorum inficitur odiis, laudandus convincitur? Gestat enim palmam laudis, etsi contradicitur ab his, ut Jeremias sanctus, qui de corde sibi falsa loquuntur: 120.1596B| quoniam jam praelatus, sicut testis est non solum totius, qui praefuit, coenobii congregatio, verum plurium familiaris notitia monachorum, absque ulla exceptione domnus delinquentium, et abbas omnium nostrum fuit. Abbas quidem, quia cunctorum pater, circa singulos viscera charitatis rore Christi repleta gerens, affectu pietatis exhibuit: domnus vero, quia nulli lascivire, ut assolent qui curam pastoralem parvipendunt, ignaviter indulsit: sed inspector omnium moribus et vita singulos praecessit. Ita tamen ut extremos quosque suis traheret hortatibus, et fetantes cum Christo suis virtutum levaret ac portaret humeris. Nullum igitur, quem non suis calefieret [ l. calefaceret] fomentis, tepentem reliquit; nullum quem non sapientiae sale condierit; nullum 120.1596C| quoque quem acrimoniarum non curarit doctrinis, si facultas morbi, Christi cooperante gratia, permisit. Verumtamen apposite ad curandum peccati vulnera medici diligenter officia peregit, et ad persuadendum virtutes non minus vitae praebuit exempla, quam et documenti importune, opportuneve diligentiam. In omnibus unam tenuit charitatem unamque disciplinam; nihil negligens, nihilque parvipendens, quae ad salutem animarum sibi commissarum videbantur proficere. At nunc velim caetera Paschasius prosequatur, qui magis eum semper assensu consilii, quam exemplis operum consectatus est; licet me nunc assentatorem dicat: quoniam comes irremotus ubique cum eo fuit.
 
PASCHASIUS.
120.1596D| Ego hominem callidiorem te vidi neminem. Nunquid non tu ita fassus modo ea refugis, quae consultum iri tibi plaudebas? tamen ne reticeam quae plures norunt, ad regimen huic similem vidi neminem, qui tanta virtutum polleret industria, et sanctae sollicitudinis cura tam indefessus ubique vigeret; qui gregem sibi commissum absens praesensve ita intenderet: qui pene nihil aliud cogitabat, qualiter de singulis ante tribunal Christi rationem redditurus esset. Unde quam saepe cunctos generaliter non minus, quam plurimos specialiter de voluntate liberi arbitrii, et potestate proprii corporis juxta professionem monasticae disciplinae satis argumentose monebat, ne nostrum aliquis voluntatem propriam sequeretur. 120.1597A| « Alioquin, aiebat, quomodo rationem pro aliquo redditurus ero, nisi et potestatem sui corporis, et voluntatem proprii arbitrii mihi relinquat? quod si ipse sibi in sua se retinuerit potestate vel voluntate, noverit rationem se redditurum, non solum pro suis verborum aut cogitationum vel gestorum factis, verum etiam quia contra professionem monasticae legis in sua se retinuit potestate vel voluntate cordis. Tanto profecto, inquiens, liber ero, quanto non mihi debita potestas concessa manet, neque voluntas sui relaxatur arbitrii. Attamen quaecunque potero, charitative superimpendam, ut de potestate et voluntate liber inveniar, ne aut perfunctoria fallar potestate, aut voluntate meae consectationis decipiar. » Bone Jesu, quanta ovium cura et sollicitudine animarum indesinenter 120.1597B| afficiebatur, nunc generaliter erudiens omnes, nunc specialiter monens singulos; hunc minis, hunc doctrinarum deliniens blandimentis! istum, juxta quod Propheta dicit: Infrenabo te laude mea (Isa. XLVIII, 9); quasi adulatorie laudibus revocabat; illum reprimebat conviciis: omnes tamen suis semper provocabat exemplis. Erant autem verba ejus, ut dixi, quasi clavi defixi in altum: et dum omnibus proponeret in conventu, videbatur unicuique quasi specialius affari. Nihil enim ex omni contextu regulae relinquens intactum, nihil indiscussum; etsi quid omnes quod minus agerent, invenisset, illud coram multis apponens suasionibus, divinis, quamvis parum videretur, non negligere commendabat mandatis. Quod si quispiam ex omnibus sanctae regulae verbis 120.1597C| aliquid excedens non satisfaceret, hunc coram, hunc secretius arguebat, et sale condiebat doctrinae. Nihil enim parvipendebat, sed salutem animarum ante omnia et super omnia gerens, etiam minima quaeque summa ac praecipua judicabat. Omnis ergo sermo ejus sale conditus erat: idcirco aut curabat vulnera, ne morbidis actibus grex periret; aut sanitatem custodiens animarum, virtutem animis inserebat: ut semper oves sibi commissae in herbis virentibus accumberent juxta aquarum fontes, et inde uberius pinguescerent; quosque corporeis provocabat etiam beneficiis, ut custodirent legem regulae, et mandata Christi exquirerent.
 
SEVERUS.
Quidam ait, quod nunquam ita quisquam bene 120.1597D| subducta ratione ad vitam fuit, cui non res, aetas, usus semper apportet novi aliquid, et moneat ut illa quae te scire credas, nescias; et quae tibi putaras prima, in experiendo repudies, quod nobis satis nunc dolendum evenit. Nam nos vitam duram olim qua viximus cum eo, prope jam excurso spatio amisimus. Quamobrem rem ipsam jam censemus facilitate: et nihil esse homini melius, juxta proverbia Salomonis, quam deliciis afflui [affluere], et suis unicuique frui laboribus. Quod nunc nosse perfacile est, quando aliquis suam semper agit vitam in otio, in conviviis, clemens sibi et placidus est luxu voluptatis; 120.1598A| nulli laedere reo ausus pro veritate, nulli contradicere consuetus; arridere omnibus, nullumque redarguere; sibi quidem vivere, sibi sumptus facere: et ecce hunc omnes benedicunt, amant et glorificant. Nos autem denotare quam simus agrestes consuerunt, quam saevi, quam tristes, quam truculenti, quam tenaces, quam caeterorum infamatores. Ergo talibus dum studemus satisfacere, conterimus in quaerendo vitam, aetatem; et capimus ab his odium interdum pro fructu laboris, dum suis potiuntur commodis: eosque amant caeteri ac diligunt, nos quoque fugitant, talesque ut vivant, optant. Illis quidem sua credunt consilia, apud eos sua commendant vota: nostram autem exspectant mortem, et liberos se promittunt futuros, si desierimus ista 120.1598B| culpare, ac nullis eos redarguere posse officiis. Unde si velimus istum laudare, se quoque reprehendi putant.
 
===Caput XXII.===
PASCHASIUS.
Age, age, nunc experiamur econtra quidpiam blande si possimus dicere, aut benigne facere; sin autem, quaeramus nos a nostris reamari; et quae digna sunt laude, commendare posteris, etiam et ista dando, obsequendo, suadendo, diligendo tentemus emollire, ut et bona diligant, quamvis nequeant imitari, aut nolint; et quae proponimus veritatis, non spernant. An non recolis tu, quid Arsenius noster egerit, quando quidam e nostris alterius praelationem invidens tumebat, dum se vilissima obsitum 120.1598C| cuculla hiemali conspiceret, eumque antepositum?
 
SEVERUS.
Recolo plane, et satis reminiscor, quoniam mox de sua utilitate invenit antidotum. Induens ergo se cuculla optimi subtegminis praecipua, post triduum jam illo vaniscente tumore, fratri Pater obvius venit, irruensque super collum ejus deosculabatur; accipiensque exutus induit eum cuculla sua, illiusque vestivit. Tuncque frater blanditiis delinitus alacris, sanusque recessit. Tum porro Pater gloriabatur sui, jucundabatur illius; eo quod talem [tale] reperisset vulneris medicamentum, quo et sibi meritum, illi quoque sanitas augeretur. Multis itaque diebus illa indutus veste, nostram conveniebat superbiam, 120.1598D| qui de habitu pretiosiori nonnunquam, unde nos humiliari congrueret, extollimur. Imitatus est ergo summum patremfamilias, qui redeunti filio prior occurrit, eumque stola prima vestiri fecit; ut charitas invitaret ad amorem, quem luxus expulerat ad exsilium. Ecce in uno eodemque facto tria conspeximus, medicinam fratris, Patris augmentum, et omnium nostrum religionis exemplum. Sed quia tales non sumus, valde nobis ingemiscendum, quia de cultioribus dum delectamur rebus, etiam a saecularibus despicimur, profecto quia sciunt quid esse debuimus.
 
===Caput XXIII.===
ADEODATUS.
120.1599A|
Miror, cum tantae charitatis fuerit tantaeque sanctitatis, cur etiam aliquando quasi summitatem lacinii praecidentes de ora chlamydis, austerum eum fuisse seu durum inculcant: praesertim cum in reliquis vitae virtutibus multis attollant laudibus?
 
PASCHASIUS.
Ne mireris, quaeso, quod ex Evangelio recognoscis. Nam piger servus dominum durum vocat, non quia durus sit; sed piger servus, quia torpet culpis exigentibus suis, dominum infamare laborat. Hinc redeant tales ad conscientiam, ne forte dum durum istum praedicant, atrociora sibi augeant flagra, ei vindictam cumulent. Nam etsi Dominus colligere 120.1599B| dicitur, quo non sparsit, exigit cum usuris ubi non seminavit. Quid putas austerum eum fuisse, cum pius ac mitis probatur, nisi quia torpentium ignavia id facit severum? Probant igitur se pigros, qui sequi nolunt: eumque durum vocant, qui vitia leniter vix compressit, et ad virtutes suo provocavit exemplo. Alioquin si durus videtur, duriora erunt tormenta deceptoris: quoniam nihil nisi vitia culpavit, et virtutes coluit, ne talentum sibi collatum vacuus reportaret. Quod si Jeremias talibus praeesset, nec dubium quin durior culparetur, quoniam frontem ejus Dominus eorum frontibus duriorem posuerat. Luxus quippe virtutum viros duros judicat semper et agrestes. Verumtamen iste benignus ac pius fuit, qui plus aliis unquam quam sibi indulsit, sed vitia 120.1599C| aut repressit, aut funditus ex initio resecavit. Unde si durus fuit, illis utique, qui nec suppliciis a suis reflectebantur conatibus, nec praemiis moliebantur, quorum profecto cor obtorpuerat, ut nec ejus, nec Christi pia monita sentirent, quia quibusque interdum plus proficit timor quam amor. Hinc quoque scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX). Et ideo Arsenius nunc minis, nunc plagis, nunc rerum beneficiis, nunc blandis persuasionibus agebat, ut filios nos adoptionis Christi faceret. Omni namque industria et sagacitate curabat circa singulos, ne deceptus diaboli astutia aliquis periret. An non vidistis circa fratrem illum quid egerit, qui vecors recedere gestiebat nolens pati, culpis exigentibus suis quod commiserat?
 
===Caput XXIV.===
SEVERUS.
120.1599D|
Vidimus plane, et cum eo egimus, is ne sic efferatus hinc abiret, ponentes ad portam milites, qui eum deterrerent. Unde ille timore compulsus introrsus rediit, atque prostratus ad pedes cecidit suffusus lacrymis.
 
PASCHASIUS.
Gaudeo vere quod recolis, et jucundor nimium: quia de quo loquimur, perfectioris vitae modestiam tenens, plurimum, ut reor, proficit ad virtutes. Bone Jesu, quanta tunc laetitia fuit! Etenim quasi vidisses 120.1600A| prodigum filium revertentem, exsultantemque patrem. Flebat ergo ille prae gaudio, flebat et filius jam mansuefactus. Nam et ego cum vidissem eos plurimum flentes, infremui, simulque multas permiscui lacrymas, Deo gratias agentes, ac si de mortuis eum reciperemus. Talis quippe Patris erat austeritas, talia viscera rigoris, talis voluntas, talisque affectus. Sed nunc quam miseri sumus, quibus peccandi libertas datur! alioquin si tunc nemo impune peccabat, et tamen recidivi surgebant casus; quanto magis cum nunc malis blandimur nostris.
 
===Caput XXV===
ADEODATUS.
Ut video, iste perfectae charitatis fuit, qui ad 120.1600B| quod Christus dilexit, diligebat suos; et quod in divinis invenitur disciplinis, operibus exigebat. Sed aiunt, quod non satis conformis erat; idcirco minus redamabatur, minusque frequentabatur a multis.
 
PASCHASIUS.
Fateor quod ei saepe ista intuli verba, licet scissem, quod pene omnibus omnia factus esset. Sed ipse, non ut assolent quidam, excusatorie, imo humiliter respondebat, non tantam se latitudinem cordis habere, quanta est arena maris, ut omnia posset. Ac deinde: Quibus me conformari, inquiens, optas? nunquid ignavis aut vitiosis? nunquid vaniloquis et jocosis? Annon legisti quid Apostolus clamet: Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri (Rom. XII, 2)? Talibus ergo et hujuscemodi 120.1600C| exemplis altius se jugi conatu erigebat ad virtutes, ne levitas dissolveret mentis, quae gravitas Domino charitatis offerebat introrsus. Miror, frater et fili, quid velint lasciviis et voluptatibus dediti, perfectiores quosque sibi conformes fieri, cum ipsi potius transire deberent ad formam virtutis: alioquin adoptionis filii non erunt, nisi praesciti et praedestinati fiant conformes imaginis Filii Dei. Ad hanc igitur formam praescitus et praedestinatus Arsenius iste, idcirco puerilibus non se multum coaptabat ludicris: licet interdum celsa in petra stans, rari nantes quosque pueros suis ad littus hortabatur facetiis cominus venire; quibus licet risum moventia parum diceret, gravitate tamen agebat, ne dissolveretur virtus argumentosa: sed ut lactans 120.1600D| infantia, suis exuta crepundiis, paternis lactata visceribus, perfectoria appeteret. Nullus tamen eorum vultui credebat risibili coram eo, nisi gravitate se reciperet; quia juxta quod Job ait: Etsi ridebat ad eos, non credebant ei (Job. XXIX, 24). Quoniam etsi resolvebat gravitatem eloquii, lux vultus ejus non cadebat in terram, agens argute, ut sibi colloquentes ad virtutum studia provocaret. Porro eum cum audirent, exspectabant sententiam ejus, et intenti tacebant ad consilium. Licet Job virtutibus longe inferior esset, auris tamen audiens beatificabat eum, et oculus videns testimonium reddebat ei quod liberasset 120.1601A| pauperem vociferantem, et pupillum cui non erat adjutor. Benedictio namque perituri super eum veniebat, quia profecto a puero justitia sicut vestimento est indutus. Unde et causam quam nesciebat, diligentissime investigabat. Quapropter cum paedagogus esset Augusti Caesaris ultra Penninos ( sic ) Alpes, quid egerit in judiciis, quidve in dispositione rerum et justitiae disciplina, Chremem interrogemus.
 
===Caput XXVI.===
CHREMES.
Vereor laudare virum, ne id assentandi magis quam quod habeam ex illo, et gratum facere existimer. Tamen ex toto ne reticeam, qualis quantusve investigator veritatis fuerit, quam strenuus in sententia, 120.1601B| quam fortis contra summos judices iniquitatis, quam efficax ingenio contra eos qui corrumpuntur muneribus; unum e pluribus pandam, quo facto nihil iniquius hoc in tempore didici. Nam cuidam judiciario viro vidua quaedam nobilis, quasi defensori, sua seque commisit, cui et per testamentum traditionis, etiam pene dimidium rerum suarum assignavit, ut caetera sibi tuta manerent. Ille vero mox callide ad integrum omnia in eodem testamenta apprehendit, et testes adhibuit. Unde praefata mulier ad sua reverti volens suisque rebus uti, adsunt prohibentes ne ad sua ingrederetur, quasi defensori suo omnia tradidisset: et bene (ut aiunt jocose) omnia defendit, qui possessori nihil relinquit. Tum illa infelix vidua suis viduata rebus, imperatorem 120.1601C| adiit: illeque suis eam cuidam episcoporum una cum reliquis judicibus terrae sacris commendavit scriptis, ut causam ipsius diligenter quaererent, judiciumque rectum agerent. Sed quia declinaverat unusquisque post avaritiam suam, causa viduarum non ingrediebatur ad eos. Hinc sibi fabricantes mendacium, applauserunt una cum testibus, ut populus non intelligeret talia, et universi usque ad sacerdotes Christi facerent dolum. Quibus ita patratis, suis illa rebus jam explosa, defensor ille a senioribus populi relatum accepit, ne ulterius de his ulla rerum controversia fieret. Verumtamen illa multis vexata malis et molestiarum doloribus, tandem per Alpium aspera juga montium longo confecta itinere, repedavit ad Gallias, regemque suis pulsare 120.1601D| fletibus coepit. Tum rex tantis miseriarum gemitibus permotus, Arsenio nostro eam commisit, qui tunc una cum Augusto filio ejus ob institutionem et dispositionem regni a patre quasi fidissimus mittebatur et propinquus. Quam ille praemittens, ad sua ut rediret jussit, donec veniret idem in patria, ut tunc coram cum suis se praesentaret testibus. Quibus auditis, Italia omnis contremuit, et ad sua callida se convertit fraudis argumenta; coepitque moliri insidias 120.1602A| in morte feminae: quia cernebat venire, quem muneribus posse corrumpi non putabat. His igitur armis omnium consuevit infringere mentes, et ad suos illicere concupiscentiarum amplexus: quo [ l. quoniam] pene omnes sequuntur retributiones, et diligunt munera. Sed cum in isto nihil ad impietatem proficere posset, vertit se ad fraudes facto iniquitatis. Cui cum jussisset saltem partem aliquam reddere de rebus, quas injuste per dolum subripuerat; sciens se circumclusum, mox immisi clanculo quadam in via tres de suis qui eam occulte perimerent. Sed quia tres erant in negotio, videbatur non satis tutum ad silentium. Junxit scelus sceleri, ne forte interrogati facinus detegerent. Sepositis longe ab invicem, uni eorum duos interficere 120.1602B| jussit, ut jam nullus esset in superficie terrae, qui sanguinem innocentem dolo perfusum reseraret, parvipendens miser, quid divinus arbiter sentiret, tantum ut humanum judicium evaderet. Sed Arsenius noster Dei succensus zelo multis usus est argumentis, ne lateret occultum, quod manifestum constabat: quanquam nec judicio, nec testibus comprehendi posset, a quo esset factum. Reperitur interdum tamen unus eorum in cujusdam specu subterraneo defossus, et fit inde conjectura dissimilis. Tenetur is quidem reus, in cujus invenitur specu: sed criminatur alter, cujus gestum suspicatur instinctu; nullus tamen eorum convinci potest ab aliquo. Qui, putas, dolor tunc erat in mente Arsenii, quive gemitus? Vidisti, Domine Jesu, quantas coram 120.1602C| te profuderit preces, quantasque lacrymas, qui sanguinem Abel justi de terra clamantem olim audieras, etiam ut horum a quo fusus esset, aperires. Contra quem tota Auxonia una cum suis senatoribus corrupta muneribus decertans agebat, ne inveniretur reus ab uno, qui omnibus notissimus erat raptor et homicida. Tu autem scrutans corda et renes, Deus, omnia noveras, et tamen athletam tuum multo afficiebaris [ l. afficiebas] zelo, nec illi demonstrabas quod patebat plurimis, sed suorum complicibus. Moliebantur omnes pene usque ad unum, ne inveniretur reus: quia in uno jam coram te, Deus, erant plures rei facti. Quantis tunc militem tuum iniqui lacerabant infamiis, quantisve derodebant calumniis, quasi solus prae omnibus esset incredulus, 120.1602D| solus innocentium contra legem afflictor! Legem igitur proponebant, qui justitiam non metuebant infringere: sed sanguis innoxius de terra clamabat: etiam et perempti, quod eum injuste fudissent, jam apud inferos recepti publicabant. Quid plura? etiam omnes proceres palatii nunc legibus, nunc testibus, nunc vero multis argumentorum ingeniis agebant, ut eumdem reum quasi innocentem dimitteret: interdum autem precibus eum fatigabant. 120.1603A| Ipse vero nullis infatuabatur fallaciis, nullis frangebatur opprobriis: sed invictus agebat quodcunque poterat, si quo modo tandem aliquando veritas manifestaretur. Tunc ad ultimum videntes ejus constantiam, decrevere, quod nisi judicium de eo acciperet, nihil amplius, licet lex pro parte manifesta esset, in hac controversia facerent. Applaudebat autem populus, quasi miles Christi nec judicium vellet recipere. Quibus ille auditis, solita repetit arma, sibique jejunium indixit et nobis qui cum eo eramus, ne forte, ut assolet, in eodem judicio aliqua fraus inimici praevaleret. Totam igitur noctem pervigilem duximus in oratione precantes, ut prius Dominus tanti sceleris reum detegeret. Mane autem facto, confisi de Dei pietate processimus quasi ad 120.1603B| spectaculum, ubi omnis populus jam convenerat. Erat quippe tunc magnorum multa insultatio, ita ut plures episcopi ducerentur in hac infestatione: quia profecto causa tanti discriminis non ingrediebatur ad eos. Tunc verus athleta Christi coepit impellere, ut jam judicium pararent; quorum positus in medio, expansis manibus, preces ad Deum fundebat cum lacrymis, ne tanta fatuitas judicii etiam probos quosque maculis afficeret. Quibus ita profusis mox de maxilla, coelum penetrant: et quia tribunal humani judicii munus subverterat, thronum gratiae Christi assistunt lacrymae, cum quibus pariter de terra sanguis innoxius clamabat. Siquidem internus arbiter, quasi Cain rursus vetustam increpans conscientiam, coegit confiteri quod male tegebatur 120.1603C| occultum; et corruit mox ad pedes Arsenii tremens ac gemens: quia judex divinus miseram conscientiam intrinsecus puniebat. Unde novo timore perculsus, coepit etiam omnes denotare, quorum praesidio est usus, ista ut auderet: nihilque sibi ex omnibus quae habere poterat, nisi ut astabat, solummodo remansisse, praesertim circumstantibus omnia contulisset. Unde profecto illi excaecati pervertebant judicium, intantum ut Arsenium suis afficerent odiis, et taediarent insidiis: sed jam divino convicti judicio, confusi omnes discessere; ac miser clementer redditus est poenitentiae.
 
PASCHASIUS.
Infelix nimium tempus, quando aliquis, si quid bene velit aut judicat, nemo obtemperare disponit; 120.1603D| sed unusquisque suum velle, et non Dei intendit. Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones; aeque cunctis studium, similis pertinacia. Uno eodemque videntur ludo ad malitiam prospicere, et si hujusmodi ullus est lusus. Hinc sane forsitan parvam adhibeant fidem, quia ex suis studiis nostrum judicant Arsenium, quasi nihil aliud possit esse aliquis, nisi quod ipsi sunt, praesertim cum apud eos nulla sit veritas, quia corruit in plateis, et aequitas non potuit ingredi. Unde sanguis viduae non ingrediebatur ad eos: sed quia innocens erat, praedae patuit.
 
===Caput XXVII.===
SEVERUS.
120.1604A|
Quid se de his rerum negotiis Chremes tantum permovet? cum et apud nos degens pene quotidie de abditis cordium receptaculis secreta judiciorum conjiciendo protrahebat ad publicum, ut jam vix esset qui ei sua celare auderet occulta: sed perscrutatis delictorum admissis, lenissimam Christi medicinam mox superponebat aegrotis.
 
CHREMES.
Vere ita est, ut recolis: sed hic plures erant, qui cum eo talia perquirerent ad salutem: illuc vero nullus aut rarus inventus est, non modo qui veritatem vel justitiam non corrumperet, verum etiam exsertis brachiis contra eum qui scelera iniquitatis 120.1604B| non defenderet. Hinc quoque quidam cum testamenta haereditatis alterius fraude detulisset, testes adhibuit, et in quadam gladii theca ea occulte posuit; sicque causatori suo dolose reddidit. Ille vero nesciens quid acciperet, mox ibidem casu praetermittens, repetebat paginam haereditatis suae ut redderet. At vero e contrario cum testibus alter agebat, quod ei omnia sui juris instrumenta reddidisset. Sed quia omnis controversiae finis sacramentum est, jurantibus illis miser non habuit quid repeteret: tamen veniens ante praesentiam, querelosis aiebat quid gestum esset vocibus. Tunc noster subridens Arsenius, jussit venire reum, ac si conscius esset ordinem tanti criminis: Infelix, inquit, nimium, quomodo hujuscemodi calliditatis stropham tantam 120.1604C| taliterve excogitasti? At ille videns se quasi deprehensum, corruit ad pedes, et quod latebat aperuit.
 
ADEODATUS.
Ut video, sapientia Salomonis in isto fuit, et ideo ad investiganda secreti negotia tam sagax erat.
 
===Caput XXVIII.===
PASCHASIUS.
Saepe contigit, quod Parmenus ait, ut homo quilibet imprudens plus boni interdum nesciens, quam prius sciens unquam agat. Sed hic noster nihil imprudenter egit a professione sua, qui saepe latentia suis comprehendit conjecturarum retibus, quod et ipsi quam saepe videmus in quorumdam Fratrum 120.1604D| delinquentiis. Ab initio enim semper peccantes umbras adeunt, et gestiunt subterfugere, ne appareat culpantibus, quod divinis patet aspectibus. Sed quia longe diu Italiam ingressi, eis Penninas Alpes exsulati sumus, ubi aurea vidimus Saturnia regna artesque malignas, seu in quibuscunque mundus regnat et meretricatur Auxonia cespes; Gallias tandem, pene omnibus correctis rebus, et Eugenio sanctissimo apostolicae sedis ordinato antistite, in cujus nimirum ordinatione plurimorum laborasse dicitur, si quo modo per eum deinceps corrigerentur, quae diu negligentius a plurimis fuerant depravata, regrediamur.
 
===Caput XXIX.===
ADEODATUS.
120.1605A|
Fortassis ergo, Paschasi, non minus occulte, quam callide seu ingeniose, quem laudare decreveras, acriter culpas: quasi videris quae detulit fratribus oblata munuscula, universa pene quibus divitiarum genera vel ornamentorum mundus regnat; talia namque vel tanta, qualia nullus nostrum se vidisse simul testamur.
 
PASCHASIUS.
Nunquam itaque crediderim quod tam suspiciosus esse tamque nemorosus [ l. morosus], intantum ut ea quae sinceriter dicta sunt, mei ad calumniam vertas. Nam de his tu forte moveris more quorumdam, ex quibus alium notas. Tamen illa omnia benedictiones 120.1605B| ( id est munera) fuisse castae dilectionis, aut obsequia magnatorum, quia procurator regni et magister imperatoris erat, debitae venerationis, nemo qui dubitet, dum recte de proximi conscientia censeat. Qua profecto conscientia tutus coram omnibus nobis: Ista, inquit, omnia quae cernitis, tam secure sine alicujus discrimine potestis accipere, quam ego sine concupiscentiarum elogio, vel sine ullius rerum dispendio gratis Deo et vobis in me suscepi oblata causa honestae acceptionis, et honore Augusti, vestraeque utilitatis. Alioquin pro his nullus injuste aliquid aut acquisivit, aut perdidit; neque accepta vel data doluit: imo, ut verum est, a plurimis cum nollem accipere, vobis deferri quasi in eleemosynam precati sunt. Quapropter his ita susceptis, patet, 120.1605C| non, ut opinaris, a me dictum fuisse, sed usus patriae et regni delicias praenotasse; quia omnino hunc tam liberalem et mundi contemptorem in omnibus noveram, ut semetipsum juxta Domini vocem reliquerit. Ergo qui semetipsum tam perfecte, ut omnes scire licuit, dereliquit; quid sibi, non dico inique aut cupide, verum etiam licite sibi acquirere potuit? Imo, ut fassus sum, et res patuit nobis, ea magis suscepit, ne forte aut illi (ut assolet) qui dare volebant, laederentur offensi, aut nos, nostris expensis vacuus si rediret, his auditis, quod sprevisset quae nobis mittebantur, calumniaremur.
 
ADEODATUS.
Placet quod objecerim eum te culpasse, quia auditum erat de his quae attulerat: ut omnes intelligant, 120.1605D| quam liberalis fuerit, quam alienus a saeculo, quamque mundo mortuus, qui nec pro his omnibus 120.1606A| a nobis, neque pro aliis quibuslibet beneficiis, ab extraneis inhoneste saltem gratiam requisivit, sed conscius sibi semper in omnibus Deo placere studuit.
 
PASCHASIUS.
Ita est, mi frater, ut asseris, intantum ut quidam ex nostris non intellexerint tunc temporis ea illi pro munere data, sed nobis a quamplurimis magnorum, aut a summo Pontifice sedis apostolicae, qui ei quamplurima largitus est, transmissa. Unde contigit quadam ex die, cum quidam e fratribus eum pro talibus et hujuscemodi factis laudaret, alius respondisse fertur: Quid de illo talia in laude fertis? nonne nobis ea quae detulit, fuere directa? ad quod, cum dixisset, risimus omnes. Tunc alius: Te 120.1606B| forte decet, inquit, tibi talia tantaque mittantur. Misera, inquam, plane humana conditio, quae tam est hebes, invida, vel ingrata; alias autem eorum is nisi in aliquo laborasset, nequaquam ita fassus esset. Verumtamen constat nostrum Arsenium tantum tunc temporis dilectum fuisse atque famosum, quantum nullus eo in regno. Idcirco talibus tantisque oblectabatur muneribus, intantum ut nolens cogeretur accipere gratis, ne laederetur amor dilectionis. Agant alii quod possunt; insidientur et terreant quantum possunt; vendant justitiam pro muneribus; saeviant fraude vel dolis, et omnia cunctis venalia praestant: nulli tamen eorum tam multiplicia, tamque praecipua, quam isti solummodo pro amore ac veneratione gratis offerebantur. Quibus ita dictis, 120.1606C| quia tandem ad Gallias rursus stylum vertimus, finem libri ponamus: quoniam ea quae deinceps cum gemitu prosequenda sunt, tam dira sunt, tamque immania, ut vix aut nullus qui mente valeat comprehendere, quia formidolosa sunt nimium et confusa. Quae cum attigerit calamus, quamvis lapideum cor gerat scriptor illarum rerum, nescio si litterae prae lacrymis possint formari, ne abluantur fletibus: quanto magis ut formetur narrationis ordo et status! Hinc consolemur interdum [interim] nos gaudio conscientiae, quod talem eum tantumque cognovimus et habuimus, de quo gaudere in Domino non veremur. Et ne ullis frangamur infamiis praevidendum: quia nunc in tempore plurimi etiam honestiores obloquuntur bonos, ita ut nullus exire intactus 120.1606D| possit.
 
==Liber secundus.==
Interlocutores: PASCHASIUS, ADEODATUS, THEOPHRASTUS. 120.1605|
 
===Introductio.===
ADEODATUS.
120.1605D|
Post innumeras intus officii curas, post immensas exterius occupationum causas, post varios rerum negotiorumque eventus et vitae dispendia, post 120.1606D| longa huc illucque diversi itineris fatigia et concursus ubique, post indefessas omnium pressuras; tandem divino dispensante judicio, relictis omnibus, quia tibi, Paschasi, reddita est quies et libertas animi, recordari oportet quod omisimus olim, quatenus 120.1607A| deinceps aliquando epitaphii Patris formam expleamus, quam commendare litteris coepimus pridem: alioquin esset honestius non inchoasse, quam inchoata non explere.
 
PASCHASIUS.
Confiteor ita esse, mi frater. Sed vereor post surda vitae silentia, post omissa litterarum studia, repetere quod aut oblivio abduxit, aut levitas morum jam audire fastidit. Insuper etsi esset de talibus tempus loquendi, praesertim jam nulla est mihi, etsi quandoque fuerit litterarum facundia scribendi. Tamen ne quod coepimus, infectum veniat in opprobrium, inimicis in gaudium, et desidiosis in exemplum, experiar quod hostaris, et incipiam, licet inexplebilia sint gestarum rerum lamenta quae restant. 120.1607B| Sed quia interdum Severus ingressus est felix viam universae terrae, et Chremes inter discrimina nostra jam discessit, necesse est unum eligamus de his more sanctorum Patrum, qui nobiscum cum eo versati sunt: quatenus per eum et veritas, quasi sub tribus testibus, melius commendetur; et noster planctus non diversus vel numero inveniatur. Idcirco, frater, quia tuum fuit quae coepimus reincipere, tuum sit consortem in hac parte eligere.
 
ADEODATUS.
Quamvis ergo minus idoneus sim praejudicio discernendi; quia devotus tuis existo jussis, non abnuo quod exigis. Non enim philosophum ad lamentum rite quaerimus, sed eorum aliquem, cujus aut memoria piae recordationis, aut affectu ad lacrymas 120.1607C| incitemur. Unde si tibi videtur, licet glaber sit, ex omnibus eligamus Theophrastum.
 
THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur cogitaverim, quod jocos ludo velitis serere, aut puerilia sectari.
 
PASCHASIUS.
Noli mirari, frater, si te glabrum ad hoc Adeodatus elegit, cum me decrepitum longe diu talibus oblitteratum studiis non omiserit: quoniam threnos et veritatem audientibus maxime probi et bene conscii amantes commendare debent. Ideo nos duo in multis possumus jam diu vexati quam bene filiis et amicis nostros pandere fletus.
 
===Caput primum.===
ADEODATUS.
120.1607D|
Sed antequam veniamus ad lamentum, rogo, indices nobis initium tanti discriminis: quia nullus est sani capitis, qui credat haec sine offensa Dei in populo contigisse.
 
PASCHASIUS.
Verum, nercule, quod ais: sed necdum omnia licet omnibus reserare, maxime quibus veritas odio est, et scelera placent. Tamen etsi minus bona eisdem placeant, verum non semper occulendum est: quia hic de quo loquimur, etiam exprobrantibus sibi 120.1608A| verbum veritatis libere loquebatur. Ex quo fit, antequam haec mala totius imperii apparerent, crebrescentibus jam jamque quotidie Dei justo judicio in populo diversis calamitatibus et flagellis, ut imperator una cum suis senatoribus et proceribus terrae requireret, quid esset quod divina majestas offensa tot taliaque longo in tempore isto praemonstraret in populo: quia jam, Scriptura teste (Isa. XXVIII, 19), sola vexatio intellectum dabat auditui. Tumque praecipitur, ut singuli de hoc diligentius quaererent usque ad alium Placitum, quid esset in quo Deus offensus esset, vel quibus placari posset operibus. His ita quidem jussis, statuit mox Arsenius noster coram oculis miserum orbem, et divinas leges, simulque Patrum decreta: in quibus conspexit illico, 120.1608B| quantis Ecclesiae Christi depravatae forent modis, qualibusque populus universus carnalium rerum operibus corruptus. Qua de causa parvam edidit schedulam quidem sibi ad memoriam, in qua litteris depinxit universa regni hujus efficaciter vitia, sicque circumspecte, ut nullus adversariorum omnia ita non esse negare posset. Inde ad comitatum rediens, omnia coram Augusto et coram cunctis ecclesiarum praesulibus et senatoribus proposuit singillatim diversorum ordinum officia, excrescentibus malis, et ostendit cuncta esse corrupta vel depravata.
 
THEOPHRASTUS.
Obstupesco valde, cum ejus tantis provocamur 120.1608C| exemplis, quod nemo nostrum qui ad plenum veritatem de illo audeat posteris narrare, licet audeat detegere peccata populi longe diu accumulata, clades, pestilentias, fames, inaequalitates aerum, terroresque etiam visionum. Quibus profecto malis praecessit prior pulverum fallax adinventio, sub qua tanta fuit vexatio et prodigium mendacii, ut prudentibus daretur intelligi, quod universus orbis ad tentandum esset expositus in manibus inimici. Ex quo liquet, pro talibus et hujuscemodi causis peccata regni, quae necdum completa sunt, quod quotidie in pejus cumulentur. Sicque restat, quod in multis factum comperimus, ut destruatur. Unde timendum ne fiat in nobis, quod in multis jam gentibus actum legimus. Nequaquam igitur dixerim sine causa miracula sanctorum 120.1608D| longe diu in Christo quiescentium nuper coruscasse, quanta et qualia nunquam sunt audita a saeculo facta uno in tempore ad reliquias sanctorum: quia omnino, quasi in gallicinio, sancti hoc in regno huc illucque delati, se invicem excitarunt quasi ad concentum cantus. Ut daretur intelligi, quod nostra infidelitas, juxta Apostolum, id exigeret, quia signa non fidelibus, sed infidelibus, ipso teste, verissime dantur: si quo modo post tenebras caecitatis nostrae ad veram lucem, quae Christus est, tandem expergefacti resurgamus.
 
ADEODATUS.
120.1609A|
Fortassis ergo iste prius si vocatus esset ad colloquii lamentum, quasi proditor nos detegeret, non valens cohibere spiritum in loquendo. Idcirco etsi vera sint quae tangit, suo in loco dicere non exspectat.
 
THEOPHRASTUS.
Nequaquam igitur quae proposui, alio in loco rectius proferuntur: quoniam mala quae per partes creverant, primum isto in tempore feriuntur. Crevit enim hoc imperium prosperis successibus usque ad praesens, quasi perfectam aetatem plenitudinis: sed vitia quae per partes, ut assolet, in prosperitate commissa sunt, coacervata inoleverant; justo Dei judicio, non minus flagellis quam et novis virtutum miraculis arguuntur. Propterea igitur, ni fallor, 120.1609B| isto denotanda et plangenda sunt loco: ut si non nobis, saltem posteris veniant correctionis ad exemplum.
 
===Caput II.===
PASCHASIUS
Ita esse negare non possumus: tamen quae noster Arsenius coram omnibus et summis proceribus tum proposuit, omittere non debemus; quoniam ista et hujuscemodi alia eum ad hoc impulerant, ut cunctis ex divina auctoritate, ac si Jeremias alter ostenderet, in quibus Deum omnes offenderant: et monuit constanter charitatis officio, ut mala quae admiserant, destruerent, dissiparent et evellerent; bona vero praetermissa deinceps aedificarent, ac plantarent in reliquo. « Interea nostis, inquit, quibus ordinibus Christi constat Ecclesia. Certum quippe quod secundum 120.1609C| singulorum officia requirendus est ordo disciplinae, et status Reipublicae. Unde primum considerari oportet intus divina, tum exterius humana: quia procul dubio his duobus totius Ecclesiae status administratur ordinibus. Ut sit imperator et rex suo mancipatus officio: nec aliena gerat, sed ea quae sui juris competunt propria; neque praetermittat ea, quia pro his omnibus adducet eum Dominus in judicio. Episcopus vero et ministri Ecclesiarum, specialius quae Dei sunt, agant. Deinde rex rectores in regno tales constituat, quales eos Dominus diligenter in lege perquirere jubet, et in quibus rex et pro quibus securus maneat, quos utique probos ad regendum populum sanctum Dei et idoneos cognoscat, non secundum proprios libitus qui ei faveant, sed 120.1609D| qui avaritiam oderint, et Deum ac justitiam diligant: cujus profecto officium est, semper quae recta et justa sunt disponere, et quae depravata corrigere. Alioquin tu, rex, nisi servaveris quod praeceptum est, fortior tibi cruciatus instat, et omnibus in te, si avertatur Deus, unus interitus. Ideo providendum nihil negligas: quia in te uno, secundum Salomonem (Sap. VI, 26), totius stabilimentum est regni: in divinis autem ne ultra te ingeras quam expediat. »
 
ADEODATUS.
Ut sentio, non immerito tu altrum eum Jeremiam dicebas, ob constantiam fidei et frontis duritiam, qui tam audenter Augusto invexit, tanta quae vidimus, ob luxus desidiam, necnon et pessimas regum consuetudines, 120.1610A| officii sui negotia, cum esset praeoccupatus vanis rebus, praetermisisse.
 
PASCHASIUS.
Acriora sunt, frater, quae tunc prolata sunt, de quibus pauca pandam. Ait namque Caesari: « Velim, reverentissime imperator Auguste, dicas nobis, tuis quid est quod tantum propriis interdum relictis officiis, ad divina te transmittis? vel quid est quod das, quando honores ecclesiarum, imo, ut sentio, onera quae largiris? Quod si res Domino jure eleemosynarum legitime consecratae sunt, ecclesiarum ejus sunt: quia suis pauperibus et specialiter sibi servientibus legaliter datae sunt. Si autem benedictiones et Spiritum sanctum, quem digne Deo electi deinceps a Domino et a sacris consecratis praesulibus 120.1610B| percepturi sunt, auctoritate divina dare te existimas, noveris, quod extra officii tui est quod praesumis. Caeterum auctoritate sanctorum Patrum si circumspectius est agere secundum Deum quod agis et fructuosius quod largiris, ita temperandus est modus una cum clero, et plebe Dei, et sanctis pontificibus: ne aut tu tibi tua eligas, tibique divina usurpes, aut vulgus tantam gratiam, seu quilibet personarum in aliquo confundat: quoniam in his non nisi divina consideranda sunt, et salutis nostrae documenta. Ideo identitas est pene et in rebus ecclesiarum: quia facultas earum nihil aliud est, quam pretia peccatorum, vota fidelium, patrimonia pauperum. Idcirco quod semel legitime consecratum est Deo, in suis militibus et pauperibus ad usus militiae 120.1610C| suae libere concedatur. Habeat igitur rex rempublicam libere in usibus militiae suae ad dispensandum: habeat et Christus res ecclesiarum, quasi alteram rempublicam, omnium indigentium et sibi servientium usibus, suis commissam ministris fidelibus: et hoc sit regis officium, ut talibus committatur, qui et fideliter dispensent, et sapienter provideant: quatenus omnes glorificent Deum et gaudeant in Christo, non minus ex futurorum promissis, quam et ex praesentiarum consolationibus. Sin alias, ut Apostolus ait, qui aliena diripiunt, regnum non possidebunt aeternum: quanto magis qui ea quae Dei sunt et ecclesiarum, defraudantur [defraudant], in quibus sacrilegia [ f. sacrilegis] copulantur? »
 
THEOPHRASTUS.
120.1610D|
Quod si ita est, ut asseruit, et de his ulla providentia apud Deum, nescio principum nostrorum quis salvus esse possit, quibus nihil tam dulcia ( sic ) sunt, quam praedia ecclesiarum, nihilque tam suavia, sicut scriptum est: Panis absconditus suavior est, et aquae furtivae dulciores (Prov. IX, 17).
 
PASCHASIUS.
Verum, mi frater, et ideo ira Dei effusa est super principes nostros, qui errare facit eos in invio, et non in via: dum et saeculares ad divina diripienda indebite se ingerunt. Sacerdotes vero Christi et ministri altaris una cum divinis ad exteriora de intimis se ejiciunt, jam quod pejus est sine pudore et transfundunt: 120.1611A| quamvis scriptum legant, quod nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4). Hinc pessima praesumptio nascitur et confusio, hinc vorax concupiscentiarum flamma, hinc virtutum evacuatio et peccati fomes, dum aut ministri Christi facultatibus rerum, ne amittant, illecti, ad ea quae sibi non expediunt, expelluntur [ f. impelluntur]- aut saeculares concupiscentiarum succensi aestibus, quae Dei sunt, quasi auctoritate regia defensi, temerario jure contra Deum erecti diripiunt. Quibus ita coram rege, et coram Christi praesulibus et principibus terrae ad liquidum explicitis, nullus eorum abnegavit.
 
ADEODATUS.
Miror quid negari posset, quod omnibus in propatulo est, et pene nullus qui contradicat: imo ad invicem 120.1611B| provocati deteriorantur omnia hinc inde, et ad usus convertuntur pessimos.
 
===Caput III.===
PASCHASIUS.
Proh dolor! quod talis quotidie crescit insania impraesentiarum, ita ut omnes pro talibus gestis et dictis convertantur ad pejus magis, quam ad correptionis augmentum. Hinc igitur tunc omnes coeperunt, maxime ecclesiastici viri, quaerere et contradicere, quomodo aliter dignitas et honor ecclesiarum stare potuisset, ac si decreta sanctorum Patrum non legissent. Quibus Arsenius noster: « Considerate, inquit, quae contra auctoritatem divinam veniunt, 120.1611C| quatenus ea ipsius auctoritate Dei corrigantur. Vestris enim in manibus sunt jura non minus humana, quam et divina. Tum saeculares viri: Licet ita sint omnia, inquiunt, quia respublica multis attenuata de causis per se sufficere non valet; nobis cum rebus ecclesiasticis et militibus agendum est, nosque suffragio facultatum earum juvandi. Quapropter pande, aiunt, quod moliris. At ille: Miror, inquit, quid requiritis. Ecce rex noster, ut saepe ostensum est, de facultatibus ecclesiarum multa in suis suorumque praesumit usibus: sanctorum autem Patrum anathemata multa sunt nimis divina auctoritate prolata, ut ipsi prae manibus quam saepe relecta scitis, quae penitus condemnant, si res ecclesiarum vi aut potestate fuerint usurpatae ullius judicis. 120.1611D| Propterea rogo, cogitate si aliquis fidelium sua vota super altare Deo detulerit, parum multumve sit; veniens autem quilibet temere vi aut furto ea quae delata vel consecrata sunt, rapuerit; super hoc, quaeso, vitium hujus facti quale sit, censeatis? Qui simul, ac si novo intus tacti oraculo, sacrilegium esse sanxerunt. Tum ille: Nemo te, inquit, Augustorum clarissime, fallat: quia valde periculosissimum est, res semel Deo fideliter dicatas, ad usus pauperum et servorum Dei, violenter postmodum diripere, et ad saeculares usus contra auctoritatem divinam retorquere. Quod si secundum sententiam veritatis, quaecunque 120.1612A| ligaverint isti sancti pontifices super terram ligata erunt et in coelis, timendi sunt tot anathematismi sanctorum Patrum qui leguntur pro talibus prolati in sacris canonibus: quoniam non minus eorum viget auctoritas, quantum aestimo, qui jam cum Deo regnant. Idcirco, ut dicitis, si respublica sine suffragio rerum ecclesiarum subsistere non valet, quaerendus est modus et ordo cum summa reverentia et religione Christianitatis: si quid vos, vestrique ab ecclesiis ob defensionem magis, quam ad rapinam accipere debeatis: ne cum maledictionibus et exsecratione sanctorum Patrum itatenus praesumatur. Porro isti sancti pontifices, si quid ad usus militiae exhibendum est, sic exhibeant: et sic fiat rationabiliter in quibuslibet rebus, ne ipsi cogantur ad saecularia 120.1612B| transvolare, et pompis saeculi quibus abrenuntiaverunt, irreligiosus deservire: quia juxta Apostolum, ut dixi, nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Sin alias eorum aliquis, nec verus est Christianus, quia adhuc pompis et operibus deservit diaboli. Quo dicto, quaerere coeperunt quid essent pompae. Ille autem: Vestrum est, inquit, hoc decernere, et virum magis evangelicum exhibere, quam in quibus saeculum regnat et gloriatur inhiare. »
 
===Caput IV.===
THEOPHRASTUS.
Hoc quippe est, ut audio adhuc hodie, quod de eo nonnulli calumniantur; quia voluerit res ecclesiarum dividerentur, tantumque remaneret ecclesiis quantum 120.1612C| admodum sufficeret; caetera vero militiae saeculi deservirent.
 
PASCHASIUS
Nequaquam igitur ita est, ut male sentis, sicuti et tunc temporis plurimi sensere: quia ille super hac re nihil temere praefinivit, vel significavit: sed hortatus est solummodo, quodcunque fiendum esset, sic omnino fieret, ne utri eorum pro rebus terrenis in Deum peccarent. Unde cum a quibuslibet tentaretur episcoporum, quid exinde vellet; nihil aliquis aliud rescire potuit, quam quod omnibus coram Augusto simul dixit. Monasteriorum interea, dum haec tractarentur, ostendit et enumeravit pericula, cum jam tunc temporis nonnulla jam a laicis tenebantur: etsi hodie multo minus inveniuntur, quae de proprio 120.1612D| regantur ordine, sed sunt pro poena peccati omnia pene mundi usibus et studiis occupata vel depravata: quia cum bene coepisset rex de his, in fine crebrescentibus malis a saecularibus sunt pervasa. Identidem autem et tunc plurimum detestatus est, quod episcopatus secundum canonicam auctoritatem non rite darentur, neque electio servaretur. Quibus itaque omnibus ita hinc inde ostensis, cum nullus eorum negare posset, quod ordo ecclesiasticus in omnibus corruptus non esset, excogitaverunt ut tribus in locis synodi fierent, in quibus de hoc diligentius quaererent, non quod (quantum exitus probavit) 120.1613A| emendare talia vellent; sed ut regi interdum faverent: quoniam jam tunc ea quae postea monstrata sunt, moliebantur humana; idcirco minus procurata sunt divina.
 
===Caput V.===

ADEODATUS.
Miror absentem, cum ejus commemorantur dicta, quem non mirabamur praesentem. Nam cum esset tam humilis, quo nullus humilior, nullusque magis mortuus mundo videretur, quid est quod tam inter summos ecclesiarum, praesulum videlicet et senatorum, consules, in senatu coram Augusto consulte constanterque loquebatur?
 
PASCHASIUS.
Non ignoras, frater, quod is erat iste, quem nec 120.1613B| terror minarum, nec vis rerum, nec spes praesentium, nec metus futurorum, nec promissa facultatum, aut interminata suppliciorum genera, aut ulla auctoritas poterat revocare a charitate Christi a dilectione patriae et populi, ab amore ecclesiarum et fide imperatoris. Propterea igitur talia et quamplura, veluti alter Jeremias, constanter loquebatur. Praesertim et militiam clericorum in palatio, quos capellanos vulgo vocant, quia nullus est ordo ecclesiasticus, denotabat plurimum: qui non ob aliud serviunt, nisi ob honores ecclesiarum et quaestus saeculi, ac lucri gratiam sine probatione magisterii, atque ambitiones mundi, quorum itaque vita neque sub regula est monachorum, neque sub episcopo militat canonice; praesertim cum nulla alia tirocinia 120.1613C| sint ecclesiarum, quam sub his duobus ordinibus. Aiebat namque idem, quod aut canonicus quisque esse deberet, aut laicus, aut monachus. Quod si neutrum, jam sub nullo monstratur ordine, quia videntur esse sine capite. Quae profecto haeresis, quamvis aliunde sibi hoc nomen vindicaverit, tamen ut fassus idem est, nulla alia isto in tempore pejor invenitur ecclesiarum scabies: quae omnia ejusdem jura, ex quo coepit, corrupit, intantum, quia multi eorum vitiosi erant, ut a laicis pene omnia monachorum et canonicorum, necnon et feminarum monasteria occupentur, et sint omnia depravata. Propter quae nunquam, quia futura praeviderat, dubitavit sententiam pro statu regni, pro salute populi, pro stabilitate ecclesiarum, et religione pacis dignam 120.1613D| dicere etsi quibuslibet displicuisset.

===Caput VI.===
ADEODATUS.
Quantum datur intelligi, tales qui tunc fuere, non consules, non provisores patriae fuerunt, sed latrones: quorum mentes angustas praesentiarum caligo caecavit, humilitas prava tenebris opplevit, concupiscentia sordibus maculavit, in tantum, ut ipsum consulatus nomen, seu splendorem illius honoris, et 120.1614A| magnitudinem tanti imperii, nec intelligere aut intueri, nec capere aut sustinere potuissent. Unde non consules, sed mercatores ac venditores tantae dignitatis, et perturbatores ecclesiarum sunt dicendi, qui non modo isto monente non consuluerunt, verum subterfugerunt, everterunt et prodiderunt in invicem, ne aut talia corrigerentur, aut etiam deteriora quae imminebant, obstarent cum potuissent. Et ideo, sicuti Paschasius paulo superius doluit, non immerito talia contigerunt, imo quia noluerunt recipere spiritum veritatis ad correptionem, receperunt spiritum erroris ad vertiginem. Inde est quod adhuc hodie nemo principum explicare potest reipublicae vias ad justitiam.
 
PASCHASIUS.
120.1614B| Nec immerito, quia pro Deo stare noluerunt, neque quae Dei sunt, primum quaerere, ut corrigerent quae jam depravata erant; si Deus ab eis recedens, consilium patriae deperierit, fides evanuerit, pax aufugerit, et prosperitas ullarum rerum hodie desperata jaceat. Jam rarus qui regibus fidem exhibeat, nullus patriae aut civibus qui recte consulat, nullus qui sociis et amicis debitam charitatem impendat. Judices non nisi venale aliquid agunt, populus imperialibus non suffragatur officiis, auctoritas non viget praelatorum, quoniam imperialis et regum deperiit: respublica et ecclesiarum pauperrima est, quia praedones ea diripiunt: eloquentissimi omnes muti facti sunt, quoniam evacuata est virtus agendi et loquendi. Nam a saeculo has in partes nihil majus 120.1614C| scitum est, neque argumentosius ad excogitandum: sed posse ac scire post uniuscujusque velle desudat. Idcirco, quantum credo, quia tunc vocem hujus, imo Dei non audierunt, versa est omnis prosperitas eorum in contrarium, et confractae sunt vires; consilium aufugit, et omnis sapientia, juxta prophetam, devorata est. Quod sane ipse, jam futura praevidens, in eodem Placito his explicitis praemonuit. Ubi mox eum vehemens infirmitas, quam lienteriam medici vocant, apprehendit, quatenus virtutem in infirmitate perficeret. Hinc quoque deinceps conticuit, donec Dei judicium nos apprehenderet, et peccata quae jamjam consummata erant, clarescerent in facto, intantum ut, quae agimus, solummodo jam non peccata sint, sed poena peccati.
 
===Caput VII.===
THEOPHRASTUS.
120.1614D|
Cur talia acciderint, jam luce clarius manifesta sunt: sed quod habuerint initium, non ab re quaeritur, quoniam jure actum credimus, ut eorum corda obdurarentur, ne audirent culpis exigentibus; divina ultio postmodum ut amplius in nobis peccatoribus juste desaeviret.
 
PASCHASIUS.
120.1615A|
O dies illa, quae pene aeternas huic orbi tenebras attulit et discrimina, quae pacatum imperium et unitum conscidit particulatim ac divisit, germanitates violavit consanguineos dirempsit, inimicitias ubique procreavit, et concives dispersit, fidem exterminavit, charitatem delevit, ecclesias quoque violavit et omnia corrupit! Unde quotidie civilia surgunt bella, ut ita loquar, et plusquam civilia. Exercitus totius patriae pene huc illucque perimitur: provinciae, pagi, et urbes passim depopulantur. Si qui residui sunt, sine viribus ubique aut fugiunt, aut caeduntur gladiis. Hinc undique paganorum et hostium incursiones, hinc quod omne vulgus conciditur, villae, civitates innumerae cremantur. Heu! misera 120.1615B| dies, quam infelicior nox sequitur! sed nulla infelicior illa, quando sceleratus NASO vocatus est ab Spaniis, Amisarius ille, qui cuncta reliquit honesta, in quibus erat ordinatus; et immersit se fatuus ad omnia coeni volutabra; siquidem ut advenit, ac si ferus aper evertit palatium, destruxit consilium, dissipavit omnia rationis jura; consules omnes, divinos, humanosque expulit, et attrivit; thorum occupavit, atque factiose, ita ut insidiae viderentur, manifestius omnia pervasit; sicque caecus, ut nihil aliud esse posset, quam quod ipse invenerat, postposuit divina, ad humana se immersit per fas nefasque, cuncta in subito convulsit ac commaculavit, et omnem dignitatem regiam evacuavit; foedera disrupit, confudit ordinem; ut nullus esset status, 120.1615C| singula immutavit; diem convertit in noctem, rursus noctem commutavit in diem. Patri abdicavit filios, et patrem filiis, sicque tyrannidis ejus profecit, ut excederet ultra omnes, et nihil integrum reliquerit. Honores debitos qui habuerant, amittebant; qui necdum indebite qualescunque assequebantur optimi quique virorum, amplissimi et nobiles atque dignissimi, jam auctoritatem agendi omiserant [ l. amiserant]: quia profecto nullus aliam tunc temporis habuit viam expeditiorem ad honores retinendos et acquirendos, seu ad ea quae vellet vel concupierat, quam illa sequi, quae tunc tyrannus Naso mallet. Interea confregerat omnia ossa virtutum vis feminea. Ideo stultus, sine oculis et sensu, ad omnia se immerserat. Movebatur enim jam vertigo totius imperii, 120.1615D| ne ullus acquireret potentiam, ne ullus honorem, ne ullus facultates, sine scelere, aut sine aliorum damnationis dispendio. Iste quippe fructus est infidelitatis et discordiae. Ideo consultissimum est semper serere prudentiae, justitiae, fortitudinis ac temperantiae semina, ut metere possis centuplicatum fructum laboris; quam concupiscentiarum et vitiorum molimina, ex quo remetiatur judicium, et crescat ultio perditionis. 120.1616A| O dies illa, dies tenebrarum et caliginis! o dies exsecranda, quando tale coeptum est consilium! Et haec est hora furoris Dei, hora nostrae ad vindictam retributionis, in qua aperti sunt oculi omnium cum Balaam ariolo; ubi cecidimus omnes, et evigilavit virga furoris Dei; ubi violata sunt omnia jura legum.
 
===Caput VIII.===
ADEODATUS.
Proh nefas! quod in subito tam immania, tam horribilia crevere in regno detrimenta, licet per partes peccata coaucta id exegerint. Unde petimus quid fuerit, quod rursus Arsenius ad tam acerrima, tamque perniciosa periculorum genera se injecerit: nec potuit fortassis providere quem finem haberent, quibus 120.1616B| obviam venire voluit, quaesumus ut aperias.
 
PASCHASIUS.
Verum, frater, quia videbat mala quae quotidie surgebant innumera et immensa: sed praenoscere non valuit quae futura erant: quibus, quantum ex se fuit, obviare voluit, et resistere pro fide regni et regis, pro amore patriae ac populi, pro religione Ecclesiarum et salute civium: quae omnia chariora illi erant, quam sua vita. Sed quia in initio haec non fuerant repulsa et refutata, culpis exigentibus impune ad omnium perniciem praevaluere, ita ut nullus jam esset fortis ac sapiens qui obviaret. Nam idem cum jam de sua infirmitate convaluisset, coepit audire undique flagitiosa et obscenissima, turpia et inhonesta; non qualiacunque, sed qualia nunquam 120.1616C| in isto nostro audita sunt saeculo. Pro quibus profecto mox commota sunt omnia viscera ejus pietatis affectu, eo quod esset theatrum, honestatis olim, palatium factum, in quo tanta sortilegarum praestigia recidiva scaturierunt, quanta in omni mundo jam non credebantur esse. Nec enim poterat se continere prae dolore et amore a fletibus, cum haec illi a bonis, et summis, ac veracissimis die noctuque nuntiarentur viris: quia quanto plus Ecclesiam Christi et Augustum una cum populo et prole dilexerat, tanto magis afficiebatur doloribus. Veniebant autem et primi palatii ex utroque ordine, qui omnia ita esse asserebant, imo pejus quam vulgo dicebatur. Tum ipse per se delegit illuc qualitercunque venire, si forte quivisset suis argumentose persuasionibus aut 120.1616D| consiliis subvenire: furia illa ut rediret, antequam perturbaret omnia, et subverteret. Qui veniens egit quodcunque potuit; et cum Augusto, et cum proceribus locutus est quod intellexerat; et praemonuit, in his quae fiebant, quod senserat. Nam et belluae factiosissimae, quia prius ei pater ejus et ipse amicissimi fuerant, affatus est fideliter cum omni amicitiarum obsequio. Nec immerito igitur, eo quod olim 120.1617A| uxorem sibi sororem ipsius, filiam nobilissimi viri et magnificentissimi duxerat. Unde ab incunabulis quasi pater circa eum in omnibus pium gerebat affectum, curam ac sollicitudinem, plus etiam quam si pater esset. Sed cum vidisset, quod caecus jam mente alienatus esset, et per praeceps rueret; dixit quodcunque potuit: licet jam moribus efferatus, quia felle concupiscentiarum inebriatus erat, audire noluisset, sicque cum in nullo proficere se vidisset, prospectis omnibus dolens ac gemens ad monasterium sine effectu remeavit. Quem mox, dato parvissimo temporis intervallo, secuti sunt jam expulsi et dejecti rectores et primi palatii, flentes et lugentes, quod ab uno impudico violarentur omnia jura totius imperii, pellerentur optimi quique, et opprimerentur 120.1617B| ubique fortes et clarissimi viri, non illius virtute constupratoris, sed dolo et fraude pessimae deceptionis. Nuntiant autem singuli pejora pessimis, et omnes confluunt hinc inde ad Arsenium, et requirunt quasi de fonte consilium. Ille autem moerens ac lugens, totus animo pendebat ad Deum suspectus, si forte Deus in talibus suis subveniret periculis. Hortatur omnes singillatim, ut sustineant et exspectent Dei judicium. Deinde singuli ut redeant ad palatium, et videant, et intelligant, persuadeant quoque meliora salutis; conentur nisu quo possunt, obviare talibus tantisque perturbationibus. Quo facto, repelluntur summi, dejiciuntur eximii, colliguntur improbi, honorantur vanissimi, et introducuntur scelesti. Tunc itaque, his ita compertis, renuntiant 120.1617C| Arsenio mala in saeculo, quae unquam vix sunt audita, ut in tam glorioso imperio subito sic omnia fuerint permutata. Fit palatium prostibulum, ubi maechia dominatur, et adulter regnat: coacervantur crimina, requiruntur nefanda et sortilega maleficiorum omnium genera, quanta nunquam credidi in saeculo remansisse: nihil de universis praetermissum malis, nuntiatur ubique omnibus. Verumtamen vir gravis et cautus, nec sic interdum movebatur, nisi ad lacrymas, donec eorum proderetur factio, et firmaretur ab ipsis, qui erant de tam pravissimis consiliis plane conscii, quod vellet idem tyrannus Augustum perimere clam quolibet pacto, quasi sua infirmitate subito mortuus videretur: deinde filios ejus, una cum optimis regni principibus, quoscunque 120.1617D| dolo prius praeoccupare potuisset. Cum autem haec nuntiantur a gravissimis et veracissimis viris ita absque dubio esse; nimio moerore perculsus, misit iterum rursus atque iterum idoneas et sanctae religionis personas, et probatissimas, occulte qui venirent, et essent tantisper infra palatium apud quosdam, qui erant qualitercunque in eisdem consiliis: quousque quid verum esset, diligentius perscrutarentur. Qui mox omnia ut dicta erant, a secreto vere pertractata compererunt, qualiter tyrannus, quando 120.1618A| vel quomodo decrevisset fieri quod moliebatur: et quod pro certo jam qui conscii erant hujus consilii talia mandassent, retulerunt. Tunc una cum summis consulibus et sanctis quibusdam episcopis, necnon et cum summis officialibus palatii coepit quaerere in fide Christi, ne talia perficerentur ad subversionem totius imperii, quid agere debuisset. Tunc omnes una voce, flentes et ejulantes, magni et summi, cum omnibus qui aderant servis Dei, constanter [ supple dixerunt], quod non esset Deo fidelis et sanctae ipsius Ecclesiae, qui in talibus subvenire posset periculis, nec fecisset. Ita siquidem multis exhortantibus, accepto consilio, una cum electissimis et clarissimis viris misit se pro fide Christi, pro statu imperii, pro pace Ecclesiarum, pro amore regis et regni, 120.1618B| pro salute filiorum ejus, zelo Dei succensus, ne fraus praevaleret adversarii, ut dignitas servaretur patriae, salus maneret civibus, in magnum discrimen; et salutem suam pro justitia et fide devotus ob omnium libertatem obtulit: alioquin si vellet favere in partibus, acceptior esset omnibus, et honorabilior haberetur universis. Sed is cum esset fortis animo, sanctitate praeclarus, justitia vestitus, fide solidatus, charitate fundatus, virtutum armis indutus, magis elegit mori, quam tale facinus et tam crudelissimum sustinere scelus, quod omnibus esset ad ruinam, ad perditionem, et ad exitium, si consentirent, aeternae damnationis. Idcirco nihil jam de se timere coepit, tantum ut praevenire potuisset christianissimis principibus, praesulibus Ecclesiarum et omni populo, ac 120.1618C| liberare omnes de tam atrocissimo mortis periculo: quoniam omnibus bonis unus imminebat interitus.
 
ADEODATUS.
Unum debuimus deplorare: sed valde diriora nos cogunt quae contigerunt, quia nimium amariora et crudelissima sunt, quam quae proposuimus lamentari. Unde oportet ea retexere plangentis affectu. Neque enim ille tam plangendus est, quam jugiter ista deploranda, ut avertatur ira Dei a nobis. Verumtamen sic quae dolemus, fletibus commendanda sunt, ne hic noster ullis involvatur adversariorum criminibus: etsi singulis, quamvis facultas esset perorandi, respondere nequimus quae dicuntur ad singula. Idcirco petamus potius pietatis gratiam, quam ingeramus interdum reprehensionum querelas: offeramus 120.1618D| praecordiorum nostrorum dolores, quam ingenii nostri ad defensionem ejus suscipere partes. Deinde si acrius aliquid constanter egerimus, aut liberius quam debemus, et ipsi velint; obsecramus tantum imperitiae vel intemperantiae ignoscant, quantum pio dolori vel justitiae concedendum putant. Namque nullus major esse potest dolor, quam hic noster, in quo tantus Pater in subito sublatus deploratur, tantisque a malis dilaceratur infamiis et odiis, qui multo dignus fuerat amore, quotidie et insequitur. 120.1619A| In quo et cum quo excidium patriae, Ecclesiarum eversiones, calamitates pauperum, divitum oppressiones, barbarorum incursiones, caedes vulgi, bella superbientium, insidias universorum, et (quod atrocissimum) perditiones animarum simul immaniter deploramus: quia illo spreto, cum non est auditus, haec omnia contigerunt. Quapropter rogo, ne deficias, etiam minis insectatus, et blasphemiis lacessitus. Et ne dicat aliquis, in threnis quod talia non sint coacervanda neque replicanda: sciat quod nullo in loco amplius, maxime quando talia crebescunt mala, quando veritas insectatur odiis, quando justitia debellatur. Sic itaque Jeremias propheta post increpationes, post persecutiones et impulsiones, ad lamenta se convertit, et omnia quae acciderunt 120.1619B| pro delictis, amarissime deflevit.
 
===Caput IX.===
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, nisi tanta essent, quanta rememorare non sufficimus, nec intueri: non dico quae olim acciderant, sed de his tantum, ex quo iste impurus atque impius hostis omnium religionum confudit, conturbavit et pervertit, honesta omnia obscenis permiscuit, et religiosa vanis: intantum, nec mens, nec lingua, nec vox, quae narrare queat istius vecordissimi molimina quae coepit, ex omnium scelerum colluvione vallatus. Arbitrabatur enim diabolicis omnia praeoccupare maleficiis; superare, non consilio, sed auspiciis; praeripere et auguriis: eo quod sacratissimum Augustum sic haberet suis 120.1619C| delusum praestigiis, ut omnes repelleret, quos aut ipse, aut magnus pater ejus imperator nutrierat a secreto, a colloquio, a familiaritate et consilio, a fidei fide, ab honoribus, et ab omni consortio prioris vitae. Qui furia et auctor sceleris, cum esset munitus potestate regia, praenituit quod esset ultio praeteritorum scelerum, et incrementum mali. Unde factum est, ut in regno nullus aliud posset, nisi quod ipse vellet, aut mandaret. Ita omnes siquidem oppressi sunt, quasi ex indicio furoris Dei, ne ullus auderet resistere vel contraire: quia potestas et voluntas pii imperatoris, ac si innocenter, cum spurcissimo erat. Quod factum ad memoriam sempiternae turpitudinis factum est. Quandoquidem cum jam inchoarentur quae dudum coepta erant, quae inierant consilia, cum 120.1619D| iter arriperet rex et regina, illius saevissimae bestiae ducatu; ibat Augustus quasi innocens agnus ad victimam; ibat imperator magnus et clemens, deceptus a qua eum Salomon cavere monuerat, imo lenonis ejusdem insidiis, ad mortem: qui non ob aliud servabatur, nisi ejus potestate jus diriperetur imperii, et fraus inimici redundaret in omnes. Nemo igitur est qui credat, nemo qui recogitet quae gesta sunt, quae acta, qualiter aut quanta: idcirco nemo est qui intelligat, cur aut quomodo acciderint, quive auctores fuerint mali, vel qui boni. Propterea omnes inscii, mali et pessimi, Arsenium culpant, quasi incentorem malorum. Interea cum haec ita aguntur, imperator, ac si agnus innocens ad victimam, cum a loco 120.1620A| promovisset, et iret et nesciens ad mortem, facta est manus Domini super omnem populum: qui simul omnes, ac si divinitus coacti, venerunt in unum pro fide regis et regni, pro salute populi et patriae, pro stabilitate imperii, et filiorum successione: quoniam audierant omnes, et compererant singuli de locis suis unum esse interitum omnibus praeparatum. Ubi ac si divinitus evocati cum simul essent, retulerunt singuli mala quae audierant, nonnulli quae viderant et cognoverant, aut interfuerant: quibus undique ita explosis ad liquidum claruit, quod Augusto et filiis una cum universis principibus unum immineret exitium atque interitus vitae. Nam et Melanius filius piissimi Caesaris cum his confluxerat, et periclitabatur, rex, cum esset una cum suis omnibus; quia contra 120.1620B| eum iter arreptum erat inscio patre, ut ipse prior post patrem perimeretur. Deinde cum pro his universi quid agerent, nutarentur moerore perfusi, advolavit extimis a custodiis, et sacramentis diu detentus, quae cum patre eo in tempore pertulerat Gratianus, et retulit voce propria quae dicta, quae gesta, quaeve futura cognoverat: quia in his longe diu commoratus, nihil aliud jam quam mortem imminere sibi videbat: ad quos cum fugisset, narravit omnia, quae intus detentus resciverat. Ubi de adulterio nulla universis remansit dubitatio, de praestigiis sortilegorum et divinationibus: tuncque per eum audita sunt, quanta et qualia nusquam jam remansisse credebantur, quae tunc ex omni parte orbis ad palatium coierat [ f. coierant], ac si Antichristus cum suis maleficiis 120.1620C| apparuisset. Ad ultimum vero de nec patris et de totius imperii edixit subversione, qualiter auspiciis, auguriis, consiliis, atque insidiis, necnon et omnibus malignis artibus esset praefixum. Tunc omnes hi proceres et filii duo, Melanius et Gratianus, qui aderant, decernunt potius mori debere eos, quam ultra haec quoque consentire, ut unus eis scelestus, flagitiosus et auctor totius malitiae omnibus esset in contumeliam, in ruinam, et in opprobrium sempiternum. Quod sane consilium et definitionem tunc Arsenius cum divino timore moerens ac dolens consensit: quia nullum jam alium evadendi ingenium invenire potuit: non ut Augustus imperio privaretur, aut inhoneste (quantum rei eventus sinebat) in aliquo aut ab aliquo tractaretur; sed ut hostis pelleretur 120.1620D| una cum suis complicibus; et moechia qua jam publica erat, in confusionem omnium ne diutius celaretur. Sortilegae ibidem aggregatae, divini, conjectores et muti, nec non somniatores, et hi qui exta consulebant; vel alii quamplures malignis instituti artibus, a sacro pellerentur palatio: quorum tanta et talia erant nefandissimae artis praesagia, etiam ut plurimos traherent in errorem: quia videbantur omnia diabolicae artis figmenta in mundo repullulasse, in tantum, cum haec omnia ita fraude seu dolo circa Augustum agerentur, ut in nullo penitus sentire posset quotidie quae fiebant. Alioquin malitiosis nisi esset praeventus artibus, nequaquam fieri posset, ut fidelissimos quosque consules 120.1621A| et sanctissimos praesules non audiret, vel crederet sibi talia narrantibus, quos olim semper in consilio habuerat. Non enim alium in fide recipiebat, nisi quem Justina vellet: neque alium aut audire, aut diligere valebat, aut assentire, quousque ista viguerunt, nisi quem illa ei in fide commendabat: et, quod prodigiosius est, ut aiunt, nec aliud velle, praeter quae ipsa vellet. Unde quidam episcoporum, cum coram eo astarent omnes praesules Christi et senatus totius imperii, nec non et omnis populus, eumque jam arguerent constanti fide pro talibus: Scio, inquit, quamvis talia et tanta quae dicuntur, male deceptus his artibus hactenus assensisses, cum his exutus fueris quibus vestiris, quia te recipies, et eris optimus imperator, quod semper ante 120.1621B| fuisti.
 
ADEODATUS.
A saeculo hujusmodi res gesta, quantum video, non legitur, ut populus pro principe contra principem sic ageret. Fuit enim, aestimo, aut nimia dilectio senatorum et praesulum circa Augustum et ejus prolem, clarescentibus causis, quod eum tam reverenter rursus erigunt in regnum; aut caeca temeritas, quod talia praesumpsere nullis exstantibus, nisi vulgi aestimatione, causis, moechiae sortilogorumque et aliis quibuslibet quorumdam offensis. Unde non mihi videtur, quod pro talibus deberet omnis religio ecclesiastica et ordo totius populi itatenus insurgere et commoveri adversus Caesarem, nisi forte aliud lateat, quod gravius videatur. Et hoc petimus, quia 120.1621C| in eadem concione et negotio fuisti; paulo clarius aperias, ut Arsenius noster magis excusabilis videatur.
 
===Caput X.===
PASCHASIUS.
Verum, ut ais, in eadem concione me fuisse, quando universi principes simul pacifice, quantum intelligere tunc potuimus, aggregati, de his altercati sunt contra Augustum, non abnuo: sed omnia retinere quae dicta, quaeve responsa sint, omnino nequeo. Nec itaque mirum, cum et vos ea non recolitis, quae in brevi paulo superius connumeravi. Alioquin nisi immemor esses, certe aut calumniator; nunquam parva quae dolenda retuli, existimasses: quoniam nihil scelestius esse posset, si proceres regni, et 120.1621D| creati jam reges filii, fieri permisissent quae connumeravi. Unde rex in illa concione, cum populo gratias pro his referret; quamvis in corde aliud occuleret: « Vos enim, inquit, fecistis, qualia nunquam 120.1622A| populus unquam fecisse cernitur: quia et ego prior admisi et feci, qualia nullus ante me rex fecisse invenitur. Et ideo, inquit, gratias omnipontenti Deo, qui tam imminens malum ad tam pacificum deduxit exitum. Porro deinceps nihil tale, nihil sine vestro consilio me acturum ulterius profiteor. Imperium namque a me, ut olim ordinatum est una vobiscum, et constitutum, ita manere decerno et volo. Feminae quoque huic, quam adjudicastis, quia mea est in illa ultio, juxta communes leges, sicut deposcitis, vitam concedo: ita tamen ut sub sacro velamine deinceps degeat ( sic ), et poenitentiam gerat. » Quibus ita pacifice in eadem concione dispositis, relevatur in throno gloriosus imperator, et erigitur cum laudibus, et subditur ei 120.1622B| omnis populus in fide amplius fidelis, si posset fieri, quam prius. Talis quippe est infidelitas Arsenii, falso ut opinantur, quibus non est praecognitum, quod suo sapienti consilio tyrannum praevenerit, ne perficeret quae moliebatur, ut perimeret Augustum, prolemque ejus omnem exstingueret, et uxorem quam infideliter coinquinaverat, acciperet. Cum qua, si cederetur, imperium pervaderet, et omnes seniores terrae aut interficeret, aut male subjugaret oppressos; sin alias, ad Hispaniam cum ipsa se transponeret. Propterea ergo dedit se periculo Arsenius, et liberavit omnes a tanti sceleris malo. Nihil itaque idem contra Caesarem, quamvis aliter inscii malignantes sentiant; sed pro Caesare fecit et imperio, pro patria et pro omnibus majoribus natu, 120.1622C| pro fide et zelo Dei, pro religione Christianitatis et salute civium. Rescinduntur ergo eo in facto paulo post jura legum omnia, divina scilicet et humana. Occultabatur autem nimia fraus, quasi sub fidei schemate et voluntate regia. Hinc hercule est, quod adhuc hodie plures in eo errant, et dicunt bonum malum, et malum quod omnes tunc detrectabant, bonum. Ex quo sane malo innumera creverunt, et quotidie atrociora crescunt mala. Tunc tamen eum quasi liberatorem omnium omnes magnificabant, et extollebant ubique laudibus; maxime cum Caesar Augustus Honorius ab Italis evocatus venisset, eoquod consortem imperii Justinianus sibi olim et successorem totius monarchiae cum voluntate et consensu omnium eum fecerat; quem una cum patre 120.1622D| praefatus exterminare et subvertere conabatur, cum reliquis fratribus suis regibus: in cujus nimirum adventu detecti sunt plurimi, et quae dicebantur reserata. Pro quo consilio illius furiae frater, quia 120.1623A| convictus et confessus est consensisse, in eodem placito caecatus est judicio publico, vita sibi clementer concessa. Sed quia cuncta quae fiebant, non erant ex corde Justiniani, neque ex animo, quoniam ab aemulis verae fidei et justitiae instigabatur et adulabatur; femineo rursus devictus instinctu, quasi multa contra eum inhonesta, non pro fide facta fuissent, qui nisi se de his vindicaret, bene deinceps regnare non posse; rursusque si ablatam sibi uxorem non reciperet post velamen. Tegitur interdum vulnus in corde valde defixum, augentur complices iterum, ut rescindatur imperium. Honorius, qui erat longe diu consors a patre, et ab omnibus procreatus imperator, removetur a potestate, repellitur a consortio; sacramenta universorum, quae illi facta 120.1623B| fuerant, auctoritate paterna violantur; boni quoque atque inclyti viri, qui dudum pro fide certaverant, tyrannum fugarant, moechiam, et universa turpia a conspectu palatii pepulerant; qui patriam et populum salvarant; qui etiam Augustum, ut diximus, et filios liberarant; qui seipsos cum multo discrimine, post talia, quibus eum restituerant in throno imperii, una cum filii consortio in fide, qui pro fide egerant, subdiderunt; ita ut in eis nihil nisi fides et veritas appareret. Sed insidiantibus malis quaeritur opportunitas temporis, et locus electus; disperguntur universi, qui ei prius fidem servarant: senatus exsiliatur, et magnati omnes, atque olim charissimi et primi damnantur palatii: inter quos etiam Arsenius noster rapitur, 120.1623C| pontificum tamen officio, jubente Augusto, ac si cum honore ingenti, exsiliatur. Retruditur autem et elevatur in quadam longissimo terrarum spatio altissima et arctissima specu quo nullus esset accessus, divino agente judicio, nisi angelicus: ubi cum non post diu ab Augusto directus ob ecclesiasticarum rerum et monasticarum negotia devenissem; quanquam non sine periculo, ob suum solamen, ad eum visitandum ascendi. Ubi simul inter salsissimas abundantissime gaudii et moeroris lacrymas, laetum, etsi tristes, duximus diem: laeti quidem de mutua visione et conscientia pura, quia in eo nulla erat reatus culpa: tristes vero, quod pro tantae virtutis beneficio exsilium tulit et odium, et custodiam carceris, et injuriam dirae calamitatis. 120.1623D| Cum quo cum essem, inter dulcia amaraque verba, volui ei persuadere, ut in aliquo se excessisse fateretur, et deinceps, quae Augustus vellet, in omnibus assentire: si quo modo una cum quibusdam amicis agere quivissem, ut in gratiam rediret; quod et Caesar satis optabat, si ei solummodo consensisset. Ad quod idem: « Miror te, inquit, si de mea in aliquo dubitas conscientia, qui nihil mihi de his negotiis, pro quibus culpor, magis quam tibi sum conscius. 120.1624A| Idcirco te oportuerat amplius me pro justitia persuadere certare debere, quam vel in modico tepescere; vel contra verum quidpiam, vel contra quod honestum est, assentire vel confiteri. » Tum ego: Nequaquam, inquam, dubito: neque amplius vellem in hac parte, quam excessus verbum, et assensus de vobis habere: quia in his duobus credo amicos et me obtinere posse, non solum veniam pro offensis, verum et ampliorem gratiam, honores quoque proprios et majores; insuper quidquid de eo et ab eo vobis placuerit. Tunc ita ille subsannando paululum subridens: « Tu forte, inquit, eum et omnes eos qui eum favent, in tua aestimas potestate? Nunquid Dei judicia non pertimescis? Quid si ego falso contra me protulero sententiam confessionis et reatus mendacium, 120.1624B| relicta justitia verae fidei et puritate cordis? Potest igitur contingere, ut in contrarium vertatur sententia, divino exigente judicio, quam tu existimas; et si ego pro ullius gratia, aut pro honoribus, vel timore, vel favoribus, veritate relicta falsum contra me dixero aliquod; et in his deprehensus Dei justo agente judicio, proprio condemnatus ore, mortis sententiam excepero; dum leviora vitare me rogas pericula, et honores quaerere vel gratiam; cavendum, ne crudeliora excipiam: et dum temporales injurias fugere, vel honores quaerere me rogas; ineffabili dispensante judicio, sempiternae mortis damnationem acquiram. Quapropter, frater, stemus in via veritatis ingressi: et spem habeamus, quia haec nos ad vitam sempiternam, quae Christus est, 120.1624C| admittunt. » Unde his dictis confusus silui. Et constat quod in eo nulla conscientia erat, nisi secundum Deum et propter Deum, circa Augustum et filios, circa patriam et Ecclesias, circa proceres et magnatos, circa religionem et salutem populi: quia non sua in ullo, sed quae Christi erant, quaerebat. Idcirco errat, qui arbitratur Arsenium in periculum exsilii vel capitis vocari, quod deliquerit in his negotiis aliquid sciens vel volens: quod patriam laeserit, quod majestatem imperii violaverit, quod Augustum et filios exinhonoraverit ( sic ), quod fidem corruperit, quod pacem perturbaverit. A bonis enim et prudentibus non accusatur, quod ecclesiastica jura non dilexerit, regis gloriam et imperii amplitudinem non amaverit: sed quia nimium ea diligendo 120.1624D| in aliquo deliquerit. Propterea merito non reus citatur [accusatur] malevolentiae in his omnibus, sed reus virtutis; quoniam beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Vocatur autem jure novus virtutum homo, qui perniciosum fraudis et doli restinxit insaniam et furorem; Caesarem liberavit a morte, filios a perditione, regnum et imperium ab invasione tyranni. A palatio namque sacri imperii pepulit omnes abominationes, moechiam 120.1625A| fugavit, sortilegas damnavit personas, honestatem restituit; patrem filiis, et filios patri reddidit, monarchiam tunc ire in partes non permisit, sacramenta filio Augusto facta violare vetuit. Omnia quippe bona servare voluit, et mala dejicere, ac proterere: quatenus tutam et tranquillam secundum Deum vitam omnes viverent; electio quae solemniter facta fuerat in filio a patre et ab omnibus; et consecratio imperialis, apostolicae sedis auctoritate firmata, inconcussa maneret, ob pacis concordiam, ob monarchiae firmitatem et principatus laudem, ob honorem et gloriam Christianae religionis, quae pene jam ubique a perfidis et inimicis tanti nominis conculcatur, affligitur, et tenetur. Voluit enim sui consilii vigilantia providere, tam gloriosum regnum et 120.1625B| Christianissimum ne divideretur in partes: quoniam, juxta Salvatoris vocem, omne regnum in seipsum divisum desolabitur (Matth. XII, 25): quod hodie omnes factum satis dolemus, momentis singulis et plangimus. Voluit juramenta, ut diximus, quae facta fuerant Honorio et fides promissa integra servaretur, ne tantis populus universus fuscaretur perjuriis. Voluit ut unitas et dignitas totius imperii maneret ob defensionem patriae et ecclesiarum liberationem, ob integritatem rerum, et dispensationem facultatum ecclesiarum: nunc autem, ut cernimus, omnia sunt immutata vel perturbata. Quapropter advertat quilibet inimicus, et intelligat, quam praeclaris Arsenius ornatur virtutibus; quam multiplicibus pro justitia commendatur testimoniis: quem non boni 120.1625C| et probi viri dilacerant vel infamant; sed nocentes et maligni vel inscii, rumoribus decepti, insectantur odiis: quem honestissima et lautissima ubique commendant acta, et protestatur vita. Idcirco qui cupiunt ejus detrahere vitam, et imminuere laudes, seipsos accusant quod aut non habeant sensum, certe aut noluerint virtutibus decertare, adulatores effecti, ne talia quae plangimus devenirent; alioquin gloriam quaerere et honores, vanum est, sine laboribus et virtute. Unde habeat noster Arsenius laudem, quia ipse una cum Christi gratia aeternae vitae conquisivit honores; habeat famam et praeconia, quia jam ei post inhonorationes, post exsilia datur vita et immortalitas.
 
ADEODATUS.
120.1625D| Obstupesco satis, nec admirari queo virum, qui tantis et manifestis attollitur praeconiis; qui omnium ore laudatur; de quo conscia est omnis Ecclesia, omnis populus, quod mala quae tunc vigebant et augmentabantur, semper suo depulerit consilio; gloriam regi et imperium ac filiis servaverit; tantisque obviare malis-voluerit, ne provenirent, quibus nunc omnis Ecclesia, omnis populus, omnis aetas et ordo patitur et plangit. Quid est, quod sentire nolunt 120.1626A| et intelligere? praesertim cum et ipsi eisdem vexantur malis, nec volunt animadvertere nec sentire, unde vel a quo haec exorta sint, a quibus procreata, vel a quo nutrita et propagata: quia si hujus auditum esset consilium, longe aliud foret quod omnibus profuisset, et omnibus hodie placeret. Sed ne praevaleret consilio contra insidias malignantium oppugnator malorum, contra improbitates iniquorum, imo contra ipsumque Augustum, qui contra filios, contra imperium, contra patriam, contra salutem populi, ut manifestum est quotidie potestate, honoribus, ingenio, arte qua poterat, armis, multitudine militum decertabat; expellitur, dejicitur, exsilio mancipatur, religatur [relegatur], ut asseris, altissima in specu; ne ulli mortalium jam ultra 120.1626B| consilium salutis porrigere posset, quod voluntati pessimae obviare posset. Quoniam non praecedebat sapientia vel consilium, ut voluntas bona duceretur ad prospera et salubria: sed praeibat intentio pravae voluntatis; et agebatur astutia, ingenio et potestate iniqua, ne frangeretur semel deliberata crudelitas et coepta voluntas.
 
===Caput XI.===
PASCHASIUS.
Animadvertis, frater, vorax incendii flamma quo veniat: quia nisi esset quibuslibet praestigiis mens male delusa, et inflammata potestas, conservata voluntas invicta, fidelium fides cum omni reverentia humilis et devota; nequaquam agere potuisset tam perniciose contra suam et omnium salutem, partim 120.1626C| persuasionibus, partim potestate et ingeniis. Sed quia fides eorum fuit intemerata et incontaminata; qui boni erant, nimia decepti reverentia, noluerunt injuriose contraire ad primum: ideo incurrerunt damnationis discrimen, et facta est ruina pene omnium una. Unde identidem, cum esset in eadem specu, plurimum de se laetabatur, quod pro justitia injuriam pateretur: sed dolebat pro periculis quae imminere jamjamque videbat. Dolebat quod boni et optimi oppugnabantur; viri innocentissimi, et fideles quique premebantur et exhonorabantur, tradebanturque exsiliis, carceribus, et diversis injuriarum fatigiis. Qui cum pene inter nubes iste elevatus vitam ageret (quantum mortalibus fas est) angelicam non satis tuta visa est Augusto et suis, fautoribusque 120.1626D| Justinae, quae redierat in conjugium, ejus custodia, propter Honorium, qui illis in partibus et ipse rejectus rex a consortio imperii morabatur. Verebantur enim ne consilium salutis daret eidem vel primoribus, per quod iniquitas frangeretur, et cessaret coepta virtutibus superata crudelitas. Propteroa quam cito deponitur de specu praecelsa, et transportatur ad Herum infra Oceanum insulam, omnium terrarum ultimam: si quomodo cum beato Joanne 120.1627A| solummodo quae divina sunt cernat, nec valeat numana contingere sensu, vel recuperationis ulli porrigere verba.
 
THEOPHRASTUS.
Quantum mente concipio, calamitas illata viro et exsilium sine lege, sine judicio, sine culpa, imo pro fide, pro defensione, pro justitia, non poena peccati est, sed praeconium laudis: quia non imminuit clarissimi nominis gloriam, verum etiam illustravit, et honestam ubique aspergit famam. Nam si quis hodie illuc venerit ubi fuit, sentiet odoramenta virtutum quae reliquit: quoniam omnis vita ejus plena gravitatis, plena operibus bonis, plena religionis fuit: ideo ei laudem ubique ad sempiternam memoriam temporis pressura vel tribulatio propagavit. Quia 120.1627B| etsi optabilius est cursum vitae conficere sine dolore et sine injuria, tamen ad immortalitatis gloriam et fructum aeternae retributionis plus affert praemii labor pii certaminis, quibus nullus est finis, quam delicata quies. Propterea idem semper fortis et constans in omni optima ratione et labore pio fuit, semper mansuetus et patiens; paratus excipere cum omni devotione quidquid virtus divina decrevisset. Non enim exsilium sibi, ubi vel ubi cum esset, quia cum Deo erat, sed patriam deputabat. Erat igitur in omni loco cum Apostolo bonus odor Deo: et ideo ad famam et gloriam sancti nominis huc illucque deportabatur.
 
PASCHASIUS.
Ita est ut asseris: et ideo non exsulem eum appellare 120.1627C| licet, sed eos qui eum exsulare cogebant; quoniam ipsi in quocunque loco essent, exsulabantur a se, a sensu, a consilio, cum omnem patriam civibus et optimis curis [ l. viris vacuam] simillimam exsilio suis sceleribus reddebant. Quid est enim exsul ipsum per se nomen? calamitatis utique poena et turpitudinis. Quando igitur est turpe? Revera, cum est poena peccati. Opinio est etiam hominum, sicuti huic, cum est poena injuste damnati. Alias autem hic non in peccato suo nomen tulit exsilii, sed decreto injusto, juste Deo agente. Quia nemo tam insanus mente, qui peccatum dicat agere sancto consilio, pro fide, pro vita Caesaris, pro filiis et imperio, pro salute populi, et salvatione patriae, pro justitia et legibus Augustorum, pro stabilitate et 120.1627D| unitate regni, pacisque concordia, pro depulsione vitiorum et abominationum, pro adulterio, quod ultimum est, et pro contumelia totius imperii. Adeo igitur nemo furiosus, nemo insanus, nemoque tam imperitus, qui felices eos censeat vel sensatos, qui talia contra conscientiam, contra salutem omnium facta laudant, et hunc vituperant. Quasi non felices fuerint hi omnes, qui pro justitia agonizantes tales sustinuerunt injuriarum triumphos: de quorum omnium collegio electus est suo in tempore iste, qui pro eximiis beneficiis et innumeris, contumeliarum honores perciperet. Hinc etiam novo genere ad Herum magnificentissime honoratus ad exsulandum deducitur, teste conscientia eorum, qui talia ministrabant 120.1628A| consilia: quoniam innocens et optimus non ob aliud sic vexabatur, nisi ne contrairet bonis consiliis pessimos conatus. Agebant ergo, quod omnes olim perfidi contra sanctos exercuere: unde et iste similia pertulit, compassus, ut conregnaret.
 
ADEODATUS.
O prodigiosa intentio et nefanda! Quis unquam audivit ut aliquis eos odiret quorum consilio et providentia reservatus esset ad vitam, suique ac sua eorum salvata fide et auxilio? vel quis ita sapuit, ut illos diligeret ad consensum qui hostes sui erant suorumque, quorum contumeliae spurcitiarum honestatem ejus omnem suo scelere foedarant? Heu quam novae obscenitatis dementia, ubi omnia vitiorum ostia aperiuntur! quando Justina, etsi polluta, 120.1628B| recipitur: quod non corrigitur, neque datur locus timori, ut corrigatur. Unde huic parantur insidiae, et removetur de loco ad locum: quoniam vitiis ubique virtutes displicent; nec satis tute creduntur a vitiosis, dum alicubi esse creduntur. Idcirco virtutis vir, castitatis amator, justitiae defensor, ejicitur huc illucque sine testibus: quia publica erat ejus virtus, sine judicio, sine crimine, sine audientia, et sine scelere. Quapropter velim ad Herum deportatus, ultimam terrarum insulam, quid egerit pandas.
 
===Caput XII.===
PASCHASIUS.
Fateor plane, quod aromata solent, quod in praedicta 120.1628C| specu: nisi quod ibi coelum et Penninas Alpes, nec non Limanium lacum cernebat: hic vero solummodo mare coelumque; hic autem et illuc Deum meditabatur in mente, secum semetipsum semper sibi praesentem ferebat. Cernebat autem, juxta David, mirabiles elationes maris, cernebat mente in altis Dominum. Ergo considerabat rotas et volubilitates, quibus vertitur saeculum; se autem gaudebat in solido constabilitum, et congratulabatur plurimum, quasi in paradiso deliciarum prae amoenitate nimia constitutus eo quod evasisset de profundo iniquitatis, ubi indesinenter elevant flumina sibi compugnantium fluctus usque ad coelum, ab impulsione daemonum, nec tamen operiunt terras: quorum fluctus et elationes, sicut nemo qui dinumerare 120.1628D| possit, ita potentia divinae dispensationis nemo qui apprehendere queat. Unde fidelis quisque audiat vocem Domini cum Arsenio dicentis mari et saeculo: Usque huc venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos. Alias autem, nisi his solidatus esset promissionibus, et fundatus super firmam petram; inter tot volumina injuriarum, collisiones et fragores tentationum, tam immobilis et inconcussus non permaneret. Ubi non diu, proh nefas! cum beato Joanne, etsi inferior, cum exsultatione et alacritate cordis divina cernere licuit mysteria, tamen quantisper jucunditate refectus aeternae contemplationis, reliquit bonum exemplum fratribus, et posteris famam sanctae religionis. Et quia nullo in loco satis creditur, 120.1629A| quod timidius formidatur: idcirco nec hic extra solum, ac si extra mundum, retrusus permanere patitur; nam et Joannes in carcere religatus pertimescitur. Unde et Justina jam enixa, cum ad conjugium redisset velamine conculcato, requisivit quo idem esset, quem nullo in loco vivere, quantum arbitror, voluisset. Sed et invidus omnium bonorum diabolus, invidit diutius eum frui tantis virtutum oblectamentis: quia nullo in loco esse poterat in hac vita mortali, quo magis delectaretur; ideo removetur a tam amoenissimo deliciarum loco.
 
===Caput XIII.===
ADEODATUS.
Quaeso pandas nobis quid fuerit, quia jam nullus tutior invenitur locus, neque remotior, quod inde 120.1629B| expellitur, ubi nullus accessus hominum videtur, neque recessus, nisi longo maris navigio. Nam et ibidem olim Antonium positum fuisse ob firmissimam constat custodiam. Unde et iste ab omnibus plurimum amabatur, licet suis satis jamdudum bonis et beneficiis amaretur. Qui profecto Antonius multa virtutum deposita ibi reliquit, apud Deum merita commendavit, et secum ubique aromata virtutum portavit.
 
PASCHASIUS.
Quod interrogas, qualis occasio fuerit, prius ostendi, qualem et Joannes habuit in carcere, ut feriretur gladio. Tamen Melanius rex illis erat affinis in partibus, super quem manus mittere decreverant. Ne consilio juvaretur, provisum est, quia idem 120.1629C| multis caecabatur peccati actibus. Hac quippe occasione, quamvis cum honore, quia venerabatur meritis, et timebatur consiliis; relevatur cum injuria exsilio, et deportatur officiosissime, quasi incensum odoriferum, per medias Gallias ad Germaniam. Ipse vero semper ubique secum patriam ferebat: quia ubique notus, ubique dilectus, ubique ab omnibus quanto innocentior, tanto charius amabatur. Equidem jam perfunctus tentationibus, nullam vim, nullum metuebat imperium: etsi necdum expleverat animos adversariorum, neque placaverat odia improborum; saturaverat tamen tantisper perfidiam et scelus proditorum; quamvis non ad plenum, quia reluctabat [reluctabatur] animo quod volebant. Et ideo timore afficiebantur, ne bonis subveniret consiliis, 120.1629D| et fraus detecta deperiret. Non enim ei hostes erant jam expulso, sed virtutibus, quas ubique amittere non valebat, Dei protegente auxilio. Quid plura? reliquit monachorum alvearium virtutibus mellificatum; et ecce cum gaudio rursus, ubi perducitur ad Germaniam, monachorum chorus eum suscipit, rursus episcoporum ducatu ad eumdem locum et abbatum, quamvis inhoneste, quodammodo honestatur.
 
THEOPHRASTUS.
O misera nostra tempora! o stultae discordiarum 120.1630A| nostrarum insidiae, quae ad tantam civilium debachationem perduxere pacatissimum regnum! Sed felix de quo ubique tanta virtutum respergitur fama. Puto quod nulla sit regio, nullum terrarum nostrarum solum, etiam ultimarum; non pontus, non insulae, non littora; non locus, non domus, non civitas, in qua non exstent hujus viri laudis praeconia, et ubi non maneant impressa casti consilii vestigia, quae cunctis praestitit cum incredibili gravitate, virtute, atque constantia, et puritate cordis. Erat enim in eo integritas mentis, religio sancta, diligentia rerum, moderatio virtutum, quibus auctoritas in eo plurimum commendabatur. Idcirco, ubi vel ubi, quasi eximius venerabatur patronus, et ducebatur: quia in eorum etiam conscientia venerabilis 120.1630B| erat pro vitae merito et virtute, a quibus, quantum in ipsis fuit, exsilio damnabatur. Sed omnino illi non erat exsilium, imo augmentum meritorum: quia, sicut in psalmo canitur, eundo ibat de loco ad locum, mittendo semina sua (Psal. CXXV, 6). Ubique confessores Christi intercessores habuit; ubique eorum exempla exhortationis gratia sibi a Deo praestita invenit; ubique et ipse confessor sua reliquit; et monachorum catervam, inter quos fuit, secum habuit, quorum commendaretur precibus, foveretur solatiis, et solemnibus mulceretur officiis; quos et ipse suis instruebat exemplis, exhortabatur oraculis, praestruebat consiliis. Unde adhuc hodie in eisdem locis, quocunque fuit, plurimum diligitur et amatur; praedicatur quoque et commendatur incessanter, 120.1630C| etiam ab his qui eum non viderunt, quatenus ejus semper fama vigeat et praeconia.
 
===Caput XIV.===
PASCHASIUS.
Verumtamen in eodem, ad quod pervenerat monasterium, non diu rursus licuit permanere, ne forte Gratiano illis in partibus misceretur consilio vel colloquio: quoniam ipse ubique idem erat; et secundum Deum quae semel velle debere deliberaverat, infatigabiliter tenebat, ne virtus animi ullis frangeretur molestiarum injuriis. Quid plura? reducitur ad proprium eisdem privatus honoribus coenobium, quia venerabatur ubique, ne locum haberet contra voluntatem semel illapsam agendi. Qua 120.1630D| de causa, cum redisset, non minus moerore, quam gaudio suffusi sumus: quia hinc moesti, quod suo privabatur officio; hinc vero laeti, quod eum saltem videre meruissemus, nobiscumque habere licuisset. Ubi cum quanta humilitate et subjectione interdum [interim] fuerit, quam devotus et paratus ad omnia, credo quod a memoria non delebitur. Etenim paulo post, quamvis multis fatigatus injuriarum molestiis, advenerunt missi apostolici, regumque filiorum et seniorum, quod omnes simul cum eodem sanctissimo advenissent, pro pace et unitate, pro indulgentia 120.1631A| et satisfactione patris: ut veniam impetrarent auctoritate Pontificis, et salvaretur imperium. Qui detulerunt epistolas ex omni auctoritate divina valde gravidas, et praecipiunt cum omni adjuratione, quamvis pro his multis jam perpessus, ut in adjutorium summi antistitis obviam veniret. Quod si nollet, jusserunt Augusti vi eum abducere, cum omni tamen honore et reverentia. Quod cum audissemus omnes, pertimuimus valde, maxime quia totum a militibus nostrum occupabatur coenobium. Nos tamen primum nesciebamus quid sibi vellent. Unde plurimum expavimus, et quaesivimus quid esset. Tum illi rei veritatem pandentes; sed idem ire cumeis recusavit. At illi in nos irruentes dicebant, quod si aliter non possent, vi eum auferre deberent. 120.1631B| Quibus profecto dictis, hinc inde valde moerore ac terrore afficiebamur, quoniam multum nobis et illi pariter imminebat periculum, facere, aut non facere quod rogabant: siquidem pro multis ejus jam periculis nimium tristabamur; et quia in nullo prius profecerat, ne rursus repeteret, deterrebamur. Ostendebatur coram auctoritas, et legebatur, summi pontificis, pro pace, pro reconciliatione patris et filiorum, principum et seniorum, pro statu ecclesiarum, pro adunatione populi et salvatione totius imperii. Erant autem et alii ex parte filiorum pro eis rogantes eum, ut illis suis succurreret consiliis, qui jam pro eis multa pertulisset, ne eos in fine desereret discriminis. Nuntiabatur et virtus divina, quae praeruptam viam Alpium Penninarum obviam 120.1631C| coram sacrosancto complanasset apostolico, quae obstrusa multis fuerat argumentis, ne ultra de illis in partibus ullus amplius huc transiret exercitus: quae ultro, ut fertur, aperta est eis. Quibus ita prolatis, et aliis innumeris dictis, coepimus exhortari eum, ut obediret pro pace summo Dei pontifici, etiamsi eum mori cum eo contingeret: quoniam multa est, inquimus, auctoritas, qua vocaris; multa etiam necessitas et justitia, pro qua vocaris. Nec minor itaque obedientia, sub qua devotus Deo bonis et sanctis obedire congruit tanti pontificis, una cum caeteris sanctis Dei fidelibus, jussis.
 
===Caput XV.===
ADEODATUS.
120.1631D| Hoc est quod multi calumniantur, quasi non oportuerit de his eum ultra curare; neque talibus se admiscere negotiis. Cum omnino Spiritus sancti gratiae nulla praescribit auctoritas cujuslibet regulae; imo cuncta Christi dispensat providentia, singuli quantum in singulis, vel quomodo proficiant officiis. Siquidem considerandum quid quisque agat, vel quomodo et ubi. Quia, sicut in eadem legitur Regula, claustra sunt monasterii virtutum instrumenta et bonorum operum, quo diligentius omnia regulariter 120.1632A| compleantur. Qua de causa, cui non licet sine jussione abbatis quidpiam agere, providendum, si licuit ad tam grandia et incerta sine transgressione insilire: quia periculosissimum est quempiam suum relinquere propositum, et ad ea quae non expediunt, neque suo congruunt officio, inconsiderate se admittere .
 
PASCHASIUS.
Multorum vox ista est: sed eorum qui non attendunt cujus dignitatis esset iste, vel ordinis. Nam postquam electus ab omnibus est pastor, et rectoris officium vocatus a Deo suscepit, ut credimus, consiliarius totius imperii una cum caeteris praeelectis constitutus, etiam in fide ac consilio reliquis antepositus; quod et antea jam erat etiam quam idem 120.1632B| esset electus: quia pro genere, pro vitae merito, pro institutione, quam perceperat pene ab ineunte aetate infra senatum et sapientes regni; pro mentis efficacia et nobilitate sensus plurimum ab omnibus audiebatur, et venerebatur a singulis. Idcirco qui jam cum esset praelatus una cum caeteris ecclesiarum pastoribus, est ordinatus senator cum eisdem ipsis, et cum aliis quibuslibet palatii vel regni senatoribus, ut consilium daret de singulis; non mihi videtur, quod sine periculo sui praetermittere posset, prius ne consilium de his inveniret quae annumeravimus, in quibus unus omnium profecto imminebat interitus. Alioquin nullus monachorum major vel sanctior Joanne, qui ideo decollatus est: nullus acceptior Elia, nullus religiosior Eliseo, seu caeteris 120.1632C| sanctis et prophetis, qui viriliter regibus restiterunt, et pro justitia decertarunt usque ad mortem. Nam Zacharias ideo peremptus, Isaias secatus, Jeremias in lacum demersus: sed iste longe inferior in specu altissima est levatus. Errat igitur quicunque dicit quod pro justitia non debuerit stare, pro fide non decertare contra tot mala taliaque quae occiderunt, non debuerit, quia armis non licebat, saltem consilio, exhortatione, persuasionibus non resistere. Quae profecto mala omnibus tunc et deinceps in manifesto venerunt majora et atrociora, quam quae noster stylus fluendo prosequi velit aut possit. Ideo quicunque ea dissimulat se scire, qualia quantaque fuerint, vel quam pessima quae de his orta sunt et permanent, omnino aut desipit, aut insanit. Propterea 120.1632D| nemo sani capitis qui hunc infamare vult, quod talia sapienti suo consilio voluerit contraire.
 
THEOPHRASTUS.
Mirabar nimium, et mirantur plurimi quid esset, quod pro tanto imperio, pro tanta dignitate regni et ecclesiarum, nequaquam satis multi praesules vel senatores forti et magno animo invenirentur, qui auderent se et salutem suam in discrimen offerre pro statu totius imperii, pro communi salute. Hoc tempore miretur potius quilibet nostrum, si quem 120.1633A| bonum et fortem virum viderit, quam si quem aut timidum, aut sibi potius quam reipublicae, quia aut nulla aut parvissima est, consulentem; itaque neque ecclesiis, neque populo, quia omnino non est qui audeat, vel qui corrigere quae depravata vel perversa sunt, possit. Nam ut omittamus de uniuscujusque casu recordari, uno aspectu intueri possumus eos qui cum consilio, vel cum bonis omnibus tunc temporis dignitatem regiam, et ecclesiarum, afflictam et dejectam, vel constupratam reerexerint, et a latrocinio domestico liberaverint; deinceps eos moestos, exhonoratos, infideles adjudicatos, et reos capite, fama, carceribus et exsilio: eos autem qui omnia divina et humana violarunt, vexarunt, perturbarunt, everterunt suis rapinis, non solum 120.1633B| exsultantes et laetos, fortissimos atque optimos [ f. opimos], honoratos honoribus et gloriosos; verum inclytis, et sapientibus, atque honeste zelantibus insidias moliri et pericula; sicque de se nihil timere. In quo nimirum negotio cum multa sint indigna et detestabilia; nihil minus tamen perhorrescenda, quod jam non per latrones et rapaces tantum, atque egestate confectos, facinorosissimos quosque, seu suo perditos scelere; verum et per optimos qui fuerant olim viros, per eximios auctoritate religionis, per sublimes nobilitate carnis, pericula mortis et degradationis calamitates inferuntur, a quibus etiam rapinae et oppressiones inferuntur; quia jam pene nullus, qui suis justisque stipendiis ducat post se milites, sed de rapinis et 120.1633C| violentiis: quod Naso ille spurcissimus omnium primus docuit, et ad finem usque semper publicus praedo vixit. Nunc vero et isti, quanto sunt amplius latronibus constipati, tanto potentiores, ne ullus ad rapinas eis contradicat. Sed quamvis militia augeatur pro talibus, nemo tamen eorum, nisi ad civile malum, vires habere videtur. Idcirco nec mirum, si iste vocatus a summo antistite talibus contradixerit, qui primum optabat deleri de libro vitae cum Moysi pro populo Dei, pro Augusto et filiis; nec non et cum Paulo pro fratribus et ecclesiis anathema fieri.
 
ADEODATUS.
Nec mirum itaque, tantis fatigatus exsiliis, tantisque sordidatus infamiis si restitit ad primum: 120.1633D| quia, sicut vidimus et cognovimus, nisi ab omnibus nobis violenter cogeretur, et tanta auctoritas summi pontificis eum non premeret, jam ulterius nihil tale assentisset. Nunc vero a fratribus impulsus, a summo pontifice cum adjurationibus vocatus, a filiis Augusti regibus imploratus; a populo et praesulibus, cum quibus olim fuerat in causa hujus exordii, deprecatus, pro concordia et pace tandem censuit aliquando coactus illuc venire, summoque antistiti obedire, seque illi conjungere, qui tantum pro omni populo 120.1634A| Dei assumpserat laborem; si forte cum eo pacem in regno restituere posset, et discordias removere. Quapropter detrahendi nullus est locus, imo major esset reprehensio, si desereret tantae auctoritatis jussionem pro ullius discriminis praesentis vitae periculo: quoniam laudabilius est bene mori, vel periclitari cum bonis et optimis, quam male vivere, aut consentire cum pessimis. Aliud quippe poena judicii est, aliud vero augmentum peccati. Et ideo non inconsulte, ut aiunt, neque contra propositum verae religionis rursus idem tradidit se discrimini: sed valde officiosissimum et laudabiliter se obtulit, et medium pro utriusque partibus, si reciperetur aeque ab omnibus; neque suis deterreri poterat periculis, qui se multoties ingesserat pro alienis. Unde deinceps 120.1634B| Paschasium prosequamur, qui cum eo comes fuit irremotus, quem nullus deterrere potuit praesentis vitae casus, ne sequeretur quem amaverat in Christo, quem imitari proposuerat; cum quo etiam bene conscius de eo mori optarat pro fide Christi, si tempus immineret discriminis.
 
===Caput XVI.===
PASCHASIUS.
Fateor plane, quocunque affectu id dicas quod dicis, quia ita est ut dicis. Quod satis probat iter, quod suscepimus inter medias concursiones insidiantium, inter legiones huc illucque qui nobis adversabantur discurrentium: inter quos, donec ad Augustos reges et ad ipsum sacrum pontificem venimus, 120.1634C| satis periculosissime semper cum metu ac tremore incessimus, timentes ne non venire ad destinatum licuisset: quia omnino, si compertum esset, arctior nos susciperet custodia quam olim ei esset illata: quia erat cum Angusto Justina tunc temporis, quae movebat totius monarchiae rursus sceptra, concitabat fluctus et maria, impellebat ventos, et corda virorum ad omnia quae vellet convertebat: a qua quia unum ejecerant, de quo diximus, flagitiosissimum, alii serviebant facinorosissimi. Nos autem, quia declinare, nisi inter medias eorum cohortes iremus, non potuimus, per medium protegente Deo prospere pervenimus: ubi cum venissemus, cum nimio suscepti sumus gaudio a regibus, a principibus, et ab omni populo. Deinde 120.1634D| oblati sanctissimo Pontifici, satis venerabiliter cum magna alacritate nos excepit: quia cruciabatur et ipse animo pro talibus quae repererat, qualia nunquam prius credere potuisset. Terrebatur autem (quod valde dolendum est) ab Augusto, et ab omnibus suis, etiam ab episcopis, qui sibi pridie quam venissemus dextras dederant, quod unanimes essent ad resistendum his qui ex adverso erant, regibus filiis, principibus et populo: insuper consiliabantur firmantes, proh dolor! quod eumdem apostolicum, 120.1635A| quia non vocatus venerat, deponere deberent. Erat enim ibi Phasur, et reliqui eadem cum Justina sentientes. Quibus auditis, pontifex plurimum mirabatur, ac verebatur. Unde et ei dedimus nonnulla sanctorum Patrum auctoritate firmata, praedecessorumque suorum conscripta, quibus nullus contradicere possit quod ejus esset potestas, imo Dei et beati Petri apostoli, suaque auctoritas, ire, mittere ad omnes gentes pro fide Christi et pace ecclesiarum, pro praedicatione Evangelii et assertione veritatis: et in eo esset omnis auctoritas beati Petri excellens et potestas viva, a quo oporteret universos judicari, ita ut ipse a nemine judicandus esset. Quibus profecto scriptis, gratanter accepit, et valde confortatus est.
 
THEOPHRASTUS.
120.1635B|
Qualem putamus Augustum tunc fuisse, qualemve Justinam, quae suo tunc cuncta vertebat nutu; qualesque principes, quando tales inventi sunt praesules Christi, ut sicut illi in humana, ita et ipsi consurgerent in divina! Ventilabant enim suis cornibus, ut olim pseudoprophetae, in omnem ventum populum, et insurgebant contra caput totius Christi Ecclesiae, ne pacem ferret inter patrem et filios, inter Augustum et principes, ne reconciliarentur, qui dispersi, et exsiliati, atque dehonorati injuste erant; ne pax redderetur ecclesiis, ne statuta priorum temporum, et divisa inter filios regna manerent inconcussa et indiscussa. Haec erant, quia Justina sic inflammabat studia eorum, neque principi consilia 120.1635C| ex corde aut ex animo dabant: sed assentando et adulando pro favoribus, veritatem, justitiam, pacem ac concordiam conculcantes, contra eos qui pro his decertare videbantur, pro viribus repugnabant. Verumtamen quam justitiam habuerint filii et populus, quia hinc inde sibi invicem adversantes pater moliebatur in filios, et filii consurrexisse videntur contra Patrem, atque ideo inimici omnes: quia interfuisti, rogamus aperias nobis.
 
===Caput XVII.===
PASCHASIUS.
Justitiae partes constat quia plurima sunt. Alia siquidem est justitia regni Dei, alia regni terreni: alia inter parentes et propinquos, alia inter externos 120.1635D| et alienos intantum, quot sunt leges et consuetudines gentium, tot dicantur ex usu justitiae partes. Propterea ex lege Dei, non minus quam ex lege patriae, de istis colligendus est modus justitiae, etiam et ex lege naturae: quia, sicut scriptum est, filii, obedite vel deferte parentibus, ita et patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros. Quod si 120.1636A| utrumque servatum providenter esset, tantum malum non accrevisset. Tamen ut elucescant quae proposui, commemoranda sunt Capitula, quae Augustus pater quasi pro querela filiis direxit, ut enuntiaret quid contra requireret.
 
Primum rememorari eos monet, quod filii ejus sint, et ipse eos Deo auctore genuerit.
 
Ad quod ipsi: « Gratias omnipotenti Deo, inquiunt, qui, quod verum est, de nobis talia recogitare vobis concessit: et quia non solum recogitare, verum etiam mandare dignati estis. Nos enim, praecellentissime Augustorum, in vita nihil post Deum charius, quam vos sacratissimum genitorem; nihil gloriosius possidemus, quam quia vestri filii censemur et sumus; nihil locupletius, nihil ditius, 120.1636B| nihilque nobis magnificentius ad honores, ad excellentiam et dignitatem, ad laudem nominis et splendorem gloriae. Idcirco, gloriosissime, venimus humiles et devoti, subditi, ut decet, et subjecti: tantum dignetur pietas vestra et mansuetudo recogitare de nobis, ne condemnemur injuste, ne abdicemur sine crimine, ne exhaeredemur sine culpa. Non enim insurgimus contra vos, sicut loquuntur et accusant nos, qui nos perdere inimici moliuntur: sed supplices veniam, indulgentiam et misericordiam postulamus. »
 
Deinde in alio capitulo: « Mementote, inquit, etiam quod mei vasalli estis, mihique cum juramento fidem firmastis. »
 
Ad quod rursus idem: « Bene, inquiunt, recolimus 120.1636C| ita esse uti mandastis: quoniam et a natura, et a promissis, et ab omni vere fidei sacramento profecto fideles sumus. Unde sicut nunquam deseruimus militiae vestrae servitutem, ita donec spiritus in nobis superest, nunquam desertores erimus: quia nobis gloria vestra, honor et prosperitas charior est quam vita nostra. Et ideo non contra vos venimus, sed pro vobis in omnibus parati sumus: tantum ut gratiam pristinam et misericordiam impetremus. Neque contra vos, hos qui nobiscum sunt, conduximus: sed quia, ut docuerat, simpliciter venire non audemus, pro his qui nobis insidiantur, volentes nos perdere, et imperium gloriae vestrae pervertere, etiam animum vestrum serenissimum pium et mansuetum, a natura summae generositatis bonis omnibus 120.1636D| repletum, et Christi gratia illustratum, conantur conturbare et corrumpere contra nos et contra fideles quosque, ac permutare in amaritudinem naturae alienae: quia nihil aliud olim egerunt, nisi etiam ut vos perimerent. Contra quae sic venimus ad vestram clementiam, ut et ipsi detegantur, et thronus imperii vestri et majestas, eorum clarescentibus 120.1637A| culpis, admodum gloriosius confirmetur: nosque reconciliemur ad veniam, qui in nullo, quantum in nobis est, unquam volendo contraximus culpam. »
 
Addidit quoque: « Scire vos, inquit, oportet quia longe diu defensionem sedis apostolicae devotissime suscepi, quamvis nunc indebite usurpetis contra me illud, ut excludatis me ab hujuscemodi officio, quod quandiu advixero, praetermittere non queo. »
 
Unde Honorius una cum fratribus: « Perpendat, ait, sublimitas vestra, et recordari dignetur, quod aeque me praestantissima in Christo providentia vestra suscipere fecit hanc curam et defensionem ipsius permaxime, caeterarumque ecclesiarum, quando me consortem totius imperii celsitudo vestra 120.1637B| una cum voluntate populi constituit in omni potestate et honore, in omni conscriptione et numismate, in omni dispositione, vestro conservato honore et providentia. Equidem et ad eamdem sedem clementer me vestra imperialis eximietas misit, ad confirmandum in me quidquid pia dignatio vestra decreverat, ut essem socius et consors non minus sanctificatione quam potestate et nomine. Unde quia coram sancto altare, et coram sancto corpore beati Petri principis apostolorum, a summo pontifice, vestro ex consensu et voluntate, benedictionem, honorem et nomen suscepi imperialis officii, insuper diademata capitis et gladium ad defensionem ipsius Ecclesiae et imperii vestri; nemo vobiscum magis, qui eam quam ego defendere velit aut debeat. 120.1637C| Et quia audivi quod plurimi insidiantur huic, manifestum esse omnibus volo, quod ei sine me nemo nocebit, quem pro pace et concordia conduxi vicarium beati Petri, ad vestri reconciliandam serenissimam animi pictatem. »
 
Mandavit namque gloriosus Caesar rursus, non justum esse quod eumdem apostolicum ad se venire minime permitterent, eique vias veniendi prohiberent.
 
Ad quod Honorius: « Nequaquam igitur, serenissime, vias ei prohibuimus veniendi, sed auxiliante Deo reseravimus, cum essent jussu vestro obstrusae inter angustias Alpium et praeruptae, ita ut nemo mortalium libere transire posset, donec virtute Dei nostroque labore complanatae sunt: ita ut queam dicere cum propheta, quod factae sint pravae in directas, 120.1637D| et asperae in vias planas: ad hoc quippe ut ad vos tam ille quam et nos devotissimi veniremus, quem profecto hunc ideo laborem assumere coegimus, ut ipse vobis summus intercessor vice beati Petri occurreret, cujus potestas in eo vivit et auctoritas excellit. Propterea non prohibemus, ut culpamur, sed officiosissime exhibemus, quem auditi suppliciter 120.1638A| in causa Dei et nostra humiliter deprecamur. »
 
Iterum Augustus inquit: « Injuste agis, quod filios nostros, fratres tuos, tecum retines, et eos contra me insurgere facis. »
 
« Absit, absit, Honorius inquit, mi domine, siquidem quia fugati erant et abjecti, longeque persecutionibus expulsi, ad vestram eos clementiam reducere decrevi, rogans suppliciter dignetur sancta paternitas vestra recogitare quia vestri sumus filii, ne nos sine culpa abdicare, vel perdere dignetur majestas vestra: imo moveat viscera pietatis vestrae affectus carnis, et justitia non minus legis naturae, quam et legis Dei; nostrique misereri dignemini. »
 
Tunc ad ultimum: « Vassallos quoque, inquit, 120.1638B| nostros indebite recepisti, et eos tecum retines. »
 
Honorius: « Non itaque, sciat beatitudo vestra, ita est: sed cum essent et ipsi dispersi, fugati, aut in custodiis et exsiliis detenti, fecerunt ad nos, et ad istum beatum antistitem confugium, quatenus pro illis apud vestram serenissimam clementiam intercedat, ne injuste damnentur, qui pro fide vestra et justitia exstiterunt, ne fraus praevaleret et dolus scelestissimorum. Hoc semper audivi in vestro sacro concilio, et in clarissimorum senatu virorum, hoc semper in vestris recognovi factis, hoc a vobis audivi, hoc legimus in gestis antiquorum, fortes viros et clarissimos, ac bene meritos honorari magis debere, et gloria illustrari quam depelli; qui pravorum hominum impetus et conatus provide represserunt; 120.1638C| qui auctoritate, qui fide, qui constantia, qui magnitudine animi et consiliis insidiantium audaciae restiterunt: eorum scilicet hominum, qui levitate sua et pernicie vestrum cum omni improbitate foedaverunt imperium. Quos quia isti detexerunt et fugarunt, honorandi essent et glorificandi potius quam a pestilentissimis viris criminandi: quia et ipsi primum vestris sunt enutriti disciplinis, vestrisque edocti consiliis, vestra sublimati dignitate, et illustrati honoribus, semper habiti sunt primi et eximii palatii. Unde censuimus eos reducere ad vestram misericordissimam pietatem, vestrisque repraesentare aspectibus: et ideo non debemus offensam contrahere, si quos fraus factiosorum perdidit, vestris restituimus et reconciliamus profectibus. »
 
120.1638D| Haec siquidem est alterna altercatio, hae querelae ad invicem: haec propositio paterna, et responsio filiorum. Cum nec sic ullum assensum obtinere quivissent veniae, mittitur sanctus et summus pontifex intercessor, vicarius beati Petri: qui cum venisset nullo susceptus est honore condigno: tamen more suo data benedictione, proposuit pro quibus venerat. 120.1639A| Cui imperator inquit: « Nos ideo te more antiquorum regum, sancte pontifex, non suscipimus cum hymnis et laudibus, alioque dignitatis tuae et religionis honore, quia tu non sic venisti, sicut tui praedecessores ad nostros vocati venire consuerant. » Cui ille: « Nos, inquit, bene venisse scias, quia pro pace venimus et concordia, quam auctor salutis nostrae nobis reliquit; et mihi praedicanda universis commissa est, et proferenda omnibus. Idcirco, imperator, si nos et pacem Christi digne susceperis, requiescet in vobis ipsa, nec non in regno vestro: sin autem pax Christi ad nos revertetur, uti legistis in Evangelio, et nobiscum erit. »
 
THEOPHRASTUS.
Proh dolor! quid contigerit, quod tam religiosissimus 120.1639B| et devotissimus imperator prae omnibus qui ante se fuerunt, sic insipienter et inconsulte egit, nec honorem Deo dedit, nec beato Petro apostolo. Mala, inquam, et pessima mentis obstinatio ac duritia cordis mala; et persuasio feminea, quae primum decepit parentem, haec et hunc male decepisse cognoscitur quod dolemus. Et ideo tantae auctoritatis et sanctitatis virum plangimus multa caligine pressum, non recordatum quod Veritas ait: Qui vos recipit, me recipit; et qui vos audit, me audit (Matth. X, 40). Heu! quae et qualis tunc fuit fascinatio et mentis obcaecatio, quae talem et tantum virum, inter tot tentationes et pericula, inter tot scandala sic decepit, ut nunquam revocari potuerit, neque ullis mederi Scripturarum sanctarum consiliis. 120.1639C| Qui quotidie visus est meditari in lege Dei, et tam longe a lege verae dilectionis indurato corde recessit. Alioquin filios nunquam tam pertinaciter contra mandatum ad iracundiam provocasset, nunquam eos gladio hostili abdicatos tam frequenter et crudeliter insecutus esset: cum ipsi nihil contra eum mali vellent, nisi ea ut inconcussa manerent, quae ipse primum et populus universus ordinarant, et juramento firmarant. Quod si aut populum, aut Ecclesiam Christi sibi a Deo commissam, certe aut rempublicam diligeret aut procuraret, nunquam pro unius feminae voluntate vel persuasionibus tanta admisisset mala in regno quae acciderunt, quae nunquam fortassis in perpetuum non ingenio, non virtute hominum, non consilio, non potentia alicujus 120.1639D| cessabunt. Interea quia multum dolemus, rogamus quid summus pontifex cum eo egerit, vel quid obtinuerit, pandas.
 
===Caput XVIII.===
PASCHASIUS.
Quod saepe legistis, legati, non impetrata pace, unde venerant, rediere: ita et iste sine effectu, sine honore, et sine fructu tanti laboris regressus est. Verumtamen post diem qua rediit, insequenti nocte facta est manus Domini super omnem populum justo Dei judicio, et immutatae sunt mentes singulorum, 120.1640A| terrore Dei concussi ac tremefacti omnes. Unde in eadem nocte reliquerunt Augustum sine ullius (quantum rescire potui) persuasione aut exhortatione; adieruntque omnes, a minimo usque ad maximum, Honorium, suisque castris se junxerunt, et apparuerunt in mane omnium eorum circa eum fixa tentoria: ita ut singuli dicerent a parte filiorum et pontificis: Manu! quod interpretatur, quid est hoc? Quia omnino nescientibus cunctis valde mirabile fuit. qui pridie tam fortes erant et constantes, confisi in multitudine, in promissis omnium, in consilio pontificum et senatorum, in auctoritate paterna, in promissionibus multiplicibus; quod tam permutabiles inventi sunt et infirmi, ut sine consultu et sine aestimatione alicujus, Caesarem solum relinquerunt cum 120.1640B| Justina sua: et ad filium, contra quem venerant, et firmarant, circumcirca, quasi pulli sub alas, tota in nocte convolarent; et mane castra metati, unus populus appareret. Unde valde diluculo ad eumdem pontificem venimus pro miraculo, quod acciderat: et ecce in medio unus Romanorum exclamans, ait voce canentis: Dextera Domini fecit virtutem, et caetera quae sequuntur. Tunc ab eodem sancto viro, et ab omnibus qui convenerant, adjudicatum est, quia imperium tam praeclarum et gloriosum de manu patris ceciderat, ut Augustus Honorius, qui haeres erat, etiam consors factus et procreatus a patre et ab omnibus, eum relevaret, et acciperet. Alioquin nisi fecisset, dixerunt omnes quod sibi eligerent unanimiter, qui eis auxilium et defensionem ferret. Quibus 120.1640C| dictis consensit Honorius, et suscepit, nescio quo judicio, patrem ducens secum, totius monarchiam imperii. Quae cum vidissem, interpellavi pro his Arsenium, ac dixi, quod malum mihi videretur tam fortuita res sine majori consilio et ordinatione diligentiori, tantum imperium in subito permutari, qui erat consors factus in fide, ut mox omnem monarchiam ex casu patris sibi evindicaret. Ad quod idem: « Nostrum fuit, inquit, huc venire, pro omnibus bona voluntate labore, pacisque consilium dare, intestinum bellum, quod imminebat, sedare. Nunc autem, sicut nemo nos audit, ita nemo quae didicimus qui attendat: quia omnes, ut legisti, aut metuunt, aut cupiunt, aut gaudent, aut dolent. Metuunt pridem quod accidit, ne rursus quod factum 120.1640D| est, vindicetur. Cupiunt autem omnes, et unusquisque eorum, dum tempus est, ad ea quae habuit, ocius pertingere; vel quae nundum habuit acquirere. » Gaudent vero pro eis de honoribus avidius, et exsultant: quia sua omnes quaerunt, pauci quae Dei sunt, et utilia. Ergo dolent reliqui, qui timent perdere: quorum audacia vel consiliis talia Caesar Augustus contra filios gessit.
 
===Caput XIX.===
ADEODATUS.
Quantum intelligo, et isti potius milvi fuerunt, 120.1641A| quam consules, qui nihil aliud quam de honoribus propriis arbitrati sunt statuere, unusquisque sibi quanto amplius rapere potuisset: cum deberent jam, quia ceciderat imperium de manu patris, cogitare atque perquirere cum eodem pontifice, una cum Honorio et fratribus, cur ceciderit: deinde simul ea corrigere, ac firmare, et constabilire, quomodo deinceps unitum et inconcussum maneret. Multa siquidem providentia primos et summos, multoque consilio invigilare oportuerat, ne respublica et status totius imperii collapsus, rursus per discordiam deperiret: quoniam nullus discordiarum alius solet esse exitus inter claros et potentes viros, nisi aut universus interitus, aut victoris dominatus, et regni rursus unitas, pacisque, ac concordiae reparatio. Sed quia 120.1641B| nec iste consulte constabilitur in solio, nec victor dominatum, quia ex Dei judicio pater cecidit, cum Deo tenuit; neque pax, dum singuli sua quaerunt, ad plenum restituitur: et ideo regnum iterum deperiit in manu filii et relabitur, sicque alternatim dum neuter eorum sinceriter coram Deo incedit, labefactatum adhuc hodie jacet et divisum. Manet quoque obscurum odium inter fratres, atque in pectoribus insitum vulnus penitus, et inustum animis hominum amplissimorum: pro quibus indesinenter ad pejus tendit respublica, et collabitur. Quaeruntur occasiones, singuli et exspectant tempus: quia cecidit auctoritas regum, quae deceat, et expediat ad regimen, et consensus omnium divulsus habetur et disruptus. Perierunt judicia, rectaque consilia. Suffragia 120.1641C| namque virorum coacervantur: sed effeminati viribus non proficiunt, in tantum ut vix inveniatur vir, qui se pro patriae salute opponat, aut pro civibus offerat se periculis. Idcirco juxta Veritatis sententiam, divisum regnum quotidie desolatur, et corrumpitur: quoniam ubi non est gubernator, populus corruit. Gubernatorem autem Deum hinc inde amiserunt singuli, quando ficto inter discrimina requisierunt corde. Unde cum quadam die primi et consules palatii secretius insisterent, ac vigilarent; cum Augusto filio totum sibi diviserunt imperium, non attendentes praerogativa ( sic ) parentum, nec coaequalitates magnorum, non innumerositatem nobilium, non bene meritorum retro fidelium, non ecclesiarum (quod majus est) dignitatem, non Dei ex corde reverentiam. 120.1641D| Quod cum subito factum esset, supervenit Arsenius. At illi confusi, quia conscii, obtulerunt ei distributionis sortes, si quidpiam esset quod displicere potuisset. Tum ille, ut erat sagax in responsis: « Totum, inquit, bene dispositum est, nisi quod Deo sui juris nihil reliquistis, neque quod bonis placeat ordinastis. » Quibus ita illatis, magis magisque contristari coepit: quoniam pene in nullo jam audiebatur, caecorum cupiditate superatus. Unde factum est, momentis singulis regia potestas labefactata potius deperiret, quam cresceret. Augmentantur scelera, inflammatur rursus discordia, concitantur jurgia, nutriuntur insidiae: reanimatur Augustus pater plurimis exhortantibus, recreari debere ad thronum 120.1642A| imperii. Concitantur hinc inde seditiones, et augentur discrimina, in tantum ut nulla sit domus, nulla civitas, nullumque municipium, nullus pagus, et nulla provincia, in qua non regnet hactenus discordia. Sed tunc vicissim majora augebantur pericula, quousque Augustus pater resuscitaretur in sede regni, et filius pelleretur.
 
===Caput XX.===
PASCHASIUS.
Non itaque pulsus est, ut asseris, neque tam insipienter egit, ut tu plangis: quoniam regnum et imperium quod ceciderat, comitante secum Augusto patre sustinuit, et servavit: neque in eo quidpiam admisit, nisi quod universus senatus coegit et populus, 120.1642B| in potestatis privatione et judicio praesulum, qui eum sub poenitentia redegerunt. Haec omnia quidem Arsenius noster una cum Dei gratia temperabat, ne utra eorum pars in altero crudelius quam natura sinit, aut scelestius pro tanto discrimine ageret. Sed cum vorax flamma discordiarum amplius saeviret, nec pater Augustus in aliquo acquiescens sponte emollesceret; ne forte parricidium proveniret, fecit suo sancto consilio, Augustus filius relicto patre rursus in solio imperii, petita venia, cum suis omnibus qui cum eo consenserant, liber ut abiret: quia hinc inde super omnem populum furor Dei effusus efferbuerat. Nam secundum Job (II, 6), tabernacula abundabant praedonum ex utrisque partibus, qui satis audacter provocabant suis pravis operibus Deum. Et ideo jam 120.1642C| minus Arsenius suis proficiebat consiliis. Erant enim ostia concupiscentiarum ubique aperta, et conflagrata cupiditas. Idcirco suspendium elegit, de medio eorum ut recederet: quia cum Deus omnia dedisset in manibus eorum, nemo tamen Deum ex corde quaerebat, apud quem est sapientia et fortitudo: ipse quidem habet consilium et intelligentiam. Unde liquido constat quod quem ipse omnipotens destruxerit, nemo est qui aedificet; quem concluserit, nemo est qui aperiat. Et ideo, quia hos alternatim destruebat quos erexerat, et reerigebat quos concluserat, maluit abscedere liber, quam inter eos manere servus peccati. Considerabat enim jam stupefactus, quod fortitudo hominis et ingenia nulla essent, quod sapientia magis stultitia recte videretur; nam, teste 120.1642D| Scriptura (Job XII, 16), decipientem et eum qui decipitur, ipse novit. Propterea cum vidisset diversos dolos et fraudes hinc inde compugnare, fecit ut filius patri deferret, et cum suo exercitu illaesus abiret; ac pater cum his qui cum eo vellent, in imperio remaneret, ita ut daretur omnibus intelligi quod ipse sit rex solus omnipotens, qui adducit consiliarios in stultum finem, et judices in stuporem: balteum quoque regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum, quod huic sane contigisse vidimus. Sed quia neutra pars eorum ex toto digne Deum requisierat, vicissim alternis successibus commutantur, et flagellatur populus: ut intelligant omnes quod ipse sit Deus, qui adducit sacerdotes inglorios, et optimates 120.1643A| supplantat. Alioquin nunquam, nisi eorum ex culpis, tanta esset vexatio et confusio omnium. Commutatum namque erat labium veracium, et ablata doctrina senum. Propterea solus iste non poterat jam contra omnes, nisi tantum quod egit: ne tunc rerum eventus in pejus deveniret, quod hinc inde plurimi hortabantur: quoniam effusa erat contentio ac despectio super principes. Sed quod tunc obstitit, proh dolor! postea factum vidimus, ne civile bellum inter eos surgeret. Verumtamen hic noster potius mori, quam tale aliquid assentire, aut interesse vellet. Hinc persuasit filius ut abscederet una cum suis omnibus; et pater olim male tractato potiretur imperio, quandoquidem Deus, quia indurarat cor ejus qui commutat corda principum terrae, et decipit 120.1643B| eos, ut frustra incedant per invium; ejus totum commisit judicio, ne aliquid quod scelestius esset, proveniret inter eos. Erat enim triste tunc videre, culpis exigentibus, quod Job ait: Palpabunt quasi in tenebris, et non in luce; et errare eos faciet quasi ebrios: quoniam ipse solus est, cujus nemo avertere potest cogitationem; sed faciet quaecunque voluerit, suo justo judicio (Job XII, 25). Quae nimirum judicia considerans hic noster quae acciderant, quae quotidie fiebant pejora, et augebantur; idcirco, licet sero, praevidit futura, quae hinc inde ad praesens jam completa cernuntur. Unde elegit magis aufugere, quam cum aliquo eorum remanere. Nam pater voluit eum me teste, multum instanter secum tunc cum omni honestate et reverentia summi honoris retinere, 120.1643C| etiam si vellet juramentum a suis fidemque facere: deinde Augustus filius secum abducere. Verumtamen ille neutrum eorum audiens, imo fortiter resistens, ab utrisque discessit, pennigeroque gressu Italiam ingressus, infra coenobium, sancti Columbani se recepit: quod sane coenobium ne invaderetur a raptoribus, ut caetera omnia sunt pervasa, ipsis petentibus fratribus suscepit ad regendum; et quandiu advixit, nobiliter ac pacifice eum [id] rexit.
 
===Caput XXI.===
THEOPHRASTUS.
Hinc est quod multi eum reprehendere conantur, quia suum in quo professus et electus est, reliquit; et aliud, quasi cupiditate ductus, quolibet pacto 120.1643D| praeripuit. Fortassis ergo religiosius esset, aut in suo permanere, paulo ante quod fassus es pacifice facere potuisse: aut in eodem sine regiminis onere subsistere. Esset quippe in uno eorum voti adimpletio, in altero vero humilitatis cum laude exsecutio.
 
PASCHASIUS.
Forte non legisti Vitam et Actus ejusdem beati Columbani, qui expulsus zelo cujusdam feminae a 120.1644A| Luxovio, hunc rursus [ pro item] coaedificavit locum, et praefuit ibi multis fratribus laudabiliter usque ad finem vitae. Non enim talentum sibi creditum abscondere in terram debuit, sed erogare fratribus, quod beatum Benedictum et alios quamplurimos fecisse legimus. Nequaquam igitur minus videtur eum defendisse ab hostibus, et religiosissime rexisse sub sancta Regula, et augmentasse studiosissime; in ipsa eademque professione quam primum illud inchoasse. Namque in suo quia non satis se credidit quiete vivere posse, neque in officio regiminis proficere; credo quod nullus sanae mentis eum reprehendere velit, si ad quietem et ad utilia valde fratribus sub eadem religione se contulit, plurimis profuturus: qui nescio si se salvare posset nobiscum inter tot 120.1644B| discrimina, ubi jam nulla fides, vel vix rara invenitur, maxime inter eos, qui summi esse cupiunt, vel videntur: inter quos, honores contemnere saeculi pro religione, ignavia putatur.
 
===Caput XXII.===
ADEODATUS.
Novimus haec omnia, quomodo conversatus sit inter eos: et si honores contemnere criminis est, paupertatem Christi amare, imprudentia judicatur. Sed quoniam retro quae gesta sunt, quae contigerunt, Paschasii, doluimus, rerum discrimina et varios eventus deflevimus, tentationes quoque recensuimus, et varia causarum negotia plangentes enumeravimus; nunc restat ad finem intendere, ejusque obitum, quia praesentes non fuimus; nec ad excubias ejus, 120.1644C| et circa tumulum lacrymas pro floribus sparsimus; saltem longe post absentes precibus Domino commendemus: nosque quia dies [ l. diem) sepulturae ejus nescivimus; vel diem anniversarium, dum vita nobis manet, commemoremur. Quae profecto dies, futurae quietis est nostra in mente repraesentatio, in qua vivit qui mortuus putatur; ejusque memoriae commendatio declarat, quod melior est dies mortis, quando perpetuam ingressus est vitam, quam dies nativitatis ejus, quando ut vivere coepit, mox morti obnoxius fuit.
 
PASCHASIUS.
Bene nos hortaris, frater, qui ejus obitum sic adoriri jubes et retexere, ut nostrum doceas non lugendum: quoniam sicut per unius peccatum mors in 120.1644D| omnes homines pertransiit, ita et per unum resurrectio praestatur, apud quem omnes qui pie moriuntur, beate vivunt. Et ideo quia auctorem non refugimus generis, auctorem non valemus effugere mortis: et si eum non effugimus, nec vitare possumus quod commune omnibus est; indecens est ut desperemus de vita, quae in Christo est, quoniam ipse unus auctor vitae et resurrectionis est. 120.1645A| Ac per hoc sicut per unum mors, ita credendum verissime, quod et per unum Jesum Christum vita; et non qualiscunque vita, sed beata et sempiterna vita. Idcirco, dilectissimi, dies obitus Patris nostri potius dies vitae est quam mortis, quando sempiternam hanc per mortem intravit vitam. Hinc nos magis consolari decet quam plangere, quia mors ista usus omnium est: nec debemus durum putare quidquid universorum est. Unde nec lugenda est, primum quia communis est et cunctis debetur; deinde quia nos ab omnibus saeculi aerumnis absolvit; postremo quia species somni est, dum ab istius mundi laboribus seu curis nos liberat, et quietem post miserias et dolores praesentis vitae praestat. Et ideo nobis annua haec dies jure vigorem tribuit fidei, 120.1645B| spem dat perveniendi, et charitatem refundit amoris. Quem enim non soletur resurrectionis gratia? quem non sustollat spes, et non corroboret perveniendi fiducia? quem non accendat charitas, et quem non vivificet tantus amor interius, qui nonnisi de Spiritu sancto nascitur? Propter quod etsi varios accidentium casus et miseriarum labores hactenus deflevimus, restat nunc mentem illuc dirigere, diemque illam conspicere, in qua Deus vivit; intentionem nostram post eum refundere: quia melior est dies illa, quamvis una et singularis, in atriis Domini, super millia; ita ut non totis sensibus defigamur in Patrem, ne obrepat moestitia rursus pro absentia. Sed ne exsules simus tantae pietatis et gratiae ab eo quem diligimus; mente cum eum commorari oportet, 120.1645C| ubi tanta praedicantur gaudia, ad quae nimirum invitatus venit, et ipse ad ea cum gaudio introivit.
 
THEOPHRASTUS.
Quid igitur est quod invitatum eum dicis? Nunquid non omnes invitati sunt, qui regenerationem per fidem susceperunt baptismi? Omnes quidem ad eamdem immortalitatem sunt vocati, et ideo absurdum est hunc quasi mortuum deplorare: quamvis etiam stultum sit id specialius deflere, quod scias omnibus praescriptum esse, quia hoc est animum super conditionem extollere, legem mortis communem non recipere, naturae consortium recusare, mensuram carnis nescire. Si autem iste, ut ais, ad hanc invitatus venit, ut volens eam susciperet, causam exponis 120.1645D| justi debitoris, qui quod debet, sponte occurrit, paratus reddere quod debet.
 
===Caput XXIII.===
PASCHASIUS.
Nequaquam igitur sine causa invitatum eum venisse dixi: quia quodam sancto narrante audivi episcopo, antequam dies obitus ejus appropinquasset, non solum semel, verum et secundo per visum vocatum fuisse et invitatum, quasi legationem suam 120.1646A| expleturus ante conspectum aeterni Regis, et pro laboribus gratiam accepturus: ita ut Arsenius noster ei diceret, etiam antequam febrem incurreret mortis, quod paulo post hinc iturus per mortem esset. Et, ut ipse praefatus intelligere potuit episcopus, alacrior in spe deinceps vixit, et securior in febre non diu laboravit: qua correptus sollicitior pro Augusto imperatore, apud quem tunc agebat, quam pro se erat: ne forte quod nuper patri promiserat, omitteret occasione accepta: quia ipse febribus vexabatur. In quo patet quia invictus permansit in fide, et in charitate devotus, spe consolatus suae vocationis. Quo profecto triplici funiculo religatus ad Christum, securus animam coelo reddidit: cujus corpusculum in basilica qua beatus 120.1646B| Columbanus requiescit, ad latus terra suscepit. Nec igitur ab re factum crediderim, ut pariter una domus ambiret, unaque vicinitas sepulturae commendaret, quos una religio tenuit, aequa pene tentatio a suis quasi peregrinos expulit sedibus, et Italiam fugavit. Fuerunt enim reginae non dispari nequitia, quae hoc fecerunt duae, non uno in tempore, sed sub uno impietatis scelere conjunctae et consociatae: quae pro consimili zelo non ferentes sanctos viros earum consimilem reprehendere nequitiam nefandam satis, neque in aliquo contraire; idcirco coegerunt dolo et fraudibus eos insidiando, ut relictis in quibus praeerant propriis coenobiis, Auxoniam peterent. Qua demum quorum una fuit conversatio, etsi parum dispar causa; una religio, unaque fuga insidiarum duarum mulierum; 120.1646C| una esset quies laboris et sepultura funeris. Ille siquidem ut sanctus confessor Christi virtutibus approbatus; iste ut ejus pedisequus meritis fulciretur, commendaretur praeconiis, et auxiliaretur precibus. Nec igitur absque providentia Dei factum credo, qui pro fide, pro zelo Dei, pro religione, pro aequitate judicii atque intentione virtutum se discrimini obvios obtulerunt, quod uno in loco finem perceperunt laboris. Et ideo dubitare non licet, quod Pater egregius cum sancto confessore Dei togatus requiescat in aeterna requie, qui pari exemplo exsul pulsus est de coenobio suo, dejectus a patria et ab officio regiminis: ut quorum fuit una tentatio, una eos refoveat consolatio quietis in aeterna pro qualitate meritorum, et exornet alterna proportio justitiae 120.1646D| in coelo.
 
Unde oportet pro tanta spe nos ad invicem consolari potius, quam dolere: quia moestitiam tanti luctus non solum fiducia beatitudinis ejus lenivit; verum tempus oblitteravit, et ratio devicit, necnon et prudentia jam olim mitigavit. Etsi planximus jure, dum varias ejus deflevimus impulsiones, et tentationes multiplices dinumeravimus, casus quoque exposuimus; decet nos deinceps jam congratulari illi, 120.1647A| et gaudio refoveri pro luctu, laetitia bonae spei recreari pro moerore, et exsultatione intus indui pro tristitia; eo quod pro certo scimus, quia Pater egregius corpori supervivit. Qui licet absens fuerit a nobis, quando obiit, praesens tamen est: quia in eo qui ubique est, beate vivit. Nam depositis proprii sensus anima ejus repagulis expedita, jam libero cernit obtutu, quae ante sita in corpore videre non poterat. Si enim dormiendo anima ad altiora se subrigit, velut sepulta in corpore, et renuntiat nonnunquam corpori rerum absentium vel etiam coelestium visiones; quanto magis cum absoluta est aerumnis saeculi, et tota vivit in Domino, qui ubique vivit, et ubique omnia complet et regit? Non enim alicubi longe peregrinatus est Pater noster, nisi ad 120.1647B| eum, cui et in quo vixit, qui ubique in se est, et ubique vivit. Ad hoc quippe quotidie moriebatur cum Apostolo, ut perfectius viveret Deo: quia, ut philosophi dicunt, sapientis viri vita, meditatio mortis est. Meditabatur autem pervenire ad id quod perfectum est, quando revelata facie, non ex parte, neque in aenigmate vel in umbra, sed in veritate, prout est, speculanti appareret aeterna visio manifesta, quod impraesentiarum esse non poterat, quia, juxta Apostolum, impraesentiarum ex parte scimus, et ex parte prophetamus. Cum autem pervenerit in nobis quod in ea vita perfectum est, evacuabitur quod ex parte; et erit tunc perfectum, quod nunc ex parte est (I Cor. XIII, 9). Nam nemo festinaret ad finem fide confisus in Domino, nisi vitae istius fugeret incommoditates, pro quibus David plangit dicens ad 120.1647C| Deum: Ecce dies meos veteres posuisti coram te, et substantiam meam tanquam nihilum ante te; verumtamen universa vanitas, omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6). Et ideo iste, fratres, postquam cognovit, postquam didicit, nunquam moratus est fugere voluntatem suam, neque voluit in saeculo vane conturbari, neque sperare in incerto divitiarum: sed speravit in Deo vivo, ad quem pervenit; et ideo dum mortem gustavit corporis, vitam invenit, quia non primam animae incurrit mortem. Triplici namque modo mors dicitur: uno cum morimur peccato et vivimus Deo; alio cum peccamus ad mortem, de qua dicitur: Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4); tertio est vitae hujus excessus, qua 120.1647D| mortuus est etiam Christus; et omnis quicunque vitam gustaverit istam, morietur, ne ultra peccare possit. Unde una spiritalis vocatur, altera naturalis, tertia quoque poenalis. Sed quae naturalis jam vocatur, quamvis quibusdam poenalis videatur, non eam pro poena Dominus dedit, ut ipsi volunt qui de bono mortis scripserunt libros, sed pro remedio datam dicunt, quoniam Adae aliud praescriptum est ad poenam, et aliud ad remedium. Nam pro poena cum dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae plusquam me, et manducasti de quo praeceperam ne manducares, maledicta terra in opere tuo, seu caetera, donec revertaris in terram, de qua sumptus es (Gen. III, 17). 120.1648A| Ecce poenarum genera, cum maledicitur, et in operibus ejus spinae et tribuli germinantur: quae spinae et tribuli verbum suffocant vitae; curas quoque ac sollicitudines generant, quibus necatur et excluditur cibus qui de coelo venit: quo vivit omnis homo, qui Deo vivit; et includitur mors, qua anima poenaliter vivat. Unde a pio Domino mors ista pro remedio data est, quasi finis malorum. Hinc quoque Adae non dicitur: Quia audisti vocem uxoris tuae, reverteris in terram; haec enim si dixisset, esset poenalis sententia, quemadmodum est illa: Maledicta terra in opere tuo, et caetera. Habes igitur mortem animae, peccatum; habes et poenam, quae vera mors jure vocatur; habes et mortem, quae magis poenarum nostrarum finis est et remedium, qua cursus hujus 120.1648B| vitae ad horam praeciditur. Hinc ergo mors ista, qua mortuus est Abraham, mortuus est et Pater noster, qua morimur omnes, non solum malum non est, verum etiam bonum est. Et ideo etiam beatus Ambrosius de Bono mortis edidit librum satis pernecessarium. Quapropter si planximus in obitu tanti Patris, varios rerum moerores et ejus labores plurimos, gaudeamus cum eo, quia ei vivere Christus fuit et mori lucrum. Commoriamur autem cum eo, ut vivamus in Christo cum eo; discamus quotidianis usibus mori saeculo, ut segregemur a carne, et tanquam in coelo meditatione vivamus. Suscipiamus interdum imaginem mortis, ne poena nos invadat mortis: ut per bonum mortis ad vitam possimus pertingere sempiternam, in qua mors jam ultra non 120.1648C| erit, neque luctus. Moriamur autem morte justorum, ut cum illis vivamus; moriamur et morte tanti Patris, quia ipse, ut credimus, jam beate vivit, ut cum eo et nos vivere valeamus: quod ipse semper oravit, et docuit. Offeramus in nobis vota ejusdem Patris, quia ipse nos Deo vovit et obtulit, ac si hostiam, maxime fratres nostros, oblationem novam in sacrificium, quos Domino dedicavit. At non solum quos ipse instituit et collegit, sed et eos quicunque futuri sunt ibidem ad eamdem institutionem, quam ipse Domino dedicavit: qui non solum sibi vixit et Deo, verum omnibus nobis vixit ad exemplum et doctrinam, ut nos doceret vivere Deo. Et ideo ejus vivere nobis profuit, cui cum Apostolo mori lucrum fuit. Hinc supplices exoremus, ut Christus qui Deo 120.1648D| Patri sanctorum offert vota, ipse in nobis pro ejus augmento meritorum sua conferat dona, quae largius ad cumulum mercedis ejus offerantur Deo Patri pro eo, ut simul nostra atque ejus in nobis oblatio per Christum accepta sit in sacrificium sempiternum: quatenus quorum in sacramento sacrae confessionis una fuit professio, una sit et aeternae remunerationis participatio in gaudio.
 
===Caput XXIV.===
Quod autem ad aeternae vitae gaudia angelicis sit ipse deportatus manibus, venerabili referente Ermengardi regina omnino cognovimus. Quae quam saepe piae recordationis affectu aiebat, in exitu 120.1649A| tanti viri, et in hora obitus ejus misisse se per diversa Italiae loca, ut singuli beati viri animam precibus Domino commendarent. Inter quae, quod miserit etiam ad monasterium suum valde egregium, quod est infra moenia Brixae civitatis Domino dedicatum, distans a Ticino ferme quadraginta millibus, in quo sanctimonialium multitudo Domino famulatur, similiter eis praecipiens obnixius et obsecrans, ut beatam animam viri Dei Christo Deo precibus commendarent. Ad quod municipium missi cum pervenissent directi, invenerunt eadem Christi famulas de obitu praefati viri jam pertractantes, atque horam et tempus exitus ejus praescias, loquentes ad invicem. Tuncque relectis sacris litteris quas regina miserat, invenerunt omnia de eo, ut illis ab 120.1649B| angelis declaratum fuerat. Nam exstiterant inter eas duae sacratissimae virgines, quae haec omnia illis, ut praedixerant, testabantur, eo quod audissent choros angelicos, in coelum, quasi per eumdem locum, animam beati viri deferentes. Ad cujus exsequias inter caetera hymnum Te Deum laudamus, te Dominum confitemur, alternis vocibus more ecclesiastico decantabant, et symphonizando beati viri exsequias pio Domino commendabant. Quas cum duae tantum longe diu laudes intenderent, demum convocarunt reliquas omnes, ut et ipsae easdem audirent: sed nemini earum admodum concessum est, ni illis duabus solummodo, ut testes existerent veritatis. Quibus, ut dixi, ita loquentibus, relectis sacris litteris quas praefati detulerant veredarii, invenerunt hora 120.1650A| et die eadem eum obisse in qua ipsum angeli detulerant cum laudibus. Unde constat verum esse quod Scriptura testatur: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12). Et ut haec ita esse manifesta fierent, verissimo relatu ab omnibus mandatum est reginae, quod duae tantummodo haec talia et ineffabilia alia audissent.
 
Sed forte ad haec sycophanta quilibet incredulus dicturus est, virum tantis expositum tentationibus, et jactatum pressuris, talia non promeruisse, praesertim cum ipse judex Christus, qui exposuit et probavit, probatum autem, ut credimus, remuneravit, sicut promisit in Evangelio dicens: Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra 120.1650B| multa te constituam, intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 21): fac ergo falsa esse quae dico, cum sint vera . . . . quae de eo retro narrantur. Idcirco propriis justisque . . . est a Deo, aeternae vitae praemia percepisse . . . pro eo ex Evangelio dicentem (Matth. XX, 23): Amice, non facio tibi injuriam . . . gratis dono. Nonne et tu convenisti mecum ex denario vitae aeternae? Annon licet mihi facere quod volo? quoniam non nisi gratis alicui aliquid rependo mercedis, quia ego bonus sum. An oculus tuus nequam est, quod gratis impendo . . . nulli nisi quia . . . ex opere Deo. Unde, quaeso, gratis agamus Deo, fratres, qui huic ista concessit, et nobis se promisit, talia ei praestitisse . . ...</text>
      <sha1>ri1f112rkibdjr41v8auz2mksibjoou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (Adventius Metensis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62274</id>
    <revision>
      <id>263820</id>
      <parentid>206395</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="0o8ndakppnbhn3rui9wtrcg3xf7busv" xml:space="preserve"> 
{{titulus2
|Scriptor=Adventius Metensis
|OperaeTitulus= Epitaphium
|OperaeWikiPagina=Epitaphium (Adventius Metensis)
|Genera=carmina, epitaphia
|Annus=saeculo IX
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/121|Migne ''Patrologia Latina Tomus 121'']] '''
 
&lt;poem&gt;
121.1151D| Tristis origo hominis, sed tristior ultima sors est.
     Invida mors repetit quod sua jura debent.
Divitiis pollens nimium, hanc formidet egenus.
     O puer atque senex, mortis amara cave:
121.1152D| Impavidus, pavidus, fortis, perterritus ipse.
     Huc pereunt cuncti sorte sub occidua!
Hic ego vanis quondam ostro comptus et auro,
     Fortunamque avidam experior tumulo.
121.1153A| Innumeras concessit opes mihi conditor orbis;
     Sumpsit inops modicas, pauper et exiguas.
Praesulis officium, populo acclamante, recepi.
      Semina distribui parcius alma gregi.
Ecclesias Christi cultu venerabar honesto:
     Peccati hinc veniam coelicolae obtineant.
Carmina laeta olim cecini, nunc tristia fingo,
     Funeris exsequias musa venusta parat.
121.1154A| Francia me genuit, genitor nomine Saxo.
     Oromatis merui nomen habere novum.
Dic relegens: Requiem teneat Adventius almam,
     Cum grege candidulo regna beata petens.
Rex coeli adveniens plasmatis reddere digna,
     In paradisiaco gramine pande viam.
Obsecro per trinum Dominum, contestor et unum,
     Mauseoli septum nulla manus violet.
&lt;/poem&gt;</text>
      <sha1>0o8ndakppnbhn3rui9wtrcg3xf7busv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (Auctor incertus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62921</id>
    <revision>
      <id>263794</id>
      <parentid>228607</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="5w0c7b00vds6fpa1sfd9051ovjgyctu" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus=Epitaphium
|OperaeWikiPagina=
|Annus=saeculo IX
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}

'''[[Patrologia Latina/131|Migne ''Patrologia Latina Tomus 131'']]'''


Epitaphium
131.1185|
&lt;poem&gt;
Vatis Anastasii requiescunt membra sepulcro,
      Sed nunquam meritum parvula claudit humus.
Rexit apostolicam blando moderamine sedem
      131.1185C| Tertius existens ordine pontificum.
131.1186B| Ad Christum pergens, peccati vincula sperat
      Omnia clementer solvere posse sibi:
Undique currentes hujus ad limina templi,
      131.1186C| Ut praestet requiem poscite corde Deum.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>5w0c7b00vds6fpa1sfd9051ovjgyctu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263819</id>
      <parentid>263794</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="756" sha1="nugkk3423appzq527ph9ti1yb0yn1uq" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Auctor incertus
|OperaeTitulus=Epitaphium
|OperaeWikiPagina=
|Annus=saeculo IX
|Genera=carmina, epitaphia
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}

'''[[Patrologia Latina/131|Migne ''Patrologia Latina Tomus 131'']]'''


Epitaphium
131.1185|
&lt;poem&gt;
Vatis Anastasii requiescunt membra sepulcro,
      Sed nunquam meritum parvula claudit humus.
Rexit apostolicam blando moderamine sedem
      131.1185C| Tertius existens ordine pontificum.
131.1186B| Ad Christum pergens, peccati vincula sperat
      Omnia clementer solvere posse sibi:
Undique currentes hujus ad limina templi,
      131.1186C| Ut praestet requiem poscite corde Deum.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>nugkk3423appzq527ph9ti1yb0yn1uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Milonis (Hucbaldus S. Amandi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62953</id>
    <revision>
      <id>263829</id>
      <parentid>228638</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="668" sha1="i0mngudz4pjkuvf1p6rhyuty98hpy2a" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Hucbaldus S. Amandi
|OperaeTitulus=Epitaphium Milonis
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Milonis (Hucbaldus S. Amandi)
|Annus=saeculo X
|Genera=carmina, epitaphia
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}

'''[[Patrologia Latina/132|Migne ''Patrologia Latina Tomus 132'']]'''


==Epitaphium Milonis==
&lt;poem&gt;

Milo, poeta, sophus cubat hoc sub marmore clausus,
Carmine dulciloquus, qui librum Sobrietatis
Edidit, et, sanctum pulchre depinxit Amandum
Floribus exornans, metro prosaque venustans,
Tanti pontificis palmam, caput [al. capit] atque coronam.
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>i0mngudz4pjkuvf1p6rhyuty98hpy2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium (Hucbaldus S. Amandi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63111</id>
    <revision>
      <id>263821</id>
      <parentid>228690</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1307" sha1="h3qo745rknympll6dx2zczd0qkn3oja" xml:space="preserve"> 
{{titulus2
|Scriptor=Hucbaldus S. Amandi
|OperaeTitulus=Epitaphium
|OperaeWikiPagina=Epitaphium (Hucbaldus S. Amandi)
|Annus=saeculo X
|Genera=carmina, epitaphia
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/132|Migne ''Patrologia Latina Tomus 132'']]'''
 
===I.===
&lt;poem&gt;
132.1049B|
Dormit in hac tumba simplex sine felle columba,
Doctor, flos et honos tam cleri quam monachorum,
Hucbaldus, famam cujus per climata mundi
Edita sanctorum modulamina gestaque clamant.
Hic Cyrici membra pretiosa, reperta Nivernis,
Nostris invexit oris, scripsitque triumphum.
 
&lt;/poem&gt;
===II.===
&lt;poem&gt;
Praecluis orator, sudans opobalsama cosmo,
Archas mellifluus rhetor super aethera notus,
En Hucbalde Pater, salve per saecla verenter.
132.1050B| Tu lampas monachis, tu flos et doxa peritis:
Te plebs aeternum lugens sibi deflet ademptum.
Vige juge, sophista, vale, theophile chare.
Ediderat stylo examussim certamen honesto
Matris Julitae, Cyrici prolisque venustae,
Ceu doctor celeber gnavus per cuncta magister.
Laudetur, vigeat, quod quaeso, legatur, ametur.
Haec quisquis legis, Requiem dic det Deus illi
Palmam cum superis gestet super astra choreis,
Gloria pauper haec peregit metra clienter,
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>h3qo745rknympll6dx2zczd0qkn3oja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epitaphium Evrardi comitis (Theodericus Metensis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63509</id>
    <revision>
      <id>263813</id>
      <parentid>228891</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2064" sha1="dgl0y9fg6fcwtt62qa2ux9c2jgqi2v0" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Theodericus Metensis
|OperaeTitulus= Epitaphium Evrardi comitis 
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Evrardi comitis (Theodericus Metensis)
|Annus=saeculo X
|Genera=
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/137|Migne ''Patrologia Latina Tomus 137'']]'''
 
 
[https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0964-0984,_Theodericus_Metensis_Episcopus,_Epitaphium_Evardi_Comitis,_MLT.pdf documentacatholicaomnia]
 
 
===Epitaphium Evrardi comitis===
 
137.0363B| Anno Dominicae incarnationis 978 Deodericus humilis praesul, ab ipsis parietinis hujus loci constructor, pio studio Everardum fratruelem sibi, quoad vivere datum est unicum amorem, orthodoxis regiique sanguinis parentibus clarum, ipsosque egregia indole puerilis gratiae repromittentem, ac semet genti patriaeque suae in spem maximam ab ipsis cunis dulci affectu educatum, immatura falce mortis vixdum decennem abscisum, luctu plebis patrumque immodico charum pignus silici sub humana sorte IV Non. Septembris mandavit.
 
===Item epitaphium.===
&lt;poem&gt;                                 
 
Non est dampnosa mors justi, set preciosa,
     Ante Dei faciem semper habendo diem.
137.0363C| Ipse dies plenus, lucenti sole serenus,
     Est sine nocte dies et sine fine quies.
137.0364B| Hac requie laetus, lucisque levamine fretus,
     Evrardus maneat, cernere quo valeat
Regem regnantem, regnantum regna regentem,
     Christum, quem coluit, vivere dum potuit.
Is puer insignis viventem flore decennis
     Ornans mundicia quaeque sui studia,
Transiit e mundo Septembris sole secundo.
     Lector dic tandem: Pace quiescat! amen.
&lt;/poem&gt;
===Item epitaphium ejusdem comitis Everardi.===
&lt;poem&gt;
Clauditur hac tumba pridem sine felle columba,
     Infans Evrardus, nobilis atque pius,
Sanguine magnifici generosus Deoderici
     Praesulis, ex cujus fratre fuit genitus.
Crastina Septembris lux his fuit ultima membris.
     137.0364C| Christe tuam requiem da sibi teque diem!
 
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>dgl0y9fg6fcwtt62qa2ux9c2jgqi2v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263814</id>
      <parentid>263813</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Item epitaphium. */</comment>
      <origin>263814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2063" sha1="fsh3xm7o72ysbjix7hgvka2nzgcedu3" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Theodericus Metensis
|OperaeTitulus= Epitaphium Evrardi comitis 
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Evrardi comitis (Theodericus Metensis)
|Annus=saeculo X
|Genera=
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/137|Migne ''Patrologia Latina Tomus 137'']]'''
 
 
[https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0964-0984,_Theodericus_Metensis_Episcopus,_Epitaphium_Evardi_Comitis,_MLT.pdf documentacatholicaomnia]
 
 
===Epitaphium Evrardi comitis===
 
137.0363B| Anno Dominicae incarnationis 978 Deodericus humilis praesul, ab ipsis parietinis hujus loci constructor, pio studio Everardum fratruelem sibi, quoad vivere datum est unicum amorem, orthodoxis regiique sanguinis parentibus clarum, ipsosque egregia indole puerilis gratiae repromittentem, ac semet genti patriaeque suae in spem maximam ab ipsis cunis dulci affectu educatum, immatura falce mortis vixdum decennem abscisum, luctu plebis patrumque immodico charum pignus silici sub humana sorte IV Non. Septembris mandavit.
 
===Item epitaphium.===
&lt;poem&gt;                                 
Non est dampnosa mors justi, set preciosa,
     Ante Dei faciem semper habendo diem.
137.0363C| Ipse dies plenus, lucenti sole serenus,
     Est sine nocte dies et sine fine quies.
137.0364B| Hac requie laetus, lucisque levamine fretus,
     Evrardus maneat, cernere quo valeat
Regem regnantem, regnantum regna regentem,
     Christum, quem coluit, vivere dum potuit.
Is puer insignis viventem flore decennis
     Ornans mundicia quaeque sui studia,
Transiit e mundo Septembris sole secundo.
     Lector dic tandem: Pace quiescat! amen.
&lt;/poem&gt;

===Item epitaphium ejusdem comitis Everardi.===
&lt;poem&gt;
Clauditur hac tumba pridem sine felle columba,
     Infans Evrardus, nobilis atque pius,
Sanguine magnifici generosus Deoderici
     Praesulis, ex cujus fratre fuit genitus.
Crastina Septembris lux his fuit ultima membris.
     137.0364C| Christe tuam requiem da sibi teque diem!
 
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>fsh3xm7o72ysbjix7hgvka2nzgcedu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263815</id>
      <parentid>263814</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="tmi5pqtpwtsoa1955o3x5m0d8ic6c7w" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Theodericus Metensis
|OperaeTitulus= Epitaphium Evrardi comitis 
|OperaeWikiPagina=Epitaphium Evrardi comitis (Theodericus Metensis)
|Annus=saeculo X
|Genera=carmina, epitaphia
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
 
'''[[Patrologia Latina/137|Migne ''Patrologia Latina Tomus 137'']]'''
 
 
[https://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0964-0984,_Theodericus_Metensis_Episcopus,_Epitaphium_Evardi_Comitis,_MLT.pdf documentacatholicaomnia]
 
 
===Epitaphium Evrardi comitis===
 
137.0363B| Anno Dominicae incarnationis 978 Deodericus humilis praesul, ab ipsis parietinis hujus loci constructor, pio studio Everardum fratruelem sibi, quoad vivere datum est unicum amorem, orthodoxis regiique sanguinis parentibus clarum, ipsosque egregia indole puerilis gratiae repromittentem, ac semet genti patriaeque suae in spem maximam ab ipsis cunis dulci affectu educatum, immatura falce mortis vixdum decennem abscisum, luctu plebis patrumque immodico charum pignus silici sub humana sorte IV Non. Septembris mandavit.
 
===Item epitaphium.===
&lt;poem&gt;                                 
Non est dampnosa mors justi, set preciosa,
     Ante Dei faciem semper habendo diem.
137.0363C| Ipse dies plenus, lucenti sole serenus,
     Est sine nocte dies et sine fine quies.
137.0364B| Hac requie laetus, lucisque levamine fretus,
     Evrardus maneat, cernere quo valeat
Regem regnantem, regnantum regna regentem,
     Christum, quem coluit, vivere dum potuit.
Is puer insignis viventem flore decennis
     Ornans mundicia quaeque sui studia,
Transiit e mundo Septembris sole secundo.
     Lector dic tandem: Pace quiescat! amen.
&lt;/poem&gt;

===Item epitaphium ejusdem comitis Everardi.===
&lt;poem&gt;
Clauditur hac tumba pridem sine felle columba,
     Infans Evrardus, nobilis atque pius,
Sanguine magnifici generosus Deoderici
     Praesulis, ex cujus fratre fuit genitus.
Crastina Septembris lux his fuit ultima membris.
     137.0364C| Christe tuam requiem da sibi teque diem!
 
&lt;/poem&gt;
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>tmi5pqtpwtsoa1955o3x5m0d8ic6c7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usor:SZC 03/scriptores</title>
    <ns>2</ns>
    <id>68526</id>
    <revision>
      <id>263855</id>
      <parentid>263741</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* minores */</comment>
      <origin>263855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74962" sha1="inq4w2j3tbms92oq2lgt07pk5shs6fy" xml:space="preserve">'''AETAS ORIGINVM'''
{|border=1px
|-
|[[Lex Duodecim Tabularum|Leges XII tabularum]]
|[[Scriptor:Appius Claudius Caecus|Appius Claudius]]
|
|
|
|-
|[[Scriptor:Lucius Livius Andronicus|Livius Andronicus]]
|[[Scriptor:Gnaeus Naevius|Naevius]]
|[[Scriptor:Quintus Fabius Pictor|Fabius Pictor]]
|[[Scriptor:Titus Maccius Plautus|Plautus]]
|
|-
|[[Scriptor:Quintus Ennius|Ennius]]
|[[Scriptor:Marcus Pacuvius|Pacuvius]]
|[[Scriptor:Caecilius Statius|Caecilius]]
|[[Scriptor:Publius Terentius Afer|Terentius]]
|[[Scriptor:Marcus Porcius Cato|Cato Maior]]
|-
|[[Scriptor:Caius Lucilius|Lucilius]]
|[[Scriptor:Lucius Accius|Accius]]
|
|
|
|}
&lt;small&gt;
Atellanae: [[Scriptor:Lucius Pomponius|Pomponius]], [[Scriptor:Quintus Novius|Novius]]; Storiographia: [[Scriptor:Lucius Coelius Antipater|Caelius Antipater]], [[Scriptor:Sempronius Asellio|Asellio]], [[Scriptor:Scriptor:Lucius Cornelius Sisenna|Sisenna]], [[Scriptor:Tiberius Sempronius Gracchus|Tiberius]] et [[Scriptor:Caius Sempronius Gracchus|Caius Gracchus]], [[Rhetorica ad Herennium]]; Circululus [[Scriptor:Caius Quintus Lutatius Catulus|Lutatii Catuli]]: [[Scriptor:Porcius Licinus|Porcius Licinius]], [[Scriptor:Valerius Aedituus|Valerius Aedituus]], [[Scriptor:Laevius|Laevius]].
&lt;/small&gt;

'''AETAS CAESARIS'''

[[Scriptor:Gaius Valerius Catullus|Catullus]],
[[Scriptor:Titus Lucretius Carus|Lucretius]],
[[Scriptor:Marcus Tullius Cicero|Cicero]],
[[Scriptor:Gaius Iulius Caesar|Caesar]],
[[Scriptor:Gaius Sallustius Crispus|Sallustius]].

&lt;small&gt;
Poetae novi: [[Scriptor:Gaius Valerius Catullus|Catullus]], [[Scriptor:Publius Valerius Cato|Valerius Cato]], [[Scriptor:Marcus Furius Bibaculus|Furius Bibaculus]], [[Scriptor:Publius Terentius Varro Atacinus|Varro Atacinus]], [[Scriptor:Gaius Helvius Cinna|Helvius Cinna]], [[Scriptor:Gaius Licinius Macer Calvus|Licinius Calvus]].
&lt;/small&gt;

'''AETAS AVGVSTEA'''

[[Scriptor:Publius_Vergilius_Maro|Vegilius]],
[[Scriptor:Quintus Horatius Flaccus|Horatius]],
[[Scriptor:Gaius Cornelius Gallus|Cornelius Gallus]],
[[Scriptor:Albius Tibullus|Tibullus]],
[[Scriptor:Sextus Aurelius Propertius|Propertius]],
[[Scriptor:Publius_Ovidius_Naso|Ovidius]],
[[Scriptor:Titus Livius|Titus Livius]],
[[Scriptor:Gnaeus Pompeius Trogus|Pompeius Trogus]],
[[Scriptor:Annaeus Seneca maior|Seneca maior]],
[[Scriptor:Marcus Vitruvius Pollio|Vitruvius]],

'''AETAS IMPERII: a Tiberio ad Claudium'''

[[Scriptor:Phaedrus|Phaedrus]];
&lt;small&gt;
Eruditi: [[Scriptor:Germanicus|Germanicus]], [[Scriptor:Marcus Manilius|Manilius]], [[Scriptor:Pomponius Mela|Pomponius Mela]], [[Scriptor:Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], [[Scriptor:Aulus Cornelius Celsus|Celsus]];
Historici: [[Scriptor:Velleius Paterculus|Velleius Paterculus]], [[Scriptor:Valerius Maximus|Valerius Maximus]], [[Scriptor:Quintus Curtius Rufus|Curtius Rufus]].
&lt;/small&gt;

'''AETAS NERONIS'''

[[Scriptor:Lucius Annaeus Seneca|Seneca]],
[[Scriptor:Marcus Annaeus Lucanus|Lucanus]],
[[Scriptor:Aulus Persius Flaccus|Persius]],
[[Scriptor:Petronius Arbiter|Petronius]].

&lt;small&gt;
Elegiaci: [[Scriptor:Titus Calpurnius Siculus|Calpurnius]], [[Carmina Einsidlensia]].
&lt;/small&gt;

'''AETAS FLAVIA'''

[[Scriptor:Gaius Plinius Secundus|Plinius maior]],
[[Scriptor:Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]],
[[Scriptor:Marcus Valerius Martialis|Martialis]].

&lt;small&gt;
Epici: [[Scriptor:Publius Papinius Statius|Statius]], [[Scriptor:Silius Italicus|Silius Italicus]], [[Scriptor:Valerius Flaccus|Valerius Flaccus]].
&lt;/small&gt;

'''AETAS NERVAE ET TRAIANI'''

[[Scriptor:Publius Cornelius Tacitus|Tacitus]],
[[Scriptor:Decimus Iunius Iuvenalis|Iuvenalis]],
[[Scriptor:Gaius Plinius Caecilius Secundus|Plinius minor]].

'''AETAS ANTONINIORVM'''

[[Scriptor:Gaius Suetonius Tranquillus|Suetonius]],
[[Scriptor:Florus|Florus]],
[[Scriptor:Marcus Cornelius Fronto|Fronto]],
[[Scriptor:Aulus Gellius|Aulus Gellius]],
[[Scriptor:Lucius Apuleius|Apuleius]].

&lt;small&gt;
Poetae Novelli: [[Scriptor:Publius Aelius Hadrianus Augustus|Hadrianus]], [[Scriptor:Titus Annianus Faliscus|Annianus]], [[Scriptor:Aulus Septimius Serenus|Serenus]], [[Scriptor:Alfius Avitus|Avitus]], [[Scriptor:Terentianus Maurus|Terentianus Maurus]], [[Pervigilium Veneris]].
&lt;/small&gt;


= Canon editionum =
== Scriptores ==

=== A ===
* {{ScriptorIgnotus|'''Altercatio''' Hadr. et Epicteti}} {1500 Altercat}
** ''Altercatio Hadriani Augusti et Epicteti Philosophi'', ed. L. W. Daly; W. Suchier, 1939
*** Altercatio Hadr. et Epicteti {1500 001 }
* {{wl|Q741160|Lucius '''Ampelius'''}} {1206 Amp}
** ''Lucii Ampelii Liber Memorialis'', ed. E. Assmann, 1935
*** Liber Memorialis {1206 001 Mem}
* {{wl|Q117841|Marcus Gavius '''Apicius'''}} {2003 Apic}&lt;ref&gt;On the [https://latin.packhum.org/author/2003 phi website] he is named Caelius Apicius.&lt;/ref&gt;
** ''Apicii Decem Libri Qui Dicuntur De Re Coquinaria et Excerpta a Vinidario Conscripta'', ed. M. E. Milham, 1969
*** Brevis Pimentorum, excerpta {2003 003 ExcPim}
*** Brevis Ciborum, excerpta {2003 002 ExcCib}
*** De Re Coquinaria {2003 001 Coqu}
* {{wl|Q170512|'''Apuleius''' Madaurensis}} {1212 Apul}
** ''Apulée: Les Métamorphoses''. Vols. 1-3, ed. D. S. Robertson; P. Vallette, 1940-1946
*** Metamorphoses {1212 002 Met}
** ''Apulei Platonici Madaurensis Opera Quae Supersunt''. Vol. 2, ed. R. Helm, 1959
*** Apologia {1212 001 Apol}
*** Florida {1212 003 Fl}
** ''Apulée: Opuscules Philosophiques (Du Dieu de Socrate, Platon et sa Doctrine, Du Monde) et Fragments'', ed. J. Beaujeu, 1973
*** De Deo Socratis {1212 004 Soc}
*** Anechomenos {1212 005 Anech}
*** De Deo Socratis, Praef. [sp.] {1212 010 SocPr}
*** De Platone et Eius Dogmate {1212 009 Pl}
*** fragmenta {1212 007 frg}
*** De Mundo {1212 008 Mun}
* {{wl|Q444285|Quintus '''Asconius''' Pedianus}} {0803 Asc}
** ''Q. Asconii Pediani Orationum Ciceronis Quinque Enarratio'', ed. A. C. Clark, [1907]
*** In Senatu Contra L. Pisonem {0803 001 Pis}
*** Pro Cornelio {0803 004 Corn}
*** Pro Milone {0803 003 Mil}
*** Pro Scauro {0803 002 Scaur}
*** In Toga Candida {0803 005 TogCand}
* {{wl|Q4687746|Aemilius '''Asper'''}} {1363 Asper}
** comment. in Ter. Sall. Verg. ''Aemilius Asper: Ein Beitrag zur römischen Literaturgeschichte'', ed. P. Wessner, 1905 {1363 001 frg}
=== C ===
* {{wl|Q1405|C. Iul. Caes. '''Augustus''' Octavianus}} {1221 Aug}
** ''Imperatoris Caesaris Augusti Operum Fragmenta'', ed. E. Malcovati, 1962
*** Res Gestae {1221 007 Anc}
*** fragmenta incertae sedis {1221 005 frginc}
*** opera historica {1221 006 hist}
*** oratio {1221 008 orat}
*** edicta {1221 003 edicta}
*** epistulae {1221 004 epist}
*** dicta et apophthegmata {1221 002 Dict}
*** carmina {1221 001 carm}
* {{wl|Q1048|Gaius Iulius '''Caesar'''}} {0448 Caes}
** ''C. Iulii Caesaris: Commentarii Rerum Gestarum''. Vol. 1, ed. O. Seel, 1961 {0448 001 Gal}
*** De Bello Gallico
*** {{wl|Q354990|Aulus '''Hirtius'''}} {0530 Hirt} De Bello Gallico Liber VIII {0530 001 Gal}
** ''C. Iuli Caesaris Commentarii''. Vol. 2, ed. A. Klotz, 1950 {0448 002 Civ}
*** Bellum Civile
** ''C. Iuli Caesaris Commentarii''. Vol. 3, ed. A. Klotz, 1927 {0448 006 carm}
*** carmina
*** epistulae ad Ciceronem {0448 007 EpCic}
*** Anticato {0448 005 Anticat}
*** epistulae ad familiares {0448 008 EpFam}
*** Bellum Africum [{{wl|Q102338310|'''Anonymous'''}}] {0426 BAfr} {0426 001 }
*** Bellum Alexandrinum [{{wl|Q102338312|'''Anonymous'''}}] {0428 BAlex} {0428 001 }
*** Bellum Hispaniense [{{wl|Q102338315|'''Anonymous'''}}] {0430 BHisp} {0430 001 }
*** {{wl|Q354990|Aulus '''Hirtius'''}} {0530 Hirt} epistulae {0530 002 Ep}
* {{wl|Q559878|Titus '''Calpurnius''' Siculus}} {0830 CalpSic}
** ''Calpurnii et Nemesiani Bucolica, Accedunt Einsidlensia Quae Dicuntur Carmina'', ed. C. Giarratano, 1943
*** Eclogae {0830 001 Ecl}
*** {{ScriptorIgnotus|'''Bucolica''' Einsidlensia}} {0821 BucEins} Bucolica Einsidlensia {0821 001 }
* {{wl|Q5023939|'''Calpurnius''' Flaccus}} {1100 CalpFlac}
** ''Calpurnii Flacci Declamationum Excerpta'', ed. L. Håkanson, 1978
*** Declamationes, excerpta {1100 001 Decl}
* {{wl|Q727589|Gaius Ateius '''Capito'''}} {0806 Cap}
** ''C. Atei Capitonis Fragmenta'', ed. W. Strzelecki, 1967
*** iurisprudentia {0806 001 iur}
* {{wl|Q180081|Marcus Porcius '''Cato'''}} {0022 CatoCens}
** ''M. Porci Catonis De Agri Cultura ad Fidem Florentini Codicis Deperditi'', ed. A. Mazzarino, 1982
*** De Agri Cultura {0022 001 Agr}
** ''M. Catonis praeter Librum De Re Rustica Quae Extant'', ed. H. Jordan, 1860
*** De Medicina {0022 005 Med}
*** epistulae {0022 004 Ep}
*** De Rhetorica {0022 012 Rhet}
*** De Re Militari {0022 008 Mil}
*** Carmen De Moribus {0022 009 Mor}
*** incertorum librorum fragmenta {0022 006 inc}
*** Dicta Memorabilia {0022 003 Dict}
* {{wl|Q163079|Gaius Valerius '''Catullus'''}} {0472 Catul}
** ''Catullus'', ed. G. P. Goold, 1983
*** carmina {0472 001 Carm}
** ''C. Valerii Catulli Carmina'', ed. R. A. B. Mynors, 1958
*** carminum fragmenta {0472 002 frg}
* {{wl|Q312420|Aulus Cornelius '''Celsus'''}} {0836 Cels}
** ed. Umberto Capitani [''Maia'' 261974)]
*** De Medicina [fr.1]: {0836 002 Med}
** ed. Dionisio Ollero Granados [''Emerita'' 411973)]
*** De Medicina [fr.2]: {0836 002 Med}
** vide: ''Corpus Medicorum Latinorum''. Vol. 1, ed. F. Marx, 1915
* {{wl|Q1541|Marcus Tullius '''Cicero'''}} {0474 Cic}
** ''M. Tulli Ciceronis Orationes''. Vol. 1, ed. A. C. Clark, 1905
*** In Catilinam {0474 013 Catil}
*** Pro Murena {0474 014 Mur}
*** Pro Lege Manilia {0474 009 Man}
*** Pro Cluentio {0474 010 Clu}
*** Pro S. Roscio Amerino {0474 002 SRosc}
*** Pro Caelio {0474 024 Cael}
** ''M. Tulli Ciceronis Orationes''. Vol. 2, ed. A. C. Clark, 1918
*** Pro Marcello {0474 032 Marc}
*** Philippicae {0474 035 Phil}
*** Pro Milone {0474 031 Mil}
*** Pro Ligario {0474 033 Lig}
*** Pro Rege Deiotaro {0474 034 Deiot}
** ''M. Tulli Ciceronis Orationes''. Vol. 3, ed. W. Peterson, 1917
*** In Q. Caecilium {0474 004 DivCaec}
*** In Verrem {0474 005 Ver}
** ''M. Tulli Ciceronis Orationes''. Vol. 4, ed. A. C. Clark, 1909
*** Pro Q. Roscio Comoedo {0474 003 QRosc}
*** Pro Rabirio Postumo {0474 030 RabPost}
*** Pro Caecina {0474 008 Caec}
*** Pro Quinctio {0474 001 Quinct}
*** Pro Rabirio Perduellionis Reo {0474 012 RabPerd}
*** In Pisonem {0474 027 Pis}
*** Pro Flacco {0474 017 Flac}
*** De Lege Agraria {0474 011 Agr}
** ''M. Tulli Ciceronis Orationes''. Vol. 5, ed. W. Peterson, 1911
*** In Vatinium {0474 023 Vat}
*** Post Reditum ad Populum {0474 018 RedPop}
*** Pro Balbo {0474 026 Balb}
*** De Domo Sua {0474 020 Dom}
*** Pro Sestio {0474 022 Sest}
*** De Haruspicum Responso {0474 021 Har}
*** De Provinciis Consularibus {0474 025 Prov}
*** Post Reditum in Senatu {0474 019 RedSen}
** ''M. Tulli Ciceronis Orationes''. Vol. 6, ed. A. C. Clark, 1911
*** Pro Plancio {0474 028 Planc}
*** Pro Sulla {0474 015 Sul}
*** Pro Tullio {0474 006 Tul}
*** Pro Fonteio {0474 007 Font}
*** Pro Scauro {0474 029 Scaur}
*** Pro Archia {0474 016 Arch}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Vol. 8, ed. F. Schoell, 1918
*** orationum deperditarum frr. {0474 068 oratdep}
*** orationum incertarum frr. {0474 069 incorat}
** ''M. Tulli Ciceronis Hortensius'', ed. A. Grilli, 1962
*** Hortensius {0474 065 Hort}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Part 4, Vol. 2, ed. C. F. W. Mueller, 1890
*** De Republica {0474 043 Rep}
*** De Divinatione {0474 053 Div}
*** De Fato {0474 054 Fat}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Part 4, Vol. 3, ed. C. F. W. Mueller, 1890
*** Facete Dicta {0474 061 Facet}
*** philosophicorum librorum frr. {0474 070 philfrg}
*** Paradoxa Stoicorum {0474 047 Parad}
*** Laelius de Amicitia {0474 052 Amic}
*** Timaeus {0474 072 Tim}
*** incertorum librorum fragmenta {0474 066 libinc}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 1, ed. F. Marx, 1923
*** Rhetorica ad Herennium [sp.] {0474 073 RhetHer}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 2, ed. E. Stroebel, 1915
*** De Inventione {0474 036 Inv}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 4, ed. E. Malcovati, 1970
*** Brutus {0474 039 Brut}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 5, ed. P. Reis, 1932
*** Orator {0474 040 Orat}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia.'' Fasc. 42, ed. O. Plasberg, 1922
*** Academica {0474 045 Ac}
*** Lucullus {0474 046 Luc}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 43, ed. T. Schiche, 1915
*** De Finibus {0474 048 Fin}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 44, ed. M. Pohlenz, 1918
*** Tusculanae Disputationes {0474 049 Tusc}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 45, ed. W. Ax, 1933
*** De Natura Deorum {0474 050 ND}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 47, ed. K. Simbeck, 1917
*** Cato Maior de Senectute {0474 051 Sen}
** ''M. Tulli Ciceronis Scripta Quae Manserunt Omnia''. Fasc. 48, ed. C. Atzert, 1932
*** De Officiis {0474 055 Off}
** ''Cicero: De Inventione, De Optimo Genere Oratorum, Topica'', ed. H. M. Hubbell, 1949
*** De Optimo Genere Oratorum {0474 041 OptGen}
*** Topica {0474 042 Top}
** ''Cicéron: Traité des Lois'', ed. G. de Plinval, 1968
*** De Legibus {0474 044 Leg}
** ''Cicéron: Aratea, Fragments Poétiques'', ed. J. Soubiran, 1972
*** Arati Phaenomena {0474 060 AratPhaen}
*** Arati Prognostica {0474 071 AratProgn}
** ''Cicero in Twenty-Eight Volumes''. Vol. 4, ed. H. Rackham, 1942
*** De Partitione Oratoria {0474 038 Part}
** ''M. Tulli Ciceronis Rhetorica''. Vol.1, ed. A. S. Wilkins, 1902
*** De Oratore {0474 037 deOrat}
** ''M. Tulli Ciceronis Epistulae''. Vol. 3, ed. W. S. Watt, 1958
*** epistula ad Octavianum [sp.] {0474 075 EpOct}
*** epistulae, fragmenta {0474 064 epfrg}
*** {{wl|Q316054|Quintus Tullius '''Cicero'''}} {0478 QCic} Commentar. Petitionis [sp.] {0478 003 Pet}
** ''Cicero: Epistulae ad Familiares''. 2 vols., ed. D. R. Shackleton Bailey, 1977
*** Epistulae ad Familiares {0474 056 Fam}
** ''Cicero’s Letters to Atticus''. 6 vols., ed. D. R. Shackleton Bailey, 1965-1968
*** Epistulae ad Atticum {0474 057 Att}
** ''Cicero: Epistulae ad Quintum Fratrem et M. Brutum'', ed. D. R. Shackleton Bailey, 1980
*** Epistulae ad Quintum Fratrem {0474 058 Qfr}
*** Epistulae ad Brutum {0474 059 adBrut}
** ''Ciceronis Orationum Scholiastae''. Vol. 2, ed. T. Stangl, 1912
*** {{wl|Q212667|Gnaeus '''Naevius'''}} {0112 CnNaev} versus in Metellos [sp.] {0112 007 InMet}
* {{wl|Q318317|L. Iunius Moderatus '''Columella'''}} {0845 Col} -''L. Iuni Moderati Columellae Opera Quae Exstant''. ed. V. Lundström (Vol. 1-7); Å. Josephson (Vol. 3,5); S. Hedberg (Vol. 3,8) 1897-1968 - De Arboribus {0845 001 Arb} - De Re Rustica {0845 002 RR}
* {{wl|Q5959|Quintus '''Curtius'''}} Rufus {0860 Curt}
** ''Q. Curtius Rufus, Geschichte Alexanders des Grossen'', ed. K. Müller, 1954
*** Historiae Alexandri Magni {0860 001 Alex}
=== E ===
* {{wl|Q47130|Quintus '''Ennius'''}} {0043 Enn}
** ''Ennianae Poesis Reliquiae'', ed. J. Vahlen, 1928
*** varia {0043 006 var}
*** incerta {0043 007 inc}
*** Saturae {0043 004 Sat}
** ''The Tragedies of Ennius'', ed. H. D. Jocelyn, 1967
*** tragoediae {0043 005 trag}
** ''The Annals of Q. Ennius'', ed. O. Skutsch, 1985
*** Annales {0043 001 Ann}
=== F ===
* {{wl|Q302723|Sextus Pompeius '''Festus'''}} {1236 Fest}
** ''Sexti Pompei Festi De Verborum Significatu Quae Supersunt cum Pauli Epitome'', ed. W. M. Lindsay, 1913
*** De Verborum Significatione {1236 001 Verb}
* {{wl|Q316483|Annius '''Florus'''}} {1242 Flor}
** ''L. Annaei Flori Quae Exstant'', ed. E. Malcovati, 1972
*** epist. ad imperat. Hadrianum {1242 005 Epist}
*** Vergilius Orator an Poeta {1242 002 Verg}
*** Epitome Bell. Omn. Ann. DCC {1242 001 Epit}
* {{wl|Q297377|Sextus Iulius '''Frontinus'''}} {1245 Fron}
** ''Sex. Iulii Frontini De Aquaeductu Urbis Romae'', ed. C. Kunderewicz, 1973
*** De Aquis Urbis Romae {1245 002 Aq}
** ''Frontin Kriegslisten'', ed. G. Bendz, 1963
*** Strategemata {1245 001 Str}
* {{wl|Q317055|Marcus Cornelius '''Fronto'''}} {1248 Fro}
** ''M. Cornelii Frontonis Epistulae''. Vol. 1, ed. M. P. J. van den Hout, 1954
*** Ad M. Antoninum Imp. Epist. {1248 002 AurImp}
*** De Bello Parthico {1248 011 Parth}
*** Arion {1248 014 Ar}
*** De Eloquentia {1248 004 AurEloq}
*** fragmenta {1248 016 frg}
*** De Feriis Alsiensibus {1248 012 FerAls}
*** Ad Antoninum Pium Epistulae {1248 006 AdPium}
*** Laudes Neglegentiae {1248 010 LaudNegl}
*** Ad Verum Imp. Epistulae {1248 003 Ver}
*** Ad Amicos Epistulae {1248 007 Amic}
*** Principia Historiae {1248 008 Princ}
*** Additamentum Epist. Aceph. {1248 015 Add}
*** De Nepote Amisso {1248 013 Nep}
*** Laudes Fumi et Pulveris {1248 009 LaudFumPulv}
*** Ad M. Caesarem et Invicem {1248 001 AurCaes}
*** De Orationibus {1248 005 AurOrat}
=== G ===
* {{wl|Q313439|'''Gaius''', iur.}} {1251 Gaius}
** ''Gai Institutiones'', ed. E. Seckel; B. Kübler, 1935
*** Institutiones {1251 001 Inst}
* {{wl|Q294800|Aulus '''Gellius'''}} {1254 AulGel}
** ''A. Gelli Noctes Atticae''. Vols. 1-2, ed. K. Marshall, 1968
*** Noctes Atticae {1254 001 NA}
*** {{wl|Q105714668|'''Caesellius''' Vindex}} {0827 Caesel} grammatica, fragmenta {0827 001 gram}
* {{wl|Q191039|Claudius Caesar '''Germanicus'''}} {0881 Germ}
** ''The Aratus ascribed to Germanicus Caesar'', ed. D. B. Gain, 1976
*** Aratea {0881 001 Arat}
*** fragmenta Aratea {0881 002 frg}
** ''Germanici Caesaris Aratea'', ed. A. Breysig, 1899
*** epigrammata {0881 003 Epig}
* {{wl|Q975318|'''Granius''' Licinianus}} {1257 GranLic}
** ''Grani Liciniani Reliquiae'', ed. N. Criniti, 1981
*** Annales {1257 001 Ann}
* {{wl|Q1232580|'''Grattius'''}} {0887 Grat}
** ''Gratti Cynegeticon Quae Supersunt''. Part 1, ed. P. J. Enk, 1918
*** Cynegetica {0887 001 Cyneg}
=== H ===
* {{wl|Q6197|Quintus '''Horatius''' Flaccus}} {0893 Hor}
** ''Q. Horati Flacci Opera'', ed. F. Klingner, 1959
*** Epistulae {0893 005 Ep}
*** Carmina {0893 001 Carm}
*** Ars Poetica {0893 006 Ars}
*** Carmen Saeculare {0893 002 Saec}
*** Sermones {0893 004 S}
*** Epodi {0893 003 Epod}
* {{wl|Q98270679|'''Hyginus''' Astronomus}} {0899 HygAstr}
** ''Hygin: L’Astronomie'', ed. A. Le Boeuffle, 1983
*** Astronomica {0899 001 Astr}
* {{wl|Q1231590|'''Hyginus''', myth.}} {1263 HygFab}
** ''Hygini Fabulae'', ed. H. J. Rose, 1933
*** Fabulae {1263 001 Fab}
* {{wl|Q221223|'''Hyginus''' Gromaticus}} {1266 HygGr}
** ''Pseudo-Hygin: Des Fortifications du Camp'', ed. M. Lenoir, 1979
*** De Munition. Castrorum [sp.] {1266 005 Munit}
=== I ===
* {{wl|Q41866|'''Iustinianus'''}} {2806 Just}
** ''The Digest of Justinian''. Vols. 1-4, ed. T. Mommsen, P. Krüger, A. Watson, 1985
*** Digesta Iustiniani {2806 002 Dig}
*** Gaius Aelius '''Gallus''' {0522 AelGal} iurisprudentia, fragmenta {0522 002 iurfrg}
* {{wl|Q193800|Decimus Iunius '''Iuvenalis'''}} {1276 Juv}
** ''A. Persi Flacci et D. Iuni Iuvenalis Saturae'', ed. W. V. Clausen, 1959
*** Saturae {1276 001 S}
*** {{ScriptorIgnotus|'''Vita''' Iuvenalis}} {9969 VitIuv} Vita Iuvenalis {9969 001 }
=== L ===
* {{wl|Q461678|Scribonius '''Largus'''}} {1011 Larg}
** ''Scribonii Largi Compositiones'', ed. S. Sconocchia, 1983
*** Compositiones {1011 001 Comp}
* {{wl|Q102338301|'''Laus''' Pisonis}} {0911 LausPis}
** ''Laus Pisonis: Text, Übersetzung, Kommentar: Inaugural-Dissertation der Philosophischen Fakultät der Friedrich-Alexander-Universität, Erlangen-Nürnberg'', ed. A. Seel, 1969
*** Laus Pisonis {0911 001 }
* {{wl|Q2039|Titus '''Livius'''}} {0914 Liv}
** ''Titi Livi Ab Urbe Condita.'' Vols. 1-5, ed. R. S. Conway (vols. 1-4); C. F. Walters (vols. 1-3); S. K. Johnson (vol. 4); A. H. McDonald (vol. 5), 1919-1969
*** Ab Urbe Condita (libri 1-35) {0914 001 AUC}
** ''Titi Livi Ab Urbe Condita.'' Part 3, ed. W. Weissenborn (p. 3-4); M. Mueller (p. 3); W. Heraeus (p. 4), O. Rossbach (p. 4), 1908-1910
*** Ab Urbe Condita; libri 36-45 {0914 001 AUC}
*** Periochae Librorum Ab Urbe Condita {0914 002 Perioch}
** ''Abrégés des Livres de l’Histoire Romaine de Tite-Live''. Vol. 34, Part 2, ed. P. Jal, 1984
*** Ab Urbe Condita Perioch. ex P.Oxy.668 {0914 004 PeriochOxy}
** ''Tite-Live: Histoire Romaine''. Vol. 33, ed. P. Jal, 1979
*** fragmenta {0914 003 frg}
* {{wl|Q188646|Marcus Annaeus '''Lucanus'''}} {0917 Luc}
** ''M. Annaei Lucani Belli Civilis Libri Decem'', ed. A. E. Housman, 1927
*** Bellum Civile {0917 001 BC}
* {{ScriptorIgnotus|Gaius '''Lucilius'''}} {0097 Lucil}
** ''C. Lucilii Carminum Reliquiae''. Vol. 1, ed. F. Marx, 1904
*** Saturae, fragmenta {0097 001 Sat}
* {{wl|Q47154|Titus '''Lucretius''' Carus}} {0550 Lucr}
** ''De Rerum Natura Libri Sex'', ed. J. Martin, 1969
*** Capitula {0550 003 Cap}
*** fragmenta {0550 002 frg}
*** De Rerum Natura {0550 001 DRN}
=== M ===
* {{wl|Q313934|Ambrosius Theodosius '''Macrobius'''}}
** ''Ambrosii Theodosii Macrobii Saturnalia'', ed. J. Willis, 1970
*** {{ScriptorIgnotus|'''Carmen''' Devotionis}} {0306 CarmDevot} Carmen Devotionis {0306 001}
*** {{ScriptorIgnotus|'''Carmen''' Evocationis}} {0309 CarmEvoc} Carmen Evocationis {0309 001 }
*** {{wl|Q42434226|'''Tarquitius''' Priscus}} {0730 Tarquit} De Disciplina Etrusca, frr. {0730 001 frg}
* Marcus {{wl|Q352684|'''Manilius'''}} {0926 ManAstr}
** ''M. Manilii Astronomica'', ed. G. P. Goold, 1985
*** Astronomica {0926 001 Astr}
* {{wl|Q183420|Nonius '''Marcellus'''}}
** ''Nonii Marcelli De Conpendiosa Doctrina Libros XX''. Vols. 1-3, ed. W. M. Lindsay, 1903
*** {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var} epistulae Latinae {0684 013 epistLat}
* {{wl|Q2098|Marcus Valerius '''Martialis'''}} {1294 Mart}
** ''M. Valerii Martialis Epigrammaton Libri'', ed. W. Heraeus; J. Borovskij
*** Epigrammata {1294 002 Ep}
*** Spectacula {1294 001 Sp}
* {{wl|Q297515|Pomponius '''Mela'''}} {0929 Mela}
** ''Pomponii Melae De Chorographia Libri Tres una cum Indice Verborum'', ed. G. Ranstrand, 1971
*** De Chorographia {0929 001 Chor}
=== N ===
* {{wl|Q109594|Cornelius '''Nepos'''}} {0588 Nep}
** ''Cornelii Nepotis Vitae cum Fragmentis'', ed. P. K. Marshall, 1977
*** fragmenta {0588 002 frg}
*** Vitae {0588 001 Vit}
*** {{wl|Q234533|'''Cornelia''', mater Gracchorum}} {0031 Cornelia} epistula, fragmenta {0031 001 Epist}
=== O ===
* {{wl|Q7198|Publius '''Ovidius''' Naso}} {0959 Ov}
** ''Ovid: Metamorphoses in Two Volumes''. ed. F. J. Miller; G. P. Goold, 1977-1984
*** Metamorphoses {0959 006 Met}
** ''Ovid in Six Volumes''. Vol. 1, ed. G. Showerman; G. P. Goold, 1977
*** Amores {0959 001 Am}
*** Epistulae (vel Heroides) {0959 002 Her}
** ''Ovid in Six Volumes''. Vol. 2, ed. J. H. Mozley; G. P. Goold, 1979
*** Medicamina Faciei Femineae {0959 003 Med}
*** Epicedion Drusi [sp.] {0959 015 EpicDrusi}
*** Nux [sp.] {0959 013 Nux}
*** Ibis {0959 010 Ib}
*** Ars Amatoria {0959 004 Ars}
*** Halieutica [sp.] {0959 014 Hal}
*** Remedia Amoris {0959 005 Rem}
** ''Pontiques'', ed. J. André, 1977
*** Epistulae ex Ponto {0959 009 Pont}
** ''P. Ovidi Nasonis Fastorum Libri Sex'', ed. E. H. Alton; D. E. W. Wormell; E. Courtney, 1978
*** Fasti {0959 007 Fast}
** ''P. Ovidius Naso: Tristia''. Vol. 1, ed. G. Luck, 1967
*** Tristia {0959 008 Tr}
=== P ===
* {{wl|Q332785|Aulus '''Persius''' Flaccus}} {0969 Pers}
** ''A. Persi Flacci et D. Iuni Iuvenalis Saturae'', ed. W. V. Clausen, 1959
*** Saturae {0969 001 S}
*** {{wl|Q722683|Marcus Valerius '''Probus'''}} {0996 Prob} Vita Persii {0996 001 VitPers}
* {{wl|Q47180|'''Petronius'''}} {0972 Petr}
** ''Petronius: Satyrica'', ed. K. Müller; W. Ehlers, 1983
*** Satyrica {0972 001 Sat}
*** Satyrica, fragmenta {0972 002 frg}
** ''Petronii Saturae, Adiectae Sunt Varronis et Senecae Saturae Similesque Reliquiae'', ed. F. Bücheler, 1963
*** {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var} Menippeae {0684 011 Men}
* {{wl|Q52166|'''Phaedrus'''}} {0975 Phaed}
** ''Phaedri Augusti Liberti Liber Fabularum'', ed. A. Guaglianone, 1969
*** Fabularum Appendix {0975 002 App}
*** Fabulae Aesopiae {0975 001 Fab}
* {{wl|Q1234908|'''Philumenus''' medicus}} {1380 Philum}
** ''Die lateinischen Fragmente des Philumenus und Philagrius.'' ed. P. Mihaileanu, 1911
*** De medicina, versio Latina {1380 001 Med}
* Titus Maccius {{wl|Q47160|'''Plautus'''}} {0119 Pl}
** ''Plauti Comoediae''. Vol. 1, ed. F. Leo, 1895
*** Curculio {0119 008 Cur}
*** Amphitruo {0119 001 Am}
*** Epidicus {0119 009 Epid}
*** Menaechmi {0119 010 Men}
*** Aulularia {0119 003 Aul}
*** Casina {0119 006 Cas}
*** Asinaria {0119 002 As}
*** Cistellaria {0119 007 Cist}
*** Mercator {0119 011 Mer}
*** Bacchides {0119 004 Bac}
*** Captivi {0119 005 Capt}
*** {{ScriptorIgnotus|'''Didascaliae''' et Argum. in Plautum}} {1234 DAPl}
**** Captivi {1234 004 Capt}
**** Menaechmi {1234 009 Men}
**** Cistellaria {1234 006 Cist}
**** Aulularia {1234 003 Aul}
**** Casina {1234 005 Cas}
**** Amphitruo {1234 001 Am}
**** Mercator {1234 010 Mer}
**** Asinaria {1234 002 As}
**** Epidicus {1234 008 Epid}
**** Curculio {1234 007 Cur}
** ''Plauti Comoediae''. Vol. 2, ed. F. Leo, 1896
*** Persa {0119 014 Per}
*** Miles Gloriosus {0119 012 Mil}
*** Mostellaria {0119 013 Mos}
*** Trinummus {0119 019 Trin}
*** Stichus {0119 018 St}
*** Truculentus {0119 020 Truc}
*** Poenulus {0119 015 Poen}
*** Rudens {0119 017 Rud}
*** Vidularia {0119 021 Vid}
*** Pseudolus {0119 016 Ps}
*** Fragmenta {0119 022 Fr}
*** {{ScriptorIgnotus|'''Didascaliae''' et Argum. in Plautum}} {1234 DAPl}
**** Truculentus {1234 019 Truc}
**** Rudens {1234 016 Rud}
**** Mostellaria {1234 012 Mos}
**** Trinummus {1234 018 Trin}
**** Stichus {1234 017 St}
**** Poenulus {1234 014 Poen}
**** Miles Gloriosus {1234 011 Mil}
**** Persa {1234 013 Per}
**** Pseudolus {1234 015 Ps}
* {{wl|Q82778|Gaius '''Plinius''' Secundus}} {0978 PlinSen}
** ''C. Plini Secundi Naturalis Historiae Libri XXXVII''. Vols. 1-5, ed. C. Mayhoff, 1892-1909
*** Naturalis Historia {0978 001 Nat}
*** {{wl|Q5298821|Fabius '''Dossennus'''}} {0312 Dossenn} carmina, fragmentum {0312 001 Carm}
** ''Il Dubius Sermo di Plinio'', ed. A. Della Casa, 1969
*** Dubius Sermo {0978 002 DubSerm}
* {{wl|Q168707|C. '''Plinius''' Caecilius Secundus}} {1318 PlinIun}
** ''XII Panegyrici Latini'', ed. R. A. B. Mynors, 1964
*** Panegyricus {1318 002 Pan}
** ''C. Plini Caecili Secundi Epistularum Libri Decem'', ed. R. A. B. Mynors, 1966
*** Epistulae {1318 001 Ep}
* {{wl|Q934244|Pomponius '''Porphyrio'''}} {1512 Porph}
** ''Pomponi Porfyrionis Commentum in Horatium Flaccum'', ed. A. Holder, 1894
*** Commentum in Horati Carmina {1512 001 Carm}
*** Commentum in Horati Sermones {1512 005 S}
*** Comment. in Hor. Artem Poet. {1512 002 Ars}
*** Vita Horati {1512 007 VitHor}
*** Commentum in Horati Epodos {1512 004 Epod}
*** Commentum in Horati Epistulas {1512 006 Ep}
*** Comment. in Hor. Carm. Saec. {1512 003 Saec}
* {{wl|Q722683|Marcus Valerius '''Probus'''}} {0996 Prob}
** ''De M. Valerio Probo Berytio Capita Quattuor, Accedit Reliquiarum Conlectio'', ed. J. Aistermann, 1910
*** fragmenta {0996 003 frg}
* {{wl|Q8827|Sextus '''Propertius'''}} {0620 Prop}
** Elegiae ed. G. P. Goold, forthcoming {0620 001 Eleg}
* {{wl|Q363375|'''Publilius''' Syrus}} {0622 Pub}
** ''Publilii Syri Mimi Sententiae'', ed. W. Meyer, 1880
*** Sententiae {0622 001 Sent}
=== Q ===
* {{wl|Q193769|Marcus Fabius '''Quintilianus'''}} {1002 Quint}
** ''The Minor Declamations Ascribed to Quintilian'', ed. M. Winterbottom, 1984
*** Declamationes Minores {1002 002 Decl}
** ''Declamationes XIX Maiores Quintiliano Falso Ascriptae'', ed. L. Håkanson, 1982
*** Declamationes Maiores [sp.] {1002 003 DeclMaior}
** Institutio Oratoria ''M. Fabi Quintiliani Institutionis Oratoriae Libri Duodecim''. Vols. 1-2, ed. M. Winterbottom, 1970 {1002 001 Inst}
*** ''Tomus II: Libri VII-XII'': {{wl|Q317014|Iulius '''Africanus'''}} {0902 IulAfr} oratio {0902 001 orat}
*** {{wl|Q718165|'''Passienus''' Crispus}} {0966 Passien} oratio {0966 001 orat}
*** {{wl|Q1241969|'''Vibius''' Crispus}} {1053 VibCrisp} orationes {1053 001 orat}
=== R ===
* {{wl|Q725823|Gaius '''Rabirius'''}}
** ''C. Rabirius, Bellum Actiacum e Papiro Herculanense 817'', ed. G. Garuti, 1958
*** {{wl|Q101247519|'''Carmen''' de Bello Aegyptiaco}} {0706 CarmBellAeg} Carmen de Bello Aegyptiaco {0706 001 }
=== S ===
* {{wl|Q7170|Gaius '''Sallustius''' Crispus}} {0631 Sal}
** ''C. Sallusti Crispi Historiarum Reliquiae''. Vols. 2, ed. B. Maurenbrecher, 1893
*** Historiae {0631 003 HistFr}
** ''C. Sallusti Crispi Catilina, Iugurtha, Fragmenta Ampliora'', ed. A. Kurfess, 1957
*** Bellum Iugurthinum {0631 002 Iug}
*** Historiarum frr. e codicibus {0631 005 HistFrCod}
*** Catilinae Coniuratio {0631 001 Cat}
*** Historiarum frr. e papyris {0631 006 HistFrPap}
*** Historiarum frr. ampliora {0631 004 HistFrAmp}
** ''Appendix Sallustiana''. Fasc. 1, ed. A. Kurfess, 1970
*** Ad Caesarem de Re Publ. [sp.] {0631 007 Rep}
** ''Appendix Sallustiana''. Fasc. 2, ed. A. Kurfess, 1970
*** In M. Tullium Ciceronem [sp.] {0631 008 Cic}
* {{wl|Q273671|Lucius Annaeus '''Seneca''' senior}} {1014 SenRhet}
** ''The Elder Seneca: Declamations in Two Volumes''. Vol. 2, ed. M. Winterbottom, 1974
*** Suasoriae {1014 003 Suas}
*** Fragmenta {1014 004 frg}
** ''The Elder Seneca: Declamations in Two Volumes'', ed. M. Winterbottom, 1974
*** Controversiae {1014 001 Con}
** ''L. Annaei Senecae Oratorum et Rhetorum Sententiae Divisiones Colores'', ed. H. J. Müller, 1887
*** Controversiae, excerpta {1014 002 ConExc}
* {{wl|Q2054|Lucius Annaeus '''Seneca''' iunior}} {1017 SenPhil}
** ''L. Annaei Senecae ad Lucilium Epistulae Morales''. Vols. 1-2, ed. L. D. Reynolds, 1965
*** Epistulae Morales ad Lucilium {1017 015 Ep}
** ''L. Annae Senecae Opera Quae Supersunt''. Vol. 1, Fasc. 2, ed. C. Hosius, 1900
*** De Beneficiis {1017 013 Ben}
*** De Clementia {1017 014 Cl}
** ''L. Annaei Senecae Dialogorum Libri Duodecim'', ed. L. D. Reynolds, 1977
*** Dialogi {1017 012 Dial}
** ''Seneca: Apocolocyntosis'', ed. P. T. Eden, 1984
*** Apocolocyntosis {1017 011 Apoc}
** ''Sénèque, Questions Naturelles''. Vols. 1-2, ed. P. Oltramare, 1929
*** Naturales Quaestiones {1017 016 Nat}
** ''L. Annaei Senecae Tragoediae, Incertorum Auctorum Hercules [Oetaeus], Octavia'', ed. O. Zwierlein, 1987
*** Phoenissae {1017 003 Phoen}
*** Oedipus {1017 006 Oed}
*** Thyestes {1017 008 Thy}
*** Hercules Oetaeus {1017 009 HerO}
*** Medea {1017 004 Med}
*** Octavia [sp.] {1017 010 Oct}
*** Agamemnon {1017 007 Ag}
*** Troades {1017 002 Tro}
*** Phaedra {1017 005 Phaed}
*** Hercules Furens {1017 001 HerF}
* {{wl|Q355350|Maurus '''Servius''' Honoratus}} {2349 Serv}
** ''Servii Grammatici Qui Feruntur in Vergilii Bucolica et Georgica Commentarii''. Vol. 3:1, ed. G. Thilo, 1887
*** In Vergilii Georgicon Libros {2349 007 G}
*** In Vergilii Bucolicon Librum {2349 006 Ecl}
** ''Servii Grammatici Qui Feruntur in Vergilii Carmina Commentarii''. Vols. 1-2, ed. G. Thilo, 1878-1884
*** In Vergilii Aeneidos Libros {2349 005 A}
** ''Servii Grammatici Qui Feruntur in Vergilii Carmina Commentarii''. Vol. 3, Fasc. 2, ed. H. Hagen, 1902
*** {{wl|Q4687746|Aemilius '''Asper'''}} {1363 Asper} Vergilius {1363 002 Verg}
*** {{wl|Q772539|Aulus '''Caecina'''}} {0442 Caecin} fragmentum {0442 002 frg}
* {{wl|Q1001949|Flavius Sosipater '''Charisius'''}}
** ''Flavii Sosipatri Charisii Artis Grammaticae Libri V'', ed. K. Barwick, 1964
*** {{wl|Q1427|'''Hadrianus'''}} {1260 Hadr} orationes {1260 002 orat}
* {{wl|Q243203|Publius Papinius '''Statius'''}} {1020 Stat}
** ''P. Papini Stati Silvae'', ed. A. Marastoni, 1970
*** Silvae {1020 002 Silv}
*** De Bello Germanico (fragment) {1020 004 Germ}
** ''P. Papini Stati Thebaidos Libri XII'', ed. D. E. Hill, 1983
*** Thebais {1020 001 Theb}
** ''Statius: Achilleid'', ed. O. A. W. Dilke, 1954
*** Achilleis {1020 003 Ach}
* {{wl|Q10133|Gaius '''Suetonius''' Tranquillus}} {1348 Suet}
** ''C. Suetoni Tranquilli Opera''. Vol. 1, ed. M. Ihm, 1908
*** De Vita Caesarum {1348 001 VC}
** ''C. Suetoni Tranquilli praeter Caesarum Libros Reliquiae''. Part 1, ed. G. Brugnoli, 1960
*** De Grammaticis et Rhetoribus {1348 004 GramRhet}
** ''C. Suetoni Tranquilli praeter Caesarum Libros Reliquiae'', ed. A. Reifferscheid, 1860
*** Prata {1348 005 Prat}
*** fragmenta {1348 006 frg}
*** De Historicis {1348 003 Hist}
*** De Poetis {1348 002 Poet}
=== T ===
* {{wl|Q2161|Cornelius '''Tacitus'''}} {1351 Tac}
** ''Cornelii Taciti Historiarum Libri'', ed. C. D. Fisher, 1911
*** Historiae {1351 004 Hist}
** ''Cornelii Taciti Annalium Ab Excessu Divi Augusti Libri'', ed. C. D. Fisher, 1906
*** Annales {1351 005 Ann}
** ''Cornelii Taciti Opera Minora'', ed. J. G. C. Anderson; H. Furneaux, 1939
*** De Origine et Situ Germanorum {1351 002 Ger}
*** De Vita Iulii Agricolae {1351 001 Ag}
*** Dialogus de Oratoribus {1351 003 Dial}
* {{wl|Q172048|Publius '''Terentius''' Afer}} {0134 Ter}
** ''P. Terenti Afri Comoediae'', ed. R. Kauer; W. M. Lindsay; O. Skutsch, 1958
*** Eunuchus {0134 003 Eu}
*** Phormio {0134 004 Ph}
*** Adelphoe {0134 006 Ad}
*** Andria {0134 001 An}
*** Hecyra {0134 005 Hec}
*** Heauton Timorumenos {0134 002 Hau}
** {{ScriptorIgnotus|'''Didascaliae''' et Per. in Terentium}} {1235 DPTer}
*** Eunuchus {1235 003 Eu}
*** Andria {1235 001 An}
*** Phormio {1235 004 Ph}
*** Adelphoe {1235 006 Ad}
*** Hecyra {1235 005 Hec}
*** Heauton Timorumenos {1235 002 Hau}
* {{wl|Q109598|Albius '''Tibullus'''}} {0660 Tib}
** ''Albii Tibulli Aliorumque Carminum Libri Tres'', ed. F. W. Lenz; G. K. Galinsky, 1971
*** carmina Tibulliana [sp.] {0660 002 CarmTib}
*** Elegiae {0660 001 Eleg}
* {{wl|Q316119|Pompeius '''Trogus'''}} {0984 Trog}
** ''Pompei Trogi Fragmenta'', ed. O. Seel, 1956
*** De Animalibus {0984 001 Anim}
*** Historiae Philippicae {0984 002 Hist}
=== V ===
* {{wl|Q316090|Gaius '''Valerius''' Flaccus}} {1035 VFl}
** ''Gai Valeri Flacci Setini Balbi Argonauticon Libros Octo'', ed. W.-W. Ehlers, 1980
*** Argonautica {1035 001 Arg}
* {{wl|Q379991|'''Valerius''' Maximus}} {1038 VMax}
** ''Valerii Maximi Factorum et Dictorum Memorabilium Libri Novem cum Iulii Paridis et Ianuarii Nepotiani Epitomis'', ed. C. Kempf, 1888
*** Facta et Dicta Memorabilia {1038 001 Mem}
* {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var}
** ''M. Terenti Varronis De Linguae Latinae Quae Supersunt'', ed. G. Goetz; F. Schoell, 1910
*** De Lingua Latina {0684 001 L}
*** {{ScriptorIgnotus|'''Commentarii''' Augurum}} {0492 CommentAugur} Commentarii Augurum {0492 001 }
*** {{ScriptorIgnotus|'''Commentarii''' Consulares}} {0494 CommentCons} Commentarii Consulares {0494 001 }
*** {{ScriptorIgnotus|'''Commentarius''' Anquisit. Sergii}} {0496 CommentQuaestor} Comment. Anquisit. Sergii {0496 001 }
*** {{ScriptorIgnotus|'''Tabulae''' Censoriae}} {0658 TabCens} Tabulae Censoriae {0658 001 }
*** {{ScriptorIgnotus|'''Sacra''' Argeorum}} {0630 SacrArg} Sacra Argeorum {0630 001 }
** ''M. Terenti Varronis Rerum Rusticarum Libri Tres'', ed. G. Goetz, 1929
*** Res Rusticae {0684 002 R}
** ''M. Terenti Varronis De Vita Populi Romani: Fonti, Esegesi, Edizione Critica dei Frammenti'', ed. B. Riposati, 1972
*** De Vita Populi Romani {0684 007 VitaPopRom}
** ''I Logistorici'', ed. E. Bolisani, 1937
*** Logistorici {0684 009 Log}
** ''M. Terentius Varro: Antiquitates Rerum Divinarum''. Part 1, ed. B. Cardauns, 1976
*** Antiquitates Rerum Divinarum {0684 004 AntiqDiv}
** ''Studi Varroniani: De Gente Populi Romani Libri IV'', ed. P. Fraccaro, 1907
*** De Gente Populi Romani {0684 006 GentPopRom}
** ''M. Terenti Varronis Saturarum Menippearum Reliquiae'', ed. A. Riese, 1865
*** epistulae {0684 012 epist}
** ''De M. Terenti Varronis Antiquitatum Rerum Humanarum Libris XXV'', ed. P. Mirsch, 1882
*** Antiquitates Rerum Humanarum {0684 003 AntiqHum}
** ''Die sogenannten Sententiae Varronis'', ed. P. Germann, 1910
*** {{wl|Q106159357|Pseudo-'''Varro'''}} {1041 PsVar} Sententiae {1041 001 Sent}
* {{wl|Q316098|'''Velleius''' Paterculus}} {1044 Vell}
** ''Velleius Paterculus: Histoire Romaine''. Vols. 1-2, ed. J. Hellegouarc’h, 1982
*** Historia Romana {1044 001 Hist}
* {{wl|Q102338318|Appendix '''Vergiliana'''}} {0692 AppVerg}
** ''Appendix Vergiliana'', ed. E. J. Kenney, 1966
*** Copa {0692 005 Copa}
*** Elegiae in Maecenatem {0692 006 ElegMaec}
*** Dirae {0692 001 Dirae}
*** Lydia {0692 002 Lydia}
*** Moretum {0692 011 Mor}
** ''Appendix Vergiliana'', ed. J. A. Richmond, 1966
*** Catalepton {0692 009 Catal}
*** Priapeum ‘Quid Hoc Novi Est?’ {0692 010 Priapeum}
*** Priapea {0692 008 Priapea}
** ''Appendix Vergiliana'', ed. F. R. D. Goodyear, 1966
*** Ciris {0692 007 Ciris}
*** Aetna {0692 004 Aetna}
** ''Appendix Vergiliana'', ed. W. V. Clausen, 1966
*** De Rosis Nascentibus {0692 014 Rosis}
*** De Est et Non {0692 013 DeEst}
*** Culex {0692 003 Culex}
*** De Institutione Viri Boni {0692 012 InstVir}
* {{wl|Q1398|Publius '''Vergilius''' Maro}} {0690 Verg} ''P. Vergili Maronis Opera'', ed. R. A. B. Mynors, 1972 - Aeneis {0690 003 A} - Eclogae {0690 001 Ecl} - Georgica {0690 002 G}
* {{wl|Q47163|'''Vitruvius'''}} {1056 Vitr}
** ''Vitruvii de Architectura'', ed. F. Krohn, 1912
*** De Architectura {1056 001 Arch}
=== Z ===
* {{wl|Q189776|'''Zeno''' of Verona}} {2150 Zeno}
** ''Zeno Veronensis Tractatus'', ed. B. Löfstedt, 1971
*** Tractatus {2150 001 Tract}

== Poetae minores ==
* ''Fragmenta Poetarum Latinorum Epicorum et Lyricorum praeter Ennium et Lucilium'', ed. W. Morel, 1927
** {{wl|Q957189|'''Ablabius'''}} {2000 Ablab} epigramma {2000 001 poet}
** {{wl|Q311287|Lucius '''Accius'''}} {0400 Acc}- carmina {0400 001 poet}
** {{wl|Q249076|Valerius '''Aedituus'''}} {0402 Aed} epigrammata {0402 001 poet}
** {{wl|Q66132703|'''Albinus''', poet.}} {2002 Alb}
*** De Metris {2002 002 DeMetr}
*** Rerum Romanarum Liber I {2002 001 ResRom}
** {{wl|Q193058|Lucius Livius '''Andronicus'''}} {0094 Andr} Odyssia {0094 001 poet}
** {{wl|Q771227|'''Annianus'''}} {1209 Annian} carmina {1209 001 poet}
** {{ScriptorIgnotus|'''Anonymi''' Epici et Lyrici}} {9500 AnonEpLyr}
*** Ardeatis templi inscriptio {9500 013 ArdInscr}
*** sententia {9500 003 Sent}
*** versus sacrorum {9500 002 VersSacr}
*** carmina Marciana et similia {9500 016 CarmMarc}
*** odarium {9500 028 Odar}
*** versus in Caesares Romanos ex Historia Augusta {9500 030 HistAug}
*** artificia metrica {9500 024 Artif}
*** versus populares in Tiberium et Germanicum {9500 022 InTib}
*** A. Atilii Calatini elogium {9500 004 CalElog}
*** Acilii Glabrionis tabula {9500 007 GlabTab}
*** versus fortasse Enniani {9500 035 VersEnn}
*** carmen Saliare {9500 001 CarmSal}
*** in Carbonem versus popularis {9500 015 CarbVers}
*** populares versus in Sarmentum {9500 021 InSarm}
*** versus reciproci {9500 041 VersRecip}
*** de Crassitio epigramma {9500 020 CrassEpigr}
*** epigrammata et populares versus in Augustum {9500 018 InAug}
*** versus fortasse Luciliani {9500 036 VersLucil}
*** versus populares in Caesarem et similia {9500 017 InCaes}
*** versus de VII sapientibus {9500 027 VersSap}
*** De Metris {9500 034 Metr}
*** obtrectatoris Vergilii versiculus {9500 019 ObtrVerg}
*** Tarentinus senarius {9500 032 TarSen}
*** carmen Priami {9500 005 CarmPriam}
*** versus fortasse Clementis(?) ?) {9500 029 PoetEp}
*** De Venere et Amoribus {9500 033 VenAmor}
*** versus Hor. Sat. I 10 praemissi {9500 026 VersHor}
*** serioris aetatis versus {9500 040 SerAet}
*** epigramma a Varrone Plauto attributum {9500 011 EpigrPlaut}
*** M. Aemilii cos. a. 179 tabula {9500 008 AemTab}
*** versus populares in Neronem et eiusque successores {9500 025 InNer}
*** epigramma Pacuvi {9500 012 EpigrPac}
*** versus Orphici ab Arnobio conversi {9500 031 VersOrph}
*** versus aevi Augustei {9500 039 AevAug}
*** templi Tarracinensis inscriptio {9500 014 TarInscr}
*** saturnius(?) ?) {9500 006 IncSat}
*** populares versus in Caligulam {9500 023 InCal}
*** versus aevi Catulliani {9500 037 AevCatul}
*** praecepta rustica et medica {9500 010 Praec}
*** versiculi populares et pueriles {9500 009 VersicPop}
** {{wl|Q297783|'''Appius''' Claudius Caecus}} {0004 App} sententiae {0004 001 poet}
** {{wl|Q170512|'''Apuleius''' Madaurensis}} {1212 Apul} carmina {1212 006 poet}
** {{wl|Q2758562|'''Arbonius''' Silo}} {0703 Arb} carmen {0703 001 poet}
** {{wl|Q3621656|Titus Quinctius '''Atta'''}} {0418 Atta} epigramma {0418 001 poet}
** {{wl|Q1287121|Sentius '''Augurinus'''}} {1218 Augur} carmen {1218 001 poet}
** {{wl|Q8018|Aurelius '''Augustinus'''}} {2468 August} Laus Cerei {2468 001 poet}
** {{wl|Q2514828|Caelius '''Aurelianus'''}} {2305 CaelAur} E Parmenide de natura {2305 001 poet}
** {{wl|Q1430|Marcus '''Aurelius'''}} {1224 Aur} carmen {1224 001 poet}
** {{wl|Q3611089|Alfius '''Avitus'''}} {1203 Avit} carmina {1203 001 poet}
** {{wl|Q856970|Gaius Caesius '''Bassus'''}} {0812 CBas} carmen {0812 001 poet}
** {{wl|Q250668|Marcus Furius '''Bibaculus'''}} {0432 Bib} carmina {0432 001 poet}
** {{wl|Q551668|Gaius Licinius Macer '''Calvus'''}} {0456 Calv} carmina {0456 001 poet}
** {{wl|Q729244|'''Chalcidius'''}} {2028 Chalc} Ex Graecis Conversiones {2028 001 poet}
** {{wl|Q316054|Quintus Tullius '''Cicero'''}} {0478 QCic} carmina {0478 002 poet}
** {{wl|Q372100|Gaius Helvius '''Cinna'''}} {0486 Cinna} carmina {0486 001 poet}
** {{wl|Q1133958|'''Cornelius''' Severus}} {0851 CornSev} carmina {0851 001 poet}
** {{wl|Q82679117|'''Cornificius''' Gallus}} {0854 CornifGal} versus in Vergilium {0854 001 poet}
** {{wl|Q11944250|Quintus '''Cornificius'''}} {0409 QCornif} carmina, fragmenta {0409 001 poet}
** {{wl|Q66132755|'''Dorcatius'''}} {0863 Dorc} carmen {0863 001 poet}
** {{wl|Q987887|'''Egnatius'''}} {0514 Egn} De Rerum Natura {0514 001 poet}
** {{wl|Q316483|Annius '''Florus'''}} {1242 Flor} carmina {1242 004 poet}
** {{wl|Q317055|Marcus Cornelius '''Fronto'''}} {1248 Fro} carmina {1248 017 poet}
** {{wl|Q718196|Aulus '''Furius''' Antias}} {0518 FurAnt} carmina {0518 001 poet}
** {{wl|Q8825|Gaius Cornelius '''Gallus'''}} {0524 CGal} elegia {0524 001 poet}
** {{wl|Q8809|'''Domitius''' Marsus}} {0709 DomMars} carmina {0709 001 poet}
** {{wl|Q1236001|Cn. Cornel. Lentulus '''Gaetulicus'''}} {0875 Gaet} carmen {0875 001 poet}
** {{wl|Q450708|Gaius Asinius '''Gallus'''}} {0878 AsGal} carmen {0878 001 poet}
** {{wl|Q589334|'''Hostius'''}} {0079 Host} Bellum Histricum {0079 001 poet}
** {{wl|Q23858441|'''Marianus'''}} {1291 Marian} Lupercalia {1291 001 poet}
** {{wl|Q1287412|'''Sextilius''' Ena}} {0644 Sextil} carmen {0644 001 poet}
** {{wl|Q936716|L. Aurel. Avianius '''Symmachus'''}} {2302 LSymm} carmina {2302 001 poet}
** {{wl|Q66133233|'''Gannius'''}} {0527 Gan} carmina {0527 001 poet}
** {{wl|Q1427|'''Hadrianus'''}} {1260 Hadr} carmina {1260 001 poet}
** {{wl|Q532018|'''Hilarius''' Arelatensis}} {2434 Hil} carmina {2434 001 poet}
** {{wl|Q320902|Quintus '''Hortensius''' Hortalus}} {0532 Hort} carmina {0532 001 poet}
** {{wl|Q259531|Attius '''Labeo'''}} {0908 AttLabeo} versio Latina Iliados {0908 001 poet}
** {{wl|Q473620|'''Laevius'''}} {0538 Laev} carmina {0538 001 poet}
** {{wl| wd:Q20102098|Tullius '''Laurea'''}} {0540 Laurea} epigramma in Ciceronis obitum {0540 001 poet}
** {{wl|Q188646|Marcus Annaeus '''Lucanus'''}} {0917 Luc} carmina {0917 002 poet}
** {{wl|Q1369527|'''Lucilius''' iunior}} {0920 LucilIun} carmina {0920 001 poet}
** {{wl|Q352035|Quintus '''Lutatius''' Catulus}} {0552 Lutat} epigrammata {0552 001 poet}
** {{wl|Q8797|Aemilius '''Macer'''}} {0923 AemMacer} carmina {0923 001 poet}
** {{wl|Q8833|Gaius Cilnius '''Maecenas'''}} {0558 Maec} carmina {0558 001 poet}
** {{wl|Q66133419|'''Manilius''', poet.}} {0562 ManPoet} carmina {0562 001 poet}
** {{wl|Q23829685|Gnaeus '''Marcius''' vates}} {0103 Marcius} praecepta {0103 001 poet}
** {{wl|Q1166737|Gnaeus '''Matius'''}} {0568 CnMat} carmina {0568 001 poet}
** {{wl|Q2472899|Gaius '''Memmius''' L. f.}} {0574 Mem} carmina {0574 001 poet}
** {{wl|Q1025368|Caecilius '''Metellus'''}} {0106 Met} versus in Naevium {0106 001 MetVers}
** {{wl|Q4534358|Iulius '''Montanus'''}} {0938 Mont} carmina {0938 001 poet}
** {{wl|Q212667|Gnaeus '''Naevius'''}} {0112 CnNaev}
*** Bellum Punicum {0112 001 Pun}
*** alia carmina epica {0112 002 carm}
** {{wl|Q66133951|'''Naevius''', iunior}} {0587 NaevIun} Ilias {0587 001 CypIl}
** {{wl|Q1413|Imperator '''Nero'''}} {0944 Nero} carmina {0944 001 poet}
** {{wl|Q11792326|'''Ninnius''' Crassus}} {0591 Nin} Ilias {0591 001 poet}
** {{wl|Q67503464|'''Numitorius'''}} {0596 Num} Antibucolica {0596 001 poet}
** {{wl|Q7198|Publius '''Ovidius''' Naso}} {0959 Ov} carmina, fragmenta {0959 012 poet}
** {{wl|Q1287419|Sextus '''Paconianus'''}} {2097 Pacon} carmen {2097 001 poet}
** {{wl|Q66134078|'''Papinius''', epigram.}} {0117 Pap} epigrammation {0117 001 poet}
** {{wl|Q66134118|'''Parthenius''' Presbyter}} {2456 Parth} carmina {2456 001 poet}
** {{wl|Q66134280|'''Paulus''' Quaestor}} {9221 PaulQuaest} carmina {9221 001 poet}
** {{wl|Q1526652|Albinovanus '''Pedo'''}} {0800 Pedo} carmina {0800 001 poet}
** {{wl|Q168707|C. '''Plinius''' Caecilius Secundus}} {1318 PlinIun} versus {1318 003 poet}
** {{wl|Q319273|Gaius Asinius '''Pollio'''}} {0981 Pol} carmina {0981 001 poet}
** {{wl|Q21587832|'''Pompilius'''}} {0616 Pompil} epigramma {0616 001 poet}
** {{wl|Q3398151|'''Porcius''' Licinus}} {0321 Porc} carmina {0321 001 poet}
** {{wl|Q1228531|'''Publilius''' Optatianus Porfyrius}} {2123 POptat} Epigrammata {2123 003 poet}
** {{wl|Q725823|'''Rabirius'''}} {1005 Rab} carmina {1005 001 poet}
** {{wl|Q12282828|Quintus Mucius '''Scaevola'''}} {0636 Scaev} carmina {0636 001 poet}
** {{wl|Q2054|Lucius Annaeus '''Seneca''' iunior}} {1017 SenPhil} e Cleanthe versus {1017 017 poet}
** {{wl|Q531428|'''Septimius''' Serenus}} {1339 Sept} carmen {1339 001 poet}
** {{wl|Q7398330|'''Sevius''' Nicanor}} {0642 Sev} carmen {0642 001 poet}
** {{wl|Q1292201|'''Sueius'''}} {0650 Sueius} carmina {0650 001 poet}
** {{wl|Q545114|'''Sulpicia''', Caleni uxor}} {1023 Sulpicia} carmen {1023 001 poet}
** {{wl|Q355720|Q. Aurelius '''Symmachus'''}} {2301 QSymm} carmina {2301 001 poet}
** {{wl|Q9358666|'''Ticidas'''}} {0661 Tic} carmina {0661 001 poet}
** {{wl|Q1325522|'''Turnus'''}} {1029 Turn} satura {1029 001 poet}
** {{wl|Q60040662|'''Vagellius'''}} {1032 Vag} carmen {1032 001 poet}
** {{wl|Q3655289|Quintus '''Valerius''' Soranus}} {0678 VSor} carmina {0678 001 poet}
** {{wl|Q1232604|Iulius '''Valerius'''}} {1672 IulVal} carmina {1672 001 poet}
** {{wl|Q8817|Gaius '''Valgius''' Rufus}} {0680 Valg} carmina {0680 001 poet}
** {{wl|Q8820|Lucius '''Varius''' Rufus}} {0682 VRuf} carmina {0682 001 poet}
** {{wl|Q355732|P. Terentius '''Varro''' Atacinus}} {0686 VarAt} carmina {0686 001 poet}
** {{wl|Q704842|Lucius '''Verginius''' Rufus}} {1050 Vergin} epigramma {1050 001 poet}
** {{wl|Q959633|'''Volcacius''' Sedigitus}} {0330 Volc} carmina {0330 001 poet}
** {{wl|Q66141650|'''Volumnius'''}} {0694 Vol}
*** carmen {0694 001 poet}
* ''Fragmenta Poetarum Latinorum Epicorum et Lyricorum praeter Ennium et Lucilium'', ed. C. Büchner, 1982
** {{ScriptorIgnotus|'''Anonymi''' Epici et Lyrici}} {9500 AnonEpLyr} versus aevi Catulliani a Morel omissi {9500 038 AevCatul2}
** {{wl|Q1541|Marcus Tullius '''Cicero'''}} {0474 Cic} carmina, fragmenta {0474 062 poet}
** {{wl|Q1133958|'''Cornelius''' Severus}} {0851 CornSev} fragmenta a Morel omissa {0851 002 poetB
** {{wl|Q473620|'''Laevius'''}} {0538 Laev} fr. dubium a Morel omissum {0538 002 poetB}
** {{wl|Q8797|Aemilius '''Macer'''}} {0923 AemMacer} fragmentum a Morel omissum {0923 002 poetB}
** {{wl|Q212667|Gnaeus '''Naevius'''}} {0112 CnNaev} carmina, frr. a Morel omissa {0112 006 poetB}
** {{wl|Q8833|Gaius Cilnius '''Maecenas'''}} {0558 Maec} fragmentum a Morel omissum {0558 002 poetB}
* ''Fragmenta Poetarum Romanorum'', ed. E. Baehrens, 1886
** {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var} carmina {0684 010 carm}
* ''Scaenicae Romanorum Poesis Fragmenta''. Vol. 1, ed. O. Ribbeck, 1897
** {{wl|Q311287|Lucius '''Accius'''}} {0400 Acc}
*** tragoediae {0400 003 trag}
*** praetextae {0400 002 praet}
** {{wl|Q193058|Lucius Livius '''Andronicus'''}} {0094 Andr} palliatae {0094 003 pall}
** {{ScriptorIgnotus|'''Anonymi''' Comici et Tragici}} {9505 AnonComTrag} Tragoediae Poetarum Incertorum {9505 004 trag}
** {{wl|Q47130|Quintus '''Ennius'''}} {0043 Enn} praetextae {0043 003 praet}
** {{wl|Q11923578|'''Gracchus''', trag.}} {0884 GracchTrag} tragoediae {0884 001 trag}
** {{wl|Q212667|Gnaeus '''Naevius'''}} {0112 CnNaev}
*** praetextae {0112 004 praet}
*** tragoediae {0112 005 trag}
** {{wl|Q7198|Publius '''Ovidius''' Naso}} {0959 Ov} Medea {0959 011 Medea}
** {{wl|Q314677|Marcus '''Pacuvius'''}} {0116 Pac}
*** praetextae {0116 001 praet}
*** tragoediae {0116 002 trag}
** {{wl|Q21587832|'''Pompilius'''}} {0616 Pompil} tragoedia {0616 002 trag}
** {{wl|Q559874|Publius '''Pomponius''' Secundus}} {0987 PPompon}
*** tragoediae {0987 001 trag}
*** praetextae {0987 002 praet}
** {{wl|Q11947698|'''Santra'''}} {0634 San} tragoediae {0634 001 trag}
** {{wl|Q66134592|'''Scaevus''' Memor}} {1336 ScaevMem} tragoediae {1336 001 trag}
** {{wl|Q1491473|Gaius Iulius Caesar '''Strabo'''}} {0452 Strab} tragoediae {0452 002 trag}
** {{wl|Q8820|Lucius '''Varius''' Rufus}} {0682 VRuf} tragoediae {0682 002 trag}
* ''Scaenicae Romanorum Poesis Fragmenta''. Vol. 2, ed. O. Ribbeck, 1898
** {{wl|Q472077|Lucius '''Afranius'''}} {0404 Afran} togatae {0404 001 tog}
** {{wl|Q193058|Lucius Livius '''Andronicus'''}} {0094 Andr} tragoediae {0094 002 trag}
** {{ScriptorIgnotus|'''Anonymi''' Comici et Tragici}} {9505 AnonComTrag}
*** Palliatae Poetarum Incertorum {9505 003 pall}
*** Atellanae Poetarum Incertorum {9505 002 atell}
*** Togatae Poetarum Incertorum {9505 001 tog}
** {{wl|Q3621131|'''Aquilius''', comoed.}} {0005 Aquil} palliata, fragmenta {0005 001 pall}
** {{wl|Q1164947|'''Atilius'''}} {0007 Atil} palliatae {0007 001 pall}
** {{wl|Q3621656|Titus Quinctius '''Atta'''}} {0418 Atta} togatae {0418 002 tog}
** {{wl|Q350781|'''Caecilius''' Statius}} {0013 Caecil} palliatae {0013 001 pall}
** {{wl|Q47130|Quintus '''Ennius'''}} {0043 Enn} palliatae {0043 002 pall}
** {{wl|Q13430326|Licinius '''Imbrex'''}} {0091 Imbr} palliatae {0091 001 pall}
** {{wl|Q1102286|'''Iuventius''', comoed.}} {0534 Iuvent} palliatae {0534 001 pall}
** {{wl|Q3267779|Luscius '''Lanuvinus'''}} {0100 Lanuv} palliatae {0100 001 pall}
** {{wl|Q1166737|'''Mummius'''}} {0586 Mum} Atellanae {0586 001 atell}
** {{wl|Q212667|Gnaeus '''Naevius'''}} {0112 CnNaev} palliatae {0112 003 pall}
** {{wl|Q962769|'''Novius''', comoed.}} {0592 Nov} Atellanae {0592 001 atell}
** {{wl|Q2240081|Lucius '''Pomponius''' Bononiensis}} {0618 PomponBon} Atellanae {0618 001 atell}
** {{wl|Q3991846|'''Titinius'''}} {0137 Titin} togatae {0137 001 tog}
** {{wl|Q1638585|'''Trabea'''}} {0143 Trab} palliatae {0143 001 pall}
** {{wl|Q182243|Sextus '''Turpilius'''}} {0146 Turp} palliatae {0146 001 pall}
* ''Corpus Poetarum Latinorum''. Vol. 3, ed. W. C. Summers, 1905
** {{wl|Q316123|'''Silius''' Italicus}} {1345 Sil} Punica {1345 001 Pun}
* ''Poetae Latini Minores''. Vol. 2, Fasc. 2, ed. F. Vollmer, 1923
** {{wl|Q101247567|'''Priapea'''}} {1103 Priap} Priapea {1103 001}
* ''Poetae Latini Minores''. Vol. 2, Fasc. 3, ed. F. Vollmer, 1913
** {{wl|Q66023305|'''Homerus''' Latinus}} {0890 HomLat} Ilias Latina {0890 001 Ilias}
* ''Anthologia Latina''. Vol. 1, Fasc. 1, ed. D. R. Shackleton Bailey, 1982
** {{ScriptorIgnotus|'''Argum.''' Aen. et Tetrast.}} {3211 Arg}
*** Tetrasticha in Vergilii Aeneida {3211 004 TetrAen}
*** Argumenta Aeneidis, Monosticha {3211 002 Mono}
*** Argumenta Aeneidis, Decasticha {3211 001 Deca}
*** Tetrasticha in Vergilii Bucolica et Georgica {3211 003 Tetr}
** {{wl|Q316483|Annius '''Florus'''}} {1242 Flor} carmina in Anthologia Latina {1242 003 anth}
* ''Anthologia Latina''. Part 1, Fasc. 1, ed. A. Riese, 1894
** {{wl|Q102294569|'''Precatio''' Terrae}} {0993 PrecTer} Precatio Terrae {0993 001 }
* ''Anthologia Latina''. Part 1, Vol. 1, ed. A. Riese, 1904
** {{wl|Q102299711|'''Precatio''' Omnium Herbarum}} {0990 PrecHerb} Precatio Omnium Herbarum {0990 001 }
* ''Anthologia Latina sive Poesis Latinae Supplementum''. Part 2, Fasc. 1, ed. F. Bücheler, 1895
** {{wl|Q716908|'''Carmen''' Arvale}} {0149 CarmArv} Carmen Arvale {0149 001 }
* Sine editione
** {{wl|Q66023621|'''Aprissius''' (?)}} {0410 Apris} frg. ? {0410 001 atell}
* ''I Mimi Romani'', ed. M. Bonaria, 1965
** {{wl|Q1181859|Decimus '''Laberius'''}} {0536 Laber} mimi{0536 001 mim}
** {{wl|Q20100889|'''Lentulus''', mimus}} {1282 Lentul} mimus{1282 001 mim}
** {{wl|Q66133689|'''Marullus'''}} {1297 Marull} mimi{1297 001 mim}
** {{ScriptorIgnotus|'''Mimi''' Poetarum Incertorum}} {0584 MimInc}
*** fragmenta dubia{0584 002 dub}
*** Mimi Poetarum Incertorum{0584 001 }
** {{ScriptorIgnotus|'''Valerius''', comoed.}} {0674 Val} comoedia{0674 001 mim}
* ''Epigrammata Bobiensia'', ed. W. Speyer, 1963
** {{wl|Q8809|'''Domitius''' Marsus}} {0709 DomMars} epigrammata ex Bobiensibus {0709 002 EpigrBob}
** {{wl|Q545114|'''Sulpicia''', Caleni uxor}} {1023 Sulpicia} De Statu Rei Publicae [sp.] {1023 002 Conquaest} 
== Grammatici minores ==
* ''Grammaticae Romanae Fragmenta'', ed. G. Funaioli, 1907
** {{ScriptorIgnotus|'''Anonymi''' Grammatici}} {9510 AnonGram} grammatica {9510 001 inc}
** {{wl|Q106158991|'''Antonius''' Panurgus}} {0721 AntPan} grammatica, fragmentum {0721 001 gram}
** {{wl|Q2868804|Lucius '''Ateius''' Praetextatus}} {0416 Ateius} grammatica {0416 001 gram}
** {{wl|Q95000085|'''Aufustius'''}} {0401 Aufust} grammatica, fragmenta {0401 001 gram}
** {{wl|Q1224938|'''Aurelius''' Opillus}} {0303 AurOp} grammatica {0303 001 gram}
** {{wl|Q1048|Gaius Iulius '''Caesar'''}} {0448 Caes} De Analogia {0448 004 gram}
** {{wl|Q867394|Lucius '''Cincius''' Alimentus}} {0027 Cincius} grammatica {0027 001 gram}
** {{wl|Q2855302|Lucius '''Cincius'''}} {0484 Cinc} grammatica {0484 001 gram}
** {{wl|Q91345696|'''Cloatius''' Verus}} {0724 Cloat} grammatica fragmenta {0724 001 gram}
** {{wl|Q1287303|Servius '''Clodius'''}} {0488 SerClod} grammatica {0488 001 gram}
** {{wl|Q110341632|'''Clodius''' Tuscus}} {0405 ClodTusc} grammatica, fragmenta {0405 001 gram}
** {{wl|Q98270710|'''Cornificius''' Longus}} {0727 CornifLong} grammatica, fragmenta {0727 001 gram}
** {{wl|Q106159232|Sextus (vel Spurius) '''Ennius'''}} {0515 SexEnn} grammatica vel Sp.) Ennius. grammatica {0515 001 gram}
** {{wl|Q1133783|Cornelius '''Epicadus'''}} {0046 Epicad} grammatica {0046 001 gram}
** {{wl|Q11699445|'''Gavius''' Bassus}} {0413 GavBas}
*** fragmentum {0413 002 frg}
*** De Origine Vocabulorum, frr. {0413 001 gram}
** {{wl|Q298376|Gaius Iulius '''Hyginus'''}} {0533 HygGram} grammatica {0533 001 gram}
** {{wl|Q352035|Quintus '''Lutatius''' Catulus}} {0552 Lutat} Communes Historiae {0552 002 gram}
** {{wl|Q175042|Publius '''Nigidius''' Figulus}} {0590 Nigid} grammatica {0590 001 gram}
** {{wl|Q745133|Lucius '''Orbilius''' Pupillus}} {0419 Orb} grammatica {0419 001 gram}
** {{wl|Q319273|Gaius Asinius '''Pollio'''}} {0981 Pol} grammatica {0981 004 gram}
** {{wl|Q104649806|'''Sabidius'''}} {1327 Sabid} grammatica {1327 001 gram}
** {{wl|Q11947698|'''Santra'''}} {0634 San} grammatica {0634 002 gram}
** {{wl|Q1288917|'''Sinnius''' Capito}} {0451 Sinn} grammatica, fragmenta {0451 001 gram}
** {{wl|Q64842274|'''Staberius''' Eros}} {0648 Staber} grammatica {0648 001 gram}
** {{wl|Q561367|L. Aelius Praeconinus '''Stilo'''}} {0327 Stilo} grammatica {0327 001 gram}
** {{wl|Q437898|Marcus Tullius '''Tiro'''}} {0662 Tiro} grammatica {0662 001 gram}
** {{wl|Q98270741|'''Titius''', gram.}} {9254 Titius} grammatica {9254 001 gram}
** {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var}
*** fragmenta grammatica {0684 014 gram}
*** frr. de historia litterarum {0684 015 litt}
*** incertae sedis fragmenta {0684 017 inc}
*** fragmenta varia {0684 016 var}
** {{wl|Q454995|Marcus '''Verrius''' Flaccus}} {0869 VerFl} grammatica {0869 002 gram}
* ''Grammaticae Romanae Fragmenta Aetatis Caesareae''. Vol. 1, ed. A. Mazzarino, 1955
** {{wl|Q856970|Gaius Caesius '''Bassus'''}} {0812 CBas} De Metris, fragmenta {0812 002 Metr}
** {{wl|Q507036|Lucius Annaeus '''Cornutus'''}} {0857 Cornut} grammatica {0857 001 gram}
** {{wl|Q450708|Gaius Asinius '''Gallus'''}} {0878 AsGal} grammatica {0878 002 gram}
** {{wl|Q11929385|Iulius '''Modestus'''}} {0935 Modest} grammatica {0935 001 gram}
** {{wl|Q24548|Quintus Remmius '''Palaemon'''}} {0963 Palaem} grammatica {0963 001 gram}
* ''Grammatici Latini ex Recensione Henrici Keilii''. Vol. 1, ed. H. Keil, 1857
** {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var} Annales {0684 005 Ann}
* ''Grammatici Latini ex Recensione Henrici Keilii''. Vol. 4, ed. H. Keil, 1864
** {{wl|Q355350|Maurus '''Servius''' Honoratus}} {2349 Serv}
*** De Finalibus {2349 003 Final}
*** Commentarius in Artem Donati {2349 002 CommDon}
*** De Metris Horatianis {2349 004 MetrHor}
*** De Centum Metris {2349 001 CentMetr}
* ''Grammatici Latini ex Recensione Henrici Keilii''. Vol. 5, ed. H. Keil, 1868
** {{wl|Q24548|Quintus Remmius '''Palaemon'''}} {0963 Palaem}
*** Ars [sp.] {0963 002 Ars}
* ''Grammatici Latini ex Recensione Henrici Keilii''. Vol. 6, ed. H. Keil, 1874
** {{wl|Q856970|Gaius Caesius '''Bassus'''}} {0812 CBas}
*** De Metris Horatii [sp.] {0812 003 MetHor}
*** Genera Versuum [sp.] {0812 006 Vers}
*** Breviatio Pedum [sp.] {0812 004 BrevPed}
*** De Compositionibus [sp.] {0812 005 Comp}
*** Poeticae Species Lat. [sp.] {0812 007 Poet}
** {{wl|Q106194771|'''Fragmenta''' Bobiensia}} {1377 FrgBob}
*** De Versibus {1377 005 Vers}
*** De Structuris {1377 007 Struct}
*** De Finalibus Syllabis {1377 006 FinSyll}
*** De Metris {1377 008 Metr}
** {{wl|Q535060|Terentianus '''Maurus'''}} {1518 Maur}
*** De Litt., De Syll., De Metr. {1518 001 LittSyllMetr}
* ''Grammatici Latini ex Recensione Henrici Keilii''. Vol. 7, ed. H. Keil, 1880
** {{wl|Q223615|Flavius '''Caper'''}} {1229 Caper}
*** De Orthographia {1229 001 Orth}
*** De Verbis Dubiis {1229 002 VerbDub}
** {{wl|Q106194771|'''Fragmenta''' Bobiensia}} {1377 FrgBob}
*** De Littera {1377 001 Litt}
*** De Accentibus {1377 002 Acc}
*** De Nomine {1377 004 Nom}
*** De Propriis Nominibus {1377 003 PropNom}
** {{wl|Q106317414|Anonymi de Differentiis ['''Fronto''']}} {2335 Diff}
*** De Differentiis {2335 001 }
** {{ScriptorIgnotus|'''Sacra''' Argeorum}} {0630 SacrArg}
*** fr. in codice Parisino 7520 {1370 003 frgParis}
*** De ordinat. part. orat. [sp.] {1370 004 frgOrd}
*** De Adverbio et Praeposit. {1370 002 AdPr}
*** De Orthographia {1370 001 Orth}
** {{wl|Q11954435|'''Velius''' Longus}} {1374 Vel}
*** De Orthographia {1374 001 Orth} 
== Historici minores ==
* ''Historicorum Romanorum Reliquiae'', Vol. 1, ed. H. Peter, 1914
** {{wl|Q983260|Sempronius '''Asellio'''}} {0300 Asel} Rerum Gestarum Libri {0300 001 hist}
** {{wl|Q550603|Lucius '''Calpurnius''' Piso Frugi}} {0016 CalpPis} Annales {0016 001 hist}
** {{wl|Q180081|Marcus Porcius '''Cato'''}} {0022 CatoCens} Origines {0022 011 hist}
** {{wl|Q704313|Lucius '''Coelius''' Antipater}} {0028 Coel} Annales {0028 001 hist}
** {{wl|Q939993|Q. '''Fabius''' Maximus Servilianus}} {0058 FabMax} Annales {0058 001 hist}
** {{wl|Q313500|'''Fabius''' Pictor}} {0061 FabPict} Annales {0061 001 hist}
** {{wl|Q2933380|Gaius '''Fannius'''}} {0064 Fan} historiae {0064 001 hist}
** {{wl|Q674741|Gnaeus '''Gellius'''}} {0070 CnGel} Annales {0070 001 hist}
** {{wl|Q948114|Gaius Cassius '''Hemina'''}} {0076 Hem} Annales {0076 001 hist}
** {{wl|Q1275409|Gaius Licinius '''Macer'''}} {0556 LicMacer} Annales {0556 001 hist}
** {{wl|Q443983|Aulus '''Postumius''' Albinus}} {0122 Post} Annales {0122 001 hist}
** {{wl|Q445928|Quintus Claudius '''Quadrigarius'''}} {0624 Quad} Annales {0624 001 hist}
** {{wl|Q442449|Publius '''Rutilius''' Rufus}} {0628 RutRuf} De Vita Sua {0628 001 hist}
** {{wl|Q365148|Marcus Aemilius '''Scaurus'''}} {0640 AemScaur} De Vita Sua {0640 001 hist}
** {{wl|Q483783|Lucius Cornelius '''Sulla'''}} {0652 Sulla} Commentarii Rerum Gestarum {0652 001 hist}
** {{wl|Q2123334|Quintus Aelius '''Tubero'''}} {0670 Tub} Historiae {0670 001 hist}
** {{wl|Q947576|'''Valerius''' Antias}} {0676 ValAnt} Annales {0676 001 hist}
* ''Historicorum Romanorum Reliquiae'', Vol. 2, ed. H. Peter, 1906
** {{wl|Q4531640|'''Aemilius''' Sura}} {2300 AemSura} De Annis Populi Romani {2300 001 hist}
** {{wl|Q12900024|Gallus '''Antipater'''}} {1908 GalAnt}
*** historiae {1908 001 hist}
** {{wl|Q727792|Lucius '''Arruntius'''}} {0414 Arr} Historiae Belli Punici {0414 001 hist}
** {{wl|Q1241627|Iulius '''Atherianus'''}} {1604 IulAth} historiae {1604 001 hist}
** {{wl|Q759760|'''Aufidius''' Bassus}} {0809 Aufid} historiae {0809 001 hist}
** {{wl|Q994757|'''Bruttedius''' Niger}} {0815 Brutted} historiae {0815 001 hist}
** {{wl|Q12093928|Gaius '''Clodius''' Licinus}} {0842 ClodLic} Libri Rerum Romanarum {0842 001 hist}
** {{wl|Q772677|Aulus '''Cremutius''' Cordus}} {0502 Crem} Annales {0502 001 hist}
** {{wl|Q662582|'''Fenestella'''}} {0866 Fen} Annales {0866 001 hist}
** {{wl|Q298376|Gaius Iulius '''Hyginus'''}} {0533 HygGram} historiae {0533 002 hist}
** {{wl|Q508117|M. Valerius '''Messalla''' Corvinus}} {0932 MesCor} Commentarii de Bello Civili {0932 002 hist}
** {{wl|Q508134|M. Valerius '''Messalla''' Rufus}} {0576 MesRuf} De Familiis Romanis {0576 001 hist}
** {{wl|Q521520|Gaius Licinius '''Mucianus'''}} {0546 Muc} historiae {0546 001 hist}
** {{wl|Q670317|Gaius '''Oppius'''}} {0600 Opp} vitae {0600 002 hist}
** {{wl|Q319273|Gaius Asinius '''Pollio'''}} {0981 Pol} historiae {0981 005 hist}
** {{wl|Q2054|Lucius Annaeus '''Seneca''' iunior}} {1017 SenPhil} De Vita Patris {1017 018 VitPatr}
** {{wl|Q709628|Lucius Cornelius '''Sisenna'''}} {0646 Sis}
*** Historiae {0646 001 hist}
*** Milesiae {0646 002 Mil}
** {{wl|Q1425|Imp. Marcus Ulpius '''Traianus'''}} {1357 Tra} Dacica {1357 002 hist}
** {{wl|Q206119|Marcus Terentius '''Varro'''}} {0684 Var} Res Urbanae {0684 008 ResUrb}
** {{wl|Q454995|Marcus '''Verrius''' Flaccus}} {0869 VerFl} Etruscarum Rerum Libri {0869 001 hist}
* ''Scriptores Historiae Augustae''. Vol. 1, ed. E. Hohl, 1965
** {{wl|Q9334638|'''Scriptores''' Historiae Augustae}} {2331 SHA}
*** Opilius Macrinus Iuli Capitolini {2331 015 OpilMacr}
*** ''Aelii'' Spartiani Aelius {2331 002 Ael}
*** ''Aelii'' Spartiani De Vita Hadriani {2331 001 Hadr}
*** Aeli Spartiani Severus {2331 010 Sev}
*** Antoninus Caracallus ''Aeli Spartiani'' {2331 013 AntCar}
*** ''Commodus'' Antoninus Aeli Lampridi {2331 007 CommAnt}
*** Iuli Capitolini Antoninus Pius {2331 003 Pius}
*** Aeli Lampridii Antoninus Heliogabalus {2331 017 AntHeliog}
*** Avidius ''Cassius'' Vulcacii Gallicani V.C. {2331 006 Avid}
*** Vita Clodii Albini Iulii Capitolini {2331 012 ClodAlb}
*** Vita Marci Antonini Philosophi Iuli Capitolini {2331 004 AntPhil}
*** Pescennius Niger ''Aeli Spartiani'' {2331 011 PescNig}
*** Didius Iulianus Aeli Spartiani {2331 009 DidIul}
*** Alexander Severus Aeli Lampridii {2331 018 AlexSev}
*** Antoninus Geta ''Aeli Spartiani'' {2331 014 AntGeta}
*** Iuli Capitolini Verus {2331 005 Ver}
*** Diadumenus Antoninus ''Aelii'' Lampridii {2331 016 AntDiad}
*** ''Helvius'' Pertinax Iuli Capitolini {2331 008 Pert}
* ''Scriptores Historiae Augustae''. Vol. 2, ed. E. Hohl, 1965
** {{wl|Q9334638|'''Scriptores''' Historiae Augustae}} {2331 SHA}
*** Gordian_i Tr_es ''Iuli Capitolini'' {2331 020 Gord}
*** Maximus ''et Balbinus Iuli Capitolini'' {2331 021 MaxBalb}
*** ''Flavi Vopisci Syracusii'' Carus et Cari_nus_ et Numerianus {2331 030 Car}
*** ''Trebelli Pollionis'' Tyranni Triginta {2331 024 TyrTrig}
*** ''Trebelli Pollionis'' Gallieni Duo {2331 023 Gall}
*** ''Flavi Vopisci Syracusii'' Probus {2331 028 Prob}
*** Flavi Vopisci Syracusii Divus Aurelianus {2331 026 Aurel}
*** ''Flavi Vopisci Syracusii'' Tacitus {2331 027 Tac}
*** ''Flavi Vopisci Syracusii'' Quadrigae Tyrannorum {2331 029 QuadTyr}
*** ''Trebelli Pollionis'' Valeriani Duo {2331 022 Valer}
*** Maximini Duo Iuli Capitolini {2331 019 Maxim}
*** ''Trebelli Pollionis'' Divus Claudius {2331 025 Claud} 
== Iuris periti minores ==
* ''Iurisprudentiae Anteiustinianae Reliquiae''. Vol. 1, ed. P. E. Huschke; E. Seckel; B. Kübler, 1908
** {{wl|Q1241376|Publius '''Alfenus''' Varus}} {0406 Alf} iurisprudentia, fragmenta {0406 002 iur}
** {{wl|Q328206|Gaius '''Aquilius''' Gallus}} {0412 AquilGall} iurisprudentia, fragmenta {0412 001 iur}
** {{wl|Q11935164|Marcus Iunius '''Brutus''' [iur.]}} {0010 BrutIur} iurisprudentia {0010 001 iur}
** {{wl|Q344278|Cn. Arulenus '''Caelius''' Sabinus}} {0824 CaelSab} iurisprudentia, fragmenta {0824 001 iur}
** {{wl|Q515204|Lucius Iulius '''Caesar'''}} {0450 LCaes} Auspiciorum Liber, fragmenta {0450 001 iur}
** {{wl|Q633719|Aulus '''Cascellius'''}} {0466 Casc} Liber Bene Dictorum, frr. duo {0466 001 iur}
** {{wl|Q180081|Marcus Porcius '''Cato'''}} {0022 CatoCens} iurisprudentia {0022 007 iur}
** {{wl|Q1541|Marcus Tullius '''Cicero'''}} {0474 Cic} De Iure Civ. in Artem Redig. {0474 067 IurCiv}
** {{wl|Q2855302|Lucius '''Cincius'''}} {0484 Cinc} iurisprudentia {0484 002 iur}
** {{wl|Q313500|'''Fabius''' Pictor}} {0061 FabPict} Iuris Pontificis Libri {0061 002 iur}
** {{wl|Q857014|Gaius Aelius '''Gallus'''}} {0522 AelGal} De Verbis ad Ius Civile {0522 001 iur}
** {{wl|Q1164993|Marcus Iunius '''Gracchanus'''}} {0315 Gracchan} commentarii {0315 001 iur}
** {{wl|Q1164993|'''Granius''' Flaccus}} {0528 GranFl} iurisprudentia {0528 001 iur}
** {{wl|Q436034|Marcus Antistius '''Labeo'''}} {0905 AntLabeo} iurisprudentia, fragmenta {0905 002 iur}
** {{wl|Q11931323|'''Laelius''' Felix}} {1279 LaelFel} iurisprudentia, fragmenta {1279 001 iur}
** {{wl|Q740977|Lucius Volusius '''Maecianus'''}} {1285 Maecian} Assis Distributio … {1285 001 iur}
** {{wl|Q718143|Manius '''Manilius'''}} {0564 ManIur} iurisprudentia {0564 001 iur}
** {{wl|Q508134|M. Valerius '''Messalla''' Rufus}} {0576 MesRuf} De Auspiciis {0576 002 iur}
** {{wl|Q4820327|Publius Aufidius '''Namusa'''}} {0420 Nam} iurisprudentia {0420 001 iur}
** {{wl|Q261441|Publius Mucius '''Scaevola'''}} {0125 PScaev} fragmentum {0125 001 iur}
** {{wl|Q503187|Q. Mucius '''Scaevola''' [pontifex]}} {0638 QScaev} iurisprudentia, fragmenta {0638 002 iur}
** {{wl|Q435163|Servius '''Sulpicius''' Rufus}} {0656 SulpRuf} iurisprudentia {0656 002 iur}
** {{wl|Q587621|Gaius '''Trebatius''' Testa}} {0664 Treb} iurisprudentia et al. {0664 001 iur}
** {{wl|Q2123334|Quintus Aelius '''Tubero'''}} {0670 Tub} liber ad C. Oppium, fr. {0670 002 iur}
** {{wl|Q104867931|'''Veranius'''}} {1047 Veran} libri de rebus sacris {1047 001 iur}
* ''Fontes Iuris Romani Antejustiniani''. Part 2, ed. J. Baviera, 1940
** {{ScriptorIgnotus|Anonymi '''Fragmenta''' de Iure Fisci}} {1506 FrIurFisc} fragmenta de iure fisci {1506 001 }
** {{wl|Q313439|'''Gaius''', iur.}} {1251 Gaius}
*** Institut., frr. Aeg. et Oxyrh. {1251 002 Instfrg}
*** Gai Institutionum epitome {1251 004 Epit}
** {{wl|Q63389|Lucius '''Neratius''' Priscus}} {1306 Nerat} fr. in fragmentis Vaticanis {1306 002 frg}
** {{wl|Q944631|Sextus '''Pomponius'''}} {1321 Pompon} Liber Regularum, fragmentum {1321 002 Reg}
** {{wl|Q722683|Marcus Valerius '''Probus'''}} {0996 Prob} De Notis Iuris {0996 002 IurNot} 
== Oratores minores ==
* ''Oratorum Romanorum Fragmenta Liberae Rei Publicae''. Vol. 1, ed. E. Malcovati, 1953
** {{wl|Q445752|Gnaeus Domitius '''Ahenobarbus'''}} {0301 Ahenobarbus} oratio {0301 001 orat}
** {{wl|Q3656275|Titus '''Annius''' Luscus}} {0002 Annius} oratio {0002 001 orat}
** {{wl|Q176122|Marcus '''Antonius'''}} {0302 Antonius} orationes {0302 001 orat}
** {{wl|Q51673|Marcus '''Antonius''' triumvir}} {0408 Ant} orationes {0408 002 orat}
** {{wl|Q92476546|Lucius Herennius '''Balbus'''}} {0423 Balbus} oratio {0423 001 orat}
** {{wl|Q172248|Marcus Iunius '''Brutus''' [tyr.]}} {0436 Brutus} orationes {0436 002 orat}
** {{wl|Q779217|Marcus '''Caelius''' Rufus}} {0444 CaelRuf} orationes {0444 002 orat}
** {{wl|Q106159100|Gaius vel Lucius '''Caepasius'''}} {0445 Caepasius} oratio {0445 001 orat}
** {{wl|Q1339771|Quintus Servilius '''Caepio'''}} {0446 Caep} oratio {0446 001 orat}
** {{wl|Q1048|Gaius Iulius '''Caesar'''}} {0448 Caes} orationes {0448 003 orat}
** {{wl|Q4281777|Marcus '''Calidius'''}} {0454 Calid} oratio {0454 001 orat}
** {{wl|Q857024|Gaius '''Calpurnius''' Piso}} {0455 Piso} oratio {0455 001 orat}
** {{wl|Q551668|Gaius Licinius Macer '''Calvus'''}} {0456 Calv} orationes {0456 002 orat}
** {{wl|Q7258123|Publius '''Cannutius'''}} {0458 Can} oratio {0458 001 orat}
** {{wl|Q921025|Gaius Papirius '''Carbo'''}} {0019 Carbo} oratio {0019 001 orat}
** {{wl|Q1491488|Gaius Papirius '''Carbo''' Arvina}} {0460 CarboArv} oratio {0460 001 orat}
** {{wl|Q976168|Lucius '''Cassius''' Longinus}} {0469 LCassius} oratio {0469 001 orat}
** {{wl|Q180081|Marcus Porcius '''Cato'''}} {0022 CatoCens} orationes {0022 010 orat}
** {{wl|Q180281|Marcus Porcius '''Cato''' M.f.M.n.}} {0025 CatoNep} orationes {0025 001 orat}
** {{wl|Q193506|Marcus Porcius '''Cato''' Uticensis}} {0470 CatoUtic} orationes {0470 002 orat}
** {{wl|Q463027|Q. Lutatius '''Catulus''' iunior}} {0473 LutatIun} orationes {0473 001 orat}
** {{wl|Q313664|Publius '''Clodius''' Pulcher}} {0487 Clodius} orationes {0487 001 orat}
** {{wl|Q710877|Lucius Licinius '''Crassus'''}} {0500 Cras} orationes {0500 001 orat}
** {{wl|Q11943242|Publius '''Cominius'''}} {0490 Comin} oratio {0490 001 orat}
** {{wl|Q705425|Gaius Aurelius '''Cotta'''}} {0498 Cotta} oratio {0498 001 orat}
** {{wl|Q11923552|Gaius Scribonius '''Curio''' avus}} {0034 CurioAv} oratio {0034 001 orat}
** {{wl|Q1401126|Gaius Scribonius '''Curio''' pater}} {0037 CurPat} orationes {0037 001 orat}
** {{wl|Q451597|Publius Cornelius '''Dolabella'''}} {0510 Dolab} oratio {0510 002 orat}
** {{wl|Q11923983|Marcus '''Duronius'''}} {0512 Duron} oratio {0512 001 orat}
** {{wl|Q67503628|Gaius '''Erucius'''}} {0516 Erucius} oratio {0516 001 orat}
** {{wl|Q2933380|Gaius '''Fannius'''}} {0064 Fan} orationes {0064 002 orat}
** {{wl|Q11921632|'''Favorinus'''}} {0067 Fav} oratio {0067 001 orat}
** {{wl|Q857074|Gaius Servilius '''Glaucia'''}} {0526 Glauc} orationes {0526 001 orat}
** {{wl|Q297183|Gaius Sempronius '''Gracchus'''}} {0073 CGracch} orationes {0073 001 orat}
** {{wl|Q320902|Quintus '''Hortensius''' Hortalus}} {0532 Hort} orationes {0532 002 orat}
** {{wl|Q20005550|Marcus '''Iuventius''' Laterensis}} {0535 Iuventius} oratio {0535 001 orat}
** {{wl|Q311265|Titus '''Labienus'''}} {0537 Labienus} oratio {0537 001 orat}
** {{wl|Q1283514|Gaius '''Laelius''' Sapiens}} {0085 Lael} orationes {0085 001 orat}
** {{wl|Q721788|Cn. Cornel. '''Lentulus''' Marcell.}} {0541 LentMarc} orationes {0541 001 orat}
** {{wl|Q1268058|M. Aemilius '''Lepidus''' Porcina}} {0088 Lep} orationes {0088 001 orat}
** {{wl|Q1275409|Gaius Licinius '''Macer'''}} {0556 LicMacer} oratio {0556 002 orat}
** {{wl|Q20002946|Helvius '''Mancia'''}} {0560 Manc} oratio {0560 001 orat}
** {{wl|Q1256641|Gaius '''Memmius'''}} {0104 Memmius} orationes {0104 001 orat}
** {{wl|Q2472899|Gaius '''Memmius''' L. f.}} {0574 Mem} orationes {0574 002 orat}
** {{wl|Q508117|M. Valerius '''Messalla''' Corvinus}} {0932 MesCor} orationes {0932 001 orat}
** {{wl|Q355768|Q. Caecilius '''Metellus''' Maced.}} {0109 MetMac} oratio {0109 001 orat}
** {{wl|Q281025|Q. Caecilius '''Metellus''' Numid.}} {0582 MetNum} orationes {0582 001 orat}
** {{wl|Q12285229|Lucius '''Novius'''}} {0594 LNov} oratio {0594 001 orat}
** {{wl|Q298168|L. Aemilius L.f.M.n. '''Paulus'''}} {0118 AemPaul} oratio {0118 001 orat}
** {{wl|Q387928|Lucius Marcius '''Philippus'''}} aut {{wl|Q707738|Lucius Marcius '''Philippus'''}} (?) {0606 Philipp} orationes {0606 001 orat}
** {{wl|Q319273|Gaius Asinius '''Pollio'''}} {0981 Pol} orationes {0981 003 orat}
** {{wl|Q1399121|Q. '''Pompeius''' Q.f.A.n. Rufus}} {0614 PompRuf} oratio {0614 001 orat}
** {{wl|Q2123402|Q. '''Pompeius''' Q.f.Q.n. Rufus}} {0615 QPompeius} oratio {0615 001 orat}
** {{wl|Q6697599|Lucius '''Quinctius'''}} {0625 Quinctius} orationes {0625 001 orat}
** {{wl|Q12292596|Publius '''Saturius'''}} {0635 Saturius} oratio {0635 001 orat}
** {{wl|Q365148|Marcus Aemilius '''Scaurus'''}} {0640 AemScaur} orationes {0640 002 orat}
** {{wl|Q2253|P. Cornel. '''Scipio''' Afr. ma.}} {0127 ScipioMaior} oratio {0127 001 orat}
** {{wl|Q2307|P. Cornel. '''Scipio''' Aem. Afr.}} {0128 ScipMin} orationes {0128 001 orat}
** {{wl|Q285755|P. Cornel. '''Scipio''' Nasica Ser.}} {0130 Nasica} orationes {0130 001 orat}
** {{wl|Q1491473|Gaius Iulius Caesar '''Strabo'''}} {0452 Strab} orationes {0452 001 orat}
** {{wl|Q435163|Servius '''Sulpicius''' Rufus}} {0656 SulpRuf} oratio {0656 003 orat}
** {{wl|Q857119|Gaius '''Titius'''}} {0140 Tit} oratio {0140 001 orat}
* ''Rhetores Latini Minores'', ed. K. Halm, 1863
** {{wl|Q13410930|Publius '''Rutilius''' Lupus}} {0425 RutLup} Schemata Lexeos {0425 001 Schem} 
== Scriptores de re rustica et agrimensores ==
* ''Scriptorum Romanorum De Re Rustica Reliquiae''. Vol. 1, ed. F. Speranza, 1974
** {{wl|Q180081|Marcus Porcius '''Cato'''}} {0022 CatoCens} De Agri Cultura, fragmenta {0022 002 Agrfr}
** {{wl|Q670317|Gaius '''Oppius'''}} {0600 Opp} De Silvestribus Arboribus {0600 001 agr}
** {{wl|Q3473776|'''Saserna'''}} {0324 Saserna} De Agri Cultura {0324 001 agr}
** {{wl|Q1215347|Decimus Iunius '''Silanus'''}} {0082 IunSil} versio Latina Magonis {0082 001 agr}
** {{wl|Q868079|Gnaeus '''Tremelius''' Scrofa}} {0668 Tremel} de re rustica {0668 001 agr}
** {{wl|Q95000035|'''Turranius''' Niger}} {0672 Turran} de re rustica scripta {0672 001 agr}
* ''Die Schriften der Römischen Feldmesser'', Vol. 1, ed. F. Blume; K. Lachmann; A. Rudorff, 1848
** {{wl|Q11058844|'''Balbus''', grom.}} {1227 Balb} Expos. et Ratio Omn. Formarum {1227 001 grom}
* ''Corpus Agrimensorum Romanorum, Opuscula Agrimensorum Veterum'', ed. C. Thulin, 1971
** {{wl|Q297377|Sextus Iulius '''Frontinus'''}} {1245 Fron}
*** De Agrorum Qualitate {1245 003 Agr}
*** De Arte Mensoria {1245 006 Men}
*** De Controversiis {1245 004 Contr}
*** De Limitibus {1245 005 Lim}
** {{wl|Q221223|'''Hyginus''' Gromaticus}} {1266 HygGr}
*** Constitutio Limitum [sp.] {1266 004 Const}
*** De Limitibus {1266 001 Lim}
*** De Generibus Controversiarum {1266 003 Contr}
*** De Condicionibus Agrorum {1266 002 Agr}
** {{wl|Q3624745|'''Siculus''' Flaccus}} {1342 SicFl} De Condicionibus Agrorum {1342 001 CondAgr} 
== Medici ==
* ''Corpus Medicorum Latinorum''. Vol. 1, ed. F. Marx, 1915
** {{wl|Q312420|Aulus Cornelius '''Celsus'''}} {0836 Cels}
*** De Medicina {0836 002 Med}
*** De Agricultura {0836 001 Agr}
*** De Rhetorica {0836 003 Rhet}

== Alia ==

* {{wl|Q8825|Gaius Cornelius '''Gallus'''}} {0524 CGal}
** elegia in pap. Qas1r Ibrîm ed. R. D. Anderson, P. J. Parsons, R. G. M. Nisbet [''JRS'' 691979)] {0524 002 CarmPap}
* {{wl|Q1241613|'''Pupius'''}} (?) {1000 Pup}
** versus Pupio attributi ? {1000 001 poet}
* {{wl|Q2248247|Quintus Terentius '''Scaurus'''}} {1370 TerScaur}
* {{wl|Q933792|Quintus '''Serenus'''}} (Sammonicus) {1515 SerSamm}
** Liber Medicinalis, capitula Sammonicus {1515 002 MedCap}
** Liber Medicinalis Sammonicus {1515 001 Med}

Cicero: - ''S. Hieronymi Presbyteri Opera'', Part 3:1, ed. P. Lardet - Commentarii Causarum {0474 063 CommCaus} - In Sallustium [sp.] {0474 074 Sal}</text>
      <sha1>inq4w2j3tbms92oq2lgt07pk5shs6fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistula XXXVI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69245</id>
    <revision>
      <id>263796</id>
      <parentid>256381</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>263796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="bv6txioissln1ia5bh1v0h6w6ehcl8d" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor=Nicolaus Machiavellus
|OperaeTitulus=Epistula XXXVI
|OperaeWikiPagina=
|Annus= 1514
|Genera=Epistulae
|SubTitulus= 
|Liber=Machiavelli-letter.pdf
|Genera=epistulae
}}
&lt;div class=text&gt;

&lt;pages index=&quot;Machiavelli-letter.pdf&quot; from=1 to=2 /&gt;

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>bv6txioissln1ia5bh1v0h6w6ehcl8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caii Sollii Apollinaris Sidonii epistolarum libri (MS 260 Claromontensis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71324</id>
    <revision>
      <id>263863</id>
      <parentid>255842</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>titulus</comment>
      <origin>263863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="re962so7a9cskh3h1ae6rkba4salfhb" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor=Sidonius Apollinaris
|OperaeTitulus=Caii Sollii Apollinaris Sidonii epistolarum libri
|Annus=saec. XI/XII[[Categoria:Saeculi undecimi opera]]
|Editio=MS 260 Claromontensis
|Liber=Caii_Sollii_Apollinaris_Sidonii_epistolarum_libri_IX_(FR-631136102_MS_260).pdf
}}

&lt;pages index=&quot;Caii_Sollii_Apollinaris_Sidonii_epistolarum_libri_IX_(FR-631136102_MS_260).pdf&quot; include=&quot;1&quot; /&gt;

* f.1&lt;sup&gt;r&lt;/sup&gt;: [[/Liber I|Liber I]]
* f.12&lt;sup&gt;r&lt;/sup&gt;: [[/Liber II|Liber II]]
* f.21&lt;sup&gt;r&lt;/sup&gt;: [[/Liber III|Liber III]]
* f.28&lt;sup&gt;v&lt;/sup&gt;: [[/Liber IV|Liber IV]]
* f.44&lt;sup&gt;r&lt;/sup&gt;: [[/Liber V|Liber V]]
* f.52&lt;sup&gt;v&lt;/sup&gt;: [[/Liber VI|Liber VI]]
* f.57&lt;sup&gt;v&lt;/sup&gt;: [[/Liber VII|Liber VII]]
* f.68&lt;sup&gt;v&lt;/sup&gt;: [[/Liber VII|Liber VIII]]
* f.81&lt;sup&gt;r&lt;/sup&gt;: [[/Liber IX|Liber IX]]</text>
      <sha1>re962so7a9cskh3h1ae6rkba4salfhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/13</title>
    <ns>104</ns>
    <id>78097</id>
    <revision>
      <id>263801</id>
      <parentid>263259</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263801</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="90jfyx3lahhio1zyp0spmursfv3wca7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{t2|{{lsp|INDEX CAPITV}}M:}}
{{c|{{lsp|QVORUM QV{{AEC}} ASTERI{{s}}}}co notata {{s}}unt, hac editione acce{{s}}{{s}}erunt.}}
{| {{ts|ma|fsi}}
|-
|  || {{sc|{{lsp|Ca}}p.}} || {{ts|max-width:2em}} | {{sc|{{lsp|Pa}}g.}}
|-
| {{ts|width:2em}} | 1 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/01|De {{s}}tatu Galli{{ae}} priu{{s}}quam à Romanis in prouinciam redigeretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/17|1]]
|-
| {{ts|vtp}} | 2 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/02|Quæ pri{{s}}cis temporibus Gallor{{um}} lingua fui{{s}}{{s}}e videatur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/23|7]]
|-
| {{ts|vtp}} | 3 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/03|De {{s}}tatu Galli{{ae}} à Romanis in prouinci{{ae}} formam redait{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/33|17]]
|-
| {{ts|vtp}} | 4 ||  {{outdent|[[Francogallia (1586)/04|De ortu Francorum, qui Gallia occupata eius nomen in Franciam vel Francogalliam mutarunt.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/40|24]]
|-
| {{ts|vtp}} | 5 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/05|De Francorum nomine, varii{{s}}que excur{{s}}ionibus, &amp; quo tempore regnum {{s}}ibi in Gallia con{{s}}tituerint.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/48|34]]
|-
| {{ts|vtp}} | 6 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/06|Regnum Francogalli{{ae}} vtrum hereditate, an {{s}}uffragiis deferretur, &amp; de Regu{{um}} creandorum more.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/60|46]]
|-
| {{ts|vtp}} | 7 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/07|De {{s}}umma populi pote{{s}}tate, in Regibus cau{{s}}{{s}}a cognita condemnandis &amp; abdicandis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/69|55]]
|-
| {{ts|vtp}} | 8 || {{outdent|Pluribus extantibus Regis demortui liberis, quid iuris in hereditate ob{{s}}eruaretur.}} || {{ts|ar|vbm}} | {{SIC|[[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/77|62]]|63}}
|-
| {{ts|vtp}} | 9 || {{outdent|* De Regis domanio, &amp; fratr{{um}} ip{{s}}ius appannagio.}} || {{ts|ar|vbm}} | {{SIC|68|66}}
|}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>90jfyx3lahhio1zyp0spmursfv3wca7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263802</id>
      <parentid>263801</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263802</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="jsqolhmqx0e1owmyylej07mv71ao87e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{t2|{{lsp|INDEX CAPITV}}M:}}
{{c|{{lsp|QVORUM QV{{AEC}} ASTERI{{s}}}}co notata {{s}}unt, hac editione acce{{s}}{{s}}erunt.}}
{| {{ts|ma|fsi}}
|-
|  || {{sc|{{lsp|Ca}}p.}} || {{ts|max-width:2em}} | {{sc|{{lsp|Pa}}g.}}
|-
| {{ts|width:2em}} | 1 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/01|De {{s}}tatu Galli{{ae}} priu{{s}}quam à Romanis in prouinciam redigeretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/17|1]]
|-
| {{ts|vtp}} | 2 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/02|Quæ pri{{s}}cis temporibus Gallor{{um}} lingua fui{{s}}{{s}}e videatur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/23|7]]
|-
| {{ts|vtp}} | 3 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/03|De {{s}}tatu Galli{{ae}} à Romanis in prouinci{{ae}} formam redait{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/33|17]]
|-
| {{ts|vtp}} | 4 ||  {{outdent|[[Francogallia (1586)/04|De ortu Francorum, qui Gallia occupata eius nomen in Franciam vel Francogalliam mutarunt.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/40|24]]
|-
| {{ts|vtp}} | 5 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/05|De Francorum nomine, varii{{s}}que excur{{s}}ionibus, &amp; quo tempore regnum {{s}}ibi in Gallia con{{s}}tituerint.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/48|34]]
|-
| {{ts|vtp}} | 6 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/06|Regnum Francogalli{{ae}} vtrum hereditate, an {{s}}uffragiis deferretur, &amp; de Regu{{um}} creandorum more.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/60|46]]
|-
| {{ts|vtp}} | 7 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/07|De {{s}}umma populi pote{{s}}tate, in Regibus cau{{s}}{{s}}a cognita condemnandis &amp; abdicandis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/69|55]]
|-
| {{ts|vtp}} | 8 || {{outdent|Pluribus extantibus Regis demortui liberis, quid iuris in hereditate ob{{s}}eruaretur.}} || {{ts|ar|vbm}} | {{SIC|62|[[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/77|63]]}}
|-
| {{ts|vtp}} | 9 || {{outdent|* De Regis domanio, &amp; fratr{{um}} ip{{s}}ius appannagio.}} || {{ts|ar|vbm}} | {{SIC|68|66}}
|}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jsqolhmqx0e1owmyylej07mv71ao87e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263803</id>
      <parentid>263802</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263803</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="o7t9podk15c12qsoq2aw89inx927zpz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{t2|{{lsp|INDEX CAPITV}}M:}}
{{c|{{lsp|QVORUM QV{{AEC}} ASTERI{{s}}}}co notata {{s}}unt, hac editione acce{{s}}{{s}}erunt.}}
{| {{ts|ma|fsi}}
|-
|  || {{sc|{{lsp|Ca}}p.}} || {{ts|max-width:2em}} | {{sc|{{lsp|Pa}}g.}}
|-
| {{ts|width:2em}} | 1 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/01|De {{s}}tatu Galli{{ae}} priu{{s}}quam à Romanis in prouinciam redigeretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/17|1]]
|-
| {{ts|vtp}} | 2 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/02|Quæ pri{{s}}cis temporibus Gallor{{um}} lingua fui{{s}}{{s}}e videatur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/23|7]]
|-
| {{ts|vtp}} | 3 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/03|De {{s}}tatu Galli{{ae}} à Romanis in prouinci{{ae}} formam redait{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/33|17]]
|-
| {{ts|vtp}} | 4 ||  {{outdent|[[Francogallia (1586)/04|De ortu Francorum, qui Gallia occupata eius nomen in Franciam vel Francogalliam mutarunt.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/40|24]]
|-
| {{ts|vtp}} | 5 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/05|De Francorum nomine, varii{{s}}que excur{{s}}ionibus, &amp; quo tempore regnum {{s}}ibi in Gallia con{{s}}tituerint.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/48|34]]
|-
| {{ts|vtp}} | 6 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/06|Regnum Francogalli{{ae}} vtrum hereditate, an {{s}}uffragiis deferretur, &amp; de Regu{{um}} creandorum more.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/60|46]]
|-
| {{ts|vtp}} | 7 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/07|De {{s}}umma populi pote{{s}}tate, in Regibus cau{{s}}{{s}}a cognita condemnandis &amp; abdicandis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/69|55]]
|-
| {{ts|vtp}} | 8 || {{outdent|Pluribus extantibus Regis demortui liberis, quid iuris in hereditate ob{{s}}eruaretur.}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/77|{{SIC|62|63}}]]
|-
| {{ts|vtp}} | 9 || {{outdent|* De Regis domanio, &amp; fratr{{um}} ip{{s}}ius appannagio.}} || {{ts|ar|vbm}} | {{SIC|68|66}}
|}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o7t9podk15c12qsoq2aw89inx927zpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263804</id>
      <parentid>263803</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263804</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2128" sha1="l9ucsp08aje58l8f5arfdr4n17q5zxa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{t2|{{lsp|INDEX CAPITV}}M:}}
{{c|{{lsp|QVORUM QV{{AEC}} ASTERI{{s}}}}co notata {{s}}unt, hac editione acce{{s}}{{s}}erunt.}}
{| {{ts|ma|fsi}}
|-
|  || {{sc|{{lsp|Ca}}p.}} || {{ts|max-width:2em}} | {{sc|{{lsp|Pa}}g.}}
|-
| {{ts|width:2em}} | 1 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/01|De {{s}}tatu Galli{{ae}} priu{{s}}quam à Romanis in prouinciam redigeretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/17|1]]
|-
| {{ts|vtp}} | 2 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/02|Quæ pri{{s}}cis temporibus Gallor{{um}} lingua fui{{s}}{{s}}e videatur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/23|7]]
|-
| {{ts|vtp}} | 3 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/03|De {{s}}tatu Galli{{ae}} à Romanis in prouinci{{ae}} formam redait{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/33|17]]
|-
| {{ts|vtp}} | 4 ||  {{outdent|[[Francogallia (1586)/04|De ortu Francorum, qui Gallia occupata eius nomen in Franciam vel Francogalliam mutarunt.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/40|24]]
|-
| {{ts|vtp}} | 5 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/05|De Francorum nomine, varii{{s}}que excur{{s}}ionibus, &amp; quo tempore regnum {{s}}ibi in Gallia con{{s}}tituerint.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/48|34]]
|-
| {{ts|vtp}} | 6 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/06|Regnum Francogalli{{ae}} vtrum hereditate, an {{s}}uffragiis deferretur, &amp; de Regu{{um}} creandorum more.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/60|46]]
|-
| {{ts|vtp}} | 7 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/07|De {{s}}umma populi pote{{s}}tate, in Regibus cau{{s}}{{s}}a cognita condemnandis &amp; abdicandis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/69|55]]
|-
| {{ts|vtp}} | 8 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/08|Pluribus extantibus Regis demortui liberis, quid iuris in hereditate ob{{s}}eruaretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/77|{{SIC|62|63}}]]
|-
| {{ts|vtp}} | 9 || {{outdent|* De Regis domanio, &amp; fratr{{um}} ip{{s}}ius appannagio.}} || {{ts|ar|vbm}} | {{SIC|68|66}}
|}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l9ucsp08aje58l8f5arfdr4n17q5zxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263806</id>
      <parentid>263804</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263806</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2202" sha1="01b74subkjbhz7gikcqbiauqciced7m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{t2|{{lsp|INDEX CAPITV}}M:}}
{{c|{{lsp|QVORUM QV{{AEC}} ASTERI{{s}}}}co notata {{s}}unt, hac editione acce{{s}}{{s}}erunt.}}
{| {{ts|ma|fsi}}
|-
|  || {{sc|{{lsp|Ca}}p.}} || {{ts|max-width:2em}} | {{sc|{{lsp|Pa}}g.}}
|-
| {{ts|width:2em}} | 1 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/01|De {{s}}tatu Galli{{ae}} priu{{s}}quam à Romanis in prouinciam redigeretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/17|1]]
|-
| {{ts|vtp}} | 2 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/02|Quæ pri{{s}}cis temporibus Gallor{{um}} lingua fui{{s}}{{s}}e videatur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/23|7]]
|-
| {{ts|vtp}} | 3 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/03|De {{s}}tatu Galli{{ae}} à Romanis in prouinci{{ae}} formam redait{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/33|17]]
|-
| {{ts|vtp}} | 4 ||  {{outdent|[[Francogallia (1586)/04|De ortu Francorum, qui Gallia occupata eius nomen in Franciam vel Francogalliam mutarunt.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/40|24]]
|-
| {{ts|vtp}} | 5 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/05|De Francorum nomine, varii{{s}}que excur{{s}}ionibus, &amp; quo tempore regnum {{s}}ibi in Gallia con{{s}}tituerint.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/48|34]]
|-
| {{ts|vtp}} | 6 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/06|Regnum Francogalli{{ae}} vtrum hereditate, an {{s}}uffragiis deferretur, &amp; de Regu{{um}} creandorum more.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/60|46]]
|-
| {{ts|vtp}} | 7 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/07|De {{s}}umma populi pote{{s}}tate, in Regibus cau{{s}}{{s}}a cognita condemnandis &amp; abdicandis.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/69|55]]
|-
| {{ts|vtp}} | 8 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/08|Pluribus extantibus Regis demortui liberis, quid iuris in hereditate ob{{s}}eruaretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/77|{{SIC|62|63}}]]
|-
| {{ts|vtp}} | 9 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/09|De Regis domanio, &amp; fratr{{um}} ip{{s}}ius appannagio.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/80|{{SIC|68|66}}]]
|}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>01b74subkjbhz7gikcqbiauqciced7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81717</id>
    <revision>
      <id>263811</id>
      <parentid>263737</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263811</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1504" sha1="m8jubsow5toszaifdyt9vmcvuy5741m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|92|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;
tribus generibus Reipub. temperationem Ma-
iores noftri fecuti, fapientiflimè conftituerunt,
vt quotannis publicum totius regni Concilium
Kalendis Maij haberetur: quo in Concilio de
fummis quibufque Reip.negotijs communior-
dinum omnium confilio ageretur: fic, vt vetus
illa aurea lex valeret: SALVS POPVLI SVPRE-
MA LEX ESTO. Cuius inftituti fapientia &amp; vti-
litas tribus maximè reb.cernitur.primùm quòd
in magno prudentium numero magnitudo co-
filij ac propterea falus populi verfatur: vt Salomoni
{{Marginalia dextra|Prouerb. 11 &amp; 15.}}&amp; alijs fapientibus placuit. deinde quia
libertatis pars eft,quorum periculo res geritur,
vt illa eorum confilio atque auctoritate admi-
niftretur: &amp;, quemadmodum Imp.Iuftinianus
dixit, quod omnes tangit, ab omnibus appro-
betur. poftremò vt qui apud regem in magna
potentia funt,&amp; magnis imperijs præfunt, eius
Concilij metu, in quo Ciuitatum poſtulatali-
berè audiuntur, in officio contineantur. Nam
quòd regna quædam vnius regis arbitrio ac nu-
tu gubernantur,quale hodie Turcicum effe có-
ftat,rectiffimè Ariftoteles lib. Polit. 3. animad-
uertit, non hominum liberorum &amp; lumine
mentisacrationis vtentium, fed pecudum po-
tius &amp; brutorum cófilij expertium eam guber-
nationem efle. Sic enim fe res habet: vt pecu-
des,non ab vno è fuo genere: vt pueri aut ado-
lefcentes,non ab vno è fuis æqualibus,ſed à prę-
ftantiore aliquo reguntur: fic hominum mul-
titudo non ab vno è ſuo numero, qui minus
fortaffe,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m8jubsow5toszaifdyt9vmcvuy5741m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263812</id>
      <parentid>263811</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>263812</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1511" sha1="4iyc67sgi083hm3vuxovxq84zw1icnk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|92|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;
tribus generibus Reipub. temperationem Ma-
iores noftri fecuti, fapientiflimè conftituerunt,
vt quotannis publicum totius regni Concilium
Kalendis Maij haberetur: quo in Concilio de
fummis quibufque Reip.negotijs communior-
dinum omnium confilio ageretur: fic, vt vetus
illa aurea lex valeret: SALVS POPVLI SVPRE-
MA LEX ESTO. Cuius inftituti fapientia &amp; vti-
litas tribus maximè reb.cernitur.primùm quòd
in magno prudentium numero magnitudo co-
filij ac propterea falus populi verfatur: vt Salomoni
{{Marginalia sinistra|Prouerb. 11 {{et}} 15.}}&amp; alijs fapientibus placuit. deinde quia
libertatis pars eft,quorum periculo res geritur,
vt illa eorum confilio atque auctoritate admi-
niftretur: &amp;, quemadmodum Imp.Iuftinianus
dixit, quod omnes tangit, ab omnibus appro-
betur. poftremò vt qui apud regem in magna
potentia funt,&amp; magnis imperijs præfunt, eius
Concilij metu, in quo Ciuitatum poſtulatali-
berè audiuntur, in officio contineantur. Nam
quòd regna quædam vnius regis arbitrio ac nu-
tu gubernantur,quale hodie Turcicum effe có-
ftat,rectiffimè Ariftoteles lib. Polit. 3. animad-
uertit, non hominum liberorum &amp; lumine
mentisacrationis vtentium, fed pecudum po-
tius &amp; brutorum cófilij expertium eam guber-
nationem efle. Sic enim fe res habet: vt pecu-
des,non ab vno è fuo genere: vt pueri aut ado-
lefcentes,non ab vno è fuis æqualibus,ſed à prę-
ftantiore aliquo reguntur: fic hominum mul-
titudo non ab vno è ſuo numero, qui minus
fortaffe,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4iyc67sgi083hm3vuxovxq84zw1icnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Sanctes Pagninus</title>
    <ns>102</ns>
    <id>81736</id>
    <revision>
      <id>263787</id>
      <timestamp>2026-04-27T16:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{Scriptor |IndicisNomen= Pagninus, Sanctes  |Alias=   |Natio= }}  == Opera == * אוצר לשון הקדש: Thesaurus Linguæ sanctæ (1548) [https://archive.org/details/bub_gb_2XtKbZlpucQC/page/n5/mode/2up]'</comment>
      <origin>263787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="he39407lubzib6g2kcr0ufr45ertdu0" xml:space="preserve">{{Scriptor
|IndicisNomen= Pagninus, Sanctes 
|Alias=  
|Natio=
}}

== Opera ==
* אוצר לשון הקדש: Thesaurus Linguæ sanctæ (1548) [https://archive.org/details/bub_gb_2XtKbZlpucQC/page/n5/mode/2up]</text>
      <sha1>he39407lubzib6g2kcr0ufr45ertdu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81737</id>
    <revision>
      <id>263798</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'mus venditur Imperator. Hactenus Vopifcas: apud quem tamen haud fcio, an non rectiusIN- CAVTVS legeretur. Vtcunque fit,hæcincom- moda veteres Romani metuentes, Regi quidé Senatum ordinarium attribuerunt:fed,vt falus populi fupremalex effet, fummam Reip. non regi, aut eius fenatui, fed ipfi populo &amp; co- mitijs referuarunt. Quare lubomnibus regi- bus hęclex fuit: VT populus in comitijs magi- ftratus crearer, leges fcifceret,bella decerneret: qu...</comment>
      <origin>263798</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1438" sha1="qrwfq0bx0vpjtzvkzj8avtrfsc4evwx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|94|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;mus venditur Imperator. Hactenus Vopifcas:
apud quem tamen haud fcio, an non rectiusIN-
CAVTVS legeretur. Vtcunque fit,hæcincom-
moda veteres Romani metuentes, Regi quidé
Senatum ordinarium attribuerunt:fed,vt falus
populi fupremalex effet, fummam Reip. non
regi, aut eius fenatui, fed ipfi populo &amp; co-
mitijs referuarunt. Quare lubomnibus regi-
bus hęclex fuit: VT populus in comitijs magi-
ftratus crearer, leges fcifceret,bella decerneret:
quemadmodum Dionyfius Halic. lib. 2. tefta-
tur.Pomponius quidem turifconfultus memo-
riæ prodidit, populum R. primis temporibus
in triginta partes diuifum,quę Curię dićtę funt:
propterea quodrex Reipublicæ curam (vt ipfe
ait) per fententias partium earum expediebat,
vnde leges Curiata dicta, &amp; antiquiffima o-
mnium comitia, Curiata. quinetiam Senecali-
bro Epiftol.decimonono fcribit, fe ex Cicero-
nis de Republica libris dediciffe, PROVOCA-
TIONEM AD POPVLVM ETIAM A REGIBVS
FVISSE.quod etiã Tullius initio libri Tuſcula-
narum difputationum 1 v. his demonftrat ver-
bis: Nam cùm à primo vrbis ortu regijs inſti-
tutis, partim etiam legibus, aufpicia, cerimo-
niæ, comitia, prouocationes, &amp; cetera tota
res militaris diuinitus effet conftituta, &amp;c.
Sed &amp; in Oratione quam pro domo fua habuit:
Nego, inquit potuiffe iure publico, legibus
ijs quibus hæc ciuitas vtitur, quenquam ciuem
vlla eiufmodi calamitate affici fine iudicio.hoc
iuris
+&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qrwfq0bx0vpjtzvkzj8avtrfsc4evwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81738</id>
    <revision>
      <id>263799</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'iuris in hac ciuitate etiam tum cum Reges ef- fent, dico fuifle, vt nihil de capite ciuis, aur de bonis fine iudicio fenatus, aut populi, aut eorum qui de quaque re conftituti iudices funt, detrahi poffit. Quibus ex locis perfpi- cuum eft, Romanos, etiam tum cùm regibus parebant, hanc tamen facrofanctam legein ha- buifle, quam fuperius commemorauinius: SALVS POPVLI SV PREMA LEX É S- To. neque vnquam regnum vllum fuiſſe ar- bitror, præter Tarc...</comment>
      <origin>263799</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1414" sha1="r05hulhkcix3qylu585d9oov3g011ti" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|95}}&lt;/noinclude&gt;iuris in hac ciuitate etiam tum cum Reges ef-
fent, dico fuifle, vt nihil de capite ciuis, aur
de bonis fine iudicio fenatus, aut populi, aut
eorum qui de quaque re conftituti iudices
funt, detrahi poffit. Quibus ex locis perfpi-
cuum eft, Romanos, etiam tum cùm regibus
parebant, hanc tamen facrofanctam legein ha-
buifle, quam fuperius commemorauinius:
SALVS POPVLI SV PREMA LEX É S-
To. neque vnquam regnum vllum fuiſſe ar-
bitror, præter Tarcicum, aut Turcici fimile, in
quo ciues non aliquain libertatis imaginem
retinerent, quæ in vnico comitiorum haben-
dorum iure pelita eft. Itaque legem illam
Maiores noftri fumma fapientia fecuti decre-
uerunt, Kempublicam communi ognium
ordinum contiho gerendanielle: cutus conti-
lij habendi cautla Certo annitempore Rex &amp;
principes &amp; delecti, x fingulis promocijscon-
uentum agerent. Quod idem inftitatem, vis
demus etiam multis in alijs gentibus obferua-
tum fuife. Primùm in Gallia noftraantiqua,&amp;
libera,quam fuperiùs ex Cæfaris commentauijs
oftendimus communi Delectorú Concilio ad-
miniftraram fuiffe. Sed quoniam de Regno
inftituta cómemoratio eft,fatis cóftat, antiqui-
tus in Græcia Amphy&amp;tionű Conciliu fuiffe ab
rege Amphyctione (vt Suidas &amp; alij teſtantur)
Deucalionis filio inftitutű,vt èx11.Græcię ciui-
tatib.certo anni tépore delecti ad Thermopy-
las conuenirent, ibiq; de regni &amp; Reip.fummis&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r05hulhkcix3qylu585d9oov3g011ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81739</id>
    <revision>
      <id>263800</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'rebus communi confilio deliberarent. qua de cauffa Cicero Commune, Plinius Publicum il- lud Græciæ Concilium appellat: fic Ariftoteles lib.Ethicorum111 fcribit, Homericis tempori- bus,quæ Reges fufcipiebant, de ijs prius ad po- puli Concilium referre folitos fuille. Sic He- rodotus memoriæ prodidit, duodecim Ioniæ ciuitates commune plerunque Concilium ha- buiffe,quod iccirco ao appellabant: ficuti Aroliæ quoque ciuitates fuum παναιτώλιον ha-...</comment>
      <origin>263800</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="ijbirq5wiz8utiuu2nxyakoyqpcxrlu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|96|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;rebus communi confilio deliberarent. qua de
cauffa Cicero Commune, Plinius Publicum il-
lud Græciæ Concilium appellat: fic Ariftoteles
lib.Ethicorum111 fcribit, Homericis tempori-
bus,quæ Reges fufcipiebant, de ijs prius ad po-
puli Concilium referre folitos fuille. Sic He-
rodotus memoriæ prodidit, duodecim Ioniæ
ciuitates commune plerunque Concilium ha-
buiffe,quod iccirco ao appellabant: ficuti
Aroliæ quoque ciuitates fuum παναιτώλιον ha-
buere: quorum nominum exemplo Budæus
nofter Francogalliæ noftræ Concilium marxén-
or appellat. Sic Populus Lacedæmonius,etfi
regem habebat, tamé de fumma Repub. quid-
nam effet vtile &amp; honeftum deliberabat: vt ex
Æfchine fcribit Gellius lib. 18.cap.3. quinetiam
Regibus fuis Ephoros, tanquam cuftodes atq;
obferuatores, imponebat, qui (quemadmodū
Plato fcribit) Regibus freni inftar effent, quo-
rumque confilio atque auctoritate Reges Rē.
pub.adminiftrarent. Quam eandem in infula
Taprobane regnirationem Plinius commemo
rat libro 6. cap. 2 2. vt Regixxx Rectores attri-
buerentur à populo, quorum confilio in guber
nanda Rep. vteretur. ne fi immenfaintermina-
taque Regibus in ciues poteftas permitteretur,
codem loco ac numero non modò fuos ciues,
fed etiam confanguineos, quo vel mancipia vel
pecudes, haberent. quod in Turcico imperio
accidifle conftat,vbi non modò priuatos quof-
que ciues quafi pecudes mactare Tyranno ius
eſt,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ijbirq5wiz8utiuu2nxyakoyqpcxrlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francogallia (1586)/08</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81740</id>
    <revision>
      <id>263805</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 8 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} &lt;div class=text&gt; {{Liber |Ante= Capitum 7 |AnteNomen=Francogallia (1586)/07 |Post=Capitum 9 |PostNomen=Francogallia (1586)/09 }}  &lt;pages index=&quot;Hotman - Francogallia, 1586.djvu&quot; from=77 to=80 fromsection=8 tosection=8 /&gt; {{Liber |Ante= Capitum 7 |AnteNomen=Francogallia (1586)/07 |Post=Capitum 9 |PostNomen=Francogallia (1586...'</comment>
      <origin>263805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="q9y8bjumw1od6c5bup8n0l6lgljtcg7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Franciscus Hotomanus
|OperaeTitulus=Francogallia (1586)
|SubTitulus=Capitum 8
|OperaeWikiPagina=Francogallia (1586)
}}
&lt;div class=text&gt;
{{Liber
|Ante= Capitum 7
|AnteNomen=Francogallia (1586)/07
|Post=Capitum 9
|PostNomen=Francogallia (1586)/09
}} 
&lt;pages index=&quot;Hotman - Francogallia, 1586.djvu&quot; from=77 to=80 fromsection=8 tosection=8 /&gt;
{{Liber
|Ante= Capitum 7
|AnteNomen=Francogallia (1586)/07
|Post=Capitum 9
|PostNomen=Francogallia (1586)/09
}} 
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>q9y8bjumw1od6c5bup8n0l6lgljtcg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francogallia (1586)/09</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81741</id>
    <revision>
      <id>263807</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 9 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} &lt;div class=text&gt; {{Liber |Ante= Capitum 8 |AnteNomen=Francogallia (1586)/08 |Post=Capitum 10 |PostNomen=Francogallia (1586)/10 }}  &lt;pages index=&quot;Hotman - Francogallia, 1586.djvu&quot; from=80 to=89 fromsection=9 tosection=9 /&gt; {{Liber |Ante= Capitum 8 |AnteNomen=Francogallia (1586)/08 |Post=Capitum 10 |PostNomen=Francogallia (15...'</comment>
      <origin>263807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="482" sha1="5wjp3dvr8zx1yv1yoq0b86of94vgrbd" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Franciscus Hotomanus
|OperaeTitulus=Francogallia (1586)
|SubTitulus=Capitum 9
|OperaeWikiPagina=Francogallia (1586)
}}
&lt;div class=text&gt;
{{Liber
|Ante= Capitum 8
|AnteNomen=Francogallia (1586)/08
|Post=Capitum 10
|PostNomen=Francogallia (1586)/10
}} 
&lt;pages index=&quot;Hotman - Francogallia, 1586.djvu&quot; from=80 to=89 fromsection=9 tosection=9 /&gt;
{{Liber
|Ante= Capitum 8
|AnteNomen=Francogallia (1586)/08
|Post=Capitum 10
|PostNomen=Francogallia (1586)/10
}} 
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>5wjp3dvr8zx1yv1yoq0b86of94vgrbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81742</id>
    <revision>
      <id>263808</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'eſt; verùm etiam cognatos, propinquos, af- fines,fratres denique confanguineos. Similli- mam Germanorum in imperio Germanico conftituendo fapientiam fuiffe apparet,vbi Im- perator, Monarchæ: Principes, Ariftocratiæ: ciuitatum vero legati,Democratię fpeciem ob- tinent.neque quicquam quod ad fummā Rem- publ.Germanicam pertineat, nifi in Ordinum conuentu conftitutum,atque complacitum fit, ratum &amp; firmum habetur.Quinetiam eandem apud Anglos Regni...</comment>
      <origin>263808</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1449" sha1="cq7kznd1420l6t1s1yulcfzkzx7ky8s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|97}}&lt;/noinclude&gt;eſt; verùm etiam cognatos, propinquos, af-
fines,fratres denique confanguineos. Similli-
mam Germanorum in imperio Germanico
conftituendo fapientiam fuiffe apparet,vbi Im-
perator, Monarchæ: Principes, Ariftocratiæ:
ciuitatum vero legati,Democratię fpeciem ob-
tinent.neque quicquam quod ad fummā Rem-
publ.Germanicam pertineat, nifi in Ordinum
conuentu conftitutum,atque complacitum fit,
ratum &amp; firmum habetur.Quinetiam eandem
apud Anglos Regni adminiftrádi formam effe,
teftis eft Polyd. Verg. lib. Ang. Hift. 11.vbific
fcribit: Ante hæctempora, (Regis autem Hen-
rici I.vitam exponit)Reges non confuerant po-
puli conuentum confultandi cauffa,nifi perra-
rò,facere:adeò vt ab Henrico id inſtitutum ma-
naffe iure dici poffit,quod tam altis defixum,vt
etiam nunc, radicibus femper ftetit,vt deinceps
quicquid ad Rempublicam bene gerendam,
eiufque conferuationem deliberandum foret,
illud ad Conciliu deferretur, &amp; fiquid aut Regis
aut populi iuffu decretű factumque effet,id to -
tum pro nihilo haberetur, nifi eiufmodi Con-
cilij auctoritate foret comprobatum.Acneim-
peritæ vulgi multitudinis, cuius proprium eſt
nihil fapere,iudicio Cócilium impediretur,cer-
talege exceptum fuit ab initio, qui ex Sacerdo-
tum cœtu,quive, quotve ex reliquo populo vo-
cari deberent ad Concilium.More Gallico vul-
gò Parlamentum appellant. quod vnufquifque
Rexinitio fui Regni habere folet: qui &amp; dein-
6&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cq7kznd1420l6t1s1yulcfzkzx7ky8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81743</id>
    <revision>
      <id>263809</id>
      <timestamp>2026-04-27T20:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'de,quoties res poftulat, firo arbitratu illud ipfa conuocat.Hæc Vergilius.Et in eandem fenten- tiam vetus quidam fcriptor Anglia Cancellari- us in libello cui titulus eft Alearned commen- dation.cap. 36. Neque Rex, inquit, ibidem per fe aut miniftros fuos tallagia, fubfidia, aut quæ- uisalia onera imponit legijs fuis: aut leges eoru tutat, vel nouas condit, fine conceſſione vel affenfu totius Regni fui,in Parlamento fuo ex- preffo. Sed ex his...</comment>
      <origin>263809</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1387" sha1="4mjcxu255b9z50o44lggxuybicolfg8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Benoit Soubeyran&quot; /&gt;{{Rh|98|{{lsp|{{sc|Hotomani}}}}|}}&lt;/noinclude&gt;de,quoties res poftulat, firo arbitratu illud ipfa
conuocat.Hæc Vergilius.Et in eandem fenten-
tiam vetus quidam fcriptor Anglia Cancellari-
us in libello cui titulus eft Alearned commen-
dation.cap. 36. Neque Rex, inquit, ibidem per
fe aut miniftros fuos tallagia, fubfidia, aut quæ-
uisalia onera imponit legijs fuis: aut leges eoru
tutat, vel nouas condit, fine conceſſione vel
affenfu totius Regni fui,in Parlamento fuo ex-
preffo. Sed ex his gentium ferè omnium in-
Ititutis nullum æque infigne memoratur vt il-
lud Hifpanorum, qui cùm in communi Arra-
gonix Concilio Regem creant, rei memorię-
que confignande cauffa fabulam per agunt:ho-
minemque inducunt, cui Iuris Arragonicino-
men imponunt: quem Rege maiorem ac po-
tentiorem effe communipopuli decreto fanci-
unt, tandemque Regem certis legibus &amp; con-
ditionibus creatum his affantur verbis, quæ
propter eximiam ac planè fingularé gentis illi-
us in frenando Rege fortitudinem profere-
mus: NOS QVI VALEMOS TANTO COME
VOS, Y PODEMOS MAS QVE vos, vos
ELEGIMOS REY: CON ESTAS Y ESTAS
CONDITIONES: INTRA VOS Y NOS, VN
QVEMANDA MASQUE VOS. Ideſt, Nos qui
tanti fumus,quanti vos,&amp; plufquam vos poffùu-
mus, Regem vos eligimus, his atque his condi
tionibus. Inter vos &amp; nos vnus maiore cum
imperio eft,quam vos. Eoq; illud pertinet Io-
hannis Vaffei in Chronicis Hifpan. fub anno
839.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4mjcxu255b9z50o44lggxuybicolfg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Epitaphia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>81744</id>
    <revision>
      <id>263816</id>
      <timestamp>2026-04-27T21:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>nova</comment>
      <origin>263816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="5vcpsr70jk514gxaypstmxgbab9jix4" xml:space="preserve">[[Categoria:Genera]]</text>
      <sha1>5vcpsr70jk514gxaypstmxgbab9jix4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Brevia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>81745</id>
    <revision>
      <id>263834</id>
      <timestamp>2026-04-27T21:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>nova</comment>
      <origin>263834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="cxstoebypv7ah37xslwvbtyq74mhq0p" xml:space="preserve">[[Categoria:Documenta Ecclesiae Catholicae]]</text>
      <sha1>cxstoebypv7ah37xslwvbtyq74mhq0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Constantius ΙΙ</title>
    <ns>102</ns>
    <id>81746</id>
    <revision>
      <id>263848</id>
      <timestamp>2026-04-28T08:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{Scriptor }}  ==Opera== *[[Epistolae et decreta (PL 013)|Epistolae et decreta]]'</comment>
      <origin>263848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="1uf496v1n19da80zbqnp40fzo04vdms" xml:space="preserve">{{Scriptor
}}

==Opera==
*[[Epistolae et decreta (PL 013)|Epistolae et decreta]]</text>
      <sha1>1uf496v1n19da80zbqnp40fzo04vdms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Constantinus II</title>
    <ns>102</ns>
    <id>81747</id>
    <redirect title="Scriptor:Flavius Constantinus" />
    <revision>
      <id>263850</id>
      <timestamp>2026-04-28T08:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>nova</comment>
      <origin>263850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="1uf496v1n19da80zbqnp40fzo04vdms" xml:space="preserve">{{Scriptor
}}

==Opera==
*[[Epistolae et decreta (PL 013)|Epistolae et decreta]]</text>
      <sha1>1uf496v1n19da80zbqnp40fzo04vdms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>263852</id>
      <parentid>263850</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>Redirigens ad [[Scriptor:Flavius Constantinus]]</comment>
      <origin>263852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="5ul5obvm640ehl5g4s2vxsuv4en18wx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Scriptor:Flavius Constantinus]]</text>
      <sha1>5ul5obvm640ehl5g4s2vxsuv4en18wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Opera quae Thomas de Vio scripsit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>81748</id>
    <revision>
      <id>263861</id>
      <timestamp>2026-04-28T11:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{Vide|Scriptor:Thomas de Vio}}  [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Vio, Thomas de]]'</comment>
      <origin>263861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="4a6oyb4r4i0ia0945s8qfpst1dob3a9" xml:space="preserve">{{Vide|Scriptor:Thomas de Vio}}

[[Categoria:Opera per scriptores digesta|Vio, Thomas de]]</text>
      <sha1>4a6oyb4r4i0ia0945s8qfpst1dob3a9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>